# ورث — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B1%D8%AB/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: ورث

ورث أباه، و  ورث الشىء  منه، بكسر الراء  - قال شيخنا: احتاج إلى ضبطه بلسان القلم دون وزن؛ لأنه من موازينه المشهورة، وهو أحد الأفعال الواردة بالكسر في ماضيها ومضارعها، وهي ثمانية: ورث وولى وورم وورع ووقف ووفق ووثق وورى المخ، لا تاسع لها، على ما حققه الشيخ ابن مالك وغيره، وإلا فإن القياس في مكسور الماضي أن يكون مضارعه بالفتح، كفرح، ووردت أفعال أيضا بالوجهين: الفتح على القياس، والكسر على الشذوذ، وهي تسعة لا عاشر لها، أوردها ابن مالك أيضا في لاميته، وهي: حسب، إذا ظن، ووغر ووحر ونعم وبئس ويئس ويبس ووله، ووهل  يرثه، كيعده  قال الجوهرى: وإنما سقطت الواو من المستقبل؛ لوقوعها بين ياء وكسرة، وهما متجانسان، والواو مضادتهما فحذفت؛ لاكتنافهما إياها، ثم جعل حكمها مع الألف والتاء والنون كذلك؛ لأنهن مبدلات منها، والياء هي الأصل، يدلك على ذلك أن فعلت وفعلنا وفعلت مبنيات على فعل، ولم تسقط الواو من يوجل؛ لوقوعها بين ياء وفتحة، ولم تسقط الياء من ييعر وييسر لتقوى إحدى الياءين بالأخرى، وأما سقوطها من يطأ ويسع فلعلة أخرى مذكورة في باب الهمز. قال: وذلك لا يوجب فساد ما قلناه؛ لأنه يجوز تماثل الحكمين مع اختلاف العلتين، كذا في اللسان، ونقله شيخنا مختصرا. وقرأت في بغية الآمال لأبي جعفر اللبلى -قدس سره- في باب المعتل: فإن كان على وزن فعل بكسر العين، فإن مضارعه يفعل بفتح العين مع ثبوت الواو؛ لعدم وجود العلة، نحو قولهم: وهل في الشىء يوهل، وولهت المرأة توله، وقد شذت أفعال من هذا الباب، فجاء المضارع منها على يفعل، بالكسر وحذف الواو، مثل: ورم يرم، وورث يرث، ووثق يثق، وغيرها. وجاءت أيضا أفعال من هذا الباب في مضارعها الوجهان: الكسر والفتح، مع ثبوت الواو وحذفها، مثال الثبوت: وحر يحر، ووهن يهن، ووصب يصب، فالأجود في مضارعها يوحر ويوهن ويوصب، ومثال الحذف مثل: وزع يزع. وربما جاء الفتح والكسر في ماضى بعض أفعال هذا الباب تقول: ولع وولع، ووبق ووبق، ووصب ووصب. وإنما حذف الواو من يسع ويضع، مع أنها وقعت بين ياء وفتحة لا كسرة؛ لأن الأصل فيهن الكسر، فحذفت لذلك، ثم فتح الماضي والمضارع لوجود حرف الحلق، وحذفت من يذر لأنه مبنى على يدع: لشبهها به في إماتة ماضيهما. انتهى. وقد استطردنا هذا الكلام في كتابنا التعريف بضرورى قواعد التصريف  ، فمن أراد الإحاطة بهذا الفن فعليه به.  ورثا، ووراثة، وإرثا  ، الألف منقلبة من الواو،  ورثة  ، الهاء عوض عن الواو، وهو قياسي،  بكسر الكل  . ويقال: ورثت فلانا مالا، أرثه ورثا وورثا، إذا مات مورثك فصار ميراثه لك. وورثه ماله ومجده، وورثه عنه ورثا ورثة ووراثة وإراثة.  وأورثه أبوه  إيراثا حسنا. وأورثه الشئ أبوه، وهم ورثة فلان.  وورثه  توريثا، أي أدخله في ماله على ورثته، أو  جعله من ورثته  . ويقال: ورث في ماله: أدخل فيه من ليس من أهل الوراثة. وفي التهذيب، ورث بنى فلان ماله توريثا، وذلك إذا أدخل على ولده وورثته في ماله من ليس منهم، فجعل له نصيبا. وأورث ولده: لم يدخل أحدا معه في ميراثه، هذا عن أبي زيد. ويقال: ورثت فلانا من فلان، أي جعلت ميراثه له. وأورث الميت وارثه ماله: تركه له. قال شيخنا: إذا قيل: ورث زيد أباه مالا، فالمال مفعول ثان إن عدى إلى مفعولين، أو بدل اشتمال، كسلبت زيدا ثوبه، واقتصر

