# ورأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B1%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ورأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ورأ

ورأه، كودعه: دفعه. وورأ من الطعام: امتلأ منه. ووراء، مثلثة الآخر مبنية، وكذا الوراء معرفة مهموز لا معتل لتصريح سيبويه بأن همزته أصلية لا منقلبة عن ياء، ووهم الجوهري، قال ابن بري: وقد ذكرها الجوهري في المعتل، وجعل همزتها منقلبة عن ياء، قال: وهذا مذهب الكوفيين، وتصغيرها عندهم ورية، بغير همز. قال شيخنا: والمشهور الذي صرح به في العين ومختصره وغيرهما أنه معتل، وصوبه الصرفيون قاطبة، فإذا كان كذلك فلا وهم. قلت: والعجب من المصنف كيف تبعه في المعتل، غير منبه عليه، قال ثعلب: الوراء: الخلف، ولكن إذا كان مما تمر عليه فهو قدام، هكذا حكاه، الوراء، بالألف واللام، ومن كلامه أخذ، وفي التنزيل  من ورائه جهنم  أي بين يديه، وقال الزجاج: وراء يكون خلف وأمام، ومعناها ما توارى عنك أي ما استتر عنك، ونقل شيخنا عن القاضي في قوله تعالى  ويكفرون بما وراءه  : وراء في الأصل مصدر جعل ظرفا، ويضاف إلى الفاعل فيراد به ما يتوارى به، وهو خلف، وإلى المفعول، فيراد به ما يواريه، وهو قدام ضد وأنكره الزجاج والآمدي في الموازنة، وقيل: إنه مشترك، أما أمام، فلا يكون إلا قدام أبدا، وقوله تعالى  وكان وراءهم ملك يأخذ كل سفينة غصبا  قال ابن عباس: كان أمامهم، قال لبيد:
  أليس ورائي إن تراخت منيتـي                      لزوم العصا تحنى عليه الأصابع وعن ابن السكيت: الوراء الخلف، قال: يذكر ويؤنث، وكذا أمام وقدام، ويصغر أمام فيقال: أميم ذلك، وأميمة ذلك، وقديدم ذلك، وقديدمة ذلك، وهو وريئ الحائط ووريئة الحائط. وقال اللحياني: وراء مؤنثة، وإن ذكرت جاز، قال أبو الهيثم: الوراء ممدود: الخلف، ويكون الأمام، وقال الفراء: لا يجوز أن يقال لرجل وراءك هو بين يديك، ولا لرجل بين يديك وراءك، إنما يجوز ذلك في المواقيت من الليالي والأيام والدهر، تقول: وراءك برد شديد، وبين يديك برد شديد، لأنك أنت وراءه، فجاز، لأنه شيء يأتي، فكأنه إذا لحقك صار من ورائك، وكأنه إذا بلغته كان بين يديك، فلذلك جاز الوجهان، من ذلك قوله تعالى  وكان وراءهم ملك  أي أمامهم، وكان كقوله  من ورائه جهنم  أي أنها بين يديه، وقال ابن الأعرابي في قوله عز وجل  بما وراءه وهو الحق  أي بما سواه، والوراء: الخلف، والوراء: القدام، وعند سيبويه تصغيرها وريئة والهمزة عنده أصلية غير منقلبة عن ياء، وهو مذهب البصريين. والوراء: ولد الولد، ففي التنزيل  ومن وراء إسحاق يعقوب  قاله الشعبي. وما ورئت، بالضم وقد يشدد، والذي في لسان العرب: وما أورئت بالشيء، أي ما شعرت قال:
  من حيث زارتني ولم أورأ بها قال: وأما قول لبيد:
  تسلب الكانس لم يوأر بهـا                      شعبة الساق إذا الظل عقل قال: وقد روي: لم يورأ بها، قال: وريته، وأورأته، إذا أعلمته، وأصله من ورى الزند، إذا ظهرت نارها، كأن ناقته لم تضئ للظبي الكانس ولم تبن له فيشعر بها لسرعتها حتى انتهت إلى كناسه فند منها جافلا، وقال الشاعر:
  دعاني فلم أورأ به فأجبته                      فمد بثدي بيننا غير أقطعا
  أي دعاني ولم أشعر به. وتورأت عليه الأرض مثل تودأت وزنا ومعنى، حكى ذلك عن أبي الفتح ابن جني. ومما يستدرك عليه: نقل عن الأصمعي: استأورت الإبل، إذا ترابعت على نفار واحد. وقال أبو زيد: ذلك إذا نفرت فصعدت الجبل، فإذا كان نفارها في السهل، قيل: استورأت، قال: وهذا كلام بني عقيل. والوراء: الضخم الغليظ الألواح، عن الفارسي.

