# وخوخ — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D9%88%D8%AE/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AE%D9%88%D8%AE/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وخوخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AE%D9%88%D8%AE.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: وخوخ

باب اللفيف من الخاء

خ و خ، و خ وخ، خ و ي، أ خ و، و خ ي، خ ي و، أ خ خ مستعملات
خوخ:
الخَوْخَةُ: مفترق بين بيتين أو دارين لم ينصب عليهما باب، بلغة أهل الحجاز. وناس يسمون هذه الأبواب التي يسميها الفرس بنجرقات: خَوْخات.
والخَوْخَة ثمرةٌ، والجميع الخَوْخُ، وأهل مكْةَ يُسَمُّون ضَرباً من الثّياب أخضَرَ: الخَوْخَةَ.
وخوخ: الوَخْوَخَةُ: حكاية أصوات الطير.
والوَخواخ: الكسل الثقيل، وقال:
ليس بَوخْواخٍ ولا مسنطل
والخَوْخاء: الرجل الأحمق، ويجمع الخَوْخاؤون خوي: الخَواءُ: خَلاء البطن.
وخَوَى يَخوي خوىً وأصابه ذاك من الخَواء.
وفي الحديث: "ذا صلى أحدكم فَلْيُخَوِّ ما بين عَضُدَيْهِ وجَنبيهِ" أي يَنْفَتِخُ ويتجافَى.
وخَوَتِ الدّارُ: باد أهلها، وهي قائمةٌ بلا عامرٍ، قالت الخنساء:
كان أبو حسان عرشاً خوَىَ		مما بناه الدهر دانٍ ظليل
يصفه بالكرم والسخاء.
وتقول: خَوَّى أي: تهدم ووقع.
وخَوَّى البعير تَخْويةً أي: برك، ثم مكن لثفناته في الأرض. ومُخَوّاهُ: موضعُ تَخْويَتِه، وجمعه مُخَوَّيات، قال العجاج:
خَوَّى على مستوياتٍ خَمْسِ
وقال آخر:
كأنَّ مُخَوّاها على ثفناتها
والخَوِيَّةُ: مفرجُ ما بين الضَّرْع والقبلِ للناقة وغيرها من النَّعَمِ.
أخو: أَخٌ وأَخَوانِ وإِخوةٌ وإِخوانٌ. وبيني وبينه أُخُوَّةٌ وإِخاءُ.
وتقول: آخَيْتُه، ولغة طيء: واخَيْتُه.
وهذا رجل من آخائي، بوزن أفعالي، وتقول: آخَيْتُ على أصل التأسيس، ومن قال: واخَيْتُ، بلغة طيء، أخذه من الوِخاء.
وتأنيث الأَخ: أُخْتٌ، وتاؤها هاءٌ. وتقول: أُخْتٌ وأُخْتانِ وأَخَواتٌ.
والأَخِيَّةُ: عودٌ يعرضُ في الحائط، تشد إليه الدابة، وتجمع على الأَواخيُّ. ولفلانٍ عند الأمير أَخِيَّةٌ ثابتةٌ. والفعل: أَخَّيْتُ تَأْخِيَةً وتَأَخَّيْتُ أنا، واشتقاقه من آخِيَّةِ العود، وهي في تقدير الفعل: فاعُولة. ويقال: آخِيَةٌ، بالتخفيف في كل ذلك.
وخي: التَوَخِّي: أن تيمم أمراً فتقصد قصده.
وتقول: وَخىَّ يُوَخِّي تَوخيةً، من قولك: تَوَخَّيْتُ أمر كذا أي تيممته من دون ما سواه، وإذا قلت: وَخَّيْتُ فقد عديت الفعل إلى غيره.
وحد تأليف الخاءِ مع الهمزة: الأخ، وكان أصل تأليف بنائه على بناء فعل بثلاث حركات، وكذلك: الأب، فاستثقلوا ذلك وفيها ثلاثة أشياء: حرف وصوت وصرف، فربما ألقوا الواو والياء لصرفها وابقوا منها الصوت فاعتمد الصوت على حركة ما قبله فإذا كانتِ الحركة فتحةٌ صار الصوت معها ألفاً ليفة، وإن كانت ضمة صار معها واو لينة، وإن كانت كسرةً صار معها ياءً لينةً، فاعتمد صوت واو الأخ على فتحةٍ فصار معها ألفاً لينة: أخا، وكذلك أبا كألف رمى وغزا ونحوهما.
ثم ألقوا الألفَ استخفافاً لكثرة استعمالهم إياها وبقيت الخاء على حركتها فَجَرَتْ على وجوه النحو لقصر الأسم.
فإذا لم يُضيفوه قَوَّوْه بالتنوين، وإذا أضافُوه لم يحسن التنوين فقوَّوْه بالمد في حالات الإضافة، فإذا ثنوا قالوا أَخَوان وأَبَوان، لأن الأسم متحرك الحشو فلو تصر حركته خلفاً من الواو والساقطة كما صارت حركة الدالِ في اليد، وحركة الميم في الدم، فقالوا يدانِ ودمانِ، لأن حشوهما ساكن فصار تحرك الدال والميم خلفاً من الحرف الساقط، فقالوا: دَمان ويدان، وجاء في الشعر دميان، قال:
فلو أنّا على حَجَر ذَبْحـنـا		جَرَى الدَّمَيان بِالخَبَرِ اليَقينِ
وإنما قالوا: دَمَيان على الدِّماء كقولك: دَمِيَ وَجْهُ فلانٍ أشد الدِّماء، فحرك الحشو، وكذلك قالوا إخوان، وهم الإخوةُ إذا كانوا لأبٍ، وهم الإخوانُ إذا لم يكونوا لأبٍ. وفي القرآن: "فأصلحوا بينَ أَخَوَيْكُم".
والتَّآخي: اتَّخاذُ الأخَوانِ بينهما إخاءً وأُخُوَّةً.
والأخْتُ: كانَ حَدُّها أَخَة والأعرابُ على الهاء والخاء في موضع الرفعِ ولكنها انفتحت لحال هاء التأنيث، لأنها لا تعتمد إلا على حرفٍ متحركٍ بالفتحة، وأسكنت الخاء فحول صرفها على الألف، وصارت الهاء تاء كانها من أصلِ الكلمة، ووقع الإعراب على التاء، وألزمت الضمة التي كانت في الخاء الألف، وكذلك نحو ذلك.
أخخ: أخّ: فارسيةٌ يتوجع بها عند التوجع من شيء.

