# ودأ (و-د-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AF%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - د - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ودء

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى،  ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم		آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.

ولما جَعَلَه نعتاً للداعب كسعة بدالٍ ثالثة لأنَّ النَّعْتَ لا يتمكن حتى يتم ثلاثة أحرفٍ فما فوق ذلك فصار دَدِدٍ نعتاً للداعِب الاعب، فإذا أرادوا اشتقاق الفعل منه لم يَنْقَدْ لِكَثْرة الدّالات يفصِلون بين حرفَي الصدر بهمزة فيقولون: دَأْدَدَ يُدَأْدِدُ، وإِنَّما اختاروا الهمزة لأنّها أقوى من سائر الحروف الجوفية ونحوه كذلك.
وفي الدَّدِ ثلاث لغات، تقول: هذا دَدٌ، وهذا دَدا، وهذا دَدُن.
دود، ديد:
وطعامٌ مُدَوِّد ومُدَيِّدٌ، وقد ادّادَ أي وقع فيه الدُّودُ.
دأد:
والدَّأْدَأةُ: ضرب من العَدْوِ، ومَرَّ فلان يَتَدَأْدَاُ أي مَرَّ يدفع بعضُه بعضاً لا يفتر.
دوو، دوء.
الدَوُّ: موضع بالبادية أَملَسُ كأنّه الراحة، قال:
جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ		بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ
والدّوّيّة: مَفازةٌ ملساءُ بلغة تميم، وداويَّة لأهل الحجاز بلغتهم، قال ذو الرمة:
داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما
ودَويُّ الصوت، يقال منه: دَوَّى الصوتُ يُدَوِّي تَدويةً.
والدَوَى: داءٌ يأخُذُ في الصدر في باطنه، ويقال: إنّه لدَويّ الصَّدْر، قال:
وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي دَوي
ورجلٌ دَوٍ، وهو يَدْوَى دَوىً شديداً، وامرأةٌ دَوِية، الواو مكسورة خفيفة على فَعِله، وإن خَفَّفْتَها للنَّعت فالواو ساكنة مع الياء، والإِشمامُ فيه أحسن من الإِسكان، وناسٌ من أهل الحجاز يفتحون ما كان من نحو دَوٍ ويقولون: رجل دَوىً وامرأةٌ دَوىً سواء، لأنه تحويل، قال:
يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ		دَوىً شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه
ويُروَى دَوِ، مكسورٌ مُنَوَّن، وهو في موضع النَّصب لم يقلْ: دَوِيا وعليه لغتهم هكذا في جميع الإِعراب مثل قولِكَ: رأيت قاضٍ وهذا قاضٍ، قال رؤبة:
ذلك والٍ لست راءٍ واليا		كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا
والفعل دَوِيَ يَدْوَى دَوىً، وهو الدّاءُ الباطن، وكلُّ بناءٍ على دَوىً ونَدىً، مكسور، ويكون الفعل منه مكسوراً فإن النعتَ منه مخفَّف إلاّ أن يضطَرَّ شاعر إلى غيره.
والدِّواء، ممدود: الشِّفاءُ، وداوَيتُه مَداواةً، ولو قُلتَ: دِواءً جاز في القياس، ويقال: دووِيَ فلانٌ يُداوَى فتُظهِرُ الواوَيْنِ ولا تُدغِمُ إحداهما في الأُخرى، لأنَّ الأولى هي مَدَّة الألف التي في داوى، فكَرِ هو إدغامَ المَدَّةِ في الواو، فيَلْتَبس فُوعِلَ ب فُعِّلَ.
وأما الدّاءُ، مهموز، فاسْمٌ جامعٌ لكلِّ مَرَضٍ ظاهرٍ وباطنٍ حتى يقال: داءُ الشُّحِّ أشَدُّ الأَدْواء، والحُمْقُ داءٌ لا دَواءَ له.
ومنه قول المرأة: كُلُّ داءٍ له داءٌ أرادت كُلُّ عَيب في الرجال فهو فيه، وهو من تأليف دال وواوٍ وهمزة، ورجل داءٌ وامرأة داءةٌ، وفي لغة أخرى: رجل دَيِّئٌ وامرأةٌ دَيِّئة على فَيعِل وفَيْعِلة.
ولقد داءَ يَداءُ دَوْءاً وداءً كُلُّه يقال، والدَّوْءُ أصوَبُ لأنَه يُحْمَلُ على المصدر وهذه الكملة تتصرف على ستة أوجه: دوأ، دأو، ودأ وأد، أود، أدو مستعملة في أماكنها.
والدَّوءُ: مصدر الفِعل من الداء.
الدَّوءُ: الأزْمُ، والأزْمُ: الحِمْية، والآزِمُ: المُمسِكُ عن الطعامِ.
ويقال: بَرِئتُ إليكَ من كل داءٍ تَداؤُهُ الإِبِلُ مثل تَداعُهُ.
والدّواة إذا عُدَّتْ، يقال: ثلاثُ دَوَيات، وكذلك ما أشبَهَه مثل النَّوى نَويات، فإذا جَمَعْتَ من غير عددٍ قُلتَ: هي الدَّوَى والدُّوِيُّ، قال العباس:
أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا		كخَطِّ الدوى ما ثِلاثٍ مُثُولا
وقال:
عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ الدُويِّ		يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ
دأي:
والدَّأْيُ: شِبْهُ الخَتْل والمُراوغة وكذلك الدَّأوُ، والفعل منه دَأَى يَدْأَى دَأْياً ودَأْوا، وقال:
دَأَوتَ له لتـأخُـذَه		فهَيْهات الفَتَى حَذِرا
نَصَبَ حذرا على القطع، وفي مِثل:
كالـذئبُ يأدُو		للغزال يأكلُه
ويقولون أيضاً: يَدْأَوى له.
والدَّأيُ جمع الدَّأْية، وهي فَقار الكاهل في مُجتَمع ما بين الكَتِفَيْن من كاهل البعير خاصَّة، والجمعُ الدَّأيات، وهي عظامُ ما هنالك، كل عَظْمٍ دأية، قال:

نصف على دَأْياته تَجَرَّما
أدو:
والإِداوة: مطهرةٌ للماء والجمع الأَداوَى.
والأدْو: خَتلٌ منه قال:
لكـن أدَوتُ لآخُـذَهُ		فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً
ويقولون: أَدَا الرجل يَأْدُو أَدْواً.
أود:
والأَوْدُ مصدر آدَ يؤودُ أوْداً، وتقول: أُدْتُ العُودَ فأنا أؤودهُ أَوْداً فانآدّ، وتفسيره: عُجْتُه فانْعاجَ، قال:
لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى
وتقول: آدَنى هذا الأمرُ، يَؤودُني أوْداً وأُووداً إذا بَلَغَ منكَ المَشَقَّة.
ويقال: آدَه الكِبَرُ.
ومنه التَأَوُّد وهو كالتَثَنّي والتَعَوُّج للقَضيب وغيره، وقال:
تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه		تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ
وتقول: ما آدَكَ فهو لي آئِدٌ، أي ما أَثَقَلَكَ فهو لي مُثْقِلٌ.
والأَوَدُ: العِوَجُ، وأوِدَ يأوَدُ أَوَداً فهو أَوِدٌ.
وموضعٌ بالبادية يُسَمَّى أوَّدَ، بالتشديد، قال:
أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ أَوَّدِ
ودأ:
ويقال: وَدَّاْتُه فَتَوَدَّأَ، أي سَوَّيْتُه فاستَوى، قال:
ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ		عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ
وتَوَدَّأَتِ الأخبارُ أي خَفِيَتْ.
ووَدَّأْتُ الأرضَ إذا كانت محفورةً فسَوَّيْتُها.
وأد:
المَوْؤودةُ: الوَئيدُ، كانت العَرَبُ إذا وُلِدَت بنتٌ دَفَنوها حين وُضِعَتْ حتى تموت مَخافة العار والحاجة، والفعل: وَأَدَ يَئِدُ وَأْداً، فهو وائِدٌ، والمفعول: مَوؤُودٌ كما تقول: واعِدٌ ومَوْعُود، قال الفرزدق:
وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا		تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ
والوَئيدُ: دَوِيٌّ تَسمعُ صوتَه في الأرض كحائِطٍ يسقط من بعيد فتسمع لهَدِّه وئيداً.
والتُّؤادُ من التُّؤَدة، تقول: أتَّأَدَ وتَوَأَّدَ وهو التَمَهُّل والتأنيّ والرَّزانة.
أيد، أدي:
الأَيْدُ: القُوَّة، وبلغة تميم الآدُ، منه قيل: أَدَّ فلانٌ فلاناً إذا أعانَه وقَوّاه.
والتَّأييدُ: مصدر أيَّدْتُه أي قَوَّيْتُه.
وقوله تعالى: "والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ" أي بقُوّة.
وإيادُ كُلِّ شيءٍ ما يُقُوَّى به من جانِبَيْهِ، وهما إِياداه، وإِياد العسكر المَيْمَنةُ والميسَرة، وكلُّ شيءٍ كان واقياً لَشيءٍ فهو إياده، قال العجّاج:
عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ
برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ
وأَدَّى فلانٌ ما عليه أداءً وتأدِيةً، وفلانٌ آدَى للأمانةِ من فلانٍ. غير أنّ العامَّةَ فد لَهِجُوا بالخَطَأ، يقولون: فلان أدَّى للأمانةِ، وهذا في النَّحْو غير جائز.
وألف الأداةِ يه الواو، لأنك تقول: أدَوات، لكلِّ ذي حِرْفةٍ أداةٌ، وهي آلتُه يقيم بها حِرْفتَه.
وأداةُ الحرب: السِّلاح، ورجل مُؤْدٍ: كاملُ السِّلاح، قال:
مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا
ودي:
والمُودَى: الهالك، بغير همز، وأَوْدَى فلانٌ: هَلَكَ، وأودَى به الموتُ أي أَهلَكَه، واسم الهلاك من ذلك الوَدَى، بالتخفيف، وقَلَّ ما يُستعمَل. والمصدر الحقيقي الإِيداء.
والتوادي: الخَشَبات التي تُصَرُّ بها أطباءُ الناقة لئلاّ يَرضعَها الفصيل، وقد وَدَيْتُ الناقة بتَوْدِيتَيْنِ أي صَرَرْت أَخلافَها بهما، وودّيت النّاقة توديةً.
والوادي كل مَفرَجٍ بين جبالٍ وآطام، وتلال يكون مسلكاً للسَّيل أو مَنْفَذاً، والجميع الأودية، على تقدير فاعِل وأفعِلة، وإنّما جاءت هذه العلة لاعتلال آخِره، وكذلك نادٍ وأندية ونَجوَى وأَنجية، ولم يُسمَع بمثله في الصحيح، ألا تَرَى أنهم يقولون: قومٌ ظَلَمةٌ وقوم عُتاةٌ ولم يُقَلْ عَتادة من العُتُوِّ، ولكنهم غيّروا البناء فقالوا فَعَلة ثم أسكَنوا الواو فاعتمَدَت على فتحةِ الناء فصارت ألفاً.
والوَديُّ: فَسيل النَّخْل الذي يُقلَعُ للغَرْس، والواحدة وَدِيّة.
وتقول: وَدَى فلانٌ فلاناً إذا أدَّى دِيته، قال جميل:
ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني
ويأدونه لغة. وأصل الدِيَة وِدية فحذفت الواو كما قالوا: شِية من الوشيِ.
وتقول: وَدَى الحِمارُ فهو وادٍ إذا أنْعَظَ، ويقال: وَدَى بمعنى قَطَرَ منه الماء عند الإِنعاظِ، وقال الأغلب:
كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا وَدَى		حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى
والوَدَى: الماء الذي يخرُجُ أبيضَ رقيقاً على أَثَر البول من الإنسان.
ودد، أدد:
الوَدُّ مصدر وَدِدْتُ، وهو يَوَدُّ من الأمنِية ومن المَودّة، وَدَّ يَوَدُّ مَوَدَّةً، ومنهم من يجعله على فَعَلَ يفعَلُ.
والوِداد والوَدادُ مصدر مثل المَوَدّة. وهذا وِدُّكَ ووَديدُكَ كما تقول: حِبُّكَ وحَبيبُكَ، قال:
فإِن كنتَ لي وِدّاً فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي		ليَغشاكُمُ وُدِّي ويَسري بكم بُغْضي
والوَدُّ: الوَتِدُ بلغة تَميم، فإذا صَغَّروا رَدُّوا التاءَ فقالوا وتَيد.
والوَدُّ: صَنَم لقوم نوحٍ، وكان لقريش صَنَمٌ يدعُونَه وُدّاً. ومنهم من يَهمِز فيقول: أُدّ، وبه سُمِّيَ عَبدُ وُدٍّ، ومنه سُمِّيَ أُدُّ بنُ طابخِةَ جَدُّ تَميم أو جَدُّ مَعَدِّ بنِ عدنانَ.
والإدُّ: الأمرُ الفَظيع، تقول: فَعَلْتُ فِعْلاً إدّاً.
ولقد أدَّتْ فلاناً داهيةٌ تَؤُدُّه أَدّاً، قال رؤبة:
ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا		والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا
والإِدادة واحدة الإِداد، من قوله تعالى: "لقد جِئتُم شيئاً إِدّاً"، أي أمراً فظيعاً.
دادا، دودى:
والدَّأْدَأَةُ: صوتُ وقع الحِجارة في المَسيل.
والدَّأْوداء، ممدود، والجمع الدَّآدِئ، وهي ثلاثُ ليالٍ: خمسٌ وسِتٌّ وسَبعٌ وعشرون.
وليلةٌ دَأداء: أشدُّ الليالي ظلمةً.
الدَّوْداةُ: أرجوحة للصِّبيان، والجمع الدَّوادي، قال:
كأنّني فوقَ دَوداةٍ تُقَلِّبُني
ويقال على غير قياس: الدَّءادي.
وتَدَأْدَأَ الرجل إذا مال عن شيء فتَرَجَّحَ، ويقال: تَدَأْدَأَ، ودَأْدَأتْهُ حركَتُه.
يدي:
اليَدُ معروفة، ويَدُ النِّعمةِ هي السابِغة.
ويَدُ الفَأسِ ونحوُها: مَقبِضُها، ويَدُ القَوْسِ: سِيَتُها.
ويَد الدَّهْر: مَدَى زَمانِه، ويَدُ الريح: مَلِكُها، قال لبيد:
إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها
قال: ملا مُلِّكَتِ الريحُ تصريفَ السَّحاب وصفت بمِلْك اليَد.
وهذه الضَّيْعةُ في يَدِ فلانٍ، أي في مِلكِه، ولا يقولون: في أيدي فلانٍ، ولكن يقولون: بين يَدَي لكل شيءٍ أمامَك، قال الله: "من بين أيديهم ومن خَلْفهم".
وكقولهم: يَثُور الرَهَجُ بين يَدَي المَطَر، ويَهيجُ السِّبابُ بين يَدَي القتال، وقال الله تعالى: "بين يَدَي عذابٍ سديد.
ويقال: يَدِيَ فلانٌ من يَدِه إذا شَلَّتْ، ورجلٌ مَيدِيٌ أي مقطوع اليَدِ من أصله.
ويَدَيْتُ يَدَه أي ضَرَبتُ يَدَه، واليُداء: وَجَع اليَدِ.
وأيْدَيْت عنده يَداً، أي أنعَمْتُ عليه.
وأيْداهُ اللهُ، والمصدر اليد أو الأَيد.
وتقول: ايدَيْتُ عن فلانٍ يَداً بيضاءَ: من النِّعمة.
وإنّ فلاناً لذو مالٍ يَيدي به ويَبُوعُ أي يَبْسُط به يَدَيْه وباعَه.
وذهَبَ القومُ أيدي سَبَا، وأيادي سَبَا، أي مُتفرقِّين في كل وجه، وكذلك الريحُ وغيرُه.
وجمع يَد الإنسان والأشباح أيدي، وجِماعُ يَدِ النِّعمة أيادٍ ويَدِيٌّ، قال:
فإِنّ له عندي يَدِيّا وأنعُما
والنسبة إلى اليَدِ يَدِيٌّ على النقصان، إلى الأَبِّ أَبَويٌّ، لأنّهم يقولون: يَدانِ فلا تظهر الياء، ويقولون: أبَوانِ باِظهارِ الواو، قال: العجّاج:
بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا يَدِيٌّ
ويقال: ثوبٌ يَدِيٌّ أي واسع، ويقال: عند جِدَّة الثوب، كأنّما رُفِعَتّ عنه الأيدي ساعَتَئِذٍ، ويقال: بل أراد أنّ الأيدي تتعاوَرُه.
وتقول: هم يد واحدة على مَن سِواهم إذا كانَ أمرُهم واحداً، واعطيتُه مالاً عن ظهر يَدٍ يعني تَفَضُّلاً غيرَ قَرْضٍ ولا مُكافَأَةٍ.
وخلع فلانٌ يدَه من الطاعةِ.
ويقال: ثوب قصير اليَدِ إذا كان يقصر عن أن يُلتَحَفَ به.

