# وذر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B0%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B0%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: وذر

باب الذال والراء و و ي ء معهما
ذ ر أ، ذ ر و، و ذ ر، ر ذ ي، ذ أ ر مستعملات
ذرأ:
الذُّرْأَةُ: شَيْبٌ يَبْدو في فَوْدَي الرأس قبلَ سائره، قال:
فقد علتني ذُرْأةٌ بادي بَدي
وذَرِئَ فلانٌ فهو أَذْرَأُ، والمرأة ذَرْآءُ.
وذَرَأَ اللَّهُ الخلق يَذْرَؤهم ذَرْءاً أي خَلَقَهم.
والذّرْءُ من قولكَ: ذَرَأْنا الأرضَ أي بَذَرْناها، وزَرْعٌ ذَريءٌ بوزن فَعيل.
ويقال: ذَرَأتُ الوَضينَ: بَسَطْتُه على وَجْه الأرض.
والذَّرِئةُ في حديث عمر: النِّساء.
ذرو:
الذَّرْوُ: ذَرْوُ الريحِ التُّرابَ تحملهُ ثم تُثيبه.
والمِذْارةُ: الخَشَبة التي تُذَرَّى بها الحُبُوب تَذْرِيةً، وذَرَّيْتُ الحَبَّ تَذريةً.
وذَرَوتُه: والذَّرْوُ اسْمٌ لِما ذَوَرْتَه بمنزلة النَّفض أسمُ ما تنفُضُه الشَّجَر من الثَّمَرِ المتساقطِ، قال الراجز:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَتْ ذَرأ لم يُطحَنِ
يعني ذَرْوُ الريح دُقاقَ التُراب.
والذَّرَى: ما كَنَّكَ من الريح البارد من حائطٍ أو غيره.
وتَذَرَّيتُ من بَرْد الشَّمال بحائط وبفلانٍ ونحوه.
والإِبِلُ الشَّوْلُ إذا أحَسَّتْ بالبرد تَذَرَّتْ أي استَتَرتْ بعضها ببعض، وبالعِضاهِ من بَرْدِ الرِّيح.
والذَّرَى: ما أذْرَتِ العَيْن من الدَّمْع، أي صَبَّتْ تُذرِي إِذْراءً.
والإذراء: ضَرْبُكَ الشيءَ تَرمي به أو نْصرَعُه.
وضرَبْتُه بالسَّيف فأذرَيْتُ رأسه، وطَعَنْتُه فأذرَيْتُه عن فَرَسِه أي صَرَعتُه.
والسَّيفُ يُذري ضَريبتَه، أي يرمي بها، وقد يوصف به الرَّميْ من غير قطع، كقوله في الحَرْب:
شَهْباءُ تُذري لَهَباً وجَمْرا
والذُّرَة: حَبٌّ، الواحدةُ ذُرَةٌ أي أرْزَنُ.
والذِّرْوَةُ: أعلى السَّنام وكلِّ شيءٍ.
والذُّرْوَةُ: أرضٌ بالبادية، وجمع الذُّرْوة ذُرَى وذُرُوات.
والذَّرْوُ من الكلام كأنَّه طَرَف من الخَبَر، قال صَخْر بن حَبْناء:
أتاني عن صغيرةَ ذَرْوُ قَولٍ		وعن عيسى فقلتُ له كَذاكا
أي دَعْ هذا. وقال جرير:
يَقُلْنَ ولو تلاحقَتِ المطايا		كذلك القول إِنّ عليكَ عينا
أي كُفَّ عن هذا القول ودَعْه.
وذَرَوْتُ له من الخَبَرِ ذَرْواً.
وتقول: مَرَّ بجيفةٍ فكادَتْ تُذَرِّيه أي تَصرَعُه.
وجمع الذِّروة ذُرَى، ولولا الواوُ كان ينبغي أن تكون جماعةَ فِعْلةٍ فِعَل نحو: خِرْقة وخِرَق، ولكن الواو خُلِقَت من الضمّة فضُمّتِ الكلمةُ عليها كراهية أن تلتبِسَ بَناتُ الواو من هذا الحدِّ ببَناتِ الياء نحو: فِرْية وفِرَى، فأما رِشْوةٌ من بنات الواو ونحوها فتُضَمُّ إذا جُمِعَتْ.
والذَّرْيُ والذَّرْوُ: عدد الذُّرِّيةِ، يقال: أنْمَى اللَّهُ ذَرْوَكَ، أي ذُرِّيَّتَكَ.
وذر:
عَضُدٌ وَذِرَةٌ. والوّذْرَةُ: قِطعةُ عَظم لا لَحْمَ فيها.
ويقال في الشَّتْم: يا ابن شامَّةِ الوَذْرِ، كأنّه شِبْهُ القَذْف.
والعَرَب قد أماتَتِ المصدرَ من يَذَرُ والفعلَ الماضي، استعملتْه في الحاضر والأمر، فإذا أرادوا المصدرَ قالوا: ذَرْه تَرْكاً، أي اترُكْهُ.
رذي:
الرَّذِيُّ: المَهْزول الذي لا يستطيع بَراحاً، والأنثَى رَذِيّة، وقد رذيَ يَرْذَى رَذواةً ورَذًى، ويُجمَعُ على أَرْذِياء على وزن أشقياء، وقد أرذَيْتُه.
وفي حديث يونس - عليه السلام-: "فقاءَتِ الحُوتُ رَذيّاً".
ذأر:
وذَئِرَ فلانٌ فهو ذَئِرٌ أي مُغتاظ، ومثلُه: السَّبُع ذئِرٌ على عَدُوِّه، إذا اغتاظ واستَعَدَّ له أنْ رآه واثبَه.
وأَذأَرْتُه أنا، قال: لمّا أتانا عن تميمٍ أَنّهم ذَئِروا بقَتَلَى عامرٍ وتَغَضَّبُوا والذَّأَرُ المصدر.
والسِّرْقنُ المختلطُ بالتُّراب يُسَمَّى ذِئرة، فإذا طُلِيَ على أَطْباء الناقة لئلاّ يَرضَعَها الفصيل فهو الذِّئار، والفعل ذَئِرَت، ويُسَمَّى ذلك قبل الخَلْطة خُثّةً.
وأذ أَرْتُه بالشيءِ: أولَعُتُه وحَرَّشْتُه، وأذْ أَرْتُه: أَلْجَأتُه.

