# ودق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%AF%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ودق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ودق

الودق: المطر كله شديده وهينه. ومنه قوله تعالى: )فترى الودق يخرج من خلاله( قال زيد الخيل:
  ضربن بغمرة فخرجن منـهـا                      خروج الودق من خلل السحاب وقد ودق يدق ودقا كوعد يعد وعدا: قطر، قال عامر بن جوين الطائي:
  فلا مزنة ودقت ودقها                      ولا أرض أبقل إبقالها هكذا أنشده سيبويه. قال سيبويه: وفي شعره: ولا روض، فلا يحتاج فيه الى تأويل. وودق إليه ودوقا بالضم وودقا بالفتح، أي: دنا. ويقال ودق الصيد: إذا دنا منه وأمكنه. وودق به ودقا: استأنس به. وودق بطنه: إذا اتسع ودنا من السمن. وقيل: ودق بطنه: إذا استطلق. ودقت السماء: أمطرت كأودقت: جاءت بودق، وهذه عن ابن دريد. وودق السيف ودقا: حد، فهو وادق. قال أبو قيس بن الأسلت:
  أحفزها عني بذي رونق                      مهند كالملح قـطـاع
  صدق حسام وادق حده                      ومجنإ أسمـر قـراع

  وقيل: سيف وادق، أي: ماضي الضريبة. قال ابن سيده: وحكاه أبو عبيد في باب الرماح. وقد غلط، إنما هو سيف وادق. وودقت سفرته تدق ودقا: سالت واسترخت وشخصت، أو خرجت حتى يصير كأنه أبجر. قال ابن دريد: ويقال: إبل وادقة البطون والسرر: إذا اندلقت لكثرة شحمها، ودنت من الأرض. قال:
  كوم الذرى وادقة سراتها وودقت ذات الحافر، مثلثة الدال، واقتصر الجماعة على ودقت تدق، كوعد وداقا كسحاب وودقانا، وودقا، محركتين. وفاته ودقا بالفتح، وودوقا بالضم، ووداقا بالكسر: أرادت الفحل واشتهته كأودقت، واستودقت كلاهما عن الجوهري. وأتان ودوق ووديق، وفرس ودوق ووديق، وبها وداق، ككتاب. قال الفرزدق:
  كأن ربيعا من حماية منقر                      أتان دعاها للوداق حمارها وفي حديث ابن عباس - رضي الله عنهما - في إلقاء عصا موسى عليه السلام: وإن فرعون كان على فرس ذنوب حصان، فتمثل له جبريل عليه السلام على فرس وديق، فتقحم خلفها. وهي التي تشتهي الفحل. قال ابن سيده: وقد يكون الوداق مثله في الأتان، حكاه كراع في عبارة، قال: فلا أدري: أهو أصل أم استعمله? قال ابن بري: وقد ذكر ابن خالويه: أودقت فهي وادق، ولا يقال: مودق، ولا مستودق. وفي المثل: ودق العير الى الماء أي: دنا منه. يضرب لمن خضع لشيء حرصا عليه، نقله الجوهري والصاغاني. والمودق كمجلس: موضعه أي: موضع ودق العير. قال امرؤ القيس:
  دخلت على بيضاء جم عظامـهـا                      تعفي بذيل المرط إذ جئت مودقي ومن المجاز: ذات ودقين: من أسماء الداهية، ويقال أيضا: ذات روقين، بالراء، وقد تقدم ذلك للمصنف كأنها ذات وجهين، كأنها جاءت من وجهين، وأنشد الجوهري للكميت:
  وكائن وكم من ذات ودقين ضئبل                      نآد كفيت المسلمين عضالـهـا ويقال: ذات ودقين: من صفة الطعنة، وقيل: من صفة السحابة. يقال: سحابة ذات ودقين، أي: ذات مطرتين شديدتين، شبهت بها الحرب الشديد، فقيل: حرب ذات ودقين. وقيل: هو من الوداق: الحرص على طلب الفحل؛ لأن الحرب توصف باللقاح. وقيل: هو من صفات الحيات. وداهية ذات ودقين، وذات روقين: إذا كانت عظيمة، وكل ذلك أغفله المصنف. ومنه قول أمير المؤمنين علي بن أبي طالب رضي الله تعالى عنه فيما روي عنه:
  تلكم قريش تمناني لتقتـلـنـي                      فلا وربك ما بروا وما ظفروا
  فإن هلكت فرهن ذمتي لهـم                      بذات ودقين لا يعفو لها أثـر قال أبو عثمان المازني النحوي: لم يصح عندنا أنه رضي الله عنه تكلم بشيء من الشعر غير هذين البيتين، وهكذا نقله المرزباني في تاريخ النحاة عن يونس: ما صح عندنا، ولا بلغنا أنه قال شعرا إلا هذين البيتين، كذا في شرح شواهد المغني في مبحث كل. وسبق للصاغاني مثل ذلك عن المازني في تركيب روق، وصوبه الزمخشري رحمه الله تعالى. قال شيخنا: ولعل سند ذلك قوي لديهم، وإلا فقد ورد عنه:
  أنا الذي سمتني أمي حيدره الأبيات. ونقل عنه المصنف في خيس شعرا وتواتر عنه:
  محمد النبي أخي وصهري الأبيات... وغير ذلك مما كثر وشاع، بحيث إن النفوس لا تطمئن الى أنه لم يقل غير هذين البيتين لاسيما وقد قال الشعبي: كان أبو بكر شاعرا، وكان عمر شاعرا، وكان عثمان شاعرا، وكان علي أشعر الثلاثة. ونقله الحافظ أبو عمرو بن عبد البر في الاستيعاب في ترجمة مسطح بن أثاثة، وذكر مثله جماعة، ونسب إليه من أشعار الحكم وغيرها شيء كثير، والله أعلم، انتهى. قلت: ويروى أيضا عنه - رضي الله عنه - أنه قال يوم خيبر:

  دونكها مترعة دهاقا
  كأسا زعافا مزجت زعاقا وقد ذكر في ز ع ق. وقرأت في تاريخ حلب لابن العديم ما نصه: وأخرج يعقوب بن شبة بن خلف بن سالم، حدثنا وهب بن جرير، عن ابن الخطابي محمد بن سواء عن أبي جعفر محمد بن مروان أن عليا قال:
  لمن راية سوداء يخفق ظـلـهـا                      إذا قيل قدمها حضين تـقـدمـا
  فيوردها في الصف حتى يقيلهـا                      حياض المنايا تقطر الموت والدما
  جزى الله قوما قاتلوا في لقائهـم                      لدى الموت قدما ما أعز وأكرما
  ربيعة أعني إنهم أهـل نـجـدة                      وبأس إذا لاقوا خميسا عرمرمـا وأخرج أيضا بسنده الى أبي عبد الله إبراهيم بن محمد بن نفطويه، والحسن بن محمد بن سعيد العسكري. قال: ومما يروى لعلي بن أبي طالب رضي الله عنه:
  لمن راية سوداء... الأبيات. قال: وقال السدي: كانت رايته حمراء بصفين، فتأمل ذلك. والوديقة: شدة الحر في نصف النهار. قال شمر: سفميت لأنها ودقت الى كل شيء، أي: وصلت إليه. قال أبو المثلم الهذلي يرثي صخر الغي:
  حامي الحقيقة نسال الوديقة مع                      ناق الوسيقة جلد غير ثنـيان وقال ربيعة بن مقروم:
  كلفتها فرأت حقا تكلـفـه                      وديقة كأجيج النار صيخودا وفي حديث زياد بلغه قول المغيرة رضي الله عنه: لحديث من عاقل أحب إلي من الشهد بماء رصفة، فقال: أكذاك هو?، فلهو أحب إلي من رثيئة فثئت بسلالة من ماء ثغب في يوم ذي وديقة ترمض فيه الآجال. وقال أبو صاعد: الوديقة: الموضع فيه بقل أو عشب. ويقال: حلوا في وديقة منكرة. والودق بالفتح ويحرك عن كراع، وعليه اقتصر الصاغاني: نقط حمر تخرج في العين كما في العباب، زاد كراع: من دم تشرق به، أو لحمة تعظم فيها، أو مرض فيها ليس بالرمد ترم منه الأذن وتشتد منه حمرة العين، الواحدة بهاء. وقال الأصمعي: يقال: في عينه ودقة خفيفة إذا كانت فيها بثرة أو نقطة شرقة بالدم. وقد ودقت عينه، كوجل، تيدقف، بكسر التاء، فهي ودقة كفرحة عن الأصمعي، قال رؤبة:
  كالحية الأصيد من طول الأرق
  لا يشتكي صدغيه من داء الودق والوادق: الحديد من السيف وقد تقدم شاهده من قول أبي قيس بن الأسلت وغيره. يشير الى ما ذهب أبو عبيد أنه يقال: رمح وادق، وأنشد قول أبي قيس السابق، وقد تقدم أن ابن سيده غلطه، قال: وقد روي البيت الأول:
  أكفته عني بذي رونـق                      أبيض مثل الملح قطاع قال: والدرع إنما تكفت بالسيف لا بالرمح. وودقان: ع نقله ابن دريد. وودقة: اسم، منهم: ودقة بن عمرو بن سعيد في كنانة. وودقة بن إياس الخزرجي بدري، ويروى ورقة، ويقال: ودفة، وقد تقدم. ومما يستدرك عليه: يقال: مارسنا بني فلان فما ودقوا لنا بشيء، أي: ما بذلوا، ومعناه: ما قربوا لنا شيئا من مأكول أو مشروب يدقون ودقا. وقال ابن الأعرابي: يقال: فلان يحمي الحقيقة، وينسل الوديقة، للمشمر القوي، أي: ينسل نسلانا في وقت الحر نصف النهار، وقيل: هو دومان الشمس في السماء، أي: دورانها ودنوها. والمودق، كمجلس: معترك الشر. والحائل بين الشيئين. ويقال: إنه لوادق السنة، أي: كثير النوم في كل مكان، عن اللحياني. وقال الزمخشري: أي قريب النعاس نومة.

