# ورأ (و-ر-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B1%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ر - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 5 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ورء

## Sözlükler (5)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللّفيف من الرّاء
و ر أ، و ر ي، و أ ر، أ ر ي، أ ي ر، أ ر ر، ي ر ر، و ر أ، أ و ر، ر ي ر، ر أ ر أ، ر أ ي، ر و ي، ر ي أ، ر و أ مستعملات
ورأ:
الوراء، ممدود: وَلَدُ الوَلَد، لقول اللَّه عزّ وجلّ: "ومن وراءِ إسحاقَ يَعْقوب".. وسأل الشّعبيّ رجلاً رأى معه صبيّاً: هذا ابنك? قال: نعم: من وراء.. ووراء ممدود: خِلاف قُدّام.
وتصغير وراء: وُرَيّة. تقول رأيتُه وُرَيّةَ ذلك المَوْضع وقُدَ يْدِمَه.
وري:
الرِّئة، محذوفة من روى، والوارية: سائطة داء يأخذ في الرِّئة، وربّما أخذ منه السُّعال، فيقتل صاحبه، يقال: وُرِيَ الرّجلُ فهو مَوْرُوٌ فيمن قال بالتَّخفيف، ومن قلب الهمزة ياءً قال: مَوْريٌ، قال هشام بن المغيرة:
هَلُمَّ إلى أميّة إنّ فـيهـا		شِفاءَ الوارياتِ من السَّقامِ

والثَّوريَرِي الكَلْبَ إذا طعنه في رِئته، قال المرّار بن منقذ في وصف رجل:
كَمْ ترى من شانىءٍ يَحْسُدُنـي		قد وراه الغيظ، ذو صَدْرٍ وَغِرْ
وفي الحديث: َلأَنْ يملأ الإنسانُ جَوْفَه قيحاً حتّى يَريه خيرٌ له من أن يملأهُ شعرا. قوله: حتّى يَريه، وهو من الوَرْي على مثال الرَّمْي، ومنه يُقال: رجل مَوْريٌ، غير مهموز، وهو أن يَدْوَى جوفه، قال الراجز: قالت له وَرْياً إذا تَنَحْنَحا تدعو عليه بالوَرْي، وهو مصدره. وقال العجّاج يصف الجراحات: عن قُلُبٍ ضُجْمٍ تُوَرِّي مَنْ سَبَرْ يقول: إنْ سَبَرَها إنسانٌ أصابه منها الوَرْي.
وقال عبد بني الحَسْحاس:
وَراهُنَّ ربّي مِثْلَ ما قد وَرَيْنَني		وأَحْمَى على أكبادِهنَّ المكاويا
والرِّئةُ: تُهْمَز ولا تُهْمَز، وهي موضع الرِّيح والنَّفَس. وجمعها: الرِّئاتُ والرِّئين، وتصغيرها: رُوَيّةٌ ومن هَمَز الواو قال: رُؤَيّةٌ. قال:
ويَنْصبنَ القَدَورَ مُشَمِّرات		يُنازِعْنَ العَجاهنةَ الرِّئينا
والتَّوْريةُ: إخفاء الخبر وعدم إظهار السِّرّ، تقول: وَرَّيته تَوْريةً.
وأر:
تقول: وأرت إرةً، وهذه إرةٌ موءورة، وهي مَسْتَوْقَدُ النّار تحت الأَتّون وتحتَ الحمّام، وتحتَ أَتُّون الجِرارِ والجصّاصة وذلك إذا احتقرتَ حفرةً لإيقادك النّار، وأنا أَئِرُها إرةً ووَأْراً، وتجمع الإرةُ على الإرينَ والإراتِ، قال: كمِثل الدّواخن فوق الإرينا ووأرت الرَّجلَ أَثِرُهُ وأراً: ذَعَرْتُهُ وفزّعته، قال لبيد: تَسْلُبُ الكانِسَ لم يُؤارْ بها شُعْبة السّاقِ إذا الظِّلُّ عَقَلْ يصفُ ناقتَه أنّها تسلبُ من الثَّوْر الكانِس ظلّه، وذلك أنّه إذا رآها نَفَر منْ كِناسه فخرج من تحت شُعَب أرطاتها، ويروى: لم يُؤْرَبها، بوزن لم يُعْرَ مِنَ الأَرْي أي: لم يلصق بصدره الفزع، كقولك: إنّ في صدرك عليّ لأَرْياً، أي: لطخاً من حِقْد، تقول: قد أرى عليَّ صدرُهُ... وبعضهم يقول: لم يُؤْرَبها. من رواها كذا بالهمز قال: لم يدخل الفزع جنان رئته.
أري:
وأريُ القِدْر: ما يلتزقُ بجوانبها من الحَرَق، وكذلك من العَسَل ما التزق بجوانب العسّالة، قال:
إذا ما تأَوّتْ بالخليّ بَنَتْ به		شَريجَيْن مما تأتري وتُتِيعُ
أي: مما يلتزق ويسيل، وائترارُه: التزاقُه. وهو كذلك في بيت زُهَير في وصف البقر:
يَشِمْنَ بروقه ويَرُشُّ أَرْيَ ال		جنوبِ على حواجبها العَماءُ
ومنهم من يقول في بيت لبيد: لم يُوأَرْبها من أُوارِ الشَّمُس، وهو شدّة حرّها، أي: لم يحترق بها..
ويقال: قد أَرَتْ قِدْرُك يا فلانُ تأري، وإنما تأري عن الحَبِّ والتَّمر إذا لم يُسَطُ، والأَرْي أن يلزقَ بأسفلها مثل: الجُلْبة مما يُطْبَخُ فيها فقد أرت أرياً، والذي يلزقُ نفسه أيضا الأري.
والتَّأَرّي: التَّوَقُّع لما في القدر، قال الحارث الباهليّ:
لا يَتَأَرَّى لما في القِـدْر يَرْقَـبُـهُ		ولا يَعَضُّ على شُرْ سُوفه الصَّفَرُ
يقول: يأكُلُ القَفارَ الذي لا أدم فيه. وقوله: لا يتأرَّى، أي: لا ينتظر غداً القوم، ولا ما في قِدْرِهم أَنْ يطعموه منه. ويقال: لا يتأرّى لذلك، أي: لا يَنْتظر، ولا يهمّه.
وإنّ بينهم لأريَ عداوة، أي: أشدّها وألزقها وأقدمها.
وأَرْيُ النَّدَى: ما وقع من النَّدَى على الذي هو مثل العُشْب والشَّجَر والصَّخْر فلا يزال يَلْتزِقُ بعضُه ببعض.. والدّابّة تأري إلى الدّابّة، إذا انضمّت إليها وأَلِفَتْ معها معلفاً واحداً، وبذلك سُمِّي المعلف: آرِيّاً، فهو في التّقدير: فاعول، قال: يعتاد أرباضاً لها آريُّ والواري: الشَّحِمُ السّمين، والوَري مثله.
وزندٌ وارٍ للّذي يُورى النّارَ سريعاً.. يَرِي الزّندُ ويَوْرَى لغتان، وأوريتُ زنداً. وتقول للرّجل الكريم: إنّه لواري الزِّناد، ووَرَّيْتُ بك زِنادي، أي: رأيتُ منك ما أُحِبُّ من النُّصْحِ والنَّجابةِ والسّماحة.
ورجلٌ يورّي بالأمر، إذا أراد أمراً وهو يُظْهِر للنّاس غَيْرَه.
وأوريت النّار إذا كانت خامدةً فأجَّجْتها.
إير:
إير: مَوْضعٌ بالبادية قال:
على أصلاب جأبٍ أَخْدريّ		من اللائي تَضَمَّنهـنّ إيرُ

والإيرُ: ريحٌ حارّةٌ ذات إيار، ياؤها في الأصل واوٌ مثل واو الرّيح صارت ياءً لكسرة ما قبلها، وتصغيرها: رُوَيْحة وأُوَيْرة.. وقال بعضهم: بل الإير: الشَّمالُ الباردة بلغة هُذيل، قال:
وإنّا مساميح إذا هبّت الصَّبا		وإنّا مساميح إذا الإير هبّتِ
وناس يقولون: هو جمع الأوار في هذا البيت كأنّهم يجعلون الأوار من حرّ السّموم.
أرر:
الإرارُ: شِبْهُ ظُؤْرةٍ يَؤرُّ بها الرّاعي رَحِم النّاقة إذا ما رَنَتْ، وممارنتها: أن يضربها الفحل فلا تلقح. وتفسير يَؤُرُّ بها الرّاعي: أن يُدْخِلَ يدّه في رَحمِها فيقطعَ ما هناك بالإرار ويُعالجَهُ.
والأرّ: أن يأخذ الرّجلُ إراراً، وهو غُصْنٌ من شوك القتاد وغيره فيضربه بالأرض حتّى تبينَ أطرافُ شوكه، ثمِ يَبُلُّه، ثمّ يَذُرّ عليه مِلحاً مدقوقاً فيَؤُرّ به ثَفْر النّاقة حتّى يُدْمِيَها.. يُقال: ناقة ممارن، والفعل: أرّها يؤرّها.
والأرير: حكاية صوت الماجن عند القمار والغلبة.. أرّ يأَرُّ أريراً.
يرر:
اليَرَرُ: مصدرُ الأَيَرّ، تقول: صخرة يرّاءُ، وحجرٌ أَيَرُّ. قال أبو الدُّقيش: إنّه لَحارٌّ يارٌّ، عَنَى به رغيفاً أُخْرجَ من التَّنُّور، وكذلك إذا حَمِيَتِ الشّمس على شيء حَجَراً كان أو غّه فلزمته حرارة شديدة قيل: إنّه لحارٌّ يارٌّ إذا كان له صلابة، ولا يُقال للماءِ ولا للطِّين، والفعل: يَرَّ يَيَرُّ يَرَراً، وتقول في الجزم: ييرّ، ولا يُوصَفُ به على نَعْتِ أَفْعَل وفَعْلاء إلاّ الصَّفا والصَّخرة، ولا يقال إلاّ مَلَّة حارةٌ يارّةٌ، وكلّ شيء نحو ذلك، إذا ذكروا اليارّ لم يذكروه إلاّ وقبلَه: حارّ.
ورأ:
الوَرَى، مقصور: الأنام الذي على ظهر الأرض، قال:
ويَسْجُدلي شعراءُ الوَرَى		سجودَ الوزاغ لثُعبانِهـا
أور:
الأوار: حُّر التَّنُّور من بعيدٍ. ويُقال: إرة في ورة، فالإرة: النّار بعينها، والورة: الحُفْرة.
والمُسْتأْوِرُ: الفَزِع، قال:
كأنّه بزِوانٍ نـام عـن غـنـمٍ		مُسْتأورٌ في سواد اللّيل مَذْءُوبُ
رير:
الرِّيْرُ والرّار، لغتان: المُخُّ الذّائبُ في العَظْم، كأنّه خيط أو ماء، قال:
على عمائِمنا تُلْقَى وأَرْحـلـنـا		على زواحفَ تُزْجَى، مُخُّها رِيرُ
والرّير: الماء الذي يَخْرُج من فم الصّبيّ كأنّه خيوط.
رأرأ:
الرَّأْرأةُ: تحديق النَّظر، وتحريك الحَدَقتين في ذلك... رأرأتُ بَصَري، ورَأْرأتْ عيناه.
ويُقال: رأرأ السَّحابُ والسَّرابُ، أي: لَمَحَ كلَمْح البَصَر، وهو دون اللَّمْع.
رأي:
الرأي: رأيُ القلب، ويُجْمع على الآراء، تقول: ما أَضَلَّ آراءَهم، على التَّعَجُّب وراءَهم أيضا.
ورأيت بعيني رؤيةً.. ورأيتُه رأيَ العَيْن، أي: حيثُ يقعُ البَصَرُ عليه.
وتقول من رأي القَلْب: ارتأيتُ، قال:
ألا أَيُّها المُرْتَئي في الأمور		سَيَجْلُو العَمَى عنك تِبْيانُها
وتقول: رأيت رؤيا حَسَنة، قال: عَسَى أَرَى يَقْظانَ ما أُرِيتُ في النَّوْم رؤيا أَنّني سُقِيتُ ولا تجمع الرُّؤيا.. ومن العَرَبِ من يُلَيِّن الهمزةَ فيقول: رُويا، ومن حول الهمزة فإِنّه يجعلها ياءً، ثمّ يكسر فيقول: رأيت رِيّا حسنةً.. والرّيّ: ما رأتِ العينُ من حالٍ حَسَنةٍ من المَتاع واللِّباس.
والرَّئيُّ: جِنيٌّ يتعرّض للرَّجل يُريه كهانةً وطِبّا، تقول: معه رَئيٌّ.
وبعضُ العرب تقول: رَيْتُ بمعنى رأيت، وعلى هذا قُرِىء قوله تعالى: "أَرَيْتَ الذي ينهى عبداً إذا صلَّى"، وقال: أَقْسَم باللَّهِ أبو حفصٍ عُمَرْ ما رايَها من نقَبٍ ولا دَبَرْ فاغفِرْ له اللَّهمَّ إن كان فَجَرْ وتراءَى القوم: رأى بَعْضُهم بعضاً، قال جلّ وعزّ: فلمّا تراءى الجمعان. وتقول: تراءى لي فلان، أي: تصدّى لك لتراه.. وتراءى له تابِعُهُ من الجِنّ إذا ظهر له ليَراه.
والمِرآة: التي يُنْظَرُ فيها والجميع: المَرائي، ومن ليّن الهمزة قال: المرايا. وتراءيت في المِرآة: نَظَرْتُ فيها، وفي الحديث: لا يَتَمرْأَى أَحَدُكم في الماء، أي: لا ينظرُ وجهَه فيه، وأُدْخِلَتِ الميم في حُروف الفِعْل.
وتقول في يفعل وذواتها من رأيت: يَرَى وهو في الأصل: يَرْأَى ولكنّهم يحذفون الهمزة في كلِّ كلمة تُشْتَقّ من رأيت إذا كانتِ الرّاء ساكنة.. تقول: رأيت كذا، فحذفت همزة أَرْأَيته، وأنا مُرٍ وهو مُرًى، بحذف الهمزة، إلاّ أنّهم يُثبتون في موضعين، قالوا: رأيته فهو مَرْئيٌّ، وأرأت النّاقة إذا أَرْأى ضرعها أنّها أقربت وأنزلت وهي مُرْأى، بهمزة، والحذف فيها صواب. وقد يقولون: اسْتَريتُ واسترأَيْتُ، أي: طَلَبْتُ الرُّؤْية.
وتَقُولُ في الظَّنِّ: رِيتُ أنّ فلاناً أخوك، ومنهم من يُثْبِتُ الهَمْزة فيقول: رُئِيتُ، فإِذا قلتَ أرى وذواتها حذفْتَ، ومن قَلَبَ الهَمْزةَ من رأى قال: راءك، كقولك: نأى وناء.
والتَّرِّية، مشدَّدة الرّاء، إن شئت همزت وإن شئت ليّنتَ وثقّلْتَ الياء، وإن شئت طرحتَ الهمزةَ وخفّفتَ الياء فقلت: تَرْية.. والتَّرِيّة، مكسورة الرّاء خفيفة، كلّ هذا لغات، وهو ما تراه المرأة من بقية محيضها من صفرة أو بياض، قبل أو بعد.
وأمّا البَصَرُ بالعَيْن فهو رؤية، إلاّ أن تقول: نظرت إليه رأيَ العين وتذكرُ العَيْنَ فيه.. وما رأيته إلاّ رأية واحدة، قال ذو الرّمّة
إذا ما رآها رَأْية هِيضَ قلبه		بها كانهياضِ المُتْعَبِ المُتَتَمِّمِ
والعربُ تَحذِف الهمزةَ فيما غُيِّر من الفِعْل في قولك: تَرَى ويَرى ونَرى وأَرَى ونحوه، وفيما زاد من الفعل في أَفْعل، واستفعل، وتَهْمِز فيما سِوى ذلك إلاّ أنّهم يقولون: أرأتِ النّاقة والشّاة أي: استبان حَمْلها.. وتقول للّذي يريك شيئاً فهو مُرْءٍ والنّاقة مُرئية، وإن شئت خفّفتَ وليّنتَ الهمزة، والشّاعر إذا احتاج إلى تثقيلة ثقّل، كما قال: وأبدتِ البيضُ الحسانُ أسوقا غير مَرِيّاتٍ ولكن فرقا وتقول رَأَّيت فلانا ترئيةً إذا رأَّيته المرآة لينظُرَ فيها.
واعلَمْ أنّ ناساً من العرب لا يرون أن يَهْمِزوا الهمزةَ الأولى من الرِّئاء كراهية تعليق ألف بين همزتين، ولذلك قالوا: ذُؤابة فهمزوا، ثم جمعوا الذّوائب بلا همز كراهية الذّآئب، وأمّا من همز الرئاء فمن أجل المدّة الّتي بعد الألف ليس من بعدها شيء يعتمد عليه فقد يسقط في الوقوف، وفي اضطرار الشِّعْر فيما يقصرون من الممدود، ولذلك جاز الهمز فيها ولم يَجُزْ في الذَّوائب.
والرِّيّ: ما أَرَيْت القومَ من حسن الشّارة والهيئة، قال جرير:
وكلّ قوم لهم ريّ ومختـبـر		وليس في تغلب رِيّ ولا خبرُ
وتقول: أرِني يا فلانُ ثَوْبَك لأراه، فإِذا استعطيتهُ شيئاً ليُعْطِيَكَهُ لم يقولوا إلاّ أرْنا بسكون الرّاء، يجعلونه سواء في الجمع والواحد والذّكر والأنثى كأنّها عندَهم كلمة وُضِعت للمُعاطاةِ خاصّةً، ومنهم من يُجرِيها على التّصريف فيقول: أَرِني وللمرأة أريني، ويفرّق بين حالاتهما، وقد يُقْرأ: "أرْنا الّلذينِ أضلاّنا" على هذا المعنى بالتّخفيف والتَّثْقيل، ومن أراد معنى الرُّؤْية قرأها بكسر الرّاء، فأمّا "أرِنا اللَّهَ جَهْرةً" و"أرِنا مَنا سِكَنا" فلا يُقْرأ إلاّ بكَسْر الرّاء.
واعلم أنَّ ناساً من العرب لما رأوا همزة يرى محذوفةً في كلِّ حالاتها حذفوها أيضاً من رأى في الماضي وهم الذين يقولون: رَيْت.
وفلانٌ يَتَراءَى برأي فلانٍ إذا كان يرى رأيه ويميلُ إليه ويقتدي به.
فأمّا التّرائي في الظّن فإِنّه فِعْلٌ قد تعدّى إليك من غيرِك، فإِذا جعلت ذلك في الماضي وأنت تُريدُ به معنى ظننت قلت: رُئيتُ. ومنهم من يَحذِفُ الهمزةَ منها أيضا فيكسر الرّاء، ويُسَكِّن الياء. فيقول: رِيتُ، وهي أقبحُها، ومنهم من يقول في الماضي: رأيتُ في معنى ظننت، وهو خُلْفٌ في القياس، كيف يكون في الماضي معروفاً وفي الغابر مجهولا من فعل واحد في معنى واحد.
روي:
الرُّواءُ: حُسْنُ المنظر في البَهاء والجَمال، يقال: امرأة لها رُواء وشارة حَسَنة.
والرِّواء: حَبْلُ الخِباء، أَعْظَمه وأَمْتَنه، وذلك لشدّة ارتوائه في غِلَظ فَتْله. وكلّ شجرةٍ أو عُضوٍ امتلأ قيل: قد ارتَوَى، وإنّما قالوا: رَوِيَ إذا أرادوا الرِّيّ من الماء والأعضاء والعروق من الدّم،ولا ترتوي العروقُ لأنّها لا تَغْلُظ، وليس معنى ارتوائها كارتواء القوم إذا حملوا رِيّهم من الماء، كلّ هذا من رَوِيَ يَرْوَى رَيّاً.. والرّاوي: الذي يقوم على الدّوابّ، وهم: الرُّواة، ولم أسمعهم يقولون: رويت الخيل. وأكثر ما يقال ذلك في الرِّياضة والسّياسة.
فأمّا الرّجل الرّاوية فالذي قد تمّت روايته واستحق هذا النّعت استحقاقَ الاسم، وفي هذا المعنى يدخلون الهاء في نعت المذكّر، فإِذا أردت وجه الفعل من غير مبالغة قلت: هو راوي هذا الشّيء.
وارْتَوَتْ مَفاصلُ الدّابّة إذا اعتدلت وغلظت. وفرس ريّان الظَّهْر إذا سَمِنَ مَتْناه.
وارتوتِ النَّخْلةُ إذا غُرست في قفرٍ، ثمّ سقيت في أصلها.
وارتوى الحَبْلُ إذا كَثُر قُواه وغَلُظَ في شِدّة فتْلٍ.
والتَّرْويةُ: أن تُروي شيئاً فيكْثُر عليك حتّى يشتدّ رِيُّهُ، كما تقول: روّيتُ السَّوِيقَ من الماء وغيره، فإِذا أردتَ وجهَ الفِعْل من غير مبالغة قيل: أَرْوَيْته.
والتَّروية: يومٌ قبْل عَرَفة، سُمِّي به لأنّ القومَ يتروّون من مكّة ويتزوّدونَ رِيّاً من الماء.
والرَّيُّ: مصدر رَوِيَ يَرْوَى وهو ريّان والمرأة: ريّا والجميع: رِواء للذَّكر والأُنثَى فيه.
والرَّواء من الماء: الذي يكونُ للواردِ فيه رِيّ، قال جرير: بئرٌ رَواءٌ عذْبةُ الشَّروبِ وقال ابن أحمر يذكر قطاةً وفرخها:
تَروي لَقىً أُلْقِيَ في صَفْصفٍ		تصْهَره الشَّمسُ فما يَنْصَهِرْ
تروي معناه: تستقي، يقال: قد روى، معناه: قد استقى على الرّاوية. والرّاوية: أعظمُ من المزادة، ويجمع: الرَّوايا، ويجعل الشّاعر القطا روايا لأفراخها.
والرَّيّا: ريحٌ طيِّبةٌ من نفحةِ ريّان، قال:
إذا قامتا تضوَّع المِسْكُ منهمـا		نسيمَ الصَّبا جاءت برَيّا القَرَنْفُلِ
وقال آخر:
فلو أنّ محموماً بخيبرَ مُدْنَفاً		تنشّقَ ريّاها لأَقْلَع صالبُهْ
ولا يُشتَقُّ منها فِعْل، ولا تَجْمع.
والرِّواية: رواية الشِّعْر والحديث. ورجل راوية: كثير الرِّواية.. والجَميعُ: رُواةٌ.
والمَرْوَى: اسمُ موضعٍ بالبادية.
والرَّويُّ: حروف قوافي الشِّعْر اللاّزمات، تقول: هاتان قصيدتان على رويٍّ واحد.
ريا:
الرّايةُ: من رايات الأعلام، وإن جعلت الرّايَ جميعا بغير الهاء استقام، وكذلك الرّاية التي تجعل في عُنُق الغُلام، وهما من تأليف راء وياءين.. وتصغير الرّاية: رُييّة. والفِعْل: رَيَيْتُ ريّاً، وريَّيْتُ تريّةً، والأمرُ: ارْيهْ وريِّهْ والتَّشديدُ أحسنُ.
وعَلَمٌ مَرِيٌ بالتّخفيف، وإن شئت بَيَّنْتَ الياءاتِ فقلت: علم مَرْييٌ بلا تشديد ولا همز ولكن ببيان الياءات.
روء:
الرّاء، ممدود، والواحدة: راءة: شجر له ثمرة بيضاء، الهمزة فيها أصليّة وتصغيرُها: رُوَيْئةٌ.
وروّأت في الأمر إذا أثبتّ النّظر فيه، والاسم: الرّويئة والرويّة، قال:
لا خَيْرَ في رأيٍ بـغـير رويّة		ولا خَيْرَ في جهلٍ تُعابُ به غَدا