  الزمخشري في قوله تعالى:  ونرثه ما يقول  على تعديته إلى مفعولين، وأقره بعض أرباب الحواشى.  والوارث صفة من صفات الله تعالى، وهو  الباقي  الدائم  بعد فناء الخلق  وهو يرث الأرض ومن عليها وهو خير الوارثين أي يبقى بعد فناء الكل، ويفنى من سواه فيرجع ما كان ملك العباد إليه وحده لا شريك له. في التنزيل العزيز  يرثني ويرث من آل يعقوب  أي يبقى بعدى، فيصير له ميراثي، وقرئ أويرث بالتصغير. و  في الدعاء  النبوى، وهو في جامع الترمذي وغيره: اللهم  أمتعني  هكذا في سائر الروايات، وفي أخرى: متعنى  بسمعى وبصرى، واجعله  كذا بإفراد الضمير، أي الإمتاع المفهوم من أمتع، وروى: واجعلهما  الوارث منى  ، فعلى رواية الإفراد  أي أبقه معى حتى أموت  ، وعلى رواية التثنية، أي أبقهما معي صحيحين سالمين حتى أموت. وقيل: أراد بقاءهما وقوتهما عند الكبر وانحلال القوى النفسانية، فيكون السمع والبصر وارثى سائر القوى، والباقيين بعدها، قاله ابن شميل. وقال غيره: أراد بالسمع: وعى ما يسمع والعمل به، وبالبصر: الاعتبار بما يرى ونور القلب الذي يخرج به من الحيرة والظلمة إلى الهدى. ورث النار، لغة في أرث، وهي الورثة، وتوريث النار: تحريكها لتشتعل  ، وقد تقدم.  وورثان، كسكران: ع  ، قال الراعي:شري في قوله تعالى:  ونرثه ما يقول  على تعديته إلى مفعولين، وأقره بعض أرباب الحواشى.  والوارث صفة من صفات الله تعالى، وهو  الباقي  الدائم  بعد فناء الخلق  وهو يرث الأرض ومن عليها وهو خير الوارثين أي يبقى بعد فناء الكل، ويفنى من سواه فيرجع ما كان ملك العباد إليه وحده لا شريك له. في التنزيل العزيز  يرثني ويرث من آل يعقوب  أي يبقى بعدى، فيصير له ميراثي، وقرئ أويرث بالتصغير. و  في الدعاء  النبوى، وهو في جامع الترمذي وغيره: اللهم  أمتعني  هكذا في سائر الروايات، وفي أخرى: متعنى  بسمعى وبصرى، واجعله  كذا بإفراد الضمير، أي الإمتاع المفهوم من أمتع، وروى: واجعلهما  الوارث منى  ، فعلى رواية الإفراد  أي أبقه معى حتى أموت  ، وعلى رواية التثنية، أي أبقهما معي صحيحين سالمين حتى أموت. وقيل: أراد بقاءهما وقوتهما عند الكبر وانحلال القوى النفسانية، فيكون السمع والبصر وارثى سائر القوى، والباقيين بعدها، قاله ابن شميل. وقال غيره: أراد بالسمع: وعى ما يسمع والعمل به، وبالبصر: الاعتبار بما يرى ونور القلب الذي يخرج به من الحيرة والظلمة إلى الهدى. ورث النار، لغة في أرث، وهي الورثة، وتوريث النار: تحريكها لتشتعل  ، وقد تقدم.  وورثان، كسكران: ع  ، قال الراعي:
  فغدا من الأرض التي لم يرضها                      واختار ورثانا عليها مـنـزلا ويروى أرثانا، على البدل المطرد في هذا الباب. من المجاز:  الورث: الطرى من الأشياء  . يقال: أورث المطر النبات نعمة.  وبنو الورثة، بالكسر: بطن  من العرب  نسبوا إلى أمهم  ، نقله ابن دريد.