### Türkçe

باب **الذال** و**الراء** و**و** و**ي** و**ء** معهما
**ذ ر أ**، **ذ ر و**، **و ذ ر**، **ر ذ ي**، **ذ أ ر** مستعملات

**ذرأ**:
**الذُّرْأَةُ**: başın iki yanındaki saçlarda, geri kalanından önce beliren aklıktır; dedi ki:
فقد علتني **ذُرْأةٌ** بادي بَدي
Ve falan **وذَرِئَ**; o hâlde o **أَذْرَأُ**’dur; kadın ise **ذَرْآءُ**’dur.
Ve Allah mahlûkatı **وذَرَأَ**; onları **يَذْرَؤهم** **ذَرْءاً**; yani onları yarattı.
Ve **الذّرْءُ**, senin “**ذَرَأْنا** toprağı” sözündendir; yani onu ektik; ve **زَرْعٌ ذَريءٌ**, **فعيل** vezninde.
Ve denilir: **ذَرَأتُ الوَضينَ**: onu yerin yüzüne yaydım.
Ve **الذَّرِئةُ**, Ömer’in hadisinde: kadınlar.

**ذرو**:
**الذَّرْوُ**: rüzgârın toprağı savurmasıdır; onu taşır, sonra onu geri bırakır.
Ve **المِذْارةُ**: onunla tanelerin savrulduğu tahta; **تَذْرِيةً**; ve ben taneyi **وذَرَّيْتُ** **تَذريةً** savurdum.
Ve **وذَرَوتُه**: ve **الذَّرْوُ**, savurduğun şeyin adıdır; **النَّفض** menzilesinde; ağaçtan düşen meyveden silkelediğin şeyin adı; râciz dedi ki:
كالطِّحْنِ أو أَذْرَتْ ذَرأ لم يُطحَنِ
Yani rüzgârın savurması: toprağın ince kırıntıları.
Ve **الذَّرَى**: soğuk rüzgârdan seni örten şeydir; bir duvar veya başkası.
Ve ben, bir duvarla ve falanla ve benzeriyle kuzeyin soğuğundan **تَذَرَّيتُ**.
Ve **الإِبِلُ الشَّوْلُ**, soğuğu hissedince **تَذَرَّتْ**; yani birbirleriyle örtündü; ve rüzgârın soğuğundan **بالعِضاهِ** ile.
Ve **الذَّرَى**: gözün gözyaşından savurduğu şeydir; yani döktü; **تُذرِي** **إِذْراءً**.
Ve **والإذراء**: bir şeyi vurmandır; onunla atarsın yahut onu yere serersin.
Ve ben onu kılıçla vurdum da başını **فأذرَيْتُ**; ve onu mızrakladım da onu atından **فأذرَيْتُه**; yani onu yere serdim.
Ve kılıç, darbesini **يُذري**; yani onu atar; ve kesme olmaksızın atma ile de vasfedilir; savaşta söylenen şu söz gibi:
شَهْباءُ تُذري لَهَباً وجَمْرا
Ve **الذُّرَة**: bir tanedir; teki **ذُرَةٌ**; yani **أرْزَنُ**.
Ve **الذِّرْوَةُ**: hörgücün ve her şeyin en üstüdür.
Ve **الذُّرْوَةُ**: kırda bir yerdir; **الذُّرْوة**’nin çoğulu **ذُرَى** ve **ذُرُوات**’tır.
Ve sözden **الذَّرْوُ**, sanki haberden bir uçtur; **صَخْر بن حَبْناء** dedi ki:
أتاني عن صغيرةَ ذَرْوُ قَولٍ		وعن عيسى فقلتُ له كَذاكا
