# ورد — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B1%D8%AF/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [ورد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AF.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: ورد

باب الدال والراء و و ا ي معهما
د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات
دور:
الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج:
والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ
ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها.
والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ الإنسان في رأسِه كهيئة الدَّوَران، تقول: دِيرَ به أي غُشِيَ عليه.
والدَّوار: صَنَم كانت العرب تَنصِبُه، يجعلون موضِعاً حوله يدورون فيه، واسم ذلك الصَّنَم والموضِع الدَّوار، قال:
كما دارَ النِّساءُ على الدَّوار

ومنه قول امرئ القيس:
عَذارَى دَوارٍ في مُلاءٍ مُذَيَّلِ
ويُثَقَّل في لغة فيقال دَوّار ويقال دُوار.
والمَدار: موضع للشيءِ الذي تُدير به كالحَبْل تُديره على شيء، وموضعه من ذلك الشيء مَدارٌ.
والمَدارُ يكون كالدَوَرانِ فيُجْعَلُ اسْماً نحوُ مَدِار الفَلَكِ.
والدائرةُ: الحَلْقةُ، والشيءُ المستديرُ.
والدّارةُ: دارَة القَمَر. وكلَّ موضع يُدارُ به شيءٌ يحجُزه فاسْمُه دارةٌ، نحو الدارات التي تُتَّخذ في المَباطح ونحوها يجعَلُون فيها الحُمُرَ ونحوها وأنشد:
تَرى الإِوَزين في أكناف دارتها		فَوْضَىَ وبين يَدَيها التِّبْنُ منثورُ
ومعنى البيت أنَّه رأى حَصّاداً أَلْقَى سُنبَلَة بين يَدَي تلك الإِوَزِّ فقَلَعَت حَبّاً من سَنابِلِهِ فأكَلَتِ الحَبَّ وافتَحَصَتِ التِّبنَ.
والدائرةُ: الدَّولة، يقال: الدَّوائِرُ تدور، والدَّوائلُ تدول.
والدّارُ: كلُّ موضعٍ حَلَّ به قومٌ فهو دارُهم، وأما الدّارُ فاسمٌ جامعٌ للعَرْصةِ والبِناء المَحَلّة، وثلاثُ أدؤرٌ، وجاءت الهمزة لأنَّ الألف التي كانت في الدار صارت في أفعُل في موضع تَحرُّك فَأُلِقيَ عليها الصَّرْف بعَيْنها ولم تُرَدَّ إلى أصلها فانهَمَزَتْ.
ومُداوَرة الشُّؤون: مُعالَجتُها.
والدَّوّارةُ: من أدَواتِ النّقّاش والنجّار، لها شُعبَتانِ تَنْضمّانِ وتَنْفَرِجانِ لتقدير الدارات.
دير:
الدَيْرُ: البِيعةُ، وساكنُه وعامِلُه دَيرانيٌّ ودَيّارٌ.
والدَّيُّور: الواحدُ، الفرْد من الناس، يقال: ليس بها دَيّارٌ ولا دَيُّورٌ.
والدَيّار فيعال من دارَ يَدورُ.
دري:
دَرَى يَدْري دِرْيةً ودَرْياً ودِرْياناً ودِراية، ويقال: أتَى فلانٌ الأمرَ من غير دِرْيةٍ أي من غير عِلمٍ، والعَرَب ربَّما حَذَفوا الياء من قولِهم: لا أَدْرِ في موضع لا أدري، يكتفون بالكسرة فيها كقوله الله- جلّ وعزّ: "والليل إذا يَسْرِ"، والأصل يَسري.
درء:
والدَّريئة من أَدَمٍ وغيره يُتَعَلَّم عليها الطِّعانُ، قال:
ظَلِلْتُ كأنيّ للرِّماحِ دَريئةً
وأَدْرَأْتُ دَريئةً أي اتّخَذْتُها.