  ومما يستدرك عليه: قال أبو زيد: ورث فلان أباه يرثه وراثة وميراثا. قال الجوهري: الميراث أصله موراث، انقلبت الواو ياء لكسرة ما قبلها. والتراث: أصل التاء فيه واو. وفي المحكم: الورث والإرث والتراث والميراث: ما ورث. وقيل: الورث والميراث في المال، والإرث في الحسب. وقال بعضهم: ورثته ميراثا، قال ابن سيده: وهذا خطأ؛ لأن مفعالا ليس من أبنية المصادر، ولذلك رد أبو على قول من عزا إلى ابن عباس أن المحال من قوله عز وجل:  وهو شديد المحال  من الحول، قال لأنه لو كان كذلك لكان مفعلا، ومفعل ليس من أبنية المصادر، فافهم. وفي الحديث:  اثبتوا على مشاعركم هذه؛ فإنكم على إرث من إرث إبراهيم  قال أبو عبيد: إرث أصله من الميراث، إنما هو ورث، قلبت الواو ألفا مكسورة؛ لكسرة الواو، كما قالوا للوسادة: إسادة، وللوكاف: إكاف، فكأن معنى الحديث: إنكم على بقية من ورث إبراهيم الذي ترك الناس عليه بعد موته، وهو الإرث وأنشد:
  فإن تك ذا عز حديث فإنـهـم                      لهم إرث مجد لم تخنه زوافره وهو مجاز، وقد تقدم. ومن المجاز أيضا: توارثوه كابرا عن كابر. والمجد متوارث بينهم. وقول بدر بن عامر الهذلي:
  ولقد توارثنى الحوادث واحدا                      ضرعا صغيرا ثم لا تعلوني أراد أن الحوادث تتداوله، كأنها ترثه هذه عن هذه. ومن المجاز: وأورثه الشئ: أعقبه إياه، وأورثه المرض ضعفا، وأورثه كثرة الأكل التخم، وأورثه الحزن هما، كل ذلك على الاستعارة والتشبيه بوراثة المال والمجد. وورثان، محركة، من قرى أذربيجان وبينها وبين بيلقان سبعة فراسخ، وقال ابن الأثير: أظنها من قرى شيراز. وورثين: من قرى نسف. وقد نسب إليهما جماعة من أئمة الحديث.