Yani: bunu bırak. Ve Cerîr dedi ki:
يَقُلْنَ ولو تلاحقَتِ المطايا		كذلك القول إِنّ عليكَ عينا
Yani: bu sözden vazgeç ve onu bırak.
Ve ben ona haberden **وذَرَوْتُ** **ذَرْواً**.
Ve dersin: bir leşin yanından geçti de neredeyse onu **تُذَرِّيه**; yani onu yere serer.
Ve **الذِّروة**’nin çoğulu **ذُرَى**’dır; ve eğer **الواو** olmasaydı, **فِعْلة**’nin cem‘i **فِعَل** olması gerekirdi; **خِرْقة** ve **خِرَق** gibi; fakat **الواو**, dammeden yaratıldı; bu haddin bu kısmında **بَناتُ الواو**’nun **بَناتِ الياء** ile karışmasından hoşlanmamak için kelime onun üzerine dammelendi; **فِرْية** ve **فِرَى** gibi; ama **رِشْوةٌ** gibi **بَنات الواو**’dan olan ve benzerleri, cem‘ olunduğunda dammelenir.
Ve **الذَّرْيُ** ve **الذَّرْوُ**: **الذُّرِّيةِ**’nin sayısıdır; denilir: Allah senin **ذَرْوَكَ**’ı artırdı; yani senin zürriyetini.

**وذر**:
**عَضُدٌ وَذِرَةٌ**. Ve **الوّذْرَةُ**: içinde et olmayan bir kemik parçasıdır.
Ve sövmede denilir: **يا ابن شامَّةِ الوَذْرِ**; sanki o, **القَذْف**’e benzer.
Ve Araplar, **يَذَرُ**’dan masdarı ve mâzî fiili öldürmüştür; onu hâlde ve emirde kullanmıştır; masdarı istediklerinde “**ذَرْه** **تَرْكاً**” derler; yani onu bırak.

**رذي**:
**الرَّذِيُّ**: uzaklaşmaya güç yetiremeyen zayıf kimsedir; dişisi **رَذِيّة**’dir; ve **رذيَ** **يَرْذَى** **رَذواةً** ve **رَذًى**; ve **أَرْذِياء** üzerine cem‘ olunur; **أشقياء** vezninde; ve ben onu **أرذَيْتُ**.
Ve Yunus’un -aleyhisselâm- hadisinde: “Balık onu **رَذيّاً** kustu.”

**ذأر**:
Ve falan **وذَئِرَ**; o hâlde o **ذَئِرٌ**’dir; yani öfkeli; benzeri: yırtıcı hayvan düşmanına karşı **ذئِرٌ**’dir; öfkelendiğinde ve onu gördüğünde ona atılmaya hazırlandığında.
Ve ben onu **وأَذأَرْتُه**; dedi ki: Temîm’den bize, onların Âmir’in ölülerine **ذَئِروا** ve öfkelendikleri haberi gelince; ve **والذَّأَرُ** masdardır.
Ve toprakla karışık **السِّرْقنُ**, **ذِئرة** diye adlandırılır; deve memelerine, yavru onu emmesin diye sürüldüğünde o **الذِّئار**’dır; fiil **ذَئِرَت**’tir; ve bu, karışımdan önce **خُثّةً** diye adlandırılır.
Ve onu bir şeyle **وأذ أَرْتُه**: onu alıştırdım ve onu kışkırttım; ve onu **وأذ أَرْتُه**: onu mecbur bıraktım.