##### Türkçe

لفîf bâbı, **الدال**’dan

د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى، ي د ي: kullanılagelenler

دد:
Neş’e için dişleri gıcırdatmanın ve bu hususta parmakları vurmanın hikâyesi; henüz vurulmamış olsa da boşluk içinde akıp giderse o **دَدٌ**’dür. **الطرمّاح** dedi ki:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم		آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
Şöyle de rivayet olunur: من داعِبٍ دَدَدِ.

Onu şakalaşan için bir sıfat kıldığında, üçüncü bir **دال** ile genişletti; çünkü sıfat, üç harf ve daha fazlası tamamlanmadıkça yerleşmez; böylece **دَدِدٍ** şakalaşan, oynayan için bir sıfat oldu. Ondan fiil türetmek istediklerinde, **الدال**’ların çokluğundan dolayı boyun eğmedi; صدر’ın iki harfi arasını bir hemze ile ayırırlar da şöyle derler: **دَأْدَدَ** **يُدَأْدِدُ**. Hemzeyi ancak, onun diğer bütün جوفية harflerden daha güçlü olmasından dolayı seçtiler; benzeri de böyledir.
**الدَّدِ**’de üç lugat vardır; dersin ki: **هذا دَدٌ**، ve **هذا دَدا**، ve **هذا دَدُن**.

دود، ديد:
Ve **مُدَوِّد** ve **مُدَيِّدٌ** (olan) bir yiyecek; ve **ادّادَ** yani onda **الدُّودُ** vuku buldu.

دأد:
Ve **الدَّأْدَأةُ**: koşmanın bir türü; ve falan kimse **يَتَدَأْدَاُ** hâlinde geçti, yani geçti; bir kısmı bir kısmını iter, gevşemez.

دوو، دوء.
**الدَوُّ**: çölde bir yer; pürüzsüz, sanki avuç içi; dedi ki:
جُنَينةٌ من مُجتَنىً عَـويصِ		بالدَّوِّ أو صَحرائه القَمُوصِ
Ve **الدّوّيّة**: Temîm lugatında pürüzsüz bir çöl; Hicaz ehli için onların lugatında **وداويَّة**; **ذو الرمة** dedi:
داويَّة ودُجَى ليلٍ كأنَّهما
Ve **دَويُّ** ses; ondan denir: **دَوَّى** ses **يُدَوِّي** **تَدويةً**.
Ve **الدَوَى**: göğüste, iç tarafında tutan bir hastalık; ve denir: o, göğsü **دَويّ**’dir; dedi ki:
وعينُكَ تبدي أن صدرَك لي دَوي
Ve bir adam **دَوٍ**; o, şiddetli **دَوىً** ile **يَدْوَى**; ve bir kadın **دَوِية**; **الواو** kırık, **فَعِله** üzere hafif; eğer onu sıfat için hafifletirsen **الواو** **الياء** ile birlikte sâkindir; onda işmâm, iskândan daha güzeldir. Hicaz ehlinden bir topluluk, **دَوٍ** gibi olanın fethasını yapar ve derler ki: adam **دَوىً** ve kadın **دَوىً** eşittir; çünkü bu bir تحويل’dir; dedi ki:
يَكْرٌ عليه الدَّهْرُ حتـى يَرُدَّهُ		دَوىً شَنَجَته جِنُّ دَهْرٍ وخابِلُه
Ve **دَوِ** diye de rivayet olunur; kırık, tenvinli; o, nasb yerindedir; **دَوِيا** demedi; ve onların lugatı böyledir, bütün i‘râbda; senin “**رأيت قاضٍ** ve **هذا قاضٍ**” sözün gibi. **رؤبة** dedi:
ذلك والٍ لست راءٍ واليا		كهؤلاء وأنَّ يوماً ساعِيا
Ve fiil **دَوِيَ** **يَدْوَى** **دَوىً**; o, iç hastalıktır. Ve **دَوىً** ve **نَدىً** üzere olan her bina kırık(tır); ve ondan fiil de kırık olur; çünkü ondan sıfat hafifletilmiştir; ancak bir şair başka türlüne mecbur kalırsa (başka).

Ve **الدِّواء** (meddli): şifa; ve onu **مَداواةً** ile **داوَيتُه**; eğer “**دِواءً**” desen kıyasta câiz olur. Ve denir: falan kimse **دووِيَ**; **يُداوَى**; böylece iki **الواو**’yu izhar edersin ve birini ötekine idğam etmezsin; çünkü birincisi, **داوى**’daki **الألف**’in meddesidir; meddeyi **الواو**’ya idğam etmeyi kerih gördü; böylece **فُوعِلَ** ile **فُعِّلَ** karışır.

أما **الدّاءُ** (hemzeli) ise: her zahir ve batın hastalığı toplayan bir isimdir; hatta denir: **داءُ الشُّحِّ** en şiddetli hastalıklardandır; ve ahmaklık, kendisine ilaç olmayan bir hastalıktır.
Ve ondan kadının sözü: **كُلُّ داءٍ له داءٌ**; muradı: erkeklerdeki her ayıp, onda vardır. Ve o, **دال** ve **واوٍ** ve hemzenin telifindendir. Ve bir adam **داءٌ** ve bir kadın **داءةٌ**. Ve başka bir lugatta: adam **دَيِّئٌ** ve kadın **دَيِّئة**; **فَيعِل** ve **فَيْعِلة** üzere.
Ve muhakkak **داءَ** **يَداءُ** **دَوْءاً** ve **داءً**; hepsi söylenir. Ve **الدَّوْءُ** daha isabetlidir; çünkü masdara hamledilir. Ve bu kelime altı vecih üzere tasarruf eder: **دوأ**، **دأو**، **ودأ**، **وأد**، **أود**، **أدو**; yerlerinde kullanılagelmiştir.
Ve **الدَّوءُ**: **الدّاء**’dan fiilin masdarı.
**الدَّوءُ**: **الأزْمُ**; ve **الأزْمُ**: perhiz; ve **الآزِمُ**: yemekten imsak eden.
Ve denir: “Develerin **تَداؤُهُ** ettiği her **داءٍ**’dan sana beri oldum”; **تَداعُهُ** gibi.
Ve **الدّواة** sayıldığında denir: üç **دَوَيات**; ve bunun benzeri de böyledir; **النَّوى**: **نَويات**. Sayı olmaksızın cem‘ ettiğinde dersin ki: o, **الدَّوَى** ve **الدُّوِيُّ**’dür. **العباس** dedi:
أمن آل ليلى عرفتَ الطُلُولا		كخَطِّ الدوى ما ثِلاثٍ مُثُولا
Ve dedi:
عَرَفتُ الديارَ كخَطِّ الدُويِّ		يُحبِّرُهُ الكاتِبُ الحِمـيَريّْ

دأي:
Ve **الدَّأْيُ**: hileye ve muvârağaya benzer; **الدَّأوُ** da böyledir. Ve ondan fiil: **دَأَى** **يَدْأَى** **دَأْياً** ve **دَأْوا**. Ve dedi ki:
دَأَوتَ له لتـأخُـذَه		فهَيْهات الفَتَى حَذِرا
**حذرا**’yı قطع üzere nasb etti. Ve şu misalde:
كالـذئبُ يأدُو		للغزال يأكلُه
Ve ayrıca derler: ona **يَدْأَوى**.
Ve **الدَّأيُ**, **الدَّأْية**’nin cem‘idir; o, devenin özellikle iki kürek arasındaki birleşim yerinde, hörgücün omurlarındaki fıkarlardır. Cem‘i **الدَّأيات**’tır; oradaki kemiklerdir; her kemik bir **دأية**’dir. Dedi ki:
نصف على دَأْياته تَجَرَّما

أدو:
Ve **الإِداوة**: su için bir abdestlik; cem‘i **الأَداوَى**.
Ve **الأدْو**: ondan bir hile; dedi ki:
لكـن أدَوتُ لآخُـذَهُ		فأصَبتُ خَرْقاً أروعاً
Ve derler: adam **أَدَا** **يَأْدُو** **أَدْواً**.