باب اللّفيف من الرّاء
و ر أ، و ر ي، و أ ر، أ ر ي، أ ي ر، أ ر ر، ي ر ر، و ر أ، أ و ر، ر ي ر، ر أ ر أ، ر أ ي، ر و ي، ر ي أ، ر و أ مستعملات
ورأ:
الوراء، ممدود: وَلَدُ الوَلَد، لقول اللَّه عزّ وجلّ: "ومن وراءِ إسحاقَ يَعْقوب".. وسأل الشّعبيّ رجلاً رأى معه صبيّاً: هذا ابنك? قال: نعم: من وراء.. ووراء ممدود: خِلاف قُدّام.
وتصغير وراء: وُرَيّة. تقول رأيتُه وُرَيّةَ ذلك المَوْضع وقُدَ يْدِمَه.
وري:
الرِّئة، محذوفة من روى، والوارية: سائطة داء يأخذ في الرِّئة، وربّما أخذ منه السُّعال، فيقتل صاحبه، يقال: وُرِيَ الرّجلُ فهو مَوْرُوٌ فيمن قال بالتَّخفيف، ومن قلب الهمزة ياءً قال: مَوْريٌ، قال هشام بن المغيرة:
هَلُمَّ إلى أميّة إنّ فـيهـا		شِفاءَ الوارياتِ من السَّقامِ

والثَّوريَرِي الكَلْبَ إذا طعنه في رِئته، قال المرّار بن منقذ في وصف رجل:
كَمْ ترى من شانىءٍ يَحْسُدُنـي		قد وراه الغيظ، ذو صَدْرٍ وَغِرْ
وفي الحديث: َلأَنْ يملأ الإنسانُ جَوْفَه قيحاً حتّى يَريه خيرٌ له من أن يملأهُ شعرا. قوله: حتّى يَريه، وهو من الوَرْي على مثال الرَّمْي، ومنه يُقال: رجل مَوْريٌ، غير مهموز، وهو أن يَدْوَى جوفه، قال الراجز: قالت له وَرْياً إذا تَنَحْنَحا تدعو عليه بالوَرْي، وهو مصدره. وقال العجّاج يصف الجراحات: عن قُلُبٍ ضُجْمٍ تُوَرِّي مَنْ سَبَرْ يقول: إنْ سَبَرَها إنسانٌ أصابه منها الوَرْي.
وقال عبد بني الحَسْحاس:
وَراهُنَّ ربّي مِثْلَ ما قد وَرَيْنَني		وأَحْمَى على أكبادِهنَّ المكاويا
والرِّئةُ: تُهْمَز ولا تُهْمَز، وهي موضع الرِّيح والنَّفَس. وجمعها: الرِّئاتُ والرِّئين، وتصغيرها: رُوَيّةٌ ومن هَمَز الواو قال: رُؤَيّةٌ. قال:
ويَنْصبنَ القَدَورَ مُشَمِّرات		يُنازِعْنَ العَجاهنةَ الرِّئينا
والتَّوْريةُ: إخفاء الخبر وعدم إظهار السِّرّ، تقول: وَرَّيته تَوْريةً.
وأر:
تقول: وأرت إرةً، وهذه إرةٌ موءورة، وهي مَسْتَوْقَدُ النّار تحت الأَتّون وتحتَ الحمّام، وتحتَ أَتُّون الجِرارِ والجصّاصة وذلك إذا احتقرتَ حفرةً لإيقادك النّار، وأنا أَئِرُها إرةً ووَأْراً، وتجمع الإرةُ على الإرينَ والإراتِ، قال: كمِثل الدّواخن فوق الإرينا ووأرت الرَّجلَ أَثِرُهُ وأراً: ذَعَرْتُهُ وفزّعته، قال لبيد: تَسْلُبُ الكانِسَ لم يُؤارْ بها شُعْبة السّاقِ إذا الظِّلُّ عَقَلْ يصفُ ناقتَه أنّها تسلبُ من الثَّوْر الكانِس ظلّه، وذلك أنّه إذا رآها نَفَر منْ كِناسه فخرج من تحت شُعَب أرطاتها، ويروى: لم يُؤْرَبها، بوزن لم يُعْرَ مِنَ الأَرْي أي: لم يلصق بصدره الفزع، كقولك: إنّ في صدرك عليّ لأَرْياً، أي: لطخاً من حِقْد، تقول: قد أرى عليَّ صدرُهُ... وبعضهم يقول: لم يُؤْرَبها. من رواها كذا بالهمز قال: لم يدخل الفزع جنان رئته.
أري:
وأريُ القِدْر: ما يلتزقُ بجوانبها من الحَرَق، وكذلك من العَسَل ما التزق بجوانب العسّالة، قال:
إذا ما تأَوّتْ بالخليّ بَنَتْ به		شَريجَيْن مما تأتري وتُتِيعُ
أي: مما يلتزق ويسيل، وائترارُه: التزاقُه. وهو كذلك في بيت زُهَير في وصف البقر:
يَشِمْنَ بروقه ويَرُشُّ أَرْيَ ال		جنوبِ على حواجبها العَماءُ
ومنهم من يقول في بيت لبيد: لم يُوأَرْبها من أُوارِ الشَّمُس، وهو شدّة حرّها، أي: لم يحترق بها..
ويقال: قد أَرَتْ قِدْرُك يا فلانُ تأري، وإنما تأري عن الحَبِّ والتَّمر إذا لم يُسَطُ، والأَرْي أن يلزقَ بأسفلها مثل: الجُلْبة مما يُطْبَخُ فيها فقد أرت أرياً، والذي يلزقُ نفسه أيضا الأري.
والتَّأَرّي: التَّوَقُّع لما في القدر، قال الحارث الباهليّ:
لا يَتَأَرَّى لما في القِـدْر يَرْقَـبُـهُ		ولا يَعَضُّ على شُرْ سُوفه الصَّفَرُ
يقول: يأكُلُ القَفارَ الذي لا أدم فيه. وقوله: لا يتأرَّى، أي: لا ينتظر غداً القوم، ولا ما في قِدْرِهم أَنْ يطعموه منه. ويقال: لا يتأرّى لذلك، أي: لا يَنْتظر، ولا يهمّه.
وإنّ بينهم لأريَ عداوة، أي: أشدّها وألزقها وأقدمها.
وأَرْيُ النَّدَى: ما وقع من النَّدَى على الذي هو مثل العُشْب والشَّجَر والصَّخْر فلا يزال يَلْتزِقُ بعضُه ببعض.. والدّابّة تأري إلى الدّابّة، إذا انضمّت إليها وأَلِفَتْ معها معلفاً واحداً، وبذلك سُمِّي المعلف: آرِيّاً، فهو في التّقدير: فاعول، قال: يعتاد أرباضاً لها آريُّ والواري: الشَّحِمُ السّمين، والوَري مثله.
وزندٌ وارٍ للّذي يُورى النّارَ سريعاً.. يَرِي الزّندُ ويَوْرَى لغتان، وأوريتُ زنداً. وتقول للرّجل الكريم: إنّه لواري الزِّناد، ووَرَّيْتُ بك زِنادي، أي: رأيتُ منك ما أُحِبُّ من النُّصْحِ والنَّجابةِ والسّماحة.
ورجلٌ يورّي بالأمر، إذا أراد أمراً وهو يُظْهِر للنّاس غَيْرَه.
وأوريت النّار إذا كانت خامدةً فأجَّجْتها.
إير:
إير: مَوْضعٌ بالبادية قال:
على أصلاب جأبٍ أَخْدريّ		من اللائي تَضَمَّنهـنّ إيرُ