### Türkçe

**ورث** babasını; ve ondan bir şeyi **ورث** etti; **الراء**’nın kesriyle. — Şeyhimiz dedi ki: Onu vezinle değil, kalem diliyle ضبط etmeye ihtiyaç duydu; çünkü o, meşhur vezinlerindendir; ve o, mâzîsi ve muzâri‘si kesirle gelen fiillerden biridir; onlar sekizdir: **ورث** ve **ولى** ve **ورم** ve **ورع** ve **وقف** ve **وفق** ve **ووثق** ve **ورى المخ**; onlara dokuzuncu yoktur; şeyh İbn Mâlik ve başkalarının tahkik ettiği üzere. Yoksa, mâzîsi meksûr olanın القياس’ı, muzâri‘inin fetha ile olmasıdır; **فرح** gibi. Ve fiiller de iki vecihle geldi: القياس üzere fetha, ve şâzlık üzere kesir; ve onlar dokuzdur, onlara onuncu yoktur; İbn Mâlik onları da Lâmiyye’sinde zikretti; onlar: **حسب** (yani **ظن** ettiğinde), ve **ووغر** ve **ووحر** ve **نعم** ve **بئس** ve **يئس** ve **يبس** ve **وله** ve **ووهل**. **يرثه**; **كيعده**. Cevherî dedi ki: Vâv ancak istikbâlden düştü; çünkü o, bir yâ ile bir kesre arasında vâki oldu; ikisi mütecânistir; vâv ise onlara zıttır; bu yüzden, ikisinin onu kuşatması sebebiyle hazfedildi. Sonra onun hükmü, elif ile tâ ile nûn ile de böyle kılındı; çünkü onlar ondan bedeldir; ve yâ asıldır. Buna delil şudur: **فعلت** ve **فعلنا** ve **فعلت** “**فعل** üzerine” mebnîdir; ve vâv, **يوجل**’den düşmedi; çünkü o, bir yâ ile bir fetha arasında vâki oldu. Ve yâ, **ييعر** ve **ييسر**’den düşmedi; iki yâdan birinin ötekiyle kuvvet bulması için. Ama onun **يطأ** ve **يسع**’dan düşmesi, hemze babında zikredilen başka bir illet sebebiyledir. Dedi ki: Bu, söylediğimizin fesadını gerektirmez; çünkü iki illetin farklı olmasıyla birlikte iki hükmün benzeşmesi câizdir. Lisân’da böyledir; şeyhimiz onu muhtasar olarak nakletti. Ve Ebû Ca‘fer el-Leblî’nin —Allah sırrını takdis etsin— **بغية الآمال**’inde mu‘tel babında okudum: Eğer **فعل** vezni üzere, aynın kesriyle olursa, muzâri‘i aynın fethasıyla **يفعل** olur, vâvın sâbit kalmasıyla; illetin bulunmaması sebebiyle; onların sözü gibi: **وهل**’de, “şeyde **يوهل**”; ve “kadın **ولهت**: **توله**.” Ve bu babdan fiiller şâz oldu; muzâri‘leri **يفعل** üzere geldi; kesirle ve vâvın hazfiyle; مثل: **ورم يرم** ve **ورث يرث** ve **ووثق يثق** ve başkaları. Ve bu babdan fiiller de geldi ki muzâri‘lerinde iki vecih vardır: kesir ve fetha; vâvın sâbit kalmasıyla ve onun hazfiyle. Sübût örneği: **وحر يحر** ve **وهن يهن** ve **وصب يصب**; muzâri‘lerinde daha iyi olan: **يوحر** ve **يوهن** ve **يوصب**. Hazif örneği ise: **وزع يزع** gibi. Ve bazen bu babın bazı fiillerinin mâzîsinde fetha ve kesir gelir; dersin ki: **ولع** ve **وولع**; ve **وبق** ve **ووبق**; ve **وصب** ve **ووصب**. Vâv ancak **يسع** ve **يضع**’dan hazfedildi; hâlbuki o, bir yâ ile bir fetha arasında vâki oldu, kesre değil; çünkü onların aslında kesir vardır; bu yüzden hazfedildi. Sonra mâzî ve muzâri‘, halk harfinin bulunması sebebiyle fethalandı. Ve **يذر**’den hazfedildi; çünkü o, **يدع** üzerine mebnîdir: mâzîlerini öldürmede ona benzemesi sebebiyle. Bitti. Bu sözü kitabımız **التعريف بضرورى قواعد التصريف**’te istitrad ettik; bu fenni kuşatmak isteyen ona sarılsın.