أود:
Ve **الأَوْدُ**, **آدَ**’ın masdarıdır; **يؤودُ** **أوْداً**. Ve dersin: **أُدْتُ** değneği; ben onu **أؤودهُ** **أَوْداً**; böylece **انآدّ** oldu. Tefsiri: onu eğdim de eğildi. Dedi ki:
لم يَكُ يَنْآدُ فأَمسَى انآدى
Ve dersin: bu iş bana **آدَنى**; beni **يَؤودُني** **أوْداً** ve **أُووداً**; senden meşakkate ulaştığında.
Ve denir: ihtiyarlık onu **آدَه**.
Ve ondan **التَأَوُّد**; kamış ve başkası için bükülme ve eğrilme gibi. Ve dedi ki:
تَثَنَّى إذا قامَتْ لشيءٍ تُـريدُه		تَأوُّد عُسْلُوجٍ على شَطِّ جَعْفَرِ
Ve dersin: seni ne **آدَ** ise o benim için **آئِدٌ**’dir; yani seni ne ağırlaştırdı ise o benim için ağırlaştırıcıdır.
Ve **الأَوَدُ**: eğrilik; ve **أوِدَ** **يأوَدُ** **أَوَداً**; o, **أَوِدٌ**’dir.
Ve çölde **أوَّدَ** diye adlandırılan bir yer; şeddeli. Dedi ki:
أم بالجُنَيْنة مع مَدافِعِ أَوَّدِ

ودأ:
Ve denir: onu **وَدَّاْتُه** de o **فَتَوَدَّأَ**; yani onu düzelttim de düzeldi. Dedi ki:
ولِلأَرضِ كم من صالحٍ قد تَوَدَّأَتْ		عليه فوارَته بلَـمّـاعةٍ قَـفـرِ
Ve **تَوَدَّأَتِ الأخبارُ**: yani gizlendi.
Ve yeri **ووَدَّأْتُ**: eğer kazılmış idiyse onu düzelttim.

وأد:
**المَوْؤودةُ**: **الوَئيدُ**; Araplar, bir kız doğduğunda onu konulduğu vakit gömerlerdi; ayıp ve ihtiyaç korkusuyla, ölene dek. Fiil: **وَأَدَ** **يَئِدُ** **وَأْداً**; o, **وائِدٌ**’dir. Mef‘ûl: **مَوؤُودٌ**; “**واعِدٌ** ve **مَوْعُود**” dediğin gibi. **الفرزدق** dedi:
وجَدِّي الذي مَنَع الـوائِدا		تِ وأخيَى الوئيد فلم يُوأَدِ
Ve **الوَئيدُ**: yerde sesini işittiğin bir **دَوِيٌّ**; uzak bir yerden düşen bir duvar gibi; onun gürültüsünü **وئيداً** olarak işitirsin.
Ve **التُّؤادُ**, **التُّؤَدة**’dendir; dersin: **أتَّأَدَ** ve **تَوَأَّدَ**; o, ağır davranma, teenni ve vakar(dır).

أيد، أدي:
**الأَيْدُ**: kuvvet; Temîm lugatında **الآدُ**. Ondan denildi: falan, falana **أَدَّ** etti; ona yardım etti ve onu kuvvetlendirdi.
Ve **التَّأييدُ**: “onu **أيَّدْتُ**”un masdarı; yani kuvvetlendirdim.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ” yani kuvvetle.
Ve her şeyin **إيادُ**’ı: iki yanından onunla kuvvetlendirilen şey; ikisi onun **إِياداه**’ıdır. Ve ordunun **إِياد**’ı: sağ kanat ve sol kanat. Ve bir şey, bir şeye koruyucu olduysa o, onun **إياد**’ıdır. **العجّاج** dedi:
عن ذي إيادَينِ لُهام ذو دُسُرْ
برُكنِه أركانَ دَمْخٍ لا نْقَعَرْ
Ve falan, üzerindeki şeyi **أداءً** ve **تأدِيةً** ile eda etti. Ve falan, emanete falandan daha **آدَى**’dır. Ne var ki avam hataya alıştı; derler ki: falan emanete **أدَّى**’dır; bu, nahivde câiz değildir.
Ve **الأداةِ**’nın elif’i **الواو**’dur; çünkü sen **أدَوات** dersin. Her meslek sahibinin bir **أداةٌ**’sı vardır; o, onun âletidir; onunla mesleğini ayakta tutar.
Ve savaşın **أداةُ**’sı: silah. Ve **مُؤْدٍ** bir adam: silahı tam. Dedi ki:
مُؤدِينَ يَحمُون السَّبيلَ السّابلا

ودي:
Ve **المُودَى**: helâk olan; hemzesiz. Ve falan **أَوْدَى**: helâk oldu. Ve ölüm onu **أودَى به**: yani onu helâk etti. Ve bundan helâkin adı **الوَدَى**’dır; tahfifle; pek az kullanılır. Hakiki masdar **الإِيداء**’dır.
Ve **التوادي**: deve dişisinin memelerini, yavru emmesin diye onunla bağladıkları tahta parçaları. Ve ben deveyi iki **تَوْدِيتَيْنِ** ile **وَدَيْتُ**; yani memelerini onlarla bağladım. Ve deveyi **توديةً** ile **ودّيت**.
Ve **الوادي**: dağlar ve kaleler ve tepeler arasında her açıklık; selin yolu veya bir geçit olur. Cem‘i **الأودية**’dir; **فاعِل** ve **أفعِلة** takdiri üzere. Bu illet ancak sonunun illetli olmasından dolayı geldi. Ve **نادٍ** ve **أندية** ve **نَجوَى** ve **أَنجية** de böyledir. Sahihte bunun benzeri işitilmedi. Görmez misin ki onlar “**قومٌ ظَلَمةٌ**” ve “**قوم عُتاةٌ**” derler; **العُتُوِّ**’dan **عَتادة** denilmedi. Fakat onlar binayı değiştirdiler de **فَعَلة** dediler; sonra **الواو**’yu sâkin kıldılar; **النون**’un fethasına dayandı da elif oldu.
Ve **الوَديُّ**: dikim için sökülüp alınan hurma fidanı; tekili **وَدِيّة**.
Ve dersin: falan, falana **وَدَى** etti; yani onun diyetini ödedi. **جميل** dedi:
ليقتلوني ثمَّ لا يَدوني
Ve **يأدونه** (diye) bir lugat. Ve **الدِيَة**’nin aslı **وِدية**’dir; **الواو** düşürüldü; “**شِية**”yi **الوشيِ**’den (türettikleri) gibi.
Ve dersin: eşek **وَدَى** etti; o, **وادٍ**’dir; yani erekte oldu. Ve **وَدَى**, ereksiyon sırasında ondan su damlaması manasında da denir. **الأغلب** dedi:
كأنّ عِـــرْقَ أيْرِهِ إذا وَدَى		حَبْلُ عجوزٍ ضَفَرتْ سَبْعَ قُوَى
Ve **الوَدَى**: insandan, idrarın ardından beyaz, ince olarak çıkan su.