والإيرُ: ريحٌ حارّةٌ ذات إيار، ياؤها في الأصل واوٌ مثل واو الرّيح صارت ياءً لكسرة ما قبلها، وتصغيرها: رُوَيْحة وأُوَيْرة.. وقال بعضهم: بل الإير: الشَّمالُ الباردة بلغة هُذيل، قال:
وإنّا مساميح إذا هبّت الصَّبا		وإنّا مساميح إذا الإير هبّتِ
وناس يقولون: هو جمع الأوار في هذا البيت كأنّهم يجعلون الأوار من حرّ السّموم.
أرر:
الإرارُ: شِبْهُ ظُؤْرةٍ يَؤرُّ بها الرّاعي رَحِم النّاقة إذا ما رَنَتْ، وممارنتها: أن يضربها الفحل فلا تلقح. وتفسير يَؤُرُّ بها الرّاعي: أن يُدْخِلَ يدّه في رَحمِها فيقطعَ ما هناك بالإرار ويُعالجَهُ.
والأرّ: أن يأخذ الرّجلُ إراراً، وهو غُصْنٌ من شوك القتاد وغيره فيضربه بالأرض حتّى تبينَ أطرافُ شوكه، ثمِ يَبُلُّه، ثمّ يَذُرّ عليه مِلحاً مدقوقاً فيَؤُرّ به ثَفْر النّاقة حتّى يُدْمِيَها.. يُقال: ناقة ممارن، والفعل: أرّها يؤرّها.
والأرير: حكاية صوت الماجن عند القمار والغلبة.. أرّ يأَرُّ أريراً.
يرر:
اليَرَرُ: مصدرُ الأَيَرّ، تقول: صخرة يرّاءُ، وحجرٌ أَيَرُّ. قال أبو الدُّقيش: إنّه لَحارٌّ يارٌّ، عَنَى به رغيفاً أُخْرجَ من التَّنُّور، وكذلك إذا حَمِيَتِ الشّمس على شيء حَجَراً كان أو غّه فلزمته حرارة شديدة قيل: إنّه لحارٌّ يارٌّ إذا كان له صلابة، ولا يُقال للماءِ ولا للطِّين، والفعل: يَرَّ يَيَرُّ يَرَراً، وتقول في الجزم: ييرّ، ولا يُوصَفُ به على نَعْتِ أَفْعَل وفَعْلاء إلاّ الصَّفا والصَّخرة، ولا يقال إلاّ مَلَّة حارةٌ يارّةٌ، وكلّ شيء نحو ذلك، إذا ذكروا اليارّ لم يذكروه إلاّ وقبلَه: حارّ.
ورأ:
الوَرَى، مقصور: الأنام الذي على ظهر الأرض، قال:
ويَسْجُدلي شعراءُ الوَرَى		سجودَ الوزاغ لثُعبانِهـا
أور:
الأوار: حُّر التَّنُّور من بعيدٍ. ويُقال: إرة في ورة، فالإرة: النّار بعينها، والورة: الحُفْرة.
والمُسْتأْوِرُ: الفَزِع، قال:
كأنّه بزِوانٍ نـام عـن غـنـمٍ		مُسْتأورٌ في سواد اللّيل مَذْءُوبُ
رير:
الرِّيْرُ والرّار، لغتان: المُخُّ الذّائبُ في العَظْم، كأنّه خيط أو ماء، قال:
على عمائِمنا تُلْقَى وأَرْحـلـنـا		على زواحفَ تُزْجَى، مُخُّها رِيرُ
والرّير: الماء الذي يَخْرُج من فم الصّبيّ كأنّه خيوط.
رأرأ:
الرَّأْرأةُ: تحديق النَّظر، وتحريك الحَدَقتين في ذلك... رأرأتُ بَصَري، ورَأْرأتْ عيناه.
ويُقال: رأرأ السَّحابُ والسَّرابُ، أي: لَمَحَ كلَمْح البَصَر، وهو دون اللَّمْع.
رأي:
الرأي: رأيُ القلب، ويُجْمع على الآراء، تقول: ما أَضَلَّ آراءَهم، على التَّعَجُّب وراءَهم أيضا.
ورأيت بعيني رؤيةً.. ورأيتُه رأيَ العَيْن، أي: حيثُ يقعُ البَصَرُ عليه.
وتقول من رأي القَلْب: ارتأيتُ، قال:
ألا أَيُّها المُرْتَئي في الأمور		سَيَجْلُو العَمَى عنك تِبْيانُها
وتقول: رأيت رؤيا حَسَنة، قال: عَسَى أَرَى يَقْظانَ ما أُرِيتُ في النَّوْم رؤيا أَنّني سُقِيتُ ولا تجمع الرُّؤيا.. ومن العَرَبِ من يُلَيِّن الهمزةَ فيقول: رُويا، ومن حول الهمزة فإِنّه يجعلها ياءً، ثمّ يكسر فيقول: رأيت رِيّا حسنةً.. والرّيّ: ما رأتِ العينُ من حالٍ حَسَنةٍ من المَتاع واللِّباس.
والرَّئيُّ: جِنيٌّ يتعرّض للرَّجل يُريه كهانةً وطِبّا، تقول: معه رَئيٌّ.
وبعضُ العرب تقول: رَيْتُ بمعنى رأيت، وعلى هذا قُرِىء قوله تعالى: "أَرَيْتَ الذي ينهى عبداً إذا صلَّى"، وقال: أَقْسَم باللَّهِ أبو حفصٍ عُمَرْ ما رايَها من نقَبٍ ولا دَبَرْ فاغفِرْ له اللَّهمَّ إن كان فَجَرْ وتراءَى القوم: رأى بَعْضُهم بعضاً، قال جلّ وعزّ: فلمّا تراءى الجمعان. وتقول: تراءى لي فلان، أي: تصدّى لك لتراه.. وتراءى له تابِعُهُ من الجِنّ إذا ظهر له ليَراه.
والمِرآة: التي يُنْظَرُ فيها والجميع: المَرائي، ومن ليّن الهمزة قال: المرايا. وتراءيت في المِرآة: نَظَرْتُ فيها، وفي الحديث: لا يَتَمرْأَى أَحَدُكم في الماء، أي: لا ينظرُ وجهَه فيه، وأُدْخِلَتِ الميم في حُروف الفِعْل.
وتقول في يفعل وذواتها من رأيت: يَرَى وهو في الأصل: يَرْأَى ولكنّهم يحذفون الهمزة في كلِّ كلمة تُشْتَقّ من رأيت إذا كانتِ الرّاء ساكنة.. تقول: رأيت كذا، فحذفت همزة أَرْأَيته، وأنا مُرٍ وهو مُرًى، بحذف الهمزة، إلاّ أنّهم يُثبتون في موضعين، قالوا: رأيته فهو مَرْئيٌّ، وأرأت النّاقة إذا أَرْأى ضرعها أنّها أقربت وأنزلت وهي مُرْأى، بهمزة، والحذف فيها صواب. وقد يقولون: اسْتَريتُ واسترأَيْتُ، أي: طَلَبْتُ الرُّؤْية.
وتَقُولُ في الظَّنِّ: رِيتُ أنّ فلاناً أخوك، ومنهم من يُثْبِتُ الهَمْزة فيقول: رُئِيتُ، فإِذا قلتَ أرى وذواتها حذفْتَ، ومن قَلَبَ الهَمْزةَ من رأى قال: راءك، كقولك: نأى وناء.
والتَّرِّية، مشدَّدة الرّاء، إن شئت همزت وإن شئت ليّنتَ وثقّلْتَ الياء، وإن شئت طرحتَ الهمزةَ وخفّفتَ الياء فقلت: تَرْية.. والتَّرِيّة، مكسورة الرّاء خفيفة، كلّ هذا لغات، وهو ما تراه المرأة من بقية محيضها من صفرة أو بياض، قبل أو بعد.
وأمّا البَصَرُ بالعَيْن فهو رؤية، إلاّ أن تقول: نظرت إليه رأيَ العين وتذكرُ العَيْنَ فيه.. وما رأيته إلاّ رأية واحدة، قال ذو الرّمّة
إذا ما رآها رَأْية هِيضَ قلبه		بها كانهياضِ المُتْعَبِ المُتَتَمِّمِ
والعربُ تَحذِف الهمزةَ فيما غُيِّر من الفِعْل في قولك: تَرَى ويَرى ونَرى وأَرَى ونحوه، وفيما زاد من الفعل في أَفْعل، واستفعل، وتَهْمِز فيما سِوى ذلك إلاّ أنّهم يقولون: أرأتِ النّاقة والشّاة أي: استبان حَمْلها.. وتقول للّذي يريك شيئاً فهو مُرْءٍ والنّاقة مُرئية، وإن شئت خفّفتَ وليّنتَ الهمزة، والشّاعر إذا احتاج إلى تثقيلة ثقّل، كما قال: وأبدتِ البيضُ الحسانُ أسوقا غير مَرِيّاتٍ ولكن فرقا وتقول رَأَّيت فلانا ترئيةً إذا رأَّيته المرآة لينظُرَ فيها.
واعلَمْ أنّ ناساً من العرب لا يرون أن يَهْمِزوا الهمزةَ الأولى من الرِّئاء كراهية تعليق ألف بين همزتين، ولذلك قالوا: ذُؤابة فهمزوا، ثم جمعوا الذّوائب بلا همز كراهية الذّآئب، وأمّا من همز الرئاء فمن أجل المدّة الّتي بعد الألف ليس من بعدها شيء يعتمد عليه فقد يسقط في الوقوف، وفي اضطرار الشِّعْر فيما يقصرون من الممدود، ولذلك جاز الهمز فيها ولم يَجُزْ في الذَّوائب.
والرِّيّ: ما أَرَيْت القومَ من حسن الشّارة والهيئة، قال جرير:
وكلّ قوم لهم ريّ ومختـبـر		وليس في تغلب رِيّ ولا خبرُ
وتقول: أرِني يا فلانُ ثَوْبَك لأراه، فإِذا استعطيتهُ شيئاً ليُعْطِيَكَهُ لم يقولوا إلاّ أرْنا بسكون الرّاء، يجعلونه سواء في الجمع والواحد والذّكر والأنثى كأنّها عندَهم كلمة وُضِعت للمُعاطاةِ خاصّةً، ومنهم من يُجرِيها على التّصريف فيقول: أَرِني وللمرأة أريني، ويفرّق بين حالاتهما، وقد يُقْرأ: "أرْنا الّلذينِ أضلاّنا" على هذا المعنى بالتّخفيف والتَّثْقيل، ومن أراد معنى الرُّؤْية قرأها بكسر الرّاء، فأمّا "أرِنا اللَّهَ جَهْرةً" و"أرِنا مَنا سِكَنا" فلا يُقْرأ إلاّ بكَسْر الرّاء.
واعلم أنَّ ناساً من العرب لما رأوا همزة يرى محذوفةً في كلِّ حالاتها حذفوها أيضاً من رأى في الماضي وهم الذين يقولون: رَيْت.
وفلانٌ يَتَراءَى برأي فلانٍ إذا كان يرى رأيه ويميلُ إليه ويقتدي به.
فأمّا التّرائي في الظّن فإِنّه فِعْلٌ قد تعدّى إليك من غيرِك، فإِذا جعلت ذلك في الماضي وأنت تُريدُ به معنى ظننت قلت: رُئيتُ. ومنهم من يَحذِفُ الهمزةَ منها أيضا فيكسر الرّاء، ويُسَكِّن الياء. فيقول: رِيتُ، وهي أقبحُها، ومنهم من يقول في الماضي: رأيتُ في معنى ظننت، وهو خُلْفٌ في القياس، كيف يكون في الماضي معروفاً وفي الغابر مجهولا من فعل واحد في معنى واحد.
روي:
الرُّواءُ: حُسْنُ المنظر في البَهاء والجَمال، يقال: امرأة لها رُواء وشارة حَسَنة.
والرِّواء: حَبْلُ الخِباء، أَعْظَمه وأَمْتَنه، وذلك لشدّة ارتوائه في غِلَظ فَتْله. وكلّ شجرةٍ أو عُضوٍ امتلأ قيل: قد ارتَوَى، وإنّما قالوا: رَوِيَ إذا أرادوا الرِّيّ من الماء والأعضاء والعروق من الدّم،ولا ترتوي العروقُ لأنّها لا تَغْلُظ، وليس معنى ارتوائها كارتواء القوم إذا حملوا رِيّهم من الماء، كلّ هذا من رَوِيَ يَرْوَى رَيّاً.. والرّاوي: الذي يقوم على الدّوابّ، وهم: الرُّواة، ولم أسمعهم يقولون: رويت الخيل. وأكثر ما يقال ذلك في الرِّياضة والسّياسة.
فأمّا الرّجل الرّاوية فالذي قد تمّت روايته واستحق هذا النّعت استحقاقَ الاسم، وفي هذا المعنى يدخلون الهاء في نعت المذكّر، فإِذا أردت وجه الفعل من غير مبالغة قلت: هو راوي هذا الشّيء.
وارْتَوَتْ مَفاصلُ الدّابّة إذا اعتدلت وغلظت. وفرس ريّان الظَّهْر إذا سَمِنَ مَتْناه.
وارتوتِ النَّخْلةُ إذا غُرست في قفرٍ، ثمّ سقيت في أصلها.
وارتوى الحَبْلُ إذا كَثُر قُواه وغَلُظَ في شِدّة فتْلٍ.
والتَّرْويةُ: أن تُروي شيئاً فيكْثُر عليك حتّى يشتدّ رِيُّهُ، كما تقول: روّيتُ السَّوِيقَ من الماء وغيره، فإِذا أردتَ وجهَ الفِعْل من غير مبالغة قيل: أَرْوَيْته.
والتَّروية: يومٌ قبْل عَرَفة، سُمِّي به لأنّ القومَ يتروّون من مكّة ويتزوّدونَ رِيّاً من الماء.
والرَّيُّ: مصدر رَوِيَ يَرْوَى وهو ريّان والمرأة: ريّا والجميع: رِواء للذَّكر والأُنثَى فيه.
والرَّواء من الماء: الذي يكونُ للواردِ فيه رِيّ، قال جرير: بئرٌ رَواءٌ عذْبةُ الشَّروبِ وقال ابن أحمر يذكر قطاةً وفرخها:
تَروي لَقىً أُلْقِيَ في صَفْصفٍ		تصْهَره الشَّمسُ فما يَنْصَهِرْ
تروي معناه: تستقي، يقال: قد روى، معناه: قد استقى على الرّاوية. والرّاوية: أعظمُ من المزادة، ويجمع: الرَّوايا، ويجعل الشّاعر القطا روايا لأفراخها.
والرَّيّا: ريحٌ طيِّبةٌ من نفحةِ ريّان، قال:
إذا قامتا تضوَّع المِسْكُ منهمـا		نسيمَ الصَّبا جاءت برَيّا القَرَنْفُلِ
وقال آخر:
فلو أنّ محموماً بخيبرَ مُدْنَفاً		تنشّقَ ريّاها لأَقْلَع صالبُهْ
ولا يُشتَقُّ منها فِعْل، ولا تَجْمع.
والرِّواية: رواية الشِّعْر والحديث. ورجل راوية: كثير الرِّواية.. والجَميعُ: رُواةٌ.
والمَرْوَى: اسمُ موضعٍ بالبادية.
والرَّويُّ: حروف قوافي الشِّعْر اللاّزمات، تقول: هاتان قصيدتان على رويٍّ واحد.
ريا:
الرّايةُ: من رايات الأعلام، وإن جعلت الرّايَ جميعا بغير الهاء استقام، وكذلك الرّاية التي تجعل في عُنُق الغُلام، وهما من تأليف راء وياءين.. وتصغير الرّاية: رُييّة. والفِعْل: رَيَيْتُ ريّاً، وريَّيْتُ تريّةً، والأمرُ: ارْيهْ وريِّهْ والتَّشديدُ أحسنُ.
وعَلَمٌ مَرِيٌ بالتّخفيف، وإن شئت بَيَّنْتَ الياءاتِ فقلت: علم مَرْييٌ بلا تشديد ولا همز ولكن ببيان الياءات.
روء:
الرّاء، ممدود، والواحدة: راءة: شجر له ثمرة بيضاء، الهمزة فيها أصليّة وتصغيرُها: رُوَيْئةٌ.
وروّأت في الأمر إذا أثبتّ النّظر فيه، والاسم: الرّويئة والرويّة، قال:
لا خَيْرَ في رأيٍ بـغـير رويّة		ولا خَيْرَ في جهلٍ تُعابُ به غَدا

##### Türkçe

باب اللّفيف من **الرّاء**
**و ر أ**، و **ر ي**، و **أ ر**، **أ ر ي**، **أ ي ر**، **أ ر ر**، **ي ر ر**، **و ر أ**، **أ و ر**، **ر ي ر**، **ر أ ر أ**، **ر أ ي**، **ر و ي**، **ر ي أ**، **ر و أ** مستعملات

**ورأ**:
**الوراء**, medli: çocuğun çocuğu; Allah عزّ وجلّ’ün sözü sebebiyle: “ومن وراءِ إسحاقَ يَعْقوب”; ve **الشّعبيّ** bir adamı, yanında bir çocuk gördüğü hâlde, sordu: Bu senin oğlun mu? dedi: Evet: **من وراء**.. ve **وراء** medli: **قُدّام**’ın zıddı.

Ve **وراء**’ın küçültmesi: **وُرَيّة**. Dersin: Onu, o yerin **وُرَيّة**’sinde ve onun **قُدَ يْدِم**’inde gördüm.

**وري**:
**الرِّئة**, **روى**’dan hazfedilmiştir; ve **الوارية**: **الرِّئة**’de tutan bir hastalık; bazen ondan **السُّعال** da tutar da sahibini öldürür; denir: adam **وُرِيَ** oldu, o hâlde o, tahfîf ile söyleyen kimseye göre **مَوْرُوٌ**’dur; hemzeyi **ياء**’ya çeviren kimse: **مَوْريٌ** dedi. **هشام بن المغيرة** dedi:
هَلُمَّ إلى أميّة إنّ فـيهـا		شِفاءَ الوارياتِ من السَّقامِ

Ve **الثَّوري** köpeği, **رِئته**’sinden yaraladığı zaman **رِي**’ler. **المرّار بن منقذ** bir adamın vasfında dedi:
كَمْ ترى من شانىءٍ يَحْسُدُنـي		قد وراه الغيظ، ذو صَدْرٍ وَغِرْ

Ve hadiste: “لأَنْ يملأ الإنسانُ جَوْفَه قيحاً حتّى يَريه خيرٌ له من أن يملأهُ شعرا.” Onun sözü: **حتّى يَريه**, bu **الوَرْي**’dendir, **الرَّمْي** misali üzere; ve ondan denir: **رجل مَوْريٌ**, hemzesiz; o, karnının içinin hastalanmasıdır. **الراجز** dedi:
قالت له وَرْياً إذا تَنَحْنَحا

Ona **الوَرْي** ile beddua eder; ve o, onun masdarıdır. Ve **العجّاج** yaraları vasfederken dedi:
عن قُلُبٍ ضُجْمٍ تُوَرِّي مَنْ سَبَرْ

Der ki: Bir insan onu yoklarsa, ondan **الوَرْي** ona isabet eder.

Ve **عبد بني الحَسْحاس** dedi:
وَراهُنَّ ربّي مِثْلَ ما قد وَرَيْنَني		وأَحْمَى على أكبادِهنَّ المكاويا

Ve **الرِّئةُ**: hemzelenir de hemzelenmez de; o, rüzgârın ve nefesin yeridir. Onun cem‘i: **الرِّئاتُ** ve **الرِّئين**; onun küçültmesi: **رُوَيّةٌ**; **الواو**’yu hemzeleyen kimse: **رُؤَيّةٌ** dedi. Dedi:
ويَنْصبنَ القَدَورَ مُشَمِّرات		يُنازِعْنَ العَجاهنةَ الرِّئينا

Ve **التَّوْريةُ**: haberi gizlemek ve sırrı ortaya çıkarmamaktır; dersin: onu **تَوْريةً** olarak **وَرَّيته**.