**ورثا** ve **ووراثة** ve **إرثا**: elif vâvdan münkalibdir. **ورثة**: hâ, vâvdan ivazdır; ve o kıyasîdir; hepsinin kesriyle. Ve denir ki: “Falancayı mal olarak **ورثت**; onu **أرثه**: **ورثا** ve **وورثا**”; yani mûrisin öldüğünde, mirası senin oldu. Ve onun malını ve şerefini **ورثه** etti; ve ondan onu **ورثه** etti: **ورثا** ve **ورثة** ve **ووراثة** ve **إراثة**. Ve babası ona güzel bir **إيراثا** ile **أورثه** etti. Ve babası ona şeyi **أورثه** etti; ve onlar falanın **ورثة**’sidir. Ve onu **ورثه** etti: **توريثا**; yani onu, varisleri üzerine malına dâhil etti; yahut onu varislerinden kıldı. Ve denir ki: “Malında **ورث** etti”: onda, veraset ehli olmayanı dâhil etti. **التهذيب**’de: “Falanın oğullarına malını **توريثا** ile **ورث** etti”; bu, malında, evladına ve varislerine, onlardan olmayanı dâhil ettiği vakittir; ona bir pay kıldı. Ve “evladını **أورث** etti”: mirasına onunla birlikte kimseyi dâhil etmedi; bu, Ebû Zeyd’dendir. Ve denir ki: “Falancayı falandan **ورثت**”; yani onun mirasını ona kıldım. Ve ölü, varisine malını **أورث** etti: onu ona bıraktı. Şeyhimiz dedi ki: Eğer “Zeyd babasını mal olarak **ورث** etti” denirse, mal, iki mef‘ûle ta‘diyye edilirse ikinci mef‘ûldür; yahut iştimâl bedelidir; “Zeyd’i elbisesinden **سلبت** ettim” gibi. Ve Zemahşerî, Allah Teâlâ’nın kavlinde: **ونرثه ما يقول** onu iki mef‘ûle ta‘diyye ile iktisar etti; ve hâşiye erbabından bazıları onu takrir etti.

Ve **الوارث**, Allah Teâlâ’nın sıfatlarındandır; o, mahlûkun fenâsından sonra **الباقي** **الدائم** olandır; ve o, yeri ve üzerindekileri miras alır; ve o, varislerin hayırlısıdır; yani hepsinin fenâsından sonra bâkî kalır; ondan başkası fânî olur; böylece kulların mülkü olan şey, ortağı olmayan yalnız O’na döner. Aziz تنزيل’de: **يرثني ويرث من آل يعقوب**; yani benden sonra bâkî kalır; böylece mirasım ona olur. Ve **أويرث** tasğîr ile de okundu. Ve nebevî duada —Tirmizî’nin Câmi‘inde ve başkasında—: “Allah’ım, beni **أمتعني**”; diğer rivayetlerin hepsinde böyledir. Bir diğerinde: “**متعنى** işitmem ve görmem ile”; ve “onu **واجعله**” —zamirin ifrâdıyla— yani **أمتع**’dan anlaşılan imtâ‘ı. Ve “ikisini **واجعلهما** benden **الوارث**” diye rivayet edildi. İfrâd rivayetine göre: yani onu benimle bırak, ben ölünceye kadar. Tesniye rivayetine göre: yani ikisini benimle bırak, sahih ve selim olarak, ben ölünceye kadar. Ve denildi ki: Kastedilen, ikisinin bekası ve ihtiyarlıkta ve nefsânî kuvvetlerin çözülmesinde kuvvetleridir; böylece işitme ve görme, diğer kuvvetlerin varisi olur; ve onlardan sonra bâkî kalan ikisi olur. Bunu İbn Şümeyl söyledi. Başkası dedi ki: İşitmeden murad, işitileni kavramak ve onunla amel etmektir; görmeden murad ise, görülenle ibret almak ve kalbin nurudur ki onunla hayret ve karanlıktan hidayete çıkar.