### Türkçe

باب **اللفيف** من **الخاء**

**خ و خ**، **و خ وخ**، **خ و ي**، **أ خ و**، **و خ ي**، **خ ي و**، **أ خ خ** kullanımlı olanlardır.
**خوخ**:
**الخَوْخَةُ**: Hicaz ehlinin dilinde, üzerine kapı dikilmemiş, bilakis iki ev yahut iki hâne arasındaki ayrım (geçit). Ve insanlar, Farsların **بنجرقات** diye adlandırdığı bu kapılara: **خَوْخات** derler.
Ve **الخَوْخَة** bir meyvedir; hepsi (çoğulu) **الخَوْخُ**tur. Mekke ehli, elbiselerden yeşil bir türü **الخَوْخَةَ** diye adlandırır.
Ve **خوخ**: **الوَخْوَخَةُ**: kuş seslerinin taklidi.
Ve **الوَخواخ**: ağır tembellik; ve dedi ki:
ليس بَوخْواخٍ ولا مسنطل
Ve **الخَوْخاء**: ahmak adam; **الخَوْخاؤون** diye çoğul yapılır.

**خوي**: **الخَواءُ**: karın boşluğu.
Ve **خَوَى** **يَخوي** **خوىً**; ve ona bu, **الخَواء**dan isabet etti.
Ve hadiste: "ذا صلى أحدكم فَلْيُخَوِّ ما بين عَضُدَيْهِ وجَنبيهِ" yani şişer ve (yanlarından) uzaklaşır.
Ve **خَوَتِ الدّارُ**: halkı yok oldu; o ise, içinde oturan olmaksızın ayakta durur. Hansâ dedi ki:
كان أبو حسان عرشاً خوَىَ		مما بناه الدهر دانٍ ظليل
Onu kerem ve cömertlikle vasfeder.
Ve dersin ki: **خَوَّى** yani: yıkıldı ve düştü.
Ve **خَوَّى** deve **تَخْويةً**; yani: çöktü, sonra dizlerinin nasırlarına yerde yer açtı (yerleştirdi). Ve onun **مُخَوّاهُ**u: onun **تَخْويَتِه**nin yeridir; çoğulu **مُخَوَّيات**tır. Accâc dedi ki:
خَوَّى على مستوياتٍ خَمْسِ
Ve bir başkası dedi ki:
كأنَّ مُخَوّاها على ثفناتها
Ve **الخَوِيَّةُ**: deve ve diğer davarlarda meme ile ön taraf arasındaki açıklık.