والدَّريئة: ما تَتَسَتَّرُ به فترمي الصَّيْدَ، وتقول منه: دَرَيتُ الصيد أدري دَرياً، قال:
فإن كنتُ لا أدري الظِّباء فإننـي		أدُشُّ لها، تحت الترابِ، الدَّواهِيا
والدَّريئةُ، بالهمز،: الحَلْقة.
وتقول: حَيُّ بني فلانٍ ادَّرَأُوا فُلاناً كأنَّهم اعتَمَدوه بالغارة والغَزو، قال:
أَتَتْنا عامِرٌ من أرض حَزْمٍ		مُعَلِّقةَ الكَنائِنِ تَـدَّرينـا
والدَّرْءُ: العِوَجُ في العَصَا والقَناةِ وكلِّ شيءٍ تَصعُب إِقامتُه قال:
إنّ قناتي من صَليبات القَنَا		على العُداةِ أن يُقيموا دَرْأَنا
وطريقٌ ذو دُرُوء ممدود، أي ذو كُسُورٍ ونحو ذلك من الأَخاقيق وإنه لذو تُدْرَأ في الحرب أي ذو مَنْعةٍ وقوّةٍ على أعدائه، قال:
لقد كنت في الحَربِ ذا تُدْرَأ
والتَّدارُؤُ: التَّدافُع.
ودَرأ فلانٌ علينا ودَرِئَ مثله دُروءاً إذا خَرَجَ مُفاجأة.
ودَرَأتُه عنّي، أي دَفَعتُه.
وتُدْرَأُ: اسمٌ وُضِعَ للدَّرْءِ كما يُسَمَّى تَتْفُل وتُرْتُب، تريدُ به جاءَ الناسُ تُرْتُباً أي طُرّاً.
وتقول: اللّهُمَ إِنّي أدرأبك في نَحْر فلانٍ لتَكفيَني شَرَّه.
ودَرَأتُ عنه الحَدَّ أي اسْقَطتُه من وجهٍ عَدْلٍ، قال الله -عزَّ وجلّ-: "ويَدْرَأُ عنها العذابَ أن تَشهَدَ أربعَ شهاداتٍ".
والتَّعطيلُ: أن تُترَكَ إِقامة الحد، ويقال في هذا المعنى بعينه: دَرَأْتُ عنه الحَدَّ دَرْءاً، ومن هذا الكلام اشتُقَّت المُدارَأة بين الناس، وفي معنى آخر كان بينهم دَرْو أي تَدارُؤ في أمر فيه اختلافٌ واعوِجاج ومُنازعةٌ، قال الله عزَّ وجلَّ: "فادّارأتُم فيها" أي تَدارأتُم.
ودَرَأَ فلانٌ علينا دُرُوءاً: خَرَجَ علينا مُفاجأةَ.
والتّدارُؤُ: التدافُع.
وتقول هُذَيل: ادَّرَيْتُ الصَّيْدَ أي ختَلتُه.
وادّرَأتِ الناقة بضَرْعِها فهي مُدرِئٌ إذا أرْخَتْ ضَرْعَها عند النِّتاج.
وكوكب دِرِّيُّ على فِعّيل: من تَوَقُّده كأنّه يدرأ دُرُوءاً، كأنّه يُخرجُ نفسَه من السَّماء.
والمِدْرَى: سَرخاره: أعجميّة، وشُبِّه بها قَرْنُ الثَّور، فمن أَنَّثه قال: مِدْراة على تَوَهُّم الصغيرة من المَدارَى، وهي حديدة يُحَكُّ بها الرأسُ.
ومنه قول النابغة:
شَكَّ الفَريصة َبالمِدْرَى فأنفَذَهـا		شَكَّ المُبَيْطِرِ إذْ يشفي من العَضَد
والداريّ: الملاّح الذي يلي الشِّراع أو منسُوبٌ إلى موضعٍ يقال له دارين.
والمَدْرِية: المِدْارة نفسُها في لغة، وهي التي حُدِّدَت حتى صارت مِدْارة.
راد:
ورَأدُ الضُّحَى: ارتفاعُها، ويقال: ترجَّلَ رَأْدَ الضُّحى وتَرأَّدَ. وتَرَأدَّتِ الحيَّةُ أي اهتَزَّتْ في انسيابها، قال الشاعر:
كأنَّ زمامَها أَيْمٌ شـجـاعٌ		تَرَأَّدَ في غصونٍ مُعْضَئِلَّه
أي ملتَفّةٌ، قال: إنما هي مُعْضَئِلَّة قد اعضَأَلَّ بعضها إلى بعض. ومثله:
حَدائقُ رَوضٍ مُزْهَئِرٌّ عَميمُها
إنما هو على قياس أزهَاَرَّ، واعضَأَلَّ النَّبْتُ.
والجارية الممشوقة تَرَأَّدُ في مِشْيتها.
ويقال للغصن الذي نَبَتَ من سَنَته أرطَبَ ما يكون وأرخصَه: رُؤدٌ والواحدة بالهاء.