ودد، أدد:
**الوَدُّ**, **وَدِدْتُ**’ün masdarıdır; o, temenniden ve sevgiden **يَوَدُّ** eder. **وَدَّ** **يَوَدُّ** **مَوَدَّةً**; onlardan kimi onu **فَعَلَ يفعَلُ** üzere kılar.
Ve **الوِداد** ve **الوَدادُ**, **المَوَدّة** gibi bir masdardır. Ve bu, senin **وِدُّكَ**’dır ve **وَديدُكَ**’dır; “senin **حِبُّكَ**’ın ve **حَبيبُكَ**’ın” dediğin gibi. Dedi ki:
فإِن كنتَ لي وِدّاً فبَيِّنْ مَـوَدَّتـي		ليَغشاكُمُ وُدِّي ويَسري بكم بُغْضي
Ve **الوَدُّ**: Temîm lugatında kazık, **الوَتِدُ**. Küçülttüklerinde **التاء**’yı geri döndürdüler de **وتَيد** dediler.
Ve **الوَدُّ**: Nûh kavminin bir putu; ve Kureyş’in de **وُدّاً** diye çağırdıkları bir putu vardı. Onlardan kimi hemzeler de **أُدّ** der; onunla **عَبدُ وُدٍّ** isimlendirildi; ve ondan **أُدُّ بنُ طابخِةَ** isimlendirildi; Temîm’in dedesi yahut **مَعَدِّ بنِ عدنانَ**’ın dedesi.
Ve **الإدُّ**: korkunç iş; dersin: **فَعَلْتُ فِعْلاً إدّاً**.
Ve muhakkak bir musibet falanı **أدَّتْ**; onu **تَؤُدُّه** **أَدّاً**. **رؤبة** dedi:
ويتَّقي الفَحْشاءَ والنَّياطِلا		والاِدَّ والإِدادَ والعَضائلا
Ve **الإِدادة**, **الإِداد**’ın bir tanesidir; Yüce Allah’ın sözü “لقد جِئتُم شيئاً إِدّاً”dan; yani korkunç bir iş.

دادا، دودى:
Ve **الدَّأْدَأَةُ**: su yatağında taşların düşüşünün sesi.
Ve **الدَّأْوداء** (meddli); cem‘i **الدَّآدِئ**; o, üç gecedir: yirmi beş, yirmi altı ve yirmi yedi.
Ve **ليلةٌ دَأداء**: gecelerin en şiddetli karanlığı.
**الدَّوْداةُ**: çocuklar için salıncak; cem‘i **الدَّوادي**. Dedi ki:
كأنّني فوقَ دَوداةٍ تُقَلِّبُني
Ve kıyasa aykırı olarak denir: **الدَّءادي**.
Ve adam, bir şeyden meyledip sallanınca **تَدَأْدَأَ** eder. Ve denir: **تَدَأْدَأَ**; ve onu hareketi **دَأْدَأتْهُ**.

يدي:
**اليَدُ** bilinir. Ve nimet eli, bol olandır.
Ve balta ve benzerinin eli: sapı; ve yayın eli: kirişi.
Ve zamanın eli: zamanının uzanımı; ve rüzgârın eli: onun hâkimi. **لبيد** dedi:
إذ أصبحَتْ بيَدِ الشِّمال زِمامُها
Dedi ki: rüzgâr bulutun sevk ve idaresine malik kılınınca, elin mülkü ile vasfedildi.
Ve bu mülk, falanın **يَدِ**’indedir; yani onun mülkündedir. “Falanın **أيدي**’sindedir” demezler; fakat her şey için “önünde” manasında **بين يَدَي** derler. Allah dedi: “من بين أيديهم ومن خَلْفهم”.
Ve onların sözü gibi: toz, yağmurun **بين يَدَي**’inde kabarır; sövüşme, savaşın **بين يَدَي**’inde alevlenir. Ve Allah dedi: “بين يَدَي عذابٍ سديد.
Ve denir: falan, elinden **يَدِيَ** oldu; eli felç olunca. Ve **مَيدِيٌ** bir adam: eli kökünden kesik.
Ve onun elini **يَدَيْتُ**; yani elini vurdum. Ve **اليُداء**: elin ağrısı.
Ve onun yanında bir el **أيْدَيْتُ**; yani ona ihsanda bulundum.
Ve Allah onu **أيْداهُ**; masdar **اليد** yahut **الأَيد**.
Ve dersin: falandan beyaz bir el ile **ايدَيْتُ**; nimetten.
Ve muhakkak falan, onunla **يَيدي** ettiği ve **يَبُوعُ** ettiği bir mal sahibidir; yani onunla iki elini ve kolunu açar.
Ve kavim **أيدي سَبَا** ve **أيادي سَبَا** olarak gitti; yani her yöne dağılmış olarak; rüzgâr ve başkası da böyledir.
İnsanın eli ve gölgelerin cem‘i **أيدي**’dir. Nimet elinin cem‘i **أيادٍ** ve **يَدِيٌّ**’dir. Dedi ki:
فإِنّ له عندي يَدِيّا وأنعُما
Ve **اليَدِ**’e nisbet, noksan üzere **يَدِيٌّ**’dir; **الأَبِّ**’e (nisbet) **أَبَويٌّ**’dir; çünkü onlar “**يَدانِ**” derler de **الياء** görünmez; ve “**أبَوانِ**” derler; **الواو**’yu izhar ederek. **العجّاج** dedi:
بالدّارِ إذ ثَوبُ الصِّبا يَدِيٌّ
Ve denir: **ثوبٌ يَدِيٌّ**; yani geniş. Ve denir: elbisenin yeniliği sırasında; sanki o vakit eller ondan kaldırılmıştır. Ve denir: bilakis muradı, ellerin onu nöbetleşe almasıdır.
Ve dersin: onlar, başkalarına karşı tek eldir; işleri bir olduğunda. Ve ona “el sırtından” mal verdim; yani borç ve karşılık olmaksızın bir lütuf olarak.
Ve falan, itaattan elini çekti.
Ve denir: **ثوب قصير اليَدِ**; eğer onunla örtünmeye yetmeyecek kadar kısa olursa.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

تَوَدَّأَ عليه، أي أهلكه. وَوَدَّاَ فلانٌ بالقوم تَوْدِئَةً. أبو عبيد: المُوَدَّأَةُ: المهلكةُ والمفازةُ. أبو زيد: وَدَّأْتُ عليه الأرضَ تَوْديئاً، إذا سَوَّيْتَ عليه الأرضَ. قال الشاعر الضَّبي يرثي أخاه أُبَيًّا:
أَأُبَيٌّ إنْ تُصبحْ رهين مُوَدَّازَلخ الجوانِبِ قَعْرُهُ مَلْحودُ

##### Türkçe

**تَوَدَّأَ عليه**، yani onu helâk etti. Ve falan kimse kavimle **تَوْدِئَةً** **وَدَّاَ** etti. Ebû Ubeyd: **المُوَدَّأَةُ**: helâk edici olan ve çöl (ıssız yer). Ebû Zeyd: Üzerine toprağı **تَوْديئاً** **وَدَّأْتُ عليه الأرضَ**; üzerine toprağı düzlediğin zaman. Şair ed-Dabbî kardeşi Übeyy’i mersiye söylerken dedi:
أَأُبَيٌّ إنْ تُصبحْ رهين **مُوَدَّا**زَلخ الجوانِبِ قَعْرُهُ مَلْحودُ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