**وأر**:
Dersin: **وأرت** bir **إرةً**; ve bu, **إرةٌ موءورة**’dur; o, **الأَتّون**’un altında ve hamamın altında, ve **أَتُّون الجِرارِ**’ın ve **الجصّاصة**’ın altında ateşin yakıldığı yerdir; bu, ateş yakman için bir çukur kazdığın zamandır. Ve ben onu **إرةً** ve **وَأْراً** olarak **أَئِرُها**. Ve **الإرةُ**, **الإرينَ** ve **الإراتِ** üzere cem‘ olunur. Dedi:
كمِثل الدّواخن فوق الإرينا

Ve **وأرت** adamı, onu **وأراً** olarak **أَثِرُهُ**: onu korkuttum ve ürküttüm. **لبيد** dedi:
تَسْلُبُ الكانِسَ لم يُؤارْ بها شُعْبة السّاقِ إذا الظِّلُّ عَقَلْ

Devesini vasfeder: o, **الثَّوْر الكانِس**’ten gölgesini soyar; bu, şudur: onu gördüğü zaman, ininden ürker de, **أرطاتها**’sının çatallarının altından çıkar. Ve rivayet olunur: **لم يُؤْرَبها**, **لم يُعْرَ** vezninde, **الأَرْي**’dendir; yani: korku göğsüne yapışmadı; senin sözün gibi: “Senin göğsünde bana karşı mutlaka bir **أَرْياً** vardır”, yani: kinden bir bulaşık. Dersin: onun göğsü bana karşı **أرى** oldu... ve bazısı der: **لم يُؤْرَبها**. Onu böyle hemze ile rivayet eden kimse dedi: korku, **رئته**’sinin iç kısmına girmedi.

**أري**:
**وأريُ القِدْر**: yanlarına yapışan yanık; ve aynı şekilde baldan, bal kabının yanlarına yapışan şey. Dedi:
إذا ما تأَوّتْ بالخليّ بَنَتْ به		شَريجَيْن مما تأتري وتُتِيعُ

Yani: yapışandan ve akandan. Ve onun **ائترارُه**: onun yapışmasıdır. Ve o, **زُهَير**’in sığır vasfındaki beytinde de böyledir:
يَشِمْنَ بروقه ويَرُشُّ أَرْيَ ال		جنوبِ على حواجبها العَماءُ

Ve onlardan kimi, **لبيد**’in beytinde der: **لم يُوأَرْبها** **أُوارِ الشَّمُس**’tan; o, onun şiddetli hararetidir; yani: onunla yanmadı..

Ve denir: Ey falan, senin tenceren **أَرَتْ**; **تأري**; o ancak, **الحَبِّ** ve **التَّمر**’den dolayı **تأري** eder, eğer karıştırılmazsa. Ve **الأَرْي**: altına, içinde pişirilen şeyden **الجُلْبة** gibi yapışmasıdır; artık o, **أرياً** olarak **أرت**. Ve bizzat yapışan şey de **الأري**’dir.

Ve **التَّأَرّي**: tenceredekini beklemektir. **الحارث الباهليّ** dedi:
لا يَتَأَرَّى لما في القِـدْر يَرْقَـبُـهُ		ولا يَعَضُّ على شُرْ سُوفه الصَّفَرُ

Der ki: içinde katık olmayan kuru yemeği yer. Ve onun sözü: **لا يتأرَّى**, yani: yarın kavmi beklemez; onların tenceresinde olan şeyden onu yedirmelerini de beklemez. Ve denir: buna **لا يتأرّى**, yani: beklemez; ve onu önemsemez.

Ve muhakkak aralarında bir **أريَ عداوة** vardır; yani: onun en şiddetlisi, en yapışığı ve en eskisi.

Ve **أَرْيُ النَّدَى**: **النَّدَى**’dan, **العُشْب** ve **الشَّجَر** ve **الصَّخْر** gibi olan şeyin üzerine düşen şeydir; artık onun bir kısmı bir kısmına yapışıp durur.. ve binek hayvanı, binek hayvanına **تأري** eder; ona sokulduğu ve onunla aynı yemliği ünsiyet ettiği zaman. Ve bununla yemlik **آرِيّاً** diye adlandırıldı; o, takdirde **فاعول** üzeredir. Dedi:
يعتاد أرباضاً لها آريُّ

Ve **الواري**: semiz yağdır; ve **الوَري** de onun gibidir.

Ve **زندٌ وارٍ**: ateşi çabuk çıkaran kimsenin çakma taşıdır.. **يَرِي الزّندُ** ve **يَوْرَى** iki lugattır; ve ben bir çakma taşını **أوريتُ**. Ve cömert adama dersin: o, mutlaka **لواري الزِّناد**’dır; ve “Seninle çakma taşımı **وَرَّيْتُ**”, yani: senden nasihat, olgunluk ve cömertlikten sevdiğim şeyi gördüm.

Ve bir adam, işte **يورّي بالأمر** eder; bir işi isterken insanlara ondan başkasını gösterdiği zaman.

Ve ateş sönük iken onu alevlendirdiğin zaman, ateşi **أوريت**.

**إير**:
**إير**: çölde bir yerdir. Dedi:
على أصلاب جأبٍ أَخْدريّ		من اللائي تَضَمَّنهـنّ إيرُ

Ve **الإيرُ**: **إيار** sahibi sıcak bir rüzgârdır; onun **ياء**’sı aslında **واو**’dur; **الرّيح**’ın **واو**’u gibi, kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle **ياء** olmuştur; onun küçültmesi: **رُوَيْحة** ve **أُوَيْرة**.. Bazıları dedi ki: Bilakis **الإير**: Hüzeyl dilinde soğuk **الشَّمالُ**’dır; dedi ki:
وإنّا مساميح إذا هبّت الصَّبا		وإنّا مساميح إذا الإير هبّتِ
Ve insanlar derler ki: Bu beyitte o, **الأوار**’ın cem‘idir; sanki onlar **الأوار**’ı **السّموم**’un sıcağından kılıyorlar.

**أرر**:
**الإرارُ**: çobanın, (deve) inlediği zaman devenin rahmini onunla **يَؤرُّ** ettiği, **ظُؤْرةٍ** benzeri bir şeydir; onun **ممارنتها**’sı: erkeğin onu aşması da gebe kalmamasıdır. Ve çobanın onunla **يَؤُرُّ** etmesinin tefsiri: elini onun rahmine sokması, orada olanı **الإرار** ile kesmesi ve onu tedavi etmesidir.
Ve **الأرّ**: kişinin bir **إرار** almasıdır; o, **القتاد** dikeninden ve başkasından bir daldır; onu yere vurur, ta ki dikeninin uçları belirginleşsin; sonra onu ıslatır; sonra üzerine dövülmüş tuz serper; sonra onunla devenin **ثَفْر**’ini kanatıncaya kadar **يُؤُرّ** eder.. Denir: **ناقة ممارن**; fiil: **أرّها يؤرّها**.
Ve **الأرير**: kumar ve galebe esnasında sefihin sesinin taklididir.. **أرّ يأَرُّ أريراً**.

**يرر**:
**اليَرَرُ**: **الأَيَرّ**’ın masdarıdır; dersin: **صخرة يرّاءُ**, ve **حجرٌ أَيَرُّ**. Ebû’d-Dukayş dedi ki: “O, elbette sıcak, **يارٌّ**dur”; bununla tandırdan çıkarılmış bir ekmeği kastetti; aynı şekilde güneş bir şey üzerine kızıştığında—taş olsun yahut başkası—ve ona şiddetli bir sıcaklık yapıştığında, eğer onda sertlik varsa “O, elbette sıcak, **يارٌّ**dur” denir; suya da çamura da denmez; fiil: **يَرَّ يَيَرُّ يَرَراً**; ve cezmede dersin: **ييرّ**. **أَفْعَل** ve **فَعْلاء** sıfatı üzere onunla ancak **الصَّفا** ve **الصَّخرة** vasfedilir; ve ancak “**مَلَّة حارةٌ يارّةٌ**” denir ve bunun benzeri her şey; **اليارّ**’ı andıklarında onu ancak öncesinde **حارّ** ile anarlar.

**ورأ**:
**الوَرَى** (maksûr): yeryüzünün sırtı üzerindeki insanlar; dedi ki:
ويَسْجُدلي شعراءُ الوَرَى		سجودَ الوزاغ لثُعبانِهـا

**أور**:
**الأوار**: uzaktan tandırın sıcağıdır. Ve denir: **إرة في ورة**; **الإرة**: bizzat ateştir; **الورة**: çukurdur.
Ve **المُسْتأْوِرُ**: korkmuş olan; dedi ki:
كأنّه بزِوانٍ نـام عـن غـنـمٍ		مُسْتأورٌ في سواد اللّيل مَذْءُوبُ

**رير**:
**الرِّيْرُ** ve **الرّار** iki lugattır: kemikte erimiş ilik; sanki iplik yahut su gibidir; dedi ki:
على عمائِمنا تُلْقَى وأَرْحـلـنـا		على زواحفَ تُزْجَى، مُخُّها رِيرُ
Ve **الرّير**: çocuğun ağzından çıkan, sanki iplikler gibi olan sudur.

**رأرأ**:
**الرَّأْرأةُ**: bakışı dikmek ve bunda iki gözbebeğini hareket ettirmektir... **رأرأتُ بَصَري**; ve **رَأْرأتْ عيناه**.
Ve denir: **رأرأ السَّحابُ** ve **السَّرابُ**, yani: göz kırpması gibi parladı; o, **اللَّمْع**’dan aşağıdır.

**رأي**:
**الرأي**: kalbin görüşüdür; **الآراء** üzerine cem‘ olunur; dersin: “Onların **آراء**’sı ne kadar da sapıktır”; taaccüb üzere, “**وراءَهم**” da.
Ve gözümle bir **رؤيةً** gördüm.. Ve onu **رأيَ العَيْن** gördüm; yani: bakışın onun üzerine düştüğü yerde.
Ve kalbin görüşünden dersin: **ارتأيتُ**; dedi ki:
ألا أَيُّها المُرْتَئي في الأمور		سَيَجْلُو العَمَى عنك تِبْيانُها
Ve dersin: “Güzel bir **رؤيا** gördüm”; dedi ki: **عَسَى أَرَى يَقْظانَ ما أُرِيتُ في النَّوْم رؤيا أَنّني سُقِيتُ**; ve **الرُّؤيا** cem‘ edilmez.. Araplardan kimi hemzeyi yumuşatır da **رُويا** der; hemzeyi çeviren ise onu **ياء** yapar, sonra kesreler ve “Güzel bir **رِيّا** gördüm” der.. Ve **الرّيّ**: gözün, eşya ve elbiseden güzel bir hâl olarak gördüğü şeydir.
Ve **الرَّئيُّ**: erkeğe musallat olan, ona kâhinlik ve tıp gösteren bir cindir; dersin: “Onunla beraber bir **رَئيٌّ** var.”
Ve Arapların bazısı **رَيْتُ** der, **رأيت** manasında; bunun üzerine şu yüce söz okunmuştur: “**أَرَيْتَ** الذي ينهى عبداً إذا صلَّى”; ve dedi ki: **أَقْسَم باللَّهِ أبو حفصٍ عُمَرْ ما رايَها من نقَبٍ ولا دَبَرْ فاغفِرْ له اللَّهمَّ إن كان فَجَرْ**.
Ve **تراءَى القوم**: bazısı bazısını gördü; yüce ve aziz buyurdu: **فلمّا تراءى الجمعان**. Ve dersin: “Bana falan **تراءى**”; yani: onu görmen için sana karşı çıktı.. Ve cinlerden onun tâbii, ona görünsün diye ona **تراءى** eder.
Ve **المِرآة**: içinde bakılan şeydir; cem‘i: **المَرائي**; hemzeyi yumuşatan “**المرايا**” dedi. Ve “**تراءيت** aynada”: ona baktım. Ve hadiste: “**لا يَتَمرْأَى أَحَدُكم في الماء**”, yani: onda yüzüne bakmasın; ve **الميم** fiilin harflerine sokulmuştur.
Ve **يفعل**’de ve onun benzerlerinde, **رأيت**’ten: **يَرَى** dersin; aslında o **يَرْأَى** idi; fakat **الرّاء** sâkin olduğunda **رأيت**’ten türeyen her kelimede hemzeyi hazfederler.. Dersin: “Şunu gördüm”; böylece **أَرْأَيته**’nin hemzesini hazfettin; ve ben **مُرٍ**’üm, o **مُرًى**’dır; hemzeyi hazf ile; ancak iki yerde ispat ederler: “Onu gördüm; o **مَرْئيٌّ**’dir” dediler; ve “Deve **أرأت**” (yani) memesi, yaklaştığını ve süt indirdiğini gösterdi; o **مُرْأى**’dır; hemze ile; onda hazf da doğrudur. Ve derler: **اسْتَريتُ** ve **استرأَيْتُ**, yani: **الرُّؤْية**’yi talep ettim.
Ve zanda dersin: “Ben, falanın senin kardeşin olduğunu **رِيتُ**”; onlardan kimi hemzeyi ispat eder de **رُئِيتُ** der; **أرى** ve benzerlerini söylediğinde hazf edersin; **رأى**’dan hemzeyi çeviren “**راءك**” dedi; senin “**نأى** ve **ناء**” demen gibi.
Ve **التَّرِّية**—**الرّاء** şeddeli—istersen hemzelersin, istersen yumuşatırsın ve **الياء**’yı ağırlaştırırsın; istersen hemzeyi atar, **الياء**’yı hafifletir ve **تَرْية** dersin.. Ve **التَّرِيّة**—**الرّاء** kesreli, hafif—bütün bunlar lugatlardır; o, kadının hayzının kalıntısından, sarılık yahut beyazlık olarak, önce yahut sonra gördüğü şeydir.
Gözle görmeye gelince, o **رؤية**’dir; ancak “Ona **رأيَ العين** baktım” dersin ve onda **العَيْن**’ı zikredersin.. Ve onu ancak bir tek **رأية** gördüm; Zû’r-Rumme dedi ki:
إذا ما رآها رَأْية هِيضَ قلبه		بها كانهياضِ المُتْعَبِ المُتَتَمِّمِ
Ve Arap, fiilden değiştirilen şeyde—senin “**تَرَى** ve **يَرى** ve **نَرى** ve **أَرَى**” ve benzeri sözünde—hemzeyi hazfeder; ve fiilden artırılan şeyde, **أَفْعل** ve **استفعل**’de; bunun dışındakinde hemzeler; ancak “Deve ve koyun **أرأت**” derler; yani: gebeliği belli oldu.. Ve sana bir şey gösteren kimse için “O **مُرْءٍ**’dür” dersin; deve **مُرئية**’dir; istersen hafifletir ve hemzeyi yumuşatırsın; şair, ağırlaştırmaya ihtiyaç duyarsa ağırlaştırır; nitekim dedi: **وأبدتِ البيضُ الحسانُ أسوقا غير مَرِيّاتٍ ولكن فرقا**. Ve “Falanı **رَأَّيت** ona **ترئيةً**” dersin; yani: aynaya baksın diye ona aynayı gösterdin.
Ve bil ki Araplardan bazıları, iki hemze arasına bir elif asmayı çirkin gördükleri için **الرِّئاء**’ın ilk hemzesini hemzelemeyi uygun görmezler; bu yüzden **ذُؤابة** dediler ve hemzelediler; sonra **الذّوائب**’i hemzesiz cem‘ ettiler; **الذّآئب**’i çirkin gördükleri için. **الرئاء**’ı hemzeleyen ise, eliften sonraki med sebebiyle—ondan sonra dayanılacak bir şey olmadığından—vakıfta düşebileceği içindir; ve şiir zaruretinde, memdûddan kısalttıkları şeyde; bu yüzden onda hemze câiz oldu, **الذَّوائب**’de câiz olmadı.
Ve **الرِّيّ**: kavme, güzel süs ve heyetten gösterdiğin şeydir; Cerîr dedi ki:
وكلّ قوم لهم ريّ ومختـبـر		وليس في تغلب رِيّ ولا خبرُ
Ve dersin: “Ey falan, elbiseni bana **أرِني** ki onu göreyim”; bir şeyi sana vermesi için ondan bir şey istendiğinde ise, ancak **أرْنا** ( **الرّاء** sâkin) derler; onu cem‘de ve tekilde, erkekte ve kadında eşit kılarlar; sanki onların yanında o, özellikle karşılıklı verme için konmuş bir kelimedir; onlardan kimi onu tasrife yürütür de “**أَرِني**” der; kadına da “**أريني**”; ve ikisinin hâlleri arasında ayırır. Ve “**أرْنا الّلذينِ أضلاّنا**” bu manaya göre tahfîf ve teşdîd ile okunabilir; **الرُّؤْية** manasını isteyen onu **الرّاء**’yı kesreleyerek okur. Ama “**أرِنا اللَّهَ جَهْرةً**” ve “**أرِنا مَنا سِكَنا**” ancak **الرّاء**’yı kesreleyerek okunur.
Ve bil ki Araplardan bazıları, **يرى**’nın hemzesini bütün hâllerinde hazfedilmiş görünce, onu geçmişte de **رأى**’dan hazfettiler; onlar “**رَيْت**” diyenlerdir.
Ve falan, falanın görüşüyle **يَتَراءَى** eder; eğer onun görüşünü görüyor, ona meylediyor ve ona uyuyorsa.
Zandaki **التّرائي**’ye gelince, o, başkasından sana geçmiş bir fiildir; bunu geçmişte yaptığında ve onunla “zannettim” manasını istediğinde “**رُئيتُ**” dersin. Onlardan kimi hemzeyi ondan da hazfeder; böylece **الرّاء**’yı kesreler ve **الياء**’yı sükûnlar; “**رِيتُ**” der; o, onların en çirkini(=en kötü olanı)dır. Onlardan kimi geçmişte “**رأيتُ**” der, “zannettim” manasında; bu, kıyasta bir aykırılıktır: bir manada, tek bir fiilden, geçmişte bilinir olup gelecekte bilinmez nasıl olur?