والجاريةُ الشّابَّةُ رُؤدٌ، ورَؤُدَ شَبابُها.
والرَّأْد: أصُول مَنبِتِ الأسنان في اللَّحْيَيْنِ، وجمعُه آراد.
ورادَت المرأةُ تَرودُ رَوَداناً فهي رادةٌ، غير مهموز، إذا كانت طَوّافةً في بُيوت جاراتها لا تثبُتُ في بيتها.
ريد:
الرَّيدُ: الحَيْدُ من حُيُود الجَبَل، وجَبَل ذو حُيُود، وذو رُيُود، إذا كانت له حُرُوفٌ ناتئةٌ من الصَّخْر في أعراضه لا في أعاليه.
والريَّدُ: الأمرُ الذي تريده وتُزاوِلُه.
والرِّئدُ، بالهمز: التِّرْبُ، وهذا رِئْدُكَ أي تِرْبُكَ.
وقيل: الرِّئدُ اسم من أراد.
ورُوَيد تصغير الرَّوْد من غير أن يستعمل الرَّوْد فيه، فإذا أردت برُوَيْد الوَعيد نَصَبْتَها بلا تنوينٍ وجازَيت بها، قال:
رُوَيْدَ تصاهَلْ بالعراق جِيادَنا		كأنَّكَ بالضحّاكِ قد قامَ نادِبُهْ
وإذا أرَدْتَ برُوَيْد المُهْلةَ والإِروادَ في الشيء فانصِبْ ونَوِّنْ، تقول: امشِ رُوَيداً يا فتى، وإذا عَمِلَ عَمَلاً، قُلتَ: رُوَيْداً رُوَيداً، أي أَرُودُ أَرُودُ في معنى رُوَيْداً المنصوبة.
رود:
الرَّوْد: مصدر فعل الرائد، يقال: بَعَثْنا رائداً يرود لنا الكَلأَ والمنزِلَ، ويَرتادُه بمعنى واحد أي يطلبُ وينظر فيختار أفضَله، وجاء في الشعر: بَعَثوا رادَهم أي رائدَهم.
ومن أمثالهم: الرائدُ لا يكذِبُ أهلَه، يُضرَبُ مثلاً للّذي لا يكذب إذا حَدَّثَ.
ويقال: رادَ أهلَه يَرودَهم مَرْعىً أو مَنزِلاً رياداً، وارتادَ لهم ارتياداً.
وفي الحديث: "إذا أراد أحدُكم أن يبُولَ فليَرْتَدْ لبَولِه" أي يرتاد مكاناً دَمِثاً ليِّناً مُنحَدِر لئلاّ يرتَدَّ عليه بَولُه.
والرائد: الذي لا منزلَ له.
والإِرادة أصلها الواو، ألا ترى إنك تقول: راوَدْتُه أي أردْتُه على أن يفعَلَ كذا، وتقول: راوَدَ فلانٌ جاريتَه عن نفسها، وراوَدَته هي عن نفسه إذا حاوَل كلٌّ منهما من صاحبه الوَطْءَ والجماعَ، ومنه قول الله -جلَّ وعزَّ-: "تُراوِدُ فَتاها عن نفسه"، فجَعَل الفعل لها.
والرّوائد من الدَّوابِّ: التي ترتَع ومنه قول الشاعر:
كأنَّ رَوائد المُهْرات منها
ويقال: رادَ يَرودُ إذا جاء وذَهَبَ، ولم يَطْمَئِنَّ، ورجل رائدُ الوِساد إذا لم يَطمِئنَّ عليه، لِهَمٍّ أَقلَقَه، باتَ رائدَ الوِسادِ، وأنشد:
تقولُ له لما رأتْ جمع رَحْلِهِ		أهذا رئيسُ القومِ. رادَ وِسادَها
دَعَا عليها بألاّ تنام فيطمَئِنَّ وسادُها.
وفي الحديث: "الحُمَّى رائد الموتِ" أي رسولُ الموت كالرائدِ الذي يُبعَث ليرتادَ منزِلاً.
والرِّيدةُ اسمٌ يوضَعُ موضعَ الارتياد والإِرادة.
والرِّيدة: ريحٌ رَيْدةٌ ليِّنةُ الهبوب، وأنشَدَ:
إذا رِيدةٌ من حيث ما نَفَحَت له		أتاه برَيّاها خليل يُواصـلُـهْ
ويقال: ريح رُودٌ أيضاً.
أرد:
الأَدَرَةُ والأَدَر مصدرانِ، ورجل آدَرُ وامرأة عَفْلاء، لا يُشتَقُّ لها فِعلٌ من هذا لأنَّ هذا نَفْخةٌ في الصَّفَن، والأُدْرةُ اسمُ تلكَ النَّفخةِ، والآدَرُ ونَعْتٌ، والفعل أدِرَ يأْدَرُ.
ورد:

الوَرْدُ اسْمُ نَوْرٍ، ويقال: ورَّدَتِ الشَّجَرة أي خَرَجَ نَورُها، وفَغَمَ نَورْها أي خَرَجَ كلُّه.
والوَرْدُ لونٌ يضربُ إلى صُفرةٍ حَسَنةِ من ألوان الدَّوابِّ وكلِّ شيءٍ، والأُنثَى وردةٌ وقد وَرُدَ وُرْدةً، وقيلَ: إيرادّ يَوْرادُّ في لغة، على قياس ادهامَّ.
ويَصيرُ لونُ السماء يومَ القيامةِ وَرْدَةً كالدّهان.
والوَرْدُ من أسماء الحُمَّى، وقد وَرَدَ الرجلُ فهو مَورُودٌ أي مَحْمُوم، قال الشاعر:
إذا ذَكَرَتْك النفسُ ظَلَّت كأنَّهـا		عليها من الوِرْدِ التهامِيِّ أَفْكَلُ
والوِرْدُ: وقتُ يَوْمِ الوِرْدِ بينَ الظِّمْئَينِ، وهو وَقْتانِ، ووَرَدَ الوارِدُ يَرِدُ وُرُوداً.
والوِرْدُ أيضاً اسْمٌ من وَرَدَ يَرِدُ يومَ الوِرْدِ.
ووَرَدَتِ الطيرُ الماءَ ووَرَدَتْهَ أَوراداً، وقال:
كأَورادِ القَطَا سَمَلَ النِّطافِ
والوِرْدُ: النصيبُ من قِراءة القرآن لأنّه يُجَزِّئُهُ على نفسه أجزاء: فيقرؤه وِرْداً وِرْداً.
وقوله تعالى: "ونَسوقُ المُجرمينَ إلى جَهَنَّمَ وِرْداً"،يُفسَّر عَطاشَى، معناه: كما تُساق الإِبِل يومَ وقتها وِرْداً وِرْداً.
والوَريدُ: عِرْقٌ، وهما وَريدانِ مُلْتَقَى صَفقَتَي العنق، ويجمع أَورِدة، الوُرُدُ أيضاً جمعُه.
وأرنَبَةٌ واردةٌ إذا كانت مُقبلةً على السَّبَلة.
وقوله تعالى: "فأرسَلُوا وارِدَهم" أي ساقيهم.
ردء:
الرِّدْءُ مهموز، وتقول: رَدَأْتُ فلاناً بكذا أو كذا أي جعَلْتُه قوَّةَ له وعماداً كالحائِط تَرْدَؤُه برِدْءٍ من بناء تُلِزَقُه به، وأرْدَأْتُه أي أَعَنْتُه وصِرْتُ له رِدْءاً أي مُعنياً.
والرُّدُوءُ: الأَعوانُ، وتَرادَأوا أي تَعاوَنُوا.
وقد أردَوَأ هذا الأمرُ على غيره أي زادَ، يُهمَزُ ويُلَيَّنُ، وأربَأ وأَرْمَأَ مِثلُه، قال:
وأسـمَـرَ خَـطِّـياً كـأنَّ كُـعُـوبَـه		نَوَى القَسْبِ قد أرْدَى ذِراعاً على العَشْرِ
والرَّداءَة مصدر الشيء الرَّديِء، وقد رَدُؤَ الشيءُ يردُؤُ رَداءةً.
وإذا أَصَبْتَ شيئاً أو فِعلته فعلاً رديئاً فأنتَ مُرْدِئٌ.
ردي:
رَدِيَ يَرْدَى رَدىً فهو رَدٍ أي هالِكٌ، وأرداهُ اللهُ، قال:
تَنادَوا فقالوا: أرْدَتِ الخَيْلُ فارساً		فقُلت: أعبدُ اللهِ ذلكُـم الـرَّدِي
والتَرَدِّي: التَّهَوُّرُ في مَهْواةٍ، والمُتَرَدِّية التي تَردَّتْ في بئرٍ أو هُوَّةٍ فهَلَكَتْ، وتأنيثه على معنى الشاة.
والأردية جمع الرِّداءِ، ومنه التَرَدّي والارتِدِاءُ.
والرَّدْيُ والرَّدَيانُ في الِإقبال والإِدبار، ورأيت الخَيْلَ تَردي رَدَياناً ورَدْياً.
والرَّدَيانُ: مَشيُ الحِمارِ من آريِّهِ إلى مُتَمَعَّكِهِ، قال ذو الرُمّة:
بها السُّحمُ تَردِي والحَمامُ المُوَشَّحُ
والرَّدْيُ إنْ تأخُذَ صَخرةً أو شيئاً صُلباً تَرْدي به حائطاً أو شيئاً صُلْباً فتكسِرَه.
والمِرْداةُ: صخرةٌ يُردَى بها الشيءُ ليُكسَرَ.
وفلانٌ مِرْدَى حَرْبٍ أي يَصْدمُ الحرْبَ.
والمُرادي: الذي يُراردي حائظاً بمِرْداته ليَهُدَّه.
وقوائمُ الإِبِل مَرادٍ لِثقَلها وشدَّةِ وَطْئِها نَعتٌ لها خاصّة، وكذلك مَرادي الفِيل.