### Türkçe

**ورأه**; **كودعه**: onu itti. Ve **ورأ** yiyecekten: ondan doldu. Ve **وراء**; sonu üç türlü harekeli, mebnîdir; yine **الوراء** (marife), hemzeli, illetli değildir; Sîbeveyh’in hemzesinin aslî olduğunu, **ياء**’dan dönmüş olmadığını açıkça söylemesi sebebiyle. Cevherî yanıldı. İbn Berrî dedi: Cevherî onu illetli bahsinde zikretmiş ve hemzesini **ياء**’dan dönmüş kılmıştır; dedi ki: bu, Kûfelilerin mezhebidir; onların yanında bunun küçültmesi hemzesiz olarak **ورية**’dir. Şeyhimiz dedi: **العين**’de, onun muhtasarında ve başkalarında açıkça söylenen meşhur görüş, onun illetli olduğudur; sarfçılar bütünüyle bunu doğru saymışlardır; hâl böyle olunca yanılma yoktur. Ben dedim: musannifin onu illetli bahsinde, buna dikkat çekmeksizin, nasıl ona uyduğuna şaşılır. Sa‘leb dedi: **الوراء**: arka; fakat üzerinden geçtiğin şeylerden olursa o, ön’dür; bunu böyle nakletti: **الوراء** (elif ve lâm ile); ve onun sözünden alındı. Ve tenzîlde: **من ورائه جهنم**; yani önünde. Zeccâc dedi: **وراء** arka ve ön olur; manası: senden gizlenen, yani senden örtülen şeydir. Şeyhimiz, kadıdan, Allah Teâlâ’nın sözü: **ويكفرون بما وراءه** hakkında nakletti: **وراء** aslında bir masdardır, zarf kılınmıştır; fâile izafe edilir de onunla gizlenen şey kastedilir; o, arka’dır; mef‘ûle izafe edilir de onu örten şey kastedilir; o, ön’dür, zıddı; Zeccâc ve Âmidî bunu **الموازنة**’de inkâr etti. Ve denildi ki: o müşterektir. أما **أمام** ise, ancak daima ön olur. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **وكان وراءهم ملك يأخذ كل سفينة غصبا**; İbn Abbâs dedi: önlerinde idi. Lebîd dedi:
  أليس **ورائي** إن تراخت منيتـي                      لزوم العصا تحنى عليه الأصابع
İbn Sikkît’ten: **الوراء** arka’dır; dedi: müzekker ve müennes olarak kullanılır; yine **أمام** ve **قدام** da böyledir. Ve **أمام** küçültülür de şöyle denir: **أميم** ذلك, ve **أميمة** ذلك; ve **قديدم** ذلك, ve **قديدمة** ذلك. Ve o, **وريئ الحائط** ve **وريئة الحائط**’tır. Lihyânî dedi: **وراء** müennestir; müzekker yapılırsa caizdir. Ebû’l-Heysem dedi: **الوراء** (medli): arka’dır; ve ön olur. Ferrâ dedi: bir adama “**وراءك**” denilmesi caiz değildir, hâlbuki o senin önündedir; ve bir adama “**بين يديك**” denilmesi de caiz değildir, hâlbuki o senin arkandadır; bu ancak gecelerin, günlerin ve dehrin vakitlerinde caiz olur; dersin ki: **وراءك** şiddetli soğuk; ve **بين يديك** şiddetli soğuk; çünkü sen onun arkasındasın; bu yüzden caiz oldu; çünkü o gelen bir şeydir; sanki sana yetişince arkandan olmuş olur; ve sanki ona ulaştığında önünde olur; bu sebeple iki vecih caiz oldu. Bundan Allah Teâlâ’nın sözü: **وكان وراءهم ملك**; yani önlerinde. Ve onun, şu söz gibi olması: **من ورائه جهنم**; yani o, onun önündedir. İbnü’l-A‘râbî, Aziz ve Celîl olanın sözü: **بما وراءه وهو الحق** hakkında dedi: yani ondan başkasıyla. Ve **الوراء**: arka. Ve **الوراء**: ön. Sîbeveyh’e göre bunun küçültmesi **وريئة**’dir; hemze onun yanında aslîdir, **ياء**’dan dönmüş değildir; bu, Basralıların mezhebidir. Ve **الوراء**: çocuğun çocuğu. Tenzîlde: **ومن وراء إسحاق يعقوب**; bunu Şa‘bî söyledi. Ve **ما ورئت** (ضم ile), bazen şeddeli yapılır. Ve **لسان العرب**’da olan: **وما أورئت بالشيء**; yani onu hissetmedim. Dedi ki:
  من حيث زارتني ولم **أورأ** بها
Dedi ki: Lebîd’in sözüne gelince:
  تسلب الكانس لم **يوأر** بهـا                      شعبة الساق إذا الظل عقل
Dedi ki: “**لم يورأ بها**” diye de rivayet edilmiştir. Dedi ki: **وريته** ve **أورأته**; ona bildirdim, demektir. Aslı, **ورى الزند**’dendir; onun ateşi göründüğü zaman. Sanki onun devesi, hızlılığından dolayı, sığınan ceylana ışık vermedi ve ona belli olmadı da onu hissetmedi; nihayet onun sığınağına vardı da ondan ürküp kaçtı. Şair dedi:
  دعاني فلم **أورأ** به فأجبته                      فمد بثدي بيننا غير أقطعا
Yani: beni çağırdı da onu hissetmedim. Ve **تورأت عليه الأرض**; vezin ve mana bakımından **تودأت** gibi; bunu Ebû’l-Feth İbn Cinnî’den nakletti. Ve kendisine ek olarak istidrâk edilenlerdendir: Asma‘î’den nakledildi: **استأورت الإبل**; develer tek bir ürkme üzerine dörderli hâle geldikleri zaman. Ebû Zeyd dedi: bu, ürküp dağa çıktıkları zamandır; ürkmeleri düzlükte olursa **استورأت** denir. Dedi ki: bu, Benî ‘Akîl’in sözüdür. Ve **الوراء**: kalın, kaba, levhaları kalın olan; Fârisî’den.