**روي**:
**الرُّواءُ**: parlaklık ve güzellikte görünüş güzelliğidir; denir: “Güzel bir **رُواء** ve **شارة**’sı olan kadın.”
Ve **الرِّواء**: çadırın ipidir; onun en büyüğü ve en sağlamıdır; bu, bükümünün kalınlığında şiddetli dolgunluğundan dolayıdır. Her ağaç yahut uzuv dolduğunda “**قد ارتَوَى**” denir. Onlar ancak “**رَوِيَ**” dediler; suyla ve uzuvların ve damarların kanla **الرِّيّ**’sini istediklerinde; damarlar **ترتوي** etmez, çünkü onlar kalınlaşmaz; onların **ارتواء**’sunun manası, kavmin sudan **رِيّ**’lerini taşıdıklarında **ارتواء**’ları gibi değildir; bütün bu, **رَوِيَ يَرْوَى رَيّاً**’dandır.. Ve **الرّاوي**: binek hayvanlarına bakan kimsedir; onların cem‘i: **الرُّواة**; onların “**رويت الخيل**” dediklerini işitmedim. Bu, en çok idman ve idarede söylenir.
Ama **الرّجل الرّاوية**: rivayeti tamam olmuş ve bu sıfatı isim gibi hak etmiş kimsedir; bu manada, müzekkerin sıfatına **الهاء**’yı sokarlar; fiilin yüzünü mübalağasız istediğinde “O, bu şeyin **راوي**’sidir” dersin.
Ve binek hayvanının eklemleri **ارتوت** ettiğinde: düzeldi ve kalınlaştı. Ve sırtı **ريّان** olan at: bel kemiği semirdiğinde.
Ve hurma ağacı **ارتوت** ettiğinde: ıssız bir yere dikildi, sonra kökünde sulandı.
Ve ip **ارتوى** ettiğinde: kuvvetleri çoğaldı ve şiddetli bükümde kalınlaştı.
Ve **التَّرْويةُ**: bir şeyi sulaman, böylece o sende çoğalıncaya kadar ve onun **رِيّ**’si şiddetleninceye kadar; nitekim dersin: “**روّيتُ السَّوِيقَ** suyla ve başkasıyla”; fiilin yüzünü mübalağasız istediğinde “**أَرْوَيْته**” denir.
Ve **التَّروية**: Arefe’den önceki bir gündür; onunla adlandırıldı; çünkü kavim Mekke’den suya kanar ve sudan **رِيّ** azığı edinir.
Ve **الرَّيُّ**: **رَوِيَ يَرْوَى**’nın masdarıdır; o **ريّان**’dır; kadın: **ريّا**; cem‘: onda erkek ve dişi için **رِواء**.
Ve sudan **الرَّواء**: gelen kimse için onda **رِيّ** bulunan şeydir; Cerîr dedi ki: **بئرٌ رَواءٌ عذْبةُ الشَّروبِ**. Ve İbn Ahmer, bir **قطاة** ve yavrusunu anarak dedi ki:
تَروي لَقىً أُلْقِيَ في صَفْصفٍ		تصْهَره الشَّمسُ فما يَنْصَهِرْ
**تَروي**’nin manası: su çeker; denir: “**قد روى**”; manası: **الرّاوية** üzerine su çekti. Ve **الرّاوية**: **المزادة**’den daha büyüktür; cem‘i: **الرَّوايا**. Ve şair, **القطا**’yı yavruları için **روايا** kılar.
Ve **الرَّيّا**: **ريّان**’ın nefhasından hoş bir rüzgârdır; dedi ki:
إذا قامتا تضوَّع المِسْكُ منهمـا		نسيمَ الصَّبا جاءت برَيّا القَرَنْفُلِ
Ve bir başkası dedi ki:
فلو أنّ محموماً بخيبرَ مُدْنَفاً		تنشّقَ ريّاها لأَقْلَع صالبُهْ
Ondan fiil türetilmez ve cem‘ edilmez.
Ve **الرِّواية**: şiir ve hadis rivayetidir. Ve **راوية** adam: rivayeti çok olan.. Cem‘i: **رُواةٌ**.
Ve **المَرْوَى**: çölde bir yer adıdır.
Ve **الرَّويُّ**: şiirin gerekli kafiye harfleridir; dersin: “Bu iki kaside tek bir **رويٍّ** üzerinedir.”

**ريا**:
**الرّايةُ**: sancakların bayraklarındandır; **الرّايَ**’ı **الهاء** olmaksızın cem‘ kılarsan da düzgün olur; aynı şekilde, oğlanın boynuna konulan **الرّاية**; ikisi de bir **راء** ve iki **ياء**’ın telifindendir.. **الرّاية**’nin küçültmesi: **رُييّة**. Fiil: **رَيَيْتُ ريّاً**; ve **ريَّيْتُ تريّةً**; emir: **ارْيهْ** ve **ريِّهْ**; şeddeli olan daha güzeldir.
Ve **عَلَمٌ مَرِيٌ** tahfîf ile; istersen **الياءات**’ı beyan eder ve “**علم مَرْييٌ**” dersin; ne şeddeyle ne hemzeyle, fakat **الياءات**’ı beyan ile.

**روء**:
**الرّاء** (memdûd); tekili: **راءة**: beyaz meyvesi olan bir ağaç; ondaki hemze aslîdir; onun küçültmesi: **رُوَيْئةٌ**.
Ve işte **روّأت** ettin: onda bakışı sabit kıldığında; isim: **الرّويئة** ve **الرويّة**; dedi ki:
لا خَيْرَ في رأيٍ بـغـير رويّة		ولا خَيْرَ في جهلٍ تُعابُ به غَدا

باب **اللّفيف**’ten, **الرّاء**’dan

**و ر أ**، **و ر ي**، **و أ ر**، **أ ر ي**، **أ ي ر**، **أ ر ر**، **ي ر ر**، **و ر أ**، **أ و ر**، **ر ي ر**، **ر أ ر أ**، **ر أ ي**، **ر و ي**، **ر ي أ**، **ر و أ** استعمالdadırlar.

**ورأ**:
**الوراء**, medli: çocuğun çocuğu; Allah عزّ وجلّ’ün sözü için: “ومن وراءِ إسحاقَ يَعْقوب”. Ve **الشّعبيّ** bir adamı, yanında bir çocuk gördüğü hâlde, sordu: Bu senin oğlun mu? Dedi: Evet: **من وراء**.. Ve **وراء** medli: **قُدّام**’ın zıddı.
Ve **وراء**’ın küçültmesi: **وُرَيّة**. Dersin: Onu, şu yerin **وُرَيّة**’sinde ve onun **قُدَ يْدِم**’inde gördüm.

**وري**:
**الرِّئة**, **روى**’dan hazfedilmiştir; ve **الوارية**: **الرِّئة**’de tutan bir hastalık; bazen ondan **السُّعال** da tutar da sahibini öldürür. Denir: **وُرِيَ** adam; o hâlde o, tahfîf ile söyleyen kimseye göre **مَوْرُوٌ**’dur; hemzeyi **ياء**’ya çeviren kimse ise: **مَوْريٌ** dedi. **هشام بن المغيرة** dedi:
هَلُمَّ إلى أميّة إنّ فـيهـا		شِفاءَ الوارياتِ من السَّقامِ

Ve **الثَّوري** köpeği, **رِئته**’sinden yaraladığı zaman **رِي**’ler; **المرّار بن منقذ** bir adamın vasfında dedi:
كَمْ ترى من شانىءٍ يَحْسُدُنـي		قد وراه الغيظ، ذو صَدْرٍ وَغِرْ

Ve hadiste: “İnsanın karnını irinle doldurması, onu şiirle doldurmasından, ta ki **يَريه** edinceye kadar, onun için daha hayırlıdır.” Sözü: **حتّى يَريه**; o, **الوَرْي**’dendir, **الرَّمْي** misali üzere; ondan denir: **رجل مَوْريٌ**; hemzesizdir; o, karnının hastalanmasıdır. **الراجز** dedi:
قالت له وَرْياً إذا تَنَحْنَحا
ona **الوَرْي** ile beddua eder; o ise onun masdarıdır. Ve **العجّاج** yaraları vasfederek dedi:
عن قُلُبٍ ضُجْمٍ تُوَرِّي مَنْ سَبَرْ
der ki: Bir insan onu yoklarsa, ondan **الوَرْي** ona isabet eder.
Ve **عبد بني الحَسْحاس** dedi:
وَراهُنَّ ربّي مِثْلَ ما قد وَرَيْنَني		وأَحْمَى على أكبادِهنَّ المكاويا

Ve **الرِّئة**: hemzelenir de hemzelenmez de; o, rüzgârın ve nefesin yeridir. Onun cem‘i: **الرِّئاتُ** ve **الرِّئين**; onun küçültmesi: **رُوَيّةٌ**; **الواو**’yu hemzeleyen kimse: **رُؤَيّةٌ** dedi. Dedi:
ويَنْصبنَ القَدَورَ مُشَمِّرات		يُنازِعْنَ العَجاهنةَ الرِّئينا

Ve **التَّوْريةُ**: haberin gizlenmesi ve sırrın izhar edilmemesi; dersin: Onu **تَوْريةً** olarak **وَرَّيته**.

**وأر**:
Dersin: **وأرت** bir **إرةً**; ve bu, **إرةٌ موءورة**’dur; o, **الأَتّون**’un altında, ve hamamın altında, ve küplerin fırınının ve alçı ocağının altında ateşin yakıldığı yerdir; bu, ateş yakman için bir çukuru küçülttüğün zamandır. Ve ben onu **إرةً** ve **وَأْراً** olarak **أَئِرُها**. Ve **الإرةُ**, **الإرينَ** ve **الإراتِ** üzere cem‘ olunur. Dedi:
كمِثل الدّواخن فوق الإرينا
Ve **وأرت** adamı, onu **وأراً** olarak **أَثِرُهُ**: onu korkuttum ve ürküttüm. **لبيد** dedi:
تَسْلُبُ الكانِسَ لم يُؤارْ بها شُعْبة السّاقِ إذا الظِّلُّ عَقَلْ
devesini vasfeder: o, **الثَّوْر الكانِس**’ten gölgesini soyar; bu, şudur: onu gördüğü zaman, ininden ürker de, **أرطاتها**’sının çatallarının altından çıkar. Ve rivayet olunur: **لم يُؤْرَبها**; **لم يُعْرَ** vezninde, **الأَرْي**’den; yani: korku göğsüne yapışmadı; senin “Senin göğsünde bana karşı bir **أَرْياً** vardır” demen gibi; yani: kinden bir bulaşık. Dersin: Onun göğsü bana karşı **أرى** etti... Ve bazısı der: **لم يُؤْرَبها**. Onu böyle hemze ile rivayet eden kimse dedi: korku, **رئته**’sinin iç tarafına girmedi.

**أري**:
**وأريُ القِدْر**: yanlarına yapışan yanık; ve baldan da, bal kabının yanlarına yapışan böyledir. Dedi:
إذا ما تأَوّتْ بالخليّ بَنَتْ به		شَريجَيْن مما تأتري وتُتِيعُ
yani: yapışandan ve akandan. Ve onun **ائترارُه**: onun yapışmasıdır. Ve o, **زُهَير**’in sığır vasfındaki beytinde de böyledir:
يَشِمْنَ بروقه ويَرُشُّ أَرْيَ ال		جنوبِ على حواجبها العَماءُ
Ve onlardan kimi, **لبيد**’in beytinde der: **لم يُوأَرْبها**; **أُوارِ الشَّمُس**’tan; o, onun şiddetli hararetidir; yani: onunla yanmadı..
Ve denir: Ey falan, senin tenceren **أَرَتْ**; **تأري** eder. Ancak o, **الحَبِّ** ve **التَّمر**’den, eğer karıştırılmamışsa, **تأري** eder. Ve **الأَرْي**: altına, içinde pişirilen şeyden **الجُلْبة** gibi, yapışmasıdır; böylece o, bir **أرياً** olarak **أرت**. Ve bizzat yapışan da **الأري**’dir.
Ve **التَّأَرّي**: tenceredekini beklemek. **الحارث الباهليّ** dedi:
لا يَتَأَرَّى لما في القِـدْر يَرْقَـبُـهُ		ولا يَعَضُّ على شُرْ سُوفه الصَّفَرُ
der ki: içinde katık olmayan kuru şeyi yer. Ve sözü: **لا يتأرَّى**; yani: yarın kavmi beklemez; ne de onların tenceresinde olan şeyden onu yedirmelerini. Ve denir: Ona **لا يتأرّى**; yani: beklemez ve onu önemsemez.
Ve muhakkak aralarında bir **أريَ عداوة** vardır; yani: onun en şiddetlisi, en yapışığı ve en eskisi.
Ve **وأَرْيُ النَّدَى**: **النَّدَى**’dan, ot ve ağaç ve kaya gibi olanın üzerine düşen şeydir; böylece onun bir kısmı bir kısmına yapışıp durur.. Ve binek, bineğe **تأري** eder; ona katıldığı ve onunla bir yemlikte ünsiyet ettiği zaman. Ve bununla yemlik **آرِيّاً** diye adlandırıldı; o, takdirde **فاعول**’dür. Dedi:
يعتاد أرباضاً لها آريُّ
Ve **الواري**: semiz yağdır; ve **الوَري** de onun gibidir.
Ve **زندٌ وارٍ**: ateşi çabuk çıkaran kimsenin (çakma taşının) adıdır.. **يَرِي الزّندُ** ve **يَوْرَى** iki lugattır; ve ben bir çakma taşını **أوريتُ**. Ve cömert adama dersin: O, **لواري الزِّناد**’dır. Ve “Seninle çakma taşımı **وَرَّيْتُ**” dersin; yani: senden, nasihat, olgunluk ve cömertlikten sevdiğim şeyi gördüm.
Ve bir adam, işte **يورّي** eder; bir işi isterken insanlara ondan başkasını gösterdiği zaman.
Ve ateş sönük iken onu alevlendirdiğin zaman ateşi **أوريت** edersin.

**إير**:
**إير**: çölde bir yerdir. Dedi:
على أصلاب جأبٍ أَخْدريّ		من اللائي تَضَمَّنهـنّ إيرُ

Ve **الإيرُ**: **إيار** sahibi sıcak bir rüzgârdır; onun **ياء**’sı aslında **واو**’dur; **الرّيح**’ın **واو**’u gibi, kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle **ياء** olmuştur; onun küçültmesi: **رُوَيْحة** ve **أُوَيْرة**’dir.. Bazıları dedi ki: bilakis **الإير**: Hüzeyl dilinde soğuk **الشَّمال**’dır; dedi ki:
وإنّا مساميح إذا هبّت الصَّبا		وإنّا مساميح إذا الإير هبّتِ
Ve insanlar derler ki: o, bu beyitte **الأوار**’ın çoğuludur; sanki onlar **الأوار**’ı **السّموم**’un sıcağından kılıyorlar.

**أرر**:
**الإرارُ**: çoban onunla, (deve) inlediği zaman devenin rahmini **يَؤرُّ** ettiği, **ظُؤْرة** benzeri bir şeydir; onun **ممارنتها**’sı: erkeğin onu aşması da gebe kalmamasıdır. Ve çobanın onunla **يَؤُرُّ** etmesinin tefsiri: elini onun rahmine sokması, oradakini **الإرار** ile kesmesi ve onu tedavi etmesidir.
Ve **الأرّ**: adamın bir **إرار** almasıdır; o, **القتاد** dikeninden ve başkasından bir daldır; onu yere vurur, ta ki dikeninin uçları belirginleşsin; sonra onu ıslatır; sonra üzerine dövülmüş tuz serper; sonra onunla devenin **ثَفْر**’ini kanatıncaya kadar **يَؤُرّ** eder.. Denir ki: **ناقة ممارن**; fiil: **أرّها يؤرّها**.
Ve **الأرير**: kumar ve galibiyet esnasında sefihin sesinin taklididir.. **أرّ يأَرُّ أريراً**.