### Türkçe

باب **الدال** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** onlarla birlikte
**د و ر**، **د ي ر**، **د ر ي**، **د ر أ**، **ر أ د**، **ر ي د**، **أ ر د**، **ر و د**، **و ر د**، **ر د أ**، **ر د ي** kullanılagelenlerdir.

**دور**:
**الدَوّاريُّ**: insanlarla (insanlar üzerinde) dönen **الدهر** (zaman); **العجاج** dedi ki:
Ve zaman, insanla ilgili olarak **دَواريُّ**dur.

Ve denir: **دارَ** bir tek **دَورةً**; o, onun döndüğü tek seferdir.

Ve **الدَّور** şiirde mastar olabilir; ve sarığın **دَوْر**undan bir tek dolama (bir tek sarma) olur; ve ipin bir şeyle **دَوْرُ**u (dolaması) olur; ve **الدُوارُ**: insanın başında dönme gibi bir hâl almasıdır; dersin ki: **دِيرَ به** yani üzerine baygınlık çöktü (bayıldı).

Ve **الدَّوار**: Arapların diktiği bir put idi; onun etrafında döndükleri bir yer yaparlardı; o putun ve yerin adı **الدَّوار**dır; dedi ki:
Kadınlar **الدَّوار**ın etrafında döndüğü gibi

Ve ondan, **امرئ القيس**’in sözü:
**دَوارٍ** bakireleri, etekleri sarkıtılmış bir örtü içinde

Ve bir lehçede ağırlaştırılır da **دَوّار** denir; ve **دُوار** denir.

Ve **المَدار**: kendisiyle döndürdüğün şey için bir yerdir; ip gibi, onu bir şeyin üzerinde döndürürsün; o şeyden bunun yeri **مَدارٌ**dır.

Ve **المَدارُ** dönme gibi olur da isim yapılır; **مَدِار الفَلَكِ** gibi.

Ve **الدائرةُ**: halka; ve yuvarlak olan şey.

Ve **الدّارةُ**: ayın hâlesi. Ve her yer ki onunla bir şey döndürülür, onu (o şeyi) sınırlar; onun adı **دارةٌ**dır; örneğin düzlüklerde ve benzerlerinde yapılan **الدارات**; onların içine eşekleri ve benzerlerini koyarlar; ve şu beyit okunmuştur:
Onun **دارة**sının kenarlarında kazları görürsün; karmakarışık; ve önlerinde saman saçılmıştır.

Beytin anlamı: o, bir biçerdöver gördü; o kazların önüne bir başak attı; o da onun başaklarından taneler kopardı; taneleri yedi ve samanı eşeledi.

Ve **الدائرةُ**: devlet; denir: **الدَّوائِرُ** döner, ve **الدَّوائلُ** dolaşır.

Ve **الدّارُ**: bir kavmin konakladığı her yer onların **دار**ıdır. Ama **الدّارُ**, avluya, binaya, mahalleye toplayıcı bir isimdir; ve “üç”ü **أدؤرٌ**dur. Hemze geldi; çünkü **الدار**daki elif, **أفعُل**de hareket yeri konumuna geçti; böylece sarf (i‘rab/çekim) bizzat onun üzerine atıldı ve aslına döndürülmedi; bu yüzden hemzelendi.

Ve **مُداوَرة الشُّؤون**: onların ele alınması (muamele edilmesi).

Ve **الدَّوّارةُ**: nakkaşın ve marangozun aletlerindendir; iki çatallıdır; **الدارات**ı ölçmek için birleşir ve ayrılır.

**دير**:
**الدَيْرُ**: kilise; onun sakini ve işleyeni **دَيرانيٌّ** ve **دَيّارٌ**dur.

Ve **الدَّيُّور**: tek olan, insanlardan ferd; denir: onda ne **دَيّارٌ** vardır ne **دَيُّورٌ**.

Ve **الدَيّار** **دارَ يَدورُ**dan **فيعال** veznindedir.

**دري**:
**دَرَى** bilir: **يَدْري**; **دِرْيةً** ve **دَرْياً** ve **دِرْياناً** ve **دِراية** (şekillerinde). Ve denir: falan kimse işi **من غير دِرْيةٍ** yaptı; yani ilimsiz. Ve Araplar bazen “**لا أَدْرِ**” sözlerinde **الياء**’yı, “**لا أدري**” yerinde hazfederler; ondaki kesre ile yetinirler; Allah’ın (yüce ve aziz) sözü gibi: “**والليل إذا يَسْرِ**”; aslı **يَسري**dir.