### Türkçe

**الودق**: yağmurun tamamı; şiddetlisi de hafifi de. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: (**فترى الودق يخرج من خلاله**) (yani:) “**الودق**” onun arasından çıkar. Zeydü’l-Ḫayl dedi ki:

  Bir girdapla vurdular da ondan çıktılar                      bulutun aralığından **الودق**’un çıkışı gibi
Ve **ودق** **يدق** **ودقا**; **كوعد يعد وعدا**: damladı. Âmir b. Cüveyn et-Tâî dedi ki:

  Ne bir bulut parçası vardır ki **ودقت** onun **ودق**’unu                      ne de bir yer vardır ki onun bitirmesiyle ot bitirmiş olsun
Sîbeveyh onu böyle inşâd etti. Sîbeveyh dedi ki: Ve onun şiirinde: “ولا روض” (vardır); artık onda te’vîle ihtiyaç yoktur. Ve **ودق** ona, **ودوقا** (ḍamme ile) ve **ودقا** (fetḥa ile), yani: yaklaştı. Ve denir: **ودق الصيد**: ona yaklaştığı ve onu mümkün kıldığı zaman. Ve **ودق به ودقا**: onunla ünsiyet etti. Ve **ودق بطنه**: genişlediği ve semizliğe yaklaştığı zaman. Ve denildi: **ودق بطنه**: ishal olduğu zaman. **ودقت السماء**: yağmur yağdırdı; **كأودقت**: **ودق** ile geldi; bu, İbn Düreyd’dendir. Ve **ودق السيف ودقا**: keskinleşti; o hâlde o **وادق**’tır. Ebû Kays b. el-Eslet dedi ki:

  Onu benden, parlaklığı olanla uzaklaştırırım                      **مهند**; tuz gibi, kesici
  Doğru bir kılıç; keskinliği **وادق**                      ve esmer bir kalkan; vuruşçu