**يرر**:
**اليَرَرُ**: **الأَيَرّ**’in mastarıdır; dersin ki: **صخرة يرّاءُ** ve **حجرٌ أَيَرُّ**. Ebû’d-Dukayş dedi ki: “Şüphesiz o, sıcak **يارٌّ**’dır”; bununla tandırdan çıkarılmış bir ekmeği kastetti; aynı şekilde güneş bir şey üzerine kızıştığında—taş olsun yahut başkası olsun—ve ona şiddetli bir sıcaklık yapıştığında, eğer onda sertlik varsa “şüphesiz o, sıcak **يارٌّ**’dır” denir; suya ve çamura denmez. Fiil: **يَرَّ يَيَرُّ يَرَراً**; cezmede dersin ki: **ييرّ**. **أَفْعَل** ve **فَعْلاء** sıfatı üzere onunla ancak **الصَّفا** ve **الصَّخرة** vasfedilir; ve ancak “**مَلَّة حارةٌ يارّةٌ**” denir ve bunun gibi her şey; **اليارّ**’ı andıklarında onu ancak önünde **حارّ** ile anarlar.

**ورأ**:
**الوَرَى** (maksûr): yeryüzünün sırtı üzerindeki insanlar; dedi ki:
ويَسْجُدلي شعراءُ الوَرَى		سجودَ الوزاغ لثُعبانِهـا

**أور**:
**الأوار**: uzaktan tandırın sıcağıdır. Ve “**إرة** içinde **ورة**” denir; **الإرة**: bizzat ateştir; **الورة**: çukurdur.
Ve **المُسْتأْوِرُ**: korkmuş olan; dedi ki:
كأنّه بزِوانٍ نـام عـن غـنـمٍ		مُسْتأورٌ في سواد اللّيل مَذْءُوبُ

**رير**:
**الرِّيْرُ** ve **الرّار**: iki lugattır; kemikte eriyen iliktir; sanki iplik yahut su gibidir; dedi ki:
على عمائِمنا تُلْقَى وأَرْحـلـنـا		على زواحفَ تُزْجَى، مُخُّها رِيرُ
Ve **الرّير**: bebeğin ağzından çıkan, sanki iplikler gibi olan sudur.

**رأرأ**:
**الرَّأْرأةُ**: bakışı dikmek ve bunda iki gözbebeğini hareket ettirmektir... **رأرأتُ بَصَري**; ve “iki gözü **رَأْرأتْ**” (denir).
Ve denir ki: **رأرأ السَّحابُ** ve **السَّرابُ**, yani: göz kırpması gibi parladı; o, **اللَّمْع**’dan aşağıdır.

**رأي**:
**الرأي**: kalbin görüşüdür; **الآراء** üzerine çoğul yapılır; dersin ki: “Onların görüşleri ne kadar da saptırıcıdır!”; taaccüb üzere “ve onların görüşleri (ne kadar da saptırıcıdır)” da (denir).
Ve “Gözümle bir **رؤيةً** gördüm..” ve “Onu **رأيَ العَيْن** gördüm”, yani: bakışın onun üzerine düştüğü yerde.
Ve kalbin görüşünden dersin ki: **ارتأيتُ**; dedi ki:
ألا أَيُّها المُرْتَئي في الأمور		سَيَجْلُو العَمَى عنك تِبْيانُها
Ve dersin ki: “Güzel bir **رؤيا** gördüm”; dedi ki: “Umarım uyanıkken, uykuda bana gösterilen şeyi görürüm: benim sulandığım (içirildiğim) bir **رؤيا**.” **الرُّؤيا** çoğul yapılmaz.. Araplardan kimi hemzeyi yumuşatır da “**رُويا**” der; hemzeyi çeviren ise onu **ياء** yapar, sonra kesreler de “Güzel bir **رِيّا** gördüm” der.. Ve **الرّيّ**: gözün, eşya ve elbiseden güzel bir hâl olarak gördüğü şeydir.
Ve **الرَّئيُّ**: erkeğe musallat olan, ona kâhinlik ve tıp gösteren bir cindir; dersin ki: “Onunla birlikte bir **رَئيٌّ** var.”
Ve Araplardan bazıları **رَيْتُ** der, **رأيت** manasında; bunun üzerine şu yüce söz okunmuştur: “**أَرَيْتَ** الذي ينهى عبداً إذا صلَّى”; ve dedi ki:
أَقْسَم باللَّهِ أبو حفصٍ عُمَرْ ما رايَها من نقَبٍ ولا دَبَرْ فاغفِرْ له اللَّهمَّ إن كان فَجَرْ
Ve **تراءَى القوم**: onların bazısı bazısını gördü; aziz ve celil buyurdu: **فلمّا تراءى الجمعان**. Ve dersin ki: “Bana falan **تراءى**”, yani: onu görmen için sana göründü.. Ve cinlerden ona tâbi olanı, ona görünürse, ona **تراءى** eder ki onu görsün.
Ve **المِرآة**: içinde bakılan şeydir; çoğulu: **المَرائي**; hemzeyi yumuşatan “**المرايا**” dedi. Ve “Aynada **تراءيت**”: onda baktım. Ve hadiste: “Sizden biriniz suda **يَتَمرْأَى** etmesin”, yani: onda yüzüne bakmasın; ve **الميم** fiilin harflerine sokulmuştur.
Ve **يفعل**’de ve onun benzerlerinde, **رأيت**’ten (türeyen) olarak dersin ki: **يَرَى**; o aslında **يَرْأَى** idi; fakat onlar, **رأيت**’ten türeyen her kelimede, **الرّاء** sâkin olduğunda hemzeyi silerler.. dersin ki: “Şunu gördüm”; böylece **أَرْأَيته**’nin hemzesini sildin; “Ben **مُرٍ**’üm ve o **مُرًى**’dır”, hemzeyi silerek; ancak iki yerde ispat ederler: “Onu gördüm; o **مَرْئيٌّ**’dir” dediler; ve “Deve **أرأت**” (denir) —yani memesi, doğurmasının yaklaştığını ve süt indirdiğini **أَرْأى** etti— ve o **مُرْأى**’dır; hemze ile; onda hazif de doğrudur. Ve “**اسْتَريتُ** ve **استرأَيْتُ**” de derler; yani: **الرُّؤْية**’yi talep ettim.
Ve zanda dersin ki: “**رِيتُ** ki falan senin kardeşindir”; onlardan kimi hemzeyi ispat eder de “**رُئِيتُ**” der; “**أرى** ve benzerlerini söylediğinde hazfettin”; **رأى**’dan hemzeyi çeviren ise “**راءك**” dedi; senin “**نأى** ve **ناء**” demen gibi.
Ve **التَّرِّية**—**الرّاء** şeddeli—istersen hemzelersin, istersen yumuşatırsın ve **الياء**’yı ağırlaştırırsın; istersen hemzeyi atar, **الياء**’yı hafifletir de “**تَرْية**” dersin.. Ve **التَّرِيّة**—**الرّاء** kesreli, hafif—bütün bunlar lugatlardır; o, kadının hayzının kalıntısından, sarılık yahut beyazlık olarak, önce yahut sonra gördüğü şeydir.
Gözle görmeye gelince, o **رؤية**’dir; ancak “Ona **رأيَ العين** baktım” dersin ve onda **العَيْن**’ı zikredersin.. “Onu ancak bir tek **رأية** gördüm”; Zü’r-Rumme dedi ki:
إذا ما رآها رَأْية هِيضَ قلبه		بها كانهياضِ المُتْعَبِ المُتَتَمِّمِ
Ve Arap, fiilden değiştirilen şeyde—senin “**تَرَى** ve **يَرى** ve **نَرى** ve **أَرَى**” demende ve benzerinde—hemzeyi hazfeder; ve fiilden artırılan şeyde, **أَفْعل** ve **استفعل**’de (de hazfeder); bunun dışındakinde hemzeler; ancak “Deve ve koyun **أرأت**” derler, yani: gebeliği belli oldu.. Ve sana bir şey gösteren kimse için “o **مُرْءٍ**’dür” dersin; deve **مُرئية**’dir; istersen hafifletir ve hemzeyi yumuşatırsın; şair ağırlaştırmaya muhtaç olursa ağırlaştırır; nitekim dedi ki:
وأبدتِ البيضُ الحسانُ أسوقا غير مَرِيّاتٍ ولكن فرقا
Ve dersin ki: “Falanı **رَأَّيت** onu **ترئيةً**” —ona aynayı gösterdin ki onda baksın.
Ve bil ki Araplardan bazıları, iki hemze arasına bir elif asmayı çirkin gördükleri için, **الرِّئاء**’ın ilk hemzesini hemzelemeyi uygun görmezler; bu yüzden “**ذُؤابة**” dediler de hemzelediler; sonra “**الذّوائب**”i hemzesiz çoğul yaptılar, **الذّآئب**’i çirkin gördükleri için. **الرئاء**’ı hemzeleyen ise, eliften sonra dayanılacak bir şey bulunmadığından, vakıfta düşebileceği için; ve şiir zaruretinde, uzatılmıştan kısalttıkları şeyde; bu yüzden onda hemze caiz oldu, **الذَّوائب**’de caiz olmadı.
Ve **الرِّيّ**: kavme, güzel süs ve heyetten gösterdiğin şeydir; Cerîr dedi ki:
وكلّ قوم لهم ريّ ومختـبـر		وليس في تغلب رِيّ ولا خبرُ
Ve dersin ki: “Ey falan, elbiseni bana **أرِني** ki onu göreyim”; ondan bir şeyi sana vermesi için istediğinde ise “**أرْنا**”dan başka demezler; **الرّاء**’yı sükûnlu kılarlar; onu çoğulda ve tekilde, erkekte ve dişide eşit kılarlar; sanki onların yanında, özellikle karşılıklı verme için konmuş bir kelimedir. Onlardan kimi onu tasrife yürütür de “**أَرِني**” der; kadına da “**أريني**”; ve ikisinin hâlleri arasında ayırır. Ve “**أرْنا الّلذينِ أضلاّنا**” bu manaya göre tahfif ve teşdîd ile okunabilir. Görme manasını isteyen, onu **الرّاء**’yı kesreleyerek okur. Ama “**أرِنا اللَّهَ جَهْرةً**” ve “**أرِنا مَنا سِكَنا**” ancak **الرّاء**’yı kesreleyerek okunur.
Ve bil ki Araplardan bazıları, **يرى**’nın hemzesini bütün hâllerinde hazfedilmiş görünce, onu geçmişte de **رأى**’dan hazfettiler; onlar “**رَيْت**” diyenlerdir.
Ve falan, falanın görüşüyle **يَتَراءَى** eder; eğer onun görüşünü görüyor, ona meylediyor ve ona uyuyorsa.
Ama zanda **التّرائي**, senden başkasından sana geçmiş bir fiildir; bunu geçmişte yaptığında ve onunla “zannettim” manasını istediğinde “**رُئيتُ**” dersin. Onlardan kimi onun hemzesini de hazfeder; böylece **الرّاء**’yı kesreler ve **الياء**’yı sükûnlar; “**رِيتُ**” der; o, onların en çirkini (olanıdır). Onlardan kimi geçmişte “zannettim” manasında “**رأيتُ**” der; bu, kıyasta aykırıdır: bir manada, tek bir fiilden, geçmişte bilinir olup gelecekte meçhul nasıl olur?

**روي**:
**الرُّواءُ**: parlaklık ve güzellikte görünüş güzelliğidir; “Güzel **رُواء**’u ve güzel süsü olan kadın” denir.
Ve **الرِّواء**: çadırın ipidir; onun en büyüğü ve en sağlamıdır; bu, bükümünün kalınlığında şiddetli dolgunluğundan dolayıdır. Her ağaç yahut uzuv dolduğunda “**ارتَوَى**” denir. Onlar ancak “**رَوِيَ**” dediler; suyla ve uzuvlar ve damarların kanla **الرِّيّ**’sini istediklerinde; damarlar **ترتوي** etmez; çünkü kalınlaşmazlar. Onun dolgunluğu, kavmin sudan **رِيّ**’lerini yüklenmeleri gibi değildir. Bütün bu, **رَوِيَ يَرْوَى رَيّاً**’dandır.. Ve **الرّاوي**: bineklerin başında duran kimsedir; onların çoğulu: **الرُّواة**; “**رويت الخيل**” dediklerini işitmedim. Bunun en çok söylendiği yer, idman ve idaredir.
Ama **الرّجل الرّاوية**: rivayeti tamam olmuş ve bu sıfatı isim gibi hak etmiş kimsedir; bu manada, müzekkerin sıfatına **الهاء**’yı sokarlar. Eğer mübalağasız fiil yönünü istersen “O, bu şeyin **راوي**’sidir” denir.
Ve binitin eklemleri **ارْتَوَتْ** ettiğinde: düzeldi ve kalınlaştı. Ve “Sırtı **ريّان** olan at”: bel kemiği semirdiğinde.
Ve hurma ağacı **ارتوت** ettiğinde: ıssız bir yere dikildiğinde, sonra kökünde sulandığında.
Ve ip **ارتوى** ettiğinde: kuvvetleri çoğaldığında ve bükümün şiddetinde kalınlaştığında.
Ve **التَّرْويةُ**: bir şeyi sulaman, böylece sana çok gelmesi ve onun **رِيّ**’sinin şiddetlenmesidir; senin “**روّيتُ السَّوِيقَ** suyla ve başkasıyla” demen gibi; eğer mübalağasız fiil yönünü istersen “**أَرْوَيْته**” denir.
Ve **التَّروية**: Arefe’den önce bir gündür; onunla adlandırıldı; çünkü kavim Mekke’den suya kanar ve sudan **رِيّاً** azık edinir.
Ve **الرَّيُّ**: **رَوِيَ يَرْوَى**’nın mastarıdır; o **ريّان**’dır; kadın: **ريّا**; çoğul: onda erkek ve dişi için **رِواء**’dır.
Ve sudan **الرَّواء**: gelenin onda **رِيّ** bulduğu (sudur); Cerîr dedi ki: “**بئرٌ رَواءٌ عذْبةُ الشَّروبِ**”. Ve İbn Ahmer, bir yaban güvercinini ve yavrusunu anarak dedi ki:
تَروي لَقىً أُلْقِيَ في صَفْصفٍ		تصْهَره الشَّمسُ فما يَنْصَهِرْ
**تَروي**’nin manası: su çeker; “**روى**” denir; manası: su tulumu taşıyan üzerinde su çekti. Ve **الرّاوية**: **المزادة**’den daha büyüktür; çoğulu: **الرَّوايا**. Şair, yavruları için yaban güvercinlerini **روايا** kılar.
Ve **الرَّيّا**: **ريّان**’ın esintisinden hoş bir rüzgârdır; dedi ki:
إذا قامتا تضوَّع المِسْكُ منهمـا		نسيمَ الصَّبا جاءت برَيّا القَرَنْفُلِ
Ve bir başkası dedi ki:
فلو أنّ محموماً بخيبرَ مُدْنَفاً		تنشّقَ ريّاها لأَقْلَع صالبُهْ
Ondan fiil türetilmez ve çoğul yapılmaz.
Ve **الرِّواية**: şiir ve hadis rivayetidir. Ve “**راوية** adam”: rivayeti çok olan.. çoğulu: **رُواةٌ**.
Ve **المَرْوَى**: bedevîlikte bir yer adıdır.
Ve **الرَّويُّ**: şiirin gerekli kafiye harfleridir; dersin ki: “Bu iki kaside bir **رويٍّ** üzerinedir.”

**ريا**:
**الرّايةُ**: sancakların bayraklarındandır; eğer **الرّايَ**’ı **الهاء** olmaksızın çoğul yaparsan doğru olur; aynı şekilde, oğlanın boynuna konulan **الرّاية**; ikisi de **راء** ve iki **ياء**’ın telifindendir.. **الرّاية**’nin küçültmesi: **رُييّة**. Fiil: **رَيَيْتُ ريّاً** ve **ريَّيْتُ تريّةً**; emir: **ارْيهْ** ve **ريِّهْ**; şeddeli olan daha güzeldir.
Ve “**عَلَمٌ مَرِيٌ**” tahfif ile; istersen **الياءات**’ı açıklarsın da “**علم مَرْييٌ**” dersin; ne teşdîd ne hemze ile, fakat **الياءات**’ı açıklayarak.