**درء**:
Ve **الدَّريئة** deriden ve başkasından olur; onun üzerinde mızraklama öğretilir; dedi ki:
Mızraklara karşı sanki bir **دَريئة** imişim gibi gölgede kaldım

Ve **أَدْرَأْتُ دَريئةً**: yani onu edindim.

Ve **الدَّريئة**: onunla örtünürsün de avı atarsın; ve ondan dersin: **دَرَيتُ الصيد**; **أدري دَرياً**; dedi ki:
Eğer ben ceylanları **لا أدري** (bilmez) isem, yine de ben
Onlar için, toprağın altında, felaketleri dürterim

Ve **الدَّريئةُ** (hemzeli olarak): halka.

Ve dersin: falan oğullarının kabilesi falanı **ادَّرَأُوا**; sanki onu baskın ve gazve ile dayanak edindiler; dedi ki:
Bize **عامِرٌ** geldi, **حَزْم** diyarından,
Kınları asılı olarak, bizi **تَـدَّرينـا**

Ve **الدَّرْءُ**: değnek ve mızrakta ve doğrultulması zor olan her şeyde eğrilik; dedi ki:
Benim mızrağım, mızrakların sertlerinden (yapılmıştır);
Düşmanlara karşı, bizim **دَرْأَنا**yı doğrultmaları (mümkün değildir).

Ve uzatılmış **طريقٌ ذو دُرُوء**: yani kırıkları ve benzeri yarıntıları olan. Ve o, savaşta **ذو تُدْرَأ**dır; yani düşmanlarına karşı korunak ve kuvvet sahibidir; dedi ki:
Savaşta ben **ذا تُدْرَأ** idim.

Ve **التَّدارُؤُ**: itişip kakışma.

Ve falan bize **دَرأ** etti; ve onun benzeri **دَرِئَ**; **دُروءاً** (şeklinde) eğer ansızın çıktıysa.

Ve **دَرَأتُه عنّي**: yani onu benden defettim.

Ve **تُدْرَأُ**: **الدَّرْء** için konulmuş bir isimdir; tıpkı **تَتْفُل** ve **تُرْتُب** diye adlandırıldığı gibi; bununla “insanlar **تُرْتُباً** geldi”yi kastedersin; yani hep birlikte.

Ve dersin: Allah’ım, ben falanın boğazına karşı seni **أدرأبك** (siper ederim) ki onun şerrini benden def edesin.

Ve **دَرَأتُ عنه الحَدَّ**: yani onu adil bir yönden düşürdüm; Allah (aziz ve celil) dedi: “**ويَدْرَأُ عنها العذابَ أن تَشهَدَ أربعَ شهاداتٍ**”.

Ve **التَّعطيلُ**: had cezasının uygulanmasının terk edilmesidir. Ve bu anlamın aynısında denir: **دَرَأْتُ عنه الحَدَّ دَرْءاً**. Ve bu sözden insanlar arasında **المُدارَأة** türetildi. Ve başka bir anlamda: aralarında **دَرْو** vardı; yani ihtilaf, eğrilik ve çekişme bulunan bir işte **تَدارُؤ**; Allah (aziz ve celil) dedi: “**فادّارأتُم فيها**” yani **تَدارأتُم**.

Ve falan bize **دَرَأَ** etti, **دُرُوءاً**: bize ansızın çıktı.

Ve **التّدارُؤُ**: itişip kakışma.

Ve **هُذَيل** (lehçesinde) dersin: **ادَّرَيْتُ الصَّيْدَ** yani onu aldattım (hileyle avladım).

Ve deve, memesiyle **ادّرَأت**; o, doğum sırasında memesini salıverirse **مُدرِئٌ**dür.

Ve **دِرِّيُّ** yıldız, **فِعّيل** vezninde: parlayışından dolayı; sanki **دُرُوءاً** **يدرأ** eder; sanki kendisini gökten çıkarır.

Ve **المِدْرَى**: **سَرخاره**; yabancıdır. Ve onunla boğanın boynuzu benzetildi. Kim onu müennes yaparsa, **مِدْراة** der; **المَدارَى**nın küçüğü zannı üzere; o, başın kaşındığı bir demirdir.

Ve ondan **النابغة**’nin sözü:
**بالمِدْرَى** ile (mızrağı) ciğere sapladı da onu geçirdi;
Veterinerin saplaması gibi; kolu iyileştirirken

Ve **الداريّ**: yelkenle ilgilenen denizci; yahut **دارين** denilen bir yere nispetlidir.

Ve **المَدْرِية**: bir dilde **المِدْارة**nın kendisidir; o, sivriltilip de **مِدْارة** hâline getirilmiş olandır.