**ورث النار**: **أرث**’te bir lugattır; ve o, **الورثة**’dir. Ve “ateşi **توريث** etmek”: onun tutuşması için onu hareket ettirmektir; ve daha önce geçti. Ve **وورثان** —**سكران** gibi—: bir yer adıdır. Râ‘î dedi ki:
فغدا من الأرض التي لم يرضها                      واختار **ورثانا** عليها مـنـزلا
Ve **أرثانا** diye de rivayet olunur; bu babda muttarid bedel üzere.

Mecazdan: **الورث**: şeylerden taze olandır. Denir ki: Yağmur, bitkiyi nimet olarak **أورث** etti. Ve **بنو الورثة** —kesirle—: Araplardan bir batındır; annelerine nisbet edildiler; İbn Düreyd nakletti.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: Ebû Zeyd dedi: **ورث** falan, babasını; onu **يرثه**; **وراثة** ve **ميراثا** (olarak). Cevherî dedi: **الميراث**ın aslı **موراث**tır; kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle **الواو** **ياء**a dönmüştür. Ve **التراث**: onda **التاء**ın aslı **واو**dur. Ve **المحكم**’de: **الورث** ve **الإرث** ve **التراث** ve **الميراث**: miras bırakılan şeydir. Ve denildi ki: **الورث** ve **الميراث** malda, **الإرث** soydadır. Ve bazısı dedi: “Onu **ميراثا** (olarak) miras aldım”; İbn Sîde dedi: Bu hatadır; çünkü **مفعالا** masdarların binalarından değildir; bu yüzden Ebû, İbn Abbâs’a nispet ederek “Aziz ve celil olanın sözü: **وهو شديد المحال**”daki **المحال**ın **الحول**dan olduğu” diyenin sözüne karşı çıktı; dedi ki: çünkü eğer öyle olsaydı **مفعلا** olurdu; **مفعل** de masdarların binalarından değildir; öyleyse anla. Ve hadiste: “Şu meş‘arleriniz üzerinde sebat edin; çünkü siz İbrâhîm’in mirasından bir miras üzeresiniz.” Ebû Ubeyd dedi: **إرث**ın aslı **الميراث**tandır; ancak o **ورث**tır; **الواو** kesreli bir **ألف**a çevrilmiştir; **الواو**nun kesresi sebebiyle; tıpkı **الوسادة** için **إسادة** dedikleri gibi ve **الوكاف** için **إكاف** (dedikleri gibi); sanki hadisin manası: Siz, İbrâhîm’in, ölümünden sonra insanları üzerinde bıraktığı **ورث**ün bir bakiyesi üzeresiniz; o da **الإرث**tir. Ve şu beyti inşad etti:

فإن تك ذا عز حديث فإنـهـم
لهم إرث مجد لم تخنه زوافره

Ve o mecazdır; ve daha önce geçti. Ve mecazdan ayrıca: Onu, büyüğün büyüğünden (intikal ederek) miras aldılar: **توارثوه كابرا عن كابر**. Ve şeref, aralarında miras alınandır: **والمجد متوارث بينهم**. Ve Hüzeylî Bedr b. Âmir’in sözü:

ولقد توارثنى الحوادث واحدا
ضرعا صغيرا ثم لا تعلوني

Muradı: hadiseler onu elden ele dolaştırır; sanki bunlar, bunu şundan miras alır. Ve mecazdan: **وأورثه الشئ**: onu ona ardıl kıldı (onu ona bıraktı); ve ona hastalık zayıflık miras bıraktı; ve ona çok yeme **التخم** (tıkınma/şişkinlik) miras bıraktı; ve ona hüzün keder miras bıraktı; bunların hepsi, mal ve şerefin miras alınmasına istiare ve teşbih üzerinedir. Ve **ورثان**, harekeli, Azerbaycan köylerindendir; onunla **بيلقان** arasında yedi fersah vardır; İbnü’l-Esîr dedi: Onun Şîrâz köylerinden olduğunu zannediyorum. Ve **ورثين**: **نسف** köylerindendir. Ve ikisine de hadis imamlarından bir cemaat nispet olunmuştur.