**روء**:
**الرّاء** (memdûd); tekili: **راءة**: beyaz meyvesi olan bir ağaç; ondaki hemze aslîdir; onun küçültmesi: **رُوَيْئةٌ**.
Ve işte **روّأت** ettin: onda bakışı sabitlediğinde; isim: **الرّويئة** ve **الرويّة**; dedi ki:
لا خَيْرَ في رأيٍ بـغـير رويّة		ولا خَيْرَ في جهلٍ تُعابُ به غَدا

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

ورَاءُ والوَرَاءُ، جميعاً، يكون خَلْفَ وقُدَّامَ، وتصغيرها، عند سيبويه، وُرَيِّئةٌ، والهمزة عنده أَصلية غير منقلبة عن ياء. قال ابن بَرِّي: وقد ذكرها الجوهري في المعتل وجعل همزتها منقلبة عن ياء. قال: وهذا مذهب الكوفيين، وتصغيرها عندهم وُرَيَّةٌ، بغير همز، وقال ثعلب: الوَراءُ: الخَلْفُ، ولكن إِذا كان مـما تَمُرُّ عليه فهو قُدَام. هكذا حكاه الوَرَاءُ بالأَلِف واللام، من كلامه أُخذ. وفي التنزيل: مِن وَرائِه جَهَنَّمُ؛ أَي بين يديه. وقال الزجاج: ورَاءُ يكونُ لخَلْفٍ ولقُدّامٍ ومعناها ما تَوارَى عنك أَي ما اسْتَتَر عَنْكَ. قال: وليس من الاضداد كما زَعَم بعضُ أَهل اللغة، وأَما أَمام، فلا يكون إِلاَّ قُدَّام أَبداً. وقوله تعالى: وكان وَراءَهُم مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينةٍ غَصْباً. قال ابن عبَّاس، رضي اللّه عنهما :كان أَمامهم. قال لبيد: أَلَيْسَ وَرائي، إِنْ تَراخَتْ مَنِيَّتي،  * لُزُومُ العصَا تُحْنَى عليها الأَصابِعُ ابن السكِّيت: الوَراءُ: الخَلْفُ. قال: ووَراءُ وأَمامٌ وقُدامٌ يُؤَنَّثْنَ ويُذَكَّرْن، ويُصَغَّر أَمام فيقال أُمَيِّمُ ذلك وأُمَيِّمةُ ذلك، وقُدَيْدِمُ ذلك وقُدَيْدِمةُ ذلك، وهو وُرَيِّئَ الحائطِ ووُرَيِّئَةَ الحائطِ. قال أَبو الهيثم: الوَرَاءُ، مـمدود: الخَلْفُ، ويكون الأَمامَ. وقال الفرَّاءُ: لا يجوزُ أَن يقال لرجل ورَاءَكَ: هو بين يَدَيْكَ، ولا لرجل بينَ يدَيْكَ: هو وَراءَكَ، إِنما يجوز ذلك في الـمَواقِيتِ من الليَّالي والأَيَّام والدَّهْرِ. تقول: وَراءَكَ بَرْدٌ شَدِيدٌ، وبين يديك بَرْد شديد، لأَنك أَنـْتَ وَرَاءَه، فجاز لأَنه شيءٌ يأْتي، فكأَنه إِذا لَحِقَك صار مِن وَرائِكَ، وكأَنه إِذا بَلَغْتَه كان بين يديك، فلذلك جاز الوَجْهانِ. من ذلك قوله، عز وجل: وكان وَرَاءَهُم مَلِكٌ، أَي أَمامَهمْ. وكان كقوله: من وَرائِه جَهَنَّمْ؛ أَي انها بين يديه. ابن الأَعرابي في قوله، عز وجل: بما وَراءَه وهو الحَقُّ. أَي بما سِواه. والوَرَاءُ: الخَلْفُ، والوَراءُ: القُدّامُ، والوَراءُ: ابنُ الابْنِ. وقوله، عز وجل: فمَنِ ابْتَغَى ورَاءَ ذلك. أَي سِوَى ذلك. وقول ساعِدةَ بن جُؤَيَّةَ: حَتَّى يُقالَ وَراءَ الدَّارِ مُنْتَبِذاً، *  قُمْ، لا أَبا لَكَ، سارَ النَّاسُ، فاحْتَزِمِ قال الأَصمعي: قال ورَاءَ الدَّارِ لأَنه مُلْقىً، لا يُحْتاجُ إِليه، مُتَنَحٍّ مع النساءِ من الكِبَرِ والهَرَمِ، قال اللحياني: وراءُ مُؤَنَّثة، وإِن ذُكِّرت جاز، قال سيبويه: وقالوا وَراءَكَ إِذا قلت انْظُرْ لِما خَلْفَكَ. والوراءُ: ولَدُ الوَلَدِ. وفي التنزيل العزيز: ومِن وراءِ إِسْحقَ يَعْقُوبُ. قال الشعبي: الوَراءُ: ولَدُ الوَلَدِ. ووَرَأْتُ الرَّجلَ: دَفَعْتُه. ووَرَأَ من الطَّعام: امْتَلأَ. والوَراءُ: الضَّخْمُ الغَلِيظُ الأَلواحِ، عن الفارسي. وما أُورِئْتُ بالشيءِ أَي لم أَشْعُرْ به. قال:
\<ص:194>
مِنْ حَيْثُ زارَتْني ولَمْ أُورَ بها
اضْطُرَّ فأَبْدَلَ؛ وأَما قول لبيد:
تَسْلُبُ الكانِسَ، لم يُوأَرْ بها، *  شُعْبةَ الساقِ، إِذا الظِّلُّ عَقَلْ(1) (1 قوله «شعبة» ضبط بالنصب في مادة وأر من الصحاح وقع ضبطه بالرفع في مادة ورى من اللسان.) قال، وقد روي: لم يُورَأْ بها. قال: ورَيْتُه وأَوْرَأْتُه إِذا أَعْلَمْتَه، وأَصله من وَرَى الزَّنْدُ إِذا ظَهَرَتْ ناره، كأَنَّ ناقَته لم تُضِئْ للظَّبْيِ الكانِس، ولم تَبِنْ له، فيشعر بها لِسُرْعَتها، حتى انْتَهَتْ إِلى كِناسِه فنَدَّ منها جافِلاً. قال وقول الشاعر: دَعاني، فلم أَورَأْ به، فأَجَبْتُه،  * فمَدَّ بِثَدْيٍ ،بَيْنَنا، غَيْرِ أَقْطَعا أَي دَعاني ولم أَشْعُرْ به.
الأَصمعي: اسْتَوْرَأَتِ الإِبلُ إِذا تَرابَعتْ على نِفارٍ واحد. وقال أَبو زيد: ذلك إِذا نَفَرَت فصَعِدَتِ الجبلَ، فإِذا كان نِفارُها في السَّهْل قيل: استأْوَرَتْ. قال: وهذا كلام بني عُقَيْلٍ.

##### Türkçe

**ورَاءُ** ve **الوَرَاءُ**, ikisi birlikte, **خَلْفَ** ve **قُدَّامَ** olur; bunun küçültmesi, Sîbeveyh’e göre, **وُرَيِّئةٌ**’dir; hemze ona göre aslîdir, yâ’dan dönmüş değildir. İbn Berrî dedi: Cevherî onu mu‘tel bahsinde zikretmiş ve hemzesini yâ’dan dönmüş kılmıştır. Dedi: Bu, Kûfelilerin mezhebidir; onlara göre küçültmesi hemzesiz **وُرَيَّةٌ**’dir. Sa‘leb dedi: **الوَراءُ**: **الخَلْفُ**tur; fakat üzerinden geçtiğin şeyden olursa o **قُدَام**dır. Böylece **الوَرَاءُ**’yu elif ve lâm ile, onun sözünden nakletti; ondan alınmıştır. Tenzîlde: **مِن وَرائِه جَهَنَّمُ**; yani iki eli arasındadır. Zeccâc dedi: **ورَاءُ** hem **خَلْفٍ** için hem **قُدّامٍ** için olur; manası, senden gizlenen şeydir; yani senden örtünen şeydir. Dedi: Bazı lugat ehlinin zannettiği gibi zıt anlamlılardan değildir; **أَمام** ise, daima yalnız **قُدَّام** olur. Yüce Allah’ın sözü: **وكان وَراءَهُم مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينةٍ غَصْباً**. İbn Abbâs, Allah ikisinden razı olsun, dedi: “Onların önündeydi.” Lebîd dedi:
أَلَيْسَ **وَرائي**، إِنْ تَراخَتْ مَنِيَّتي،  * لُزُومُ العصَا تُحْنَى عليها الأَصابِعُ

İbnü’s-Sikkît: **الوَراءُ**: **الخَلْفُ**tur. Dedi: **وَراءُ** ve **أَمامٌ** ve **قُدامٌ** müennes de yapılır, müzekker de yapılır; **أَمام** küçültülür de “**أُمَيِّمُ** ذلك” ve “**أُمَيِّمةُ** ذلك” denir; “**قُدَيْدِمُ** ذلك” ve “**قُدَيْدِمةُ** ذلك” (denir); ve o, “**وُرَيِّئَ الحائطِ**” ve “**وُرَيِّئَةَ الحائطِ**”tır. Ebü’l-Heysem dedi: **الوَرَاءُ**, medli: **الخَلْفُ**tur; ve **الأَمامَ** olur. Ferrâ dedi: Bir adama “**ورَاءَكَ**” denilip “o iki elinin arasındadır” denmesi caiz değildir; ne de iki elinin arasında olan bir adama “o **وَراءَكَ**” denmesi; ancak bu, gecelerin, günlerin ve zamanın vakitlerinde caiz olur. Dersin ki: “**وَراءَكَ** şiddetli bir soğuk var” ve “iki elinin arasında şiddetli bir soğuk var”; çünkü sen onun arkasındasın; o, gelen bir şey olduğu için caiz oldu; sanki sana yetiştiğinde **مِن وَرائِكَ** olur; sanki ona ulaştığında iki elinin arasında olur; bundan dolayı iki vecih caiz oldu. Bundan, Aziz ve Celîl olanın sözü: **وكان وَرَاءَهُم مَلِكٌ**; yani **أَمامَهمْ**. Ve onun sözü gibidir: **من وَرائِه جَهَنَّمْ**; yani o iki elinin arasındadır. İbnü’l-A‘râbî, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında: **بما وَراءَه وهو الحَقُّ**: yani onun dışındakiyle. Ve **الوَرَاءُ**:
**الخَلْفُ**; ve **الوَراءُ**: **القُدّامُ**; ve **الوَراءُ**: oğlun oğlu. Aziz ve Celîl olanın sözü: **فمَنِ ابْتَغَى ورَاءَ ذلك**; yani onun dışındaki. Sâ‘ide b. Cüeyye’nin sözü:
حَتَّى يُقالَ **وَراءَ الدَّارِ** مُنْتَبِذاً، *  قُمْ، لا أَبا لَكَ، سارَ النَّاسُ، فاحْتَزِمِ

Asma‘î dedi: **ورَاءَ الدَّارِ** dedi; çünkü o atılmış bir şeydir, ona ihtiyaç duyulmaz; yaşlılık ve ihtiyarlıktan dolayı kadınlarla birlikte bir kenara çekilmiş. Lihyânî dedi: **وراءُ** müennestir; müzekker yapılırsa caiz olur. Sîbeveyh dedi: “**وَراءَكَ**” dediler; “arkandaki şeye bak” dediğinde.

Ve **الوراءُ**: çocuğun çocuğu. Aziz tenzîlde: **ومِن وراءِ إِسْحقَ يَعْقُوبُ**. Şa‘bî dedi: **الوَراءُ**: çocuğun çocuğu.

Ve **وَرَأْتُ الرَّجلَ**: onu ittim. Ve **وَرَأَ** yemekten: doldu.

Ve **الوَراءُ**: levhaları iri kalın olan (şey); Fârisî’den. Ve “**وما أُورِئْتُ بالشيءِ**”: yani onu hissetmedim. Dedi:
\<ص:194>
مِنْ حَيْثُ زارَتْني ولَمْ أُورَ بها

“**اضْطُرَّ**” (şöyle okunur) da “**فأَبْدَلَ**”; Lebîd’in sözüne gelince:
تَسْلُبُ الكانِسَ، لم يُوأَرْ بها، *  شُعْبةَ الساقِ، إِذا الظِّلُّ عَقَلْ(1)
(1 “**شعبة**” sözü, **وأر** maddesinde **الصحاح**’ta nasb ile ضبط edilmiştir; **اللسان**’da **ورى** maddesinde ref‘ ile ضبطı vâki olmuştur.)

Dedi: “**لم يُورَأْ بها**” diye de rivayet edilmiştir. Dedi: “**ورَيْتُه**” ve “**أَوْرَأْتُه**”, onu bildirdiğim zaman (denir); aslı, “**وَرَى الزَّنْدُ**”dendir; ateşi göründüğü zaman; sanki onun devesi, gizlenen ceylana ışık vermedi ve ona belli olmadı; süratinden dolayı onu hissetmedi; nihayet onun inine ulaştı da ondan ürkerek sıçradı. Dedi; şairin sözü:
دَعاني، فلم أَورَأْ به، فأَجَبْتُه،  * فمَدَّ بِثَدْيٍ ،بَيْنَنا، غَيْرِ أَقْطَعا

Yani: Beni çağırdı da onu hissetmedim.

Asma‘î: **اسْتَوْرَأَتِ الإِبلُ**; develer, tek bir ürküş üzerinde dörderli (duruma) geldikleri zaman. Ebû Zeyd dedi: Bu, ürküp de dağa çıktıkları zamandır; ürküşleri ovada olursa “**استأْوَرَتْ**” denir. Dedi: Bu, Benî ‘Ukayl’in sözüdür.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

ورأه، كودعه: دفعه. وورأ من الطعام: امتلأ منه. ووراء، مثلثة الآخر مبنية، وكذا الوراء معرفة مهموز لا معتل لتصريح سيبويه بأن همزته أصلية لا منقلبة عن ياء، ووهم الجوهري، قال ابن بري: وقد ذكرها الجوهري في المعتل، وجعل همزتها منقلبة عن ياء، قال: وهذا مذهب الكوفيين، وتصغيرها عندهم ورية، بغير همز. قال شيخنا: والمشهور الذي صرح به في العين ومختصره وغيرهما أنه معتل، وصوبه الصرفيون قاطبة، فإذا كان كذلك فلا وهم. قلت: والعجب من المصنف كيف تبعه في المعتل، غير منبه عليه، قال ثعلب: الوراء: الخلف، ولكن إذا كان مما تمر عليه فهو قدام، هكذا حكاه، الوراء، بالألف واللام، ومن كلامه أخذ، وفي التنزيل  من ورائه جهنم  أي بين يديه، وقال الزجاج: وراء يكون خلف وأمام، ومعناها ما توارى عنك أي ما استتر عنك، ونقل شيخنا عن القاضي في قوله تعالى  ويكفرون بما وراءه  : وراء في الأصل مصدر جعل ظرفا، ويضاف إلى الفاعل فيراد به ما يتوارى به، وهو خلف، وإلى المفعول، فيراد به ما يواريه، وهو قدام ضد وأنكره الزجاج والآمدي في الموازنة، وقيل: إنه مشترك، أما أمام، فلا يكون إلا قدام أبدا، وقوله تعالى  وكان وراءهم ملك يأخذ كل سفينة غصبا  قال ابن عباس: كان أمامهم، قال لبيد:
  أليس ورائي إن تراخت منيتـي                      لزوم العصا تحنى عليه الأصابع وعن ابن السكيت: الوراء الخلف، قال: يذكر ويؤنث، وكذا أمام وقدام، ويصغر أمام فيقال: أميم ذلك، وأميمة ذلك، وقديدم ذلك، وقديدمة ذلك، وهو وريئ الحائط ووريئة الحائط. وقال اللحياني: وراء مؤنثة، وإن ذكرت جاز، قال أبو الهيثم: الوراء ممدود: الخلف، ويكون الأمام، وقال الفراء: لا يجوز أن يقال لرجل وراءك هو بين يديك، ولا لرجل بين يديك وراءك، إنما يجوز ذلك في المواقيت من الليالي والأيام والدهر، تقول: وراءك برد شديد، وبين يديك برد شديد، لأنك أنت وراءه، فجاز، لأنه شيء يأتي، فكأنه إذا لحقك صار من ورائك، وكأنه إذا بلغته كان بين يديك، فلذلك جاز الوجهان، من ذلك قوله تعالى  وكان وراءهم ملك  أي أمامهم، وكان كقوله  من ورائه جهنم  أي أنها بين يديه، وقال ابن الأعرابي في قوله عز وجل  بما وراءه وهو الحق  أي بما سواه، والوراء: الخلف، والوراء: القدام، وعند سيبويه تصغيرها وريئة والهمزة عنده أصلية غير منقلبة عن ياء، وهو مذهب البصريين. والوراء: ولد الولد، ففي التنزيل  ومن وراء إسحاق يعقوب  قاله الشعبي. وما ورئت، بالضم وقد يشدد، والذي في لسان العرب: وما أورئت بالشيء، أي ما شعرت قال:
  من حيث زارتني ولم أورأ بها قال: وأما قول لبيد:
  تسلب الكانس لم يوأر بهـا                      شعبة الساق إذا الظل عقل قال: وقد روي: لم يورأ بها، قال: وريته، وأورأته، إذا أعلمته، وأصله من ورى الزند، إذا ظهرت نارها، كأن ناقته لم تضئ للظبي الكانس ولم تبن له فيشعر بها لسرعتها حتى انتهت إلى كناسه فند منها جافلا، وقال الشاعر:
  دعاني فلم أورأ به فأجبته                      فمد بثدي بيننا غير أقطعا
  أي دعاني ولم أشعر به. وتورأت عليه الأرض مثل تودأت وزنا ومعنى، حكى ذلك عن أبي الفتح ابن جني. ومما يستدرك عليه: نقل عن الأصمعي: استأورت الإبل، إذا ترابعت على نفار واحد. وقال أبو زيد: ذلك إذا نفرت فصعدت الجبل، فإذا كان نفارها في السهل، قيل: استورأت، قال: وهذا كلام بني عقيل. والوراء: الضخم الغليظ الألواح، عن الفارسي.