**راد**:
Ve **رَأدُ الضُّحَى**: onun yükselmesi. Ve denir: **ترجَّلَ رَأْدَ الضُّحى** ve **تَرأَّدَ**. Ve yılan **تَرَأدَّت**: yani akışında sallandı; şair dedi ki:
Sanki onun yuları, sağ elinde, yiğit bir yılandır;
Düğümlü dallar içinde **تَرَأَّدَ** etti

Yani dolanmış; dedi ki: o ancak **مُعْضَئِلَّة**dir; bir kısmı bir kısmına düğümlenmiştir. Ve bunun benzeri:
Bahçe bahçe çayırlar; onun bitkisi **مُزْهَئِرٌّ** ve gürdür

O ancak **أزهَاَرَّ** kıyasına göredir; ve bitki **اعضَأَلَّ** etti.

Ve endamlı cariye yürüyüşünde **تَرَأَّدُ** eder.

Ve bir yıllık dalından biten; en taze ve en ucuz olduğu hâlindeki dala **رُؤدٌ** denir; tekili **الهاء** ile.

Ve genç cariye **رُؤدٌ**dur; ve onun gençliği **رَؤُدَ** oldu.

Ve **الرَّأْد**: iki çenede dişlerin bittiği köklerdir; çoğulu **آراد**.

Ve kadın **رادَت**: **تَرودُ رَوَداناً**; o **رادةٌ**dir; hemzesiz; eğer komşularının evlerinde dolaşan, kendi evinde durmayan idiyse.

**ريد**:
**الرَّيدُ**: dağın çıkıntılarından bir çıkıntı; ve çıkıntıları olan dağ; ve **ذو رُيُود**; eğer onun yanlarında, tepelerinde değil, kayadan dışa taşan sivri kenarlar varsa.

Ve **الريَّدُ**: istediğin ve uğraştığın iş.

Ve **الرِّئدُ** (hemzeli): akran; ve “bu senin **رِئْدُكَ**” yani senin akranın.

Ve denildi: **الرِّئدُ** **أراد**’dan bir isimdir.

Ve **رُوَيد**: **الرَّوْد**un küçültmesidir; onda **الرَّوْد** kullanılmaksızın. Eğer **رُوَيْد** ile tehdidi kastedersen, onu tenvinsiz nasb edersin ve onunla cezalandırırsın; dedi ki:
**رُوَيْدَ**; Irak’ta atlarımız kişnesin;
Sanki **الضحّاك** ile onun ağıtçısı kalkmış gibisin

Ve eğer **رُوَيْد** ile mühleti ve işte ağırdan almayı kastedersen, nasb et ve tenvinle; dersin: “yürü **رُوَيداً** ey delikanlı.” Ve bir iş yaptığında dersin: “**رُوَيْداً رُوَيداً**”; yani “yavaş yavaş” anlamında, nasb edilmiş **رُوَيْداً**nın manasında “**أَرُودُ أَرُودُ**”.

**رود**:
**الرَّوْد**: **الرائد** fiilinin mastarıdır. Denir: “bize otlağı ve konak yerini arayıp bulsun diye bir **رائداً** gönderdik”; ve **يَرتادُه** aynı anlamdadır; yani arar ve bakar da en iyisini seçer. Ve şiirde geldi: “**بَعَثوا رادَهم**” yani “**رائدَهم**”.

Ve atasözlerindendir: **الرائدُ لا يكذِبُ أهلَه**; haber verdiğinde yalan söylemeyen kimse için mesel olarak söylenir.

Ve denir: “kavmine otlak yahut konak yeri olarak **رادَ**; **يَرودَهم**; **رياداً**”; ve “onlar için **ارتادَ**; **ارتياداً**”.

Ve hadiste: “Sizden biri bevletmek istediğinde, bevli için **فليَرْتَدْ**” yani üzerine bevli geri sıçramasın diye yumuşak, gevşek, eğimli bir yer arasın.

Ve **الرائد**: evi (yerleşik menzili) olmayan kimsedir.

Ve **الإِرادة**nın aslı **الواو**dur; görmez misin, sen “**راوَدْتُه**” dersin; yani “onu, şöyle yapması için istedim.” Ve dersin: “falan, cariyesini kendisi hakkında **راوَدَ** etti”; ve o da onu kendisi hakkında **راوَدَتْ** etti; her biri, diğerinden cima ve birleşmeyi denediğinde. Ve ondan Allah’ın (yüce ve aziz) sözü: “**تُراوِدُ فَتاها عن نفسه**”; böylece fiili ona (kadına) kıldı.