Ve denildi: **سيف وادق**; yani: darbesi geçici. İbn Sîde dedi ki: Ebû Ubeyd onu mızraklar bâbında nakletti. Ve yanıldı; ancak o, **سيف وادق**’tır. Ve **ودقت سفرته تدق ودقا**: aktı, gevşedi ve kabardı; yahut çıktı, ta ki sanki şiş karınlı gibi oluncaya kadar. İbn Düreyd dedi ki: Ve denir: **إبل وادقة البطون والسرر**: yağının çokluğundan yarıldığı ve yere yaklaştığı zaman. Dedi ki:

  Yüksek hörgüçlüler; sırtları **وادقة**
Ve **ودقت ذات الحافر**: **الدال**’ı üç türlü (okunuşlu). Cemaat, **ودقت تدق** ile yetindi; **كوعد**; ve **وداقا** **كسحاب** ve **ودقانا** ve **ودقا**; ikisi de harekeli. Ve ondan kaçırdı: **ودقا** (fetḥa ile), ve **ودوقا** (ḍamme ile), ve **وداقا** (kesra ile): erkeği istedi ve ona iştiha duydu; **كأودقت**; ve **استودقت**; ikisi de Cevherî’dendir. Ve **أتان ودوق ووديق**; ve **فرس ودوق ووديق**; ve onda **وداق** vardır; **ككتاب**. Ferazdak dedi ki:

  Sanki **منقر** himayesinden bir bahar gibidir                      bir dişi eşek; onu **الوداق** için erkeği çağırdı
Ve İbn Abbâs’ın—Allah ikisinden de razı olsun—Mûsâ’nın asâsını atması hakkında hadiste: Firavun, kuyruklu, aygır bir at üzerindeydi; Cebrâîl—aleyhisselâm—ona **وديق** bir at üzerinde temessül etti; o da onun arkasına atıldı. O, erkeği iştiha eden (dişidir). İbn Sîde dedi ki: **الوداق** onun gibi dişi eşekte de olabilir; onu Kurâ‘ bir ibarede nakletti; dedi ki: Bilmiyorum: asıl mıdır, yoksa onu kullanmış mıdır? İbn Berrî dedi ki: İbn Hâleveyh zikretti: **أودقت**; o hâlde o **وادق**’tır; ve denilmez: **مودق**; ne de **مستودق**. Meselde: **ودق العير الى الماء**: yani ona yaklaştı. Bir şeye, ona hırsla boyun eğen kimse için darb-ı mesel yapılır; onu Cevherî ve Sâğânî nakletti. Ve **المودق** **كمجلس**: onun yeri; yani: **ودق العير**’in yeri. İmru’ul-Kays dedi ki:

  Kemikleri iri, beyaz birinin yanına girdim                      **المودق**’uma geldiğimde, mırṭın eteğiyle siler
Mecazdan: **ذات ودقين**: dehşetin adlarındandır; ve ayrıca **ذات روقين** denir; **بالراء** ile; bu, musannif için “**روق**” terkibinde daha önce geçti; sanki iki yüzlüdür; sanki iki yüzden gelmiştir. Cevherî, Kumeyt’ten inşâd etti:

  Nice ve nice **ذات ودقين**; zayıf                      inatçı; Müslümanları onun çetinliğinden kurtardın
Ve denir: **ذات ودقين**: bir saplanmanın sıfatındandır; ve denildi: bulutun sıfatındandır. Denir: **سحابة ذات ودقين**; yani: iki şiddetli yağmuru olan; onunla şiddetli savaş benzetildi; böylece: **حرب ذات ودقين** denildi. Ve denildi: o, **الوداق**’tandır: erkeği istemeye hırs; çünkü savaş, gebelikle vasfedilir. Ve denildi: o, yılanların sıfatlarındandır. **داهية ذات ودقين** ve **ذات روقين**: büyük olduğu zaman. Bütün bunları musannif ihmal etti. Ondan, rivayet olunduğu üzere Müminlerin Emîri Ali b. Ebî Tâlib—Allah Teâlâ ondan razı olsun—sözü:

  Şu Kureyş beni, beni öldürmek için temenni eder                      hayır; Rabbine andolsun, ne iyilik ettiler ne de kazandılar
  Eğer helâk olursam, zimmetim onlara rehindir                      **بذات ودقين** ile; onun için bir iz silinmez
Nahivci Ebû Osmân el-Mâzinî dedi ki: Bizim yanımızda, onun—Allah ondan razı olsun—bu iki beyitten başka bir şeyle şiir söylediği sahih olmadı. Merzübânî bunu, nahivcilerin tarihinde Yûnus’tan şöyle nakletti: Bizim yanımızda sahih olmadı ve bize ulaşmadı ki o, bu iki beyitten başka şiir söylemiş olsun. “**كل**” bahsinde, “Muğnî”nin şevâhid şerhinde böyledir. Sâğânî için de, “**روق**” terkibinde Mâzinî’den bunun benzeri geçti; Zemahşerî—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—onu tashih etti. Şeyhimiz dedi ki: Belki bunun senedi onların yanında kuvvetlidir; yoksa ondan şu da vârid olmuştur:

  **أنا الذي سمتني أمي حيدره** … beyitler.
Musannif ondan “**خيس**”te şiir nakletti; ve ondan mütevâtir oldu:

  **محمد النبي أخي وصهري** … beyitler…
Ve bunun dışında, çok olan ve yayılan başka şeyler; öyle ki nefisler, onun bu iki beyitten başkasını söylemediğine mutmain olmaz; özellikle Şa‘bî şöyle demişken: Ebû Bekir şairdi, Ömer şairdi, Osman şairdi, Ali üçünün en şairiydi. Hâfız Ebû Amr b. Abdilberr onu, “İstî‘âb”da Mistah b. Üsâse tercümesinde nakletti; ve bir cemaat onun benzerini zikretti; ve hikmet şiirlerinden ve başkalarından ona nispet edilen pek çok şey vardır. Allah daha iyi bilir; bitti. Dedim ki: Ondan—Allah ondan razı olsun—Hayber günü şöyle dediği de rivayet olunur:

  Al onu; dolu dolu, bol bol
  Zehirli bir kadeh; onu yakıcıyla karıştırdım
Ve “**ز ع ق**”da zikredildi. İbnü’l-Adîm’in “Haleb Tarihi”nde metniyle okudum: Ya‘kūb b. Şebbe b. Ḫalef b. Sâlim çıkardı: Bize Vehb b. Cerîr haber verdi; İbnü’l-Ḫaṭṭâbî Muhammed b. Sevâ’dan; Ebû Ca‘fer Muhammed b. Mervân’dan: Ali dedi ki:

  Kimin içindir gölgesi dalgalanan siyah bir sancak                      “Onu öne sür” denildiğinde, Ḥuḍayn öne sürer
  Onu safa sokar, ta ki onu orada konaklatıncaya kadar                      ölüm havuzları; ölüm ve kan damlatır
  Allah, onların karşılaşmalarında savaşan bir kavmi mükâfatlandırsın                      ölüm yanında önden; ne aziz ve ne keremli
  Rebîa’yı kastediyorum; şüphesiz onlar yiğitlik ehlidir                      ve şiddet; kalabalık bir orduyla karşılaştıklarında
Yine senediyle Ebû Abdillâh İbrâhîm b. Muhammed b. Nefṭaveyh’e ve Hasan b. Muhammed b. Sa‘îd el-‘Askerî’ye kadar çıkardı. Dedi ki: Ali b. Ebî Tâlib—Allah ondan razı olsun—için rivayet olunanlardandır:

  **لمن راية سوداء...** beyitler.
Dedi ki: Suddî dedi: Sıffîn’de sancağı kırmızıydı; bunu düşün. **الوديقة**: öğle vaktinin yarısında sıcağın şiddeti. Şemr dedi ki: Ona bu ad verildi; çünkü o, her şeye **ودقت**; yani: ona ulaştı. Ebû’l-Muṯallim el-Hüzelî, Ṣaḫr el-Ġayy’i mersiye ederken dedi ki:

  Hakikati koruyan; **الوديقة**’yı aşan; beraberinde                      bağlanmış deve; sağlam; gevşek olmayan
Rabîa b. Muḳarrim dedi ki:

  Ona yükledi; o da onu gerçekten yüklenir gördü                      bir **وديقة**; ateşin alevlenişi gibi; sert
Ziyâd’ın hadîsinde: Muğîre—Allah ondan razı olsun—sözü ona ulaştı: “Akıllıdan bir söz, **رصفة** suyuyla baldan daha sevimlidir.” Dedi ki: Öyle mi? O hâlde o, bana, **ثغب** suyundan bir sızıntıyla **فثئت** edilmiş bir **رثيئة**’den daha sevimlidir; **وديقة** sahibi bir günde, onda eklemler kızarır. Ebû Ṣâ‘id dedi ki: **الوديقة**: içinde sebze yahut ot bulunan yer. Ve denir: bilinmeyen bir **وديقة**’da konakladılar. **الودق** (fetḥa ile) ve harekeli; Kurâ‘dan; Sâğânî onunla yetindi: “el-‘Ubâb”da olduğu gibi, gözde çıkan kırmızı noktalar. Kurâ‘ artırdı: onunla parlayan kandan; yahut onda büyüyen bir et parçasından; yahut onda, göz iltihabı olmayan bir hastalıktan; ondan kulak akar ve ondan gözün kızarması şiddetlenir. Bir tanesi **هاء** iledir. Asma‘î dedi ki: Denir: gözünde hafif bir **ودقة** vardır; onda bir kabarcık yahut kanla parlamış bir nokta olduğu zaman. Ve **ودقت عينه**; **كوجل**; **تيدقف**; **بكسر التاء**; o hâlde o, Asma‘î’den, **كفرحة** üzere **ودقة**’dır. Ru’be dedi ki:

  Uykusuzluğun uzunluğundan, **الأرق**’tan, **الأصيد** yılan gibi
  Şakakları, **الودق** hastalığından şikâyet etmez
**الوادق**: kılıçtan demirin keskin olanı; Ebû Kays b. el-Eslet’in ve başkasının sözünden şahidi geçti. Ebû Ubeyd’in, “**رمح وادق** denir” diye gittiğine işaret eder; ve Ebû Kays’ın önceki sözünü inşâd etti; ve İbn Sîde’nin onu yanılttığı daha önce geçti. Dedi ki: Birinci beyit şöyle de rivayet edilmiştir:

  Onu benden, parlaklığı olanla uzaklaştırırım                      beyaz; tuz gibi; kesici
Dedi ki: Zırh ancak mızrakla değil, kılıçla uzaklaştırılır. **ودقان**: “**ع**”; onu İbn Düreyd nakletti. **ودقة**: bir isimdir; onlardan: Kinâne’de **ودقة بن عمرو بن سعيد**. Ve **ودقة بن إياس الخزرجي** Bedrî; **ورقة** diye rivayet edilir; ve denir: **ودفة**; daha önce geçti. Ona istidrâk edilenlerdendir: Denir: **مارسنا بني فلان فما ودقوا لنا بشيء**; yani: vermediler; manası: bize, yenilen yahut içilen bir şeyden, **يدقون ودقا** (yaklaştıracakları) bir şeyi yaklaştırmadılar. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Denir: **فلان يحمي الحقيقة، وينسل الوديقة**; sıkı, güçlü kimse için; yani: öğle vaktinin yarısında sıcakta **ينسل** bir **نسلانا** ile; ve denildi: o, güneşin gökte devam etmesidir; yani: onun dönmesi ve yaklaşmasıdır. Ve **المودق** **كمجلس**: şerrin boğuşma yeri. Ve iki şey arasındaki engel. Ve denir: Şüphesiz o, **لوادق السنة**’dir; yani: her yerde çok uyuyan; Luḥyânî’den. Zemahşerî dedi ki: yani: uyuklamaya yakın; bir uyuklama.