##### Türkçe

**ورأه**; **كودعه**: onu itti. Ve **ورأ** yiyecekten: ondan doldu. Ve **وراء**; sonu üç türlü harekeli, mebnîdir; yine **الوراء** (marife), hemzeli, illetli değildir; Sîbeveyh’in hemzesinin aslî olduğunu, **ياء**’dan dönmüş olmadığını açıkça söylemesi sebebiyle. Cevherî yanıldı. İbn Berrî dedi: Cevherî onu illetli bahsinde zikretmiş ve hemzesini **ياء**’dan dönmüş kılmıştır; dedi ki: bu, Kûfelilerin mezhebidir; onların yanında bunun küçültmesi hemzesiz olarak **ورية**’dir. Şeyhimiz dedi: **العين**’de, onun muhtasarında ve başkalarında açıkça söylenen meşhur görüş, onun illetli olduğudur; sarfçılar bütünüyle bunu doğru saymışlardır; hâl böyle olunca yanılma yoktur. Ben dedim: musannifin onu illetli bahsinde, buna dikkat çekmeksizin, nasıl ona uyduğuna şaşılır. Sa‘leb dedi: **الوراء**: arka; fakat üzerinden geçtiğin şeylerden olursa o, ön’dür; bunu böyle nakletti: **الوراء** (elif ve lâm ile); ve onun sözünden alındı. Ve tenzîlde: **من ورائه جهنم**; yani önünde. Zeccâc dedi: **وراء** arka ve ön olur; manası: senden gizlenen, yani senden örtülen şeydir. Şeyhimiz, kadıdan, Allah Teâlâ’nın sözü: **ويكفرون بما وراءه** hakkında nakletti: **وراء** aslında bir masdardır, zarf kılınmıştır; fâile izafe edilir de onunla gizlenen şey kastedilir; o, arka’dır; mef‘ûle izafe edilir de onu örten şey kastedilir; o, ön’dür, zıddı; Zeccâc ve Âmidî bunu **الموازنة**’de inkâr etti. Ve denildi ki: o müşterektir. أما **أمام** ise, ancak daima ön olur. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **وكان وراءهم ملك يأخذ كل سفينة غصبا**; İbn Abbâs dedi: önlerinde idi. Lebîd dedi:
  أليس **ورائي** إن تراخت منيتـي                      لزوم العصا تحنى عليه الأصابع
İbn Sikkît’ten: **الوراء** arka’dır; dedi: müzekker ve müennes olarak kullanılır; yine **أمام** ve **قدام** da böyledir. Ve **أمام** küçültülür de şöyle denir: **أميم** ذلك, ve **أميمة** ذلك; ve **قديدم** ذلك, ve **قديدمة** ذلك. Ve o, **وريئ الحائط** ve **وريئة الحائط**’tır. Lihyânî dedi: **وراء** müennestir; müzekker yapılırsa caizdir. Ebû’l-Heysem dedi: **الوراء** (medli): arka’dır; ve ön olur. Ferrâ dedi: bir adama “**وراءك**” denilmesi caiz değildir, hâlbuki o senin önündedir; ve bir adama “**بين يديك**” denilmesi de caiz değildir, hâlbuki o senin arkandadır; bu ancak gecelerin, günlerin ve dehrin vakitlerinde caiz olur; dersin ki: **وراءك** şiddetli soğuk; ve **بين يديك** şiddetli soğuk; çünkü sen onun arkasındasın; bu yüzden caiz oldu; çünkü o gelen bir şeydir; sanki sana yetişince arkandan olmuş olur; ve sanki ona ulaştığında önünde olur; bu sebeple iki vecih caiz oldu. Bundan Allah Teâlâ’nın sözü: **وكان وراءهم ملك**; yani önlerinde. Ve onun, şu söz gibi olması: **من ورائه جهنم**; yani o, onun önündedir. İbnü’l-A‘râbî, Aziz ve Celîl olanın sözü: **بما وراءه وهو الحق** hakkında dedi: yani ondan başkasıyla. Ve **الوراء**: arka. Ve **الوراء**: ön. Sîbeveyh’e göre bunun küçültmesi **وريئة**’dir; hemze onun yanında aslîdir, **ياء**’dan dönmüş değildir; bu, Basralıların mezhebidir. Ve **الوراء**: çocuğun çocuğu. Tenzîlde: **ومن وراء إسحاق يعقوب**; bunu Şa‘bî söyledi. Ve **ما ورئت** (ضم ile), bazen şeddeli yapılır. Ve **لسان العرب**’da olan: **وما أورئت بالشيء**; yani onu hissetmedim. Dedi ki:
  من حيث زارتني ولم **أورأ** بها
Dedi ki: Lebîd’in sözüne gelince:
  تسلب الكانس لم **يوأر** بهـا                      شعبة الساق إذا الظل عقل
Dedi ki: “**لم يورأ بها**” diye de rivayet edilmiştir. Dedi ki: **وريته** ve **أورأته**; ona bildirdim, demektir. Aslı, **ورى الزند**’dendir; onun ateşi göründüğü zaman. Sanki onun devesi, hızlılığından dolayı, sığınan ceylana ışık vermedi ve ona belli olmadı da onu hissetmedi; nihayet onun sığınağına vardı da ondan ürküp kaçtı. Şair dedi:
  دعاني فلم **أورأ** به فأجبته                      فمد بثدي بيننا غير أقطعا
Yani: beni çağırdı da onu hissetmedim. Ve **تورأت عليه الأرض**; vezin ve mana bakımından **تودأت** gibi; bunu Ebû’l-Feth İbn Cinnî’den nakletti. Ve kendisine ek olarak istidrâk edilenlerdendir: Asma‘î’den nakledildi: **استأورت الإبل**; develer tek bir ürkme üzerine dörderli hâle geldikleri zaman. Ebû Zeyd dedi: bu, ürküp dağa çıktıkları zamandır; ürkmeleri düzlükte olursa **استورأت** denir. Dedi ki: bu, Benî ‘Akîl’in sözüdür. Ve **الوراء**: kalın, kaba, levhaları kalın olan; Fârisî’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَرَأَ
1 وَرَأَ ذ , aor. يَرَأُ, He repelled, pushed, or thrust. (K.) -A2- وَرَأَ مِنَ الطَّعَامِ He was, or became, filled with food. (K.) -A3- مَا وُرِئْتُ, and ↓ ما وُرِّئْتُ, I knew not. (K.) بِالشَّىْءِ -A4- ما أُورِئْتُ I knew not the thing, or of the thing. (L.)

2 وَرَّاَ and 4: see 1.

تورّأت عَلَيْهِ الأَرْضُ
5 تورّأت عَلَيْهِ الأَرْضُ ذ i. q. تودّأت, The earth became even, or plain, over him: or enclosed him: &c. (IJ, K.)

استورأتِ الاِبِلُ
10 استورأتِ الاِبِلُ ذ The camels took fright and ran away, in a body, one after another: (As:) accord. to AZ, this is said when they have taken fright and ascended a mountain; but if they have taken fright and run away in a plain, one says استأورت: so in the dial. of the tribe of 'Okeyl. [Thus in the TA in this art.: but see اِسْتَؤَرتْ.]

وَرَآءَ
وَرَآءَ ذ and وَرَآءُ and وَرَآءِ, indecl., (K,) an adverbial noun of place or time: (Bd, &c.:) J mentions it in art. ورى, regarding the وَرُاَ as substituted for ى; and this is the opinion of the Koofees, and of all writers on inflexion, though disapproved by F, who, however, mentions it again in art. ورى as though belonging to that art.: (TA:) Behind: and, contr., before. (K.) In like manner, الوَرَآءُ [The location that is behind, or beyond; and the time past: and, contr. that is before, or preceding]. (K.) Or it does not bear contr. meanings; but one meaning; namely, what is concealed from one. (K, art. ورى.) Or it is a homonym; [but not a word of contr. meanings; as it signifies what is behind, or beyond, in respect of place, and what is before in respect of time]. Fr. says, It is not allowable to say, of a man behind thee, that he is بَيْنَ يَدَيْكَ; nor of a man before thee, that he is وَرَآءَك; these expressions being only allowable [as synonymous] in cases relating to particular times of events or actions: thus one may say, وَرَآءَكَ بَرْدٌ شَدِيدٌ and بَيْنَ يَدَيْكَ برد شديد [meaning Before thee is intense cold]: each of these expressions is allowable because the intense cold is a thing that is coming; so, as it will overtake thee, it is, as it were, behind thee; and as thou wilt attain to the period thereof, it is, as it were, before thee. It is said in the Kur, [xviii. 78,] كَانَ وَرَآءَهُمْ مَلِكٌ There was before them a king: [because it has reference to a certain period, which might be said to be before them as they would attain to it, and behind them as it would overtake them: this passage Jelلl-ed-Deen explains by saying, “ there was behind them when they returned, and before them now, a king. ”] Of the same kind also is the phrase مِن وَرَائِهِ جَهَنَّمُ [Kur, xiv. 19,] Before him is hell: [for the same reason]. (TA.) ― -b2- وَيَكْفُرُونَ بِما وَرَآءَهُ, [Kur, ii. 85,] signifies And they disbelieve in what [hath been revealed] beside that: syn. سِوَاهُ: (IAar:) or it may mean after that. (Jel.) ― -b3- وراء is masc. and fem. (TA.) Its dim. is وُرَيِّئَةٌ, (K,) accord. to those who hold the وَرُاَ to be a radical letter, not substituted for ى; namely, the Basrees: accord. to others, وُرَيَّةٌ and وُرَىٌّ. (TA.) ― -b4- [See also art. ورى.] ― -b5- رَجُلٌ مَانِعٌ مَا وَرَآءَ ظهْرِهِ: see زَبُّونَةٌ. ― -b6- وَرَآءٌ A son's son, or son's offspring. (K.) ― -b7- وَرَآءٌ Bulky, and thick in the أَلْوَاح, or shoulder-blades. (AAF.)

##### Türkçe

وَرَأَ
1 **وَرَأَ** **ذ** , muzârîsi **يَرَأُ**, O geri çevirdi, itti veya dürttü. (K.) -A2- **وَرَأَ مِنَ الطَّعَامِ** O, yiyecekten doldu veya dolu hâle geldi. (K.) -A3- **مَا وُرِئْتُ**, ve ↓ **ما وُرِّئْتُ**, Ben bilmedim. (K.) **بِالشَّىْءِ** -A4- **ما أُورِئْتُ** Ben şeyi, yahut şeyden (haberdar) bilmedim. (L.)

2 **وَرَّاَ** ve 4: 1’e bak.

تورّأت عَلَيْهِ الأَرْضُ
5 **تورّأت عَلَيْهِ الأَرْضُ** **ذ** yani **تودّأت** gibidir, Yer onun üzerinde düzleşti veya dümdüz oldu: yahut onu kuşattı: vb. (IJ, K.)

استورأتِ الاِبِلُ
10 **استورأتِ الاِبِلُ** **ذ** Develer ürktüler ve topluca, birbiri ardınca kaçtılar: (As:) AZ’ye göre, bu, ürküp bir dağa çıktıkları zaman söylenir; fakat ürküp bir düzlükte kaçtıkları zaman, **استأورت** denir: böylece ‘Okeyl kabilesinin lehçesinde. [TA’da bu maddede böyledir: fakat **اِسْتَؤَرتْ**’e bak.]

وَرَآءَ
**وَرَآءَ** **ذ** ve **وَرَآءُ** ve **وَرَآءِ**, gayr-i munsarif, (K,) yer veya zaman zarfı olan bir isim: (Bd, vb.:) J bunu ورى maddesinde zikreder; **وَرُاَ**’yı ى yerine ikame edilmiş sayarak; ve bu, Kûfelilerin ve i‘râb üzerine yazanların hepsinin görüşüdür; F ise bunu uygun görmez; bununla beraber onu yine ورى maddesinde, sanki o maddeye aitmiş gibi, tekrar zikreder: (TA:) Arkada: ve zıddı olarak, önde. (K.) Aynı şekilde, **الوَرَآءُ** [arkada veya ötede olan mekân; ve geçmiş zaman; ve zıddı olarak önde veya önce olan]. (K.) Yahut zıt mânalar taşımaz; bilakis tek bir mânâ; yani kişinin kendisinden gizli olan şey. (K, ورى maddesi.) Yahut o, müşterek lafızdır; [fakat zıt mânalı bir kelime değildir; zira mekân bakımından arkada veya ötede olanı, zaman bakımından ise önde olanı ifade eder]. Fr. der ki: Senin arkanda olan bir adam hakkında, onun **بَيْنَ يَدَيْكَ** olduğunu söylemek câiz değildir; ne de senin önünde olan bir adam hakkında, onun **وَرَآءَك** olduğunu (söylemek câizdir); bu ifadeler ancak olayların veya fiillerin belirli zamanlarıyla ilgili hâllerde câizdir [eşanlamlı olarak]: şöyle ki, **وَرَآءَكَ بَرْدٌ شَدِيدٌ** ve **بَيْنَ يَدَيْكَ برد شديد** denebilir [mânâsı: Senin önünde şiddetli soğuk vardır]: bu iki ifade de câizdir; çünkü şiddetli soğuk, gelmekte olan bir şeydir; öyleyse, sana yetişeceği için, sanki senin arkandadır; ve sen onun vaktine erişeceğin için, sanki senin önündedir. Kur’ân’da [xviii. 78,] **كَانَ وَرَآءَهُمْ مَلِكٌ** denilmiştir: Onların önünde bir kral vardı: [çünkü bu, belirli bir vakte racidir; ona erişecekleri için önlerinde, onlara yetişeceği için arkalarında denebilir: bu pasajı Celâleddîn, “döndüklerinde arkalarında, şimdi ise önlerinde bir kral vardı” diyerek açıklar.] Aynı türden olan ifade de **مِن وَرَائِهِ جَهَنَّمُ**’dür [Kur, xiv. 19,]: Onun önünde cehennem vardır: [aynı sebepten]. (TA.) ― -b2- **وَيَكْفُرُونَ بِما وَرَآءَهُ**, [Kur, ii. 85,] şu mânâya gelir: Ve onlar, onun dışındaki (şeye) inanmazlar: eşanlamlısı **سِوَاهُ**: (IAar:) yahut “ondan sonra” mânâsına gelebilir. (Jel.) ― -b3- **وراء** müzekker ve müennestir. (TA.) Bunun küçültmesi **وُرَيِّئَةٌ**’dir, (K,) **وَرُاَ**’yı ى yerine ikame edilmiş değil, aslî bir harf sayanlara göre; yani Basralılara göre: başkalarına göre, **وُرَيَّةٌ** ve **وُرَىٌّ**. (TA.) ― -b4- [Ayrıca ورى maddesine de bak.] ― -b5- **رَجُلٌ مَانِعٌ مَا وَرَآءَ ظهْرِهِ**: **زَبُّونَةٌ**’ye bak. ― -b6- **وَرَآءٌ** Bir oğlun oğlu, yahut oğlun zürriyeti. (K.) ― -b7- **وَرَآءٌ** **أَلْوَاح**’ta, yani kürek kemiklerinde, iri ve kalın. (AAF.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: ورء

وَرَأَ
وَرَأَ A [&
a.  يَرَأُ ] ( n. ac. وَرْء [ وَرْء 1 ]), Pushed away; refused.

b.  [ Min ], Gorged himself with.

c.  [ pass. ] [ Bi ], Knew of.

وَرَّأَ
وَرَّأَ II
a.  [ pass. ],  see I (c) .

تَوَرَّأَ
تَوَرَّأَ V ,
a.  Was level.

وَرَآء
وَرَآء [ 22A ],
a.  Beyond: behind, aback; in front of.

b.  Grandson.

c.  News.

وَرَآء الطَّبِيْعَة
وَرَآء الطَّبِيْعَة
a.  Supernatural.

##### Türkçe

**وَرَأَ**
**وَرَأَ** A [&
a.  **يَرَأُ** ] (isim-fiil: **وَرْء** [ **وَرْء** 1 ]), İtti; reddetti.

b.  [ Min ], ile tıka basa doydu.

c.  [ edilgen ] [ Bi ], -den haberdar oldu.

**وَرَّأَ**
**وَرَّأَ** II
a.  [ edilgen ], I (c)’ye bak.

**تَوَرَّأَ**
**تَوَرَّأَ** V ,
a.  Düz oldu.

**وَرَآء**
**وَرَآء** [ 22A ],
a.  Ötesinde: arkasında, gerisinde; önünde.

b.  Torun.

c.  Haber.

**وَرَآء الطَّبِيْعَة**
**وَرَآء الطَّبِيْعَة**
a.  Doğaüstü.