**أخو**: **أَخٌ** ve **أَخَوانِ** ve **إِخوةٌ** ve **إِخوانٌ**. Ve benimle onun arasında **أُخُوَّةٌ** ve **إِخاءُ** vardır.
Ve dersin ki: **آخَيْتُه**; Tayy dilinde: **واخَيْتُه**.
Ve bu, **آخائي**mdan bir adamdır; **أفعالي** vezninde. Ve dersin ki: **آخَيْتُ** kuruluşun aslı üzere; ve kim **واخَيْتُ** derse, Tayy dilinde, onu **الوِخاء**dan almıştır.
Ve **الأَخ**ın müennesi: **أُخْتٌ**; onun tâ’sı hâ’dır. Ve dersin ki: **أُخْتٌ** ve **أُخْتانِ** ve **أَخَواتٌ**.
Ve **الأَخِيَّةُ**: duvarda enlemesine duran bir ağaç; hayvan ona bağlanır; **الأَواخيُّ** üzerine çoğul yapılır. Ve falanın, emîrin yanında sabit bir **أَخِيَّةٌ**si vardır. Fiil: **أَخَّيْتُ** **تَأْخِيَةً** ve ben **تَأَخَّيْتُ**; onun اشتقاق’ı, ağaçtan olan **آخِيَّة**dendir; ve o, fiilin تقدير’inde **فاعُولة**dır. Ve bütün bunlarda tahfîf ile **آخِيَةٌ** denilir.

**وخي**: **التَوَخِّي**: bir işi kastetmen, onun kastını hedeflemen.
Ve dersin ki: **وَخىَّ** **يُوَخِّي** **تَوخيةً**; senin sözünden: **تَوَخَّيْتُ** şu işi, yani onu, başkası dışında kastettim. Ve eğer **وَخَّيْتُ** dersen, fiili başkasına geçişli kılmış olursun.
Ve **الخاء**ın hemze ile telifinin sınırı: **الأخ**tır. Ve onun binasının telifinin aslı, üç harekeli **فعل** binası üzere idi; aynı şekilde: **الأب**. Sonra bunu ağır gördüler; onda üç şey vardır: harf, ses ve sarf. Bu sebeple bazen vâvı ve yâ’yı, sarfı için atarlar; sesini bırakırlar; ses, kendinden öncekinin harekesine dayanır: eğer hareke fetha ise ses onunla birlikte yumuşak bir elif olur; eğer damme ise onunla birlikte yumuşak bir vâv olur; eğer kesra ise onunla birlikte yumuşak bir yâ olur. Böylece **الأخ**ın vâv sesi bir fethaya dayandı da onunla birlikte yumuşak bir elif oldu: **أخا**; aynı şekilde **أبا**, **رمى** ve **غزا** ve benzerlerinin elifi gibi.
Sonra onu çok kullanmaları sebebiyle hafifletmek için elifi attılar; **الخاء** kendi harekesi üzerinde kaldı; ismin kısalığından dolayı nahiv vecihleri üzere cereyan etti.
Eğer onu izâfe etmezlerse, tenvin ile onu kuvvetlendirirler; eğer izâfe ederlerse, tenvin güzel olmaz; izâfe hâllerinde onu med ile kuvvetlendirirler. Eğer tesniye yaparlarsa **أَخَوان** ve **أَبَوان** derler; çünkü isim içi harekelidir; eğer onun harekesi, düşmüş olan vâvın yerine halef olsaydı, **اليد**de **الدال**ın harekesi ve **الدم**de **الميم**in harekesi gibi olurdu; böylece **يدانِ** ve **دمانِ** derlerdi; çünkü onların içi sâkindir; böylece **الدال** ve **الميم**in harekete geçmesi, düşmüş harfin yerine halef oldu; bu yüzden **دَمان** ve **يدان** dediler. Şiirde **دميان** gelmiştir; dedi ki:
فلو أنّا على حَجَر ذَبْحـنـا		جَرَى الدَّمَيان بِالخَبَرِ اليَقينِ
Ancak **دَمَيان** dediler; **الدِّماء** üzere, senin “falancanın yüzü **دَمِيَ** oldu, **الدِّماء**ca daha şiddetlidir” demen gibi; böylece içi harekete geçirdi. Aynı şekilde **إخوان** dediler; onlar, baba bir olduklarında **الإخوةُ**dur; baba bir olmadıklarında **الإخوانُ**dur. Kur’ân’da: "فأصلحوا بينَ أَخَوَيْكُم".
Ve **التَّآخي**: iki **الأخَوان**ın aralarında **إخاءً** ve **أُخُوَّةً** edinmesidir.
Ve **الأخْتُ**: onun sınırı **أَخَة** idi; bedevîler, رفع yerinde hâ ve hâ’yı (yani **الهاء** ve **الخاء**) esas alırlar; fakat o, müenneslik hâ’sinin hâli sebebiyle fethalandı; çünkü o, ancak fetha ile harekeli bir harfe dayanır. Ve **الخاء**ı sâkin kıldı; böylece onun sarfını elif üzerine çevirdi; ve hâ, kelimenin aslındanmış gibi bir tâ oldu; i‘râb tâ üzerine vâki oldu; ve **الخاء**da bulunan dammeyi elife lâzım kıldı; ve bunun benzeri (başka örneklerde de) böyledir.

**أخخ**: **أخّ**: bir şeyden acı duyulduğunda acı duyma esnasında onunla inlenilen Farsça bir (ünlem)dir.