وَدَّأَ الشيءَ: سَوّاه.
وتَوَدَّأَتْ عليه الأَرضُ: اشتملت، وقيل تَهَدَّمت وتَكَسَّرت. وقال ابن شميل: يقال تَوَدَّأَتْ على فلان الأَرضُ وهو ذَهابُ الرَّجلِ في أَباعد الأَرضِ حتى \<ص:192>
لا تَدْرِي ما صنَعَ. وقد تَوَدَّأَتْ عليه إِذا ماتَ أَيضاً، وإِن ماتَ في أَهْلِه. وأَنشد: فَما أَنا إِلا مِثْلُ مَنْ قَدْ تَوَدَّأْتْ *  عليهِ البِلادُ، غَيْرَ أَنْ لم أَمُتْ بَعْدُ وتَوَدَّأَتْ عليه الأَرض: غَيَّبَتْه وذهَبَتْ به. وتَوَدَّأَتْ عليه الأَرضُ أَي اسْتَوَتْ عليه مثلما تَسْتَوِي على الـمَيِّت. قال الشاعر: ولِلأَرْضِ كَمْ مِن صالِحٍ قد تَوَدَّأَتْ  * عليه، فَوارَتْه بِلَمَّاعة قَفْرِ وقال الكميت:
إِذا وَدَّأَتْنَا الأَرضُ، إِذ هِيَ وَدَّأَتْ، *  وأَفْرَخَ مِنْ بَيْضِ الأُمورِ مَقُوبُها ودَأَتْنَا الأَرضُ: غَيَّبَتْنا. يقال: تَوَدَّأَتْ عليه الأَرضُ، فهي مُوَدَّأَةٌ. قال: وهذا كما قيل أَحْصَنَ، فهو مُحْصَنٌ، وأَسْهَبَ، فهو مُسْهَبٌ، وأَلْفَجَ، فهو مُلْفَجٌ. قال: وليس في الكلام مثلُها. وودَّأْتُ عليه الأَرضَ تَوْدِيئاً: سَوَّيْتُها عليه. قال زُهير بن مسعود الضَّبِّي يَرْثي أَخاه أُبَيّاً: أَأُبَيُّ! إِن تُصْبِحْ رَهِينَ مُوَدَّإِ، *  زَلْخِ الجَوانِبِ، قَعْرُه مَلْحُودُ وجواب الشرط في البيت الذي بعده، وهو:
فَلَرُبَّ مَكْرُوبٍ كَرَرْتَ ورَاءَه، *  فَطَعَنْتَه، وبَنُو أَبيه شُهُودُ أَبو عمرو: الـمُوَدَّأَةُ: الـمَهْلَكَةُ والـمَفازَةُ، وهي في لفظ الـمَفْعُول به. وأَنشد شمر للرّاعي: كائِنْ قَطَعْنا إِليكم مِنْ مُوَدَّأَةٍ، *  كأَنَّ أَعْلامَها، في آلها، القَزَعُ وقال ابن الأَعرابي: الـمُوَدَّأَةُ، حُفْرَةُ الـميِّتِ، والتَّوْدِئَةُ: الدَّفْنُ. وأَنشد: لَوْ قَدْ ثَوَيْتَ مُوَدَّأً لرَهِينةٍ،  *  زَلْجِ الجَوانِب، راكِدِ الأَحْجارِ والوَدَأُ: الهلاكُ، مقصور مهموز. وتَوَدَّأَ عليه: أَهلكه. ووَدَّأَ فلان بالقومِ تَوْدِئةً. وتَوَدَّأَتْ عليَّ وعنِّي الأَخبارُ: انْقَطَعَتْ وتَوارَتْ. التهذيب في ترجمة ودي: ودَأَ الفرسُ يَدَأُ، بوزن وَدَعَ يَدَعُ، إِذا أَدْلى. قال أَبو الهيثم: وهذا وهم ليس في وَدَى الفرسُ، إِذا أَدْلَى، همز. وقال أَبو مالك: تَوَدَّأْتُ على مالي أَي أَخذْتُه وأَحْرَزْتُه.

##### Türkçe

**وَدَّأَ** şeyi: onu düzledi.

Ve yer onun üzerine **تَوَدَّأَتْ**: kuşattı; ve denildi ki: yıkıldı ve kırılıp parçalandı. Ve İbn Şümeyl dedi: “**تَوَدَّأَتْ** falan kimsenin üzerine yer” denir; bu, adamın yerin uzaklarına gidip, ta ki ne yaptığını bilmez olmandır. Ve o da onun üzerine **تَوَدَّأَتْ** olmuştur; eğer öldüyse, ayrıca; ve eğer kendi ehli içinde öldüyse. Ve inşad etti:
فَما أَنا إِلا مِثْلُ مَنْ قَدْ تَوَدَّأْتْ *  عليهِ البِلادُ، غَيْرَ أَنْ لم أَمُتْ بَعْدُ

Ve yer onun üzerine **تَوَدَّأَتْ**: onu gizledi ve onu alıp götürdü. Ve yer onun üzerine **تَوَدَّأَتْ**; yani, ölü üzerine düzleştiği gibi onun üzerine düzleşti. Şair dedi:
ولِلأَرْضِ كَمْ مِن صالِحٍ قد تَوَدَّأَتْ  * عليه، فَوارَتْه بِلَمَّاعة قَفْرِ

Ve Kümeyt dedi:
إِذا وَدَّأَتْنَا الأَرضُ، إِذ هِيَ وَدَّأَتْ، *  وأَفْرَخَ مِنْ بَيْضِ الأُمورِ مَقُوبُها

Yer bizi **ودَأَتْ**: bizi gizledi. Denir: yer onun üzerine **تَوَدَّأَتْ**; o hâlde o **مُوَدَّأَةٌ**’dir. Dedi: Bu, “**أَحْصَنَ**; o hâlde o **مُحْصَنٌ**’dir; ve **أَسْهَبَ**; o hâlde o **مُسْهَبٌ**’dir; ve **أَلْفَجَ**; o hâlde o **مُلْفَجٌ**’dir” denildiği gibidir. Dedi: Sözde onun benzeri yoktur.

Ve ben onun üzerine yeri **وودَّأْتُ** **تَوْدِيئاً**: onu onun üzerine düzledim. Züheyr b. Mes‘ûd ed-Dabbî, kardeşi Übeyy’i mersiye söylerken dedi:
أَأُبَيُّ! إِن تُصْبِحْ رَهِينَ مُوَدَّإِ، *  زَلْخِ الجَوانِبِ، قَعْرُه مَلْحُودُ

Ve şartın cevabı, ondan sonraki beyittedir; o da:
فَلَرُبَّ مَكْرُوبٍ كَرَرْتَ ورَاءَه، *  فَطَعَنْتَه، وبَنُو أَبيه شُهُودُ

Ebû Amr: **الـمُوَدَّأَةُ**: helâk ve çöl (kurtuluş yeri); ve o, mef‘ûl bih lafzındadır. Ve Şemmer, er-Râ‘î için inşad etti:
كائِنْ قَطَعْنا إِليكم مِنْ مُوَدَّأَةٍ، *  كأَنَّ أَعْلامَها، في آلها، القَزَعُ

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الـمُوَدَّأَةُ**: ölünün çukuru; ve **التَّوْدِئَةُ**: defnetme. Ve inşad etti:
لَوْ قَدْ ثَوَيْتَ مُوَدَّأً لرَهِينةٍ،  *  زَلْجِ الجَوانِب، راكِدِ الأَحْجارِ

Ve **الوَدَأُ**: helâk; kısaltılmış, hemzeli. Ve onun üzerine **تَوَدَّأَ**: onu helâk etti. Ve falan kimse kavimle **وَدَّأَ** **تَوْدِئةً**. Ve haberler benden yana ve benden **تَوَدَّأَتْ**: kesildi ve gizlenip kayboldu. “Tehzîb”, **ودي** maddesinde: at **ودَأَ** eder, **يَدَأُ**; **وَدَعَ يَدَعُ** vezninde; eğer sarkıtırsa. Ebû’l-Heysem dedi: Bu bir vehimdir; “at **وَدَى** etti, eğer sarkıttı”da hemze yoktur. Ebû Mâlik dedi: Malım üzerine **تَوَدَّأْتُ**; yani onu aldım ve onu koruma altına aldım.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ودأه، كودعه أي سواه، وودأ بهم: غشيهم بالإساءة. والشتم، وفي التهذيب: ودأ الفرس يدأ، بوزن ودع يدع إذا أدلى كودى يدي، عن الكسائي، وقال أبو الهيثم: وهذا وهم، ليس في ودي الفرس إذا أدلى همز. ودأني مثل دعني وزنا ومعنى، نقله الفراء عن بعض بني نبهان من طيئ سماعا، وقيل: إنها لغية. والودأ محركة: الهلاك مهموز مقصور، وقد ودئ، كفرح. وتودأت عليه الأرض أي استوت عليه مثل ما تستوي على الميت، قال الشاعر:
  وللأرض كم من صالح قد تودأت                      عليه فوارته بلـمـاعة قـفـر
  أو تهدمت، أو اشتملت، أو تكسرت، وتودأت عليه، وتودأت عنه الأخبار: انقطعت دونه، كودئت بالكسر، وهذه عن الصاغاني، وقيل: تودأت، أي توارت. وتودأ زيد على ماله إذا أخذه وأحرزه، قاله أبو مالك. وقال أبو عمرو: المودأة، كمعظمة: المهلكة والمفازة جاءت على لفظ المفعول به، وأنشد شمر:
  كائن قطعنا إليكم من مودأة                      كأن أعلامها في آلها القزع وقال ابن الأعرابي: المودأة: حفرة الميت، والتودئة: الدفن، وأنشد:
  لو قد ثويت مودأ لـرهـينة                      زلج الجوانب راكد الأحجار وودأ عليه الأرض توديئا: سواها عليه، قال زهير بن مسعود الضبي يرثي أخاه أبيا:
  أأبي إن تصبح رهين مـودإ                      زلج الجوانب قعره ملحـود
  فلرب مكروب كررت وراءه                      فطعنته وبنو أبـيه شـهـود هكذا أنشده ابن مكرم هنا، وقال الكميت:
  إذا ودأتنا الأرض إن هي ودأت                      وأفرخ من بيض الأمور مقوبها ودأتنا الأرض: غيبتنا، يقال: تودأت عليه الأرض فهي مودأة، وهذا كما قيل: أحصن فهو محصن، وأسهب فهو مسهب، وألفج فهو ملفج. وتودأ عليه: أهلكه، وقال ابن شميل: يقال: تودأت عليه الأرض، وهو ذهاب الرجل في أباعد الأرض حتى لا يدرى ما صنع، وقد تودأت عليه إذا مات أيضا وإن مات في أهله، وأنشد:
  فما أنا إلا مثل من قد تودأتعليه البلاد غير أن لم أمت بعد وتودأت عليه الأرض: غيبته وذهبت به. وسكت عن ذلك كله شيخنا. ومما يستدرك عليه: برقة وداء، ككتان: موضع، وسيأتي في القاف.

##### Türkçe

**ودأه**، **كودعه** yani onu eşitledi; ve **ودأ بهم**: onlara kötülükle musallat oldu. Ve sövme. Ve **التهذيب**’de: **ودأ الفرس يدأ**، **بوزن ودع يدع**; eğer (at) sarkıtırsa, **كودى يدي** gibi; **عن الكسائي**. Ve **أبو الهيثم** dedi: Bu bir vehimdir; atın sarkıtması hâlinde **ودي**’de hemze yoktur.

**ودأني** “beni bırak” gibi, vezin ve mânâca; bunu **الفراء**، **عن بعض بني نبهان من طيئ**’den işitme yoluyla nakletti; ve denildi ki: o bir lehçe sözüdür.

Ve **الودأ** (harekeli): helâk; hemzeli, maksûr; ve **ودئ**، **كفرح**.

Ve **تودأت عليه الأرض** yani onun üzerine düzleşti; ölü üzerine düzleştiği gibi. Şair dedi ki:
  وللأرض كم من صالح قد تودأت                      عليه فوارته بلـمـاعة قـفـر

Veya yıkıldı, veya büründü, veya kırıldı. Ve **تودأت عليه**; ve **تودأت عنه الأخبار**: onun önünde kesildi; **كودئت بالكسر** gibi. Bu, **عن الصاغاني**’dendir. Ve denildi ki: **تودأت** yani gizlendi.

Ve **تودأ زيد على ماله**: onu aldığında ve onu muhafaza altına aldığında; bunu **أبو مالك** söyledi.

Ve **أبو عمرو** dedi: **المودأة**، **كمعظمة**: helâk edici yer ve çöl; mef‘ûl bih lafzı üzere gelmiştir. Ve **شمر** şu beyti okudu:
  كائن قطعنا إليكم من مودأة                      كأن أعلامها في آلها القزع

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **المودأة**: ölünün çukuru; ve **التودئة**: gömme. Ve şu beyti okudu:
  لو قد ثويت مودأ لـرهـينة                      زلج الجوانب راكد الأحجار

Ve **ودأ عليه الأرض توديئا**: onun üzerine onu düzledi. **زهير بن مسعود الضبي** kardeşi **أبيا**’yı mersiye ederken dedi ki:
  أأبي إن تصبح رهين مـودإ                      زلج الجوانب قعره ملحـود
  فلرب مكروب كررت وراءه                      فطعنته وبنو أبـيه شـهـود

Bunu burada **ابن مكرم** böyle rivayet etti. Ve **الكميت** dedi ki:
  إذا ودأتنا الأرض إن هي ودأت                      وأفرخ من بيض الأمور مقوبها

**ودأتنا الأرض**: bizi gizledi; denir ki: **تودأت عليه الأرض فهي مودأة**. Bu, “**أحصن فهو محصن**، ve **أسهب فهو مسهب**، ve **ألفج فهو ملفج**” denildiği gibidir.

Ve **تودأ عليه**: onu helâk etti. Ve **ابن شميل** dedi: denir ki: **تودأت عليه الأرض**; bu, adamın yerin uzaklarına gidip ne yaptığı bilinmeyinceye kadar (kaybolması)dır. Ve o öldüğünde de **قد تودأت عليه**; ailesinin yanında ölmüş olsa bile. Ve şu beyti okudu:
  فما أنا إلا مثل من قد تودأتعليه البلاد غير أن لم أمت بعد

Ve **تودأت عليه الأرض**: onu gizledi ve onu alıp götürdü. Ve şeyhimiz bunların hepsinden sustu.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **برقة وداء**، **ككتان**: bir yer; ve **القاف**’ta gelecektir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَدَأَهُ
1 وَدَأَهُ ذ , aor. يَدَأُ, He made it even or plain. (K.) -A2- See 5. -A3- ودأ (aor. يَدَأُ, T) Veretrum exseruit equus: (T, K:) but AHeyth says that this is an error, and that the correct word is without ء: [i. e., وَدَى, q.v.]. (TA.) -A4- دَأْنِى [imp.], i. q. دَعْنِى, Let me &c. (K.) Said by some to be of weak authority. (TA.)

ودّأ عليه الأَرْضَ
2 ودّأ عليه الأَرْضَ ذ , inf. n. تَوْدِىْءٌ, He made the earth even, or plain, over him. (AZ, S, K.) ― -b2- وَدَّأَتْهُ الأَرْضُ The earth, or the land, hid, or concealed, him. (TA.) [See also 5.] ― -b3- ودّأ, He, or it, buried. (IAar.) ― -b4- ودّأ بِهِمْ, inf. n. تَوْدِئَةٌ; (S, L;) accord. to the K, وَدَأَ; but this is incorrect; (TA;) He covered, or overwhelmed, them with evil, or with ill treatment. (L, K.)

تودّاتُ عَلَيْهِ الأَرْضُ
5 تودّاتُ عَلَيْهِ الأَرْضُ ذ The earth became even, or plain, over him, (K,) as over a dead body in the grave: (TA:) or enclosed him: or was overturned over him: or was broken in pieces over him. (K.) ― -b2- The earth, or the land, hid, or concealed, him. (TA.) [See also 2.] This phrase is used when a person has gone away to the more distant parts of the earth, or land, so that it is not known what he has done: also, when a man has died; even if among his family. (ISh.) ― -b3- تودّأت عَنْهُ الأَخْبَارُ News, or tidings, of him were cut off, or ceased to come; like ↓ وَدِئَتْ, and were hid. (K.) [In the K we read, عنه الاخبارُ انقطعت [تودّأت] عليه و [تودّأت] و الخ: whence it seems that تودّأت عليه الاخبار also has the above signification. But in the TA, after عليه, in the passage above quoted from the K, is inserted الارض. This word, however, has, I think, been inserted through inadvertence: if not, تودّأت عليه الارضُ signifies The land was interrupted to him, and hid: as also ↓ وَدِئَت.] ― -b4- تودّأ عَلَى مَالِهِ He took his property or wealth, and kept it carefully. (K.) -A2- تودّأ عَلَيْهِ He, or it, destroyed him. (S, K.)

وَدَأٌ
وَدَأٌ ذ Perdition; destruction. (K.)

مُوَدَّأٌ
مُوَدَّأٌ ذ [Earth made even, or plain, over a person: or earth hiding, or concealing, him;] like مُحْصَنٌ for مُحْصِنٌ, &c. (TA.) ― -b2- A grave. (See below.) ― -b3- Zuheyr Ibn-Mes-ood Ed-Dabbee says, in an elegy on his brother Ubeي,
أَ أُبَىُّ اِنْ تُصْبِحْ رَهِينَ مُوَدَّأٍ
زَلْجِ الجَوَانِبِ قَعْرُهُ مَلْحُودُ
[O Ubeي ! if thou become a deposit in a place over which the earth is made even, or plain, (or in a place that hideth thee, or in a grave,) with smooth, or slippery, sides, and having its bottom hollowed out laterally, ― -b4- ] (S, TA. See Ham, p. 466.) ― -b5- مُوَدَّأَةٌ A place of destruction, or perdition; or a desert in which is no water. (AA, S, K.) ― -b6- Also, accord. to IAar, or without ة, as in an example which he quotes, A grave. (TA.)

##### Türkçe

**وَدَأَهُ**
1 **وَدَأَهُ** ذ , muzâri‘ **يَدَأُ**, Onu düz, yahut pürüzsüz yaptı. (K.) -A2- 5’e bak. -A3- **ودأ** (muzâri‘ **يَدَأُ**, T) At, ferci dışarı çıkardı: (T, K:) fakat AHeyth bunun bir hata olduğunu, doğru kelimenin ء’siz olduğunu söyler: [yani, **وَدَى**, bkz.]. (TA.) -A4- **دَأْنِى** [emir], **دَعْنِى** ile aynı; Beni bırak vb. (K.) Bazıları tarafından zayıf rivayetli olduğu söylenmiştir. (TA.)

**ودّأ عليه الأَرْضَ**
2 **ودّأ عليه الأَرْضَ** ذ , mastar **تَوْدِىْءٌ**, Onun üzerine toprağı düz, yahut pürüzsüz yaptı. (AZ, S, K.) ― -b2- **وَدَّأَتْهُ الأَرْضُ** Toprak, yahut arazi, onu gizledi, yahut sakladı. (TA.) [Ayrıca 5’e bak.] ― -b3- **ودّأ**, O, yahut o (şey), gömdü. (IAar.) ― -b4- **ودّأ بِهِمْ**, mastar **تَوْدِئَةٌ**; (S, L;) K’ye göre **وَدَأَ**; fakat bu yanlıştır; (TA;) Onları kötülükle, yahut kötü muamele ile örttü, yahut bastırdı. (L, K.)

**تودّاتُ عَلَيْهِ الأَرْضُ**
5 **تودّاتُ عَلَيْهِ الأَرْضُ** ذ Toprak onun üzerinde düz, yahut pürüzsüz oldu, (K,) kabirdeki ölü bedenin üzerinde olduğu gibi: (TA:) yahut onu kuşattı: yahut onun üzerine devrildi: yahut onun üzerinde parça parça kırıldı. (K.) ― -b2- Toprak, yahut arazi, onu gizledi, yahut sakladı. (TA.) [Ayrıca 2’ye bak.] Bu ibare, bir kimse yeryüzünün, yahut arazinin daha uzak taraflarına gidip de ne yaptığı bilinmez olduğunda kullanılır: ayrıca, bir adam öldüğünde; ailesinin arasında olsa bile. (ISh.) ― -b3- **تودّأت عَنْهُ الأَخْبَارُ** Ondan haberler, yahut haberler, kesildi, yahut gelmez oldu; aşağıdaki **وَدِئَتْ** gibi, ve gizlendi. (K.) [K’de şöyle okuruz: عنه الاخبارُ انقطعت [تودّأت] عليه و [تودّأت] و الخ: buradan, **تودّأت عليه الاخبار**’un da yukarıdaki anlamı taşıdığı anlaşılır. Fakat TA’da, K’den yukarıda nakledilen pasajda, **عليه**’den sonra **الارض** sokulmuştur. Ancak bu kelime, zannımca, dikkatsizlikle sokulmuştur: değilse, **تودّأت عليه الارضُ** “Arazi ona karşı kesildi, ve gizledi” demektir: aşağıdaki **وَدِئَت** de böyledir.] ― -b4- **تودّأ عَلَى مَالِهِ** Malını yahut servetini aldı ve onu dikkatle sakladı. (K.) -A2- **تودّأ عَلَيْهِ** O, yahut o (şey), onu helâk etti. (S, K.)

**وَدَأٌ**
**وَدَأٌ** ذ Helâk; yok oluş. (K.)

**مُوَدَّأٌ**
**مُوَدَّأٌ** ذ [Bir kimsenin üzerine düz, yahut pürüzsüz yapılmış toprak: yahut onu gizleyen, yahut saklayan toprak;] **مُحْصَنٌ**’ın **مُحْصِنٌ** yerine olması gibi, vb. (TA.) ― -b2- Bir kabir. (Aşağıya bak.) ― -b3- Zuheyr Ibn-Mes-ood Ed-Dabbee, kardeşi Ubeي üzerine bir mersiyede şöyle der:
أَ أُبَىُّ اِنْ تُصْبِحْ رَهِينَ مُوَدَّأٍ
زَلْجِ الجَوَانِبِ قَعْرُهُ مَلْحُودُ
[Ey Ubeي! eğer, üzerinde toprağın düz, yahut pürüzsüz kılındığı bir yerde (yahut seni gizleyen, yahut saklayan bir yerde, yahut bir kabirde) bir emanet olursan; yanları düz, yahut kaygan, ve dibi yandan oyulmuş olarak, ― -b4- ] (S, TA. Ham, s. 466’ya bak.) ― -b5- **مُوَدَّأَةٌ** Helâk, yahut yok oluş yeri; yahut içinde su bulunmayan bir çöl. (AA, S, K.) ― -b6- Ayrıca, IAar’a göre, yahut ة’siz olarak, onun naklettiği bir örnekte olduğu gibi, bir kabir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ودء

وَدَأَ
وَدَأَ
a.  [ يَدَأُ ] ( n. ac. وَدْء [ وَدْء 1 ]), Levelled; planed.

b.  [ Bi ], Wronged.

c.  Left.

d.  Sent.

وَدِىَ
wadiY^a A ( n. ac. وَدَأ [ 4 ] )
a.  [ 'An ], Was intercepted, kept from ( news ).

وَدَّأَ
وَدَّأَ II
a.  [ 'Ala ], Levelled over ( earth ).

b.  [ 'Ala or Bi ], Made to perish.

c.  [ 'Ala ], Amassed.

تَوَدَّأَ
تَوَدَّأَ V
a.  [ 'Ala ], Covered over, was levelled over ( earth ).

b.  see ( وَدَئَ ) & II ( b ).

وَدََ
wada^a [ 4 ],
a.  Ruin, destruction.

مُوَدَّأ
مُوَدَّأ
a.  [ NP. II], Level.

مُوَدَّأَة
مُوَدَّأَة
a.  Dangerous place; desert.

وَدْب
وَدْب
a.  Sad plight.

##### Türkçe

**وَدَأَ**
**وَدَأَ**
a. [ **يَدَأُ** ] (mast. isim **وَدْء** [ **وَدْء 1** ]), Düzleştirdi; rendeledi.

b. [ **بِ** ], Zulmetti.

c. Bıraktı.

d. Gönderdi.

**وَدِىَ**
wadiY^a A (mast. isim **وَدَأ** [ 4 ] )
a. [ **عَنْ** ], Engellendi, (haberden) alıkonuldu.

**وَدَّأَ**
**وَدَّأَ** II
a. [ **عَلَى** ], (toprağın) üzerini düzledi.

b. [ **عَلَى** veya **بِ** ], Helâk etti.

c. [ **عَلَى** ], Yığdı.

**تَوَدَّأَ**
**تَوَدَّأَ** V
a. [ **عَلَى** ], Üzerini örttü, (toprağın) üzeri düzleştirildi.

b. bkz. ( **وَدَئَ** ) ve II ( b ).

**وَدََ**
wada^a [ 4 ],
a. Yıkım, helâk.

**مُوَدَّأ**
**مُوَدَّأ**
a. [NP. II], Düz.

**مُوَدَّأَة**
**مُوَدَّأَة**
a. Tehlikeli yer; çöl.

**وَدْب**
**وَدْب**
a. Acıklı durum.