Ve **الرّوائد** hayvanlardan: otlayanlar; ve ondan şairin sözü:
Sanki onlardan tayların **رَوائد**i

Ve denir: **رادَ يَرودُ**; eğer gelip giderse ve yerleşip sakinleşmezse. Ve “yastığın **رائدُ**u olan adam”: eğer bir kaygı onu rahatsız ettiğinden dolayı onun üzerinde sakinleşmezse; “yastığın **رائد**i olarak geceledi.” Ve şu beyit okunmuştur:
Ona dedi; yükünün toplanışını görünce:
“Bu mu kavmin reisi? Onun yastığı **رادَ** etti.”

O, ona beddua etti: uyumasın da yastığı sakinleşmesin.

Ve hadiste: “**الحُمَّى رائد الموتِ**”; yani ölümün elçisi; konak yeri aramak için gönderilen **الرائد** gibi.

Ve **الرِّيدةُ**: **الارتياد** ve **الإِرادة** yerine konulan bir isimdir.

Ve **الرِّيدة**: yumuşak esişli bir rüzgâr; ve şu beyit okunmuştur:
Ne taraftan eserse essin, bir **رِيدةٌ** (rüzgâr) ona,
Kokusuyla, onu sürdüren bir dost getirir

Ve “**ريح رُودٌ**” da denir.

**أرد**:
**الأَدَرَةُ** ve **الأَدَر** iki mastardır. Ve erkek **آدَرُ**, kadın **عَفْلاء**dır. Bundan bir fiil türetilmez; çünkü bu, torbada bir şişkinliktir. Ve **الأُدْرةُ** o şişkinliğin adıdır. Ve **الآدَرُ** bir sıfattır. Fiil: **أدِرَ يأْدَرُ**.

**ورد**:

**الوَرْدُ** bir çiçeğin adıdır. Ve denir: ağaç **ورَّدَتِ**; yani çiçeği çıktı. Ve **فَغَمَ** onun çiçeği; yani hepsi çıktı.

Ve **الوَرْدُ**: hayvanların ve her şeyin renklerinden, güzel bir sarılığa çalan bir renktir. Dişisi **وردةٌ**dur. Ve **وَرُدَ وُرْدةً** oldu. Ve denildi: bir dilde **إيرادّ يَوْرادُّ**; **ادهامَّ** kıyasına göre.

Ve kıyamet günü göğün rengi, yağ gibi **وَرْدَةً** olur.

Ve **الوَرْدُ** hummanın adlarındandır. Ve adam **وَرَدَ** etti; o **مَورُودٌ**dur; yani hummalı. Şair dedi ki:
Nefis seni andığında, o, sanki
Üzerinde Tihâme **الوِرْد**ünden bir titreme varmış gibi kalır

Ve **الوِرْدُ**: iki susuzluk arasındaki **يَوْمِ الوِرْدِ** vaktidir; o iki vakittir. Ve gelen kimse **وَرَدَ يَرِدُ وُرُوداً**.

Ve **الوِرْدُ** ayrıca, **يومَ الوِرْدِ** gününde **وَرَدَ يَرِدُ**den bir isimdir.

Ve kuşlar suya **وَرَدَت**; ve onu **أَوراداً** (gruplar hâlinde) **وَرَدَتْهَ**. Ve dedi ki:
Su birikintilerinin kenarına gelen **القَطَا** sürüleri gibi

Ve **الوِرْدُ**: Kur’an okumanın payıdır; çünkü onu kendi üzerine bölümlere ayırır; onu **وِرْداً وِرْداً** okur.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**ونَسوقُ المُجرمينَ إلى جَهَنَّمَ وِرْداً**”; “susuzlar” diye tefsir edilir. Manası: develerin vaktinde **وِرْداً وِرْداً** sürülmesi gibi.

Ve **الوَريدُ**: bir damardır. İkisi, boynun iki yanının birleştiği yerde iki **وَريد**dir. Çoğulu **أَورِدة**; **الوُرُدُ** da onun çoğuludur.

Ve bir tavşanın burnu **واردةٌ**dir; eğer bıyıklarına doğru yönelmiş (öne dönük) ise.

Ve Yüce Allah’ın sözü: “**فأرسَلُوا وارِدَهم**”; yani sucularını.

**ردء**:
**الرِّدْءُ** hemzelidir. Ve dersin: falanı şu veya şu ile **رَدَأْتُ**; yani onu, duvarı bir yapıdan **رِدْء** ile desteklediğin gibi, ona kuvvet ve dayanak yaptım; onu ona yapıştırırsın. Ve **أرْدَأْتُه**: yani ona yardım ettim ve ona **رِدْءاً** oldum; yani yardımcı.

Ve **الرُّدُوءُ**: yardımcılar. Ve **تَرادَأوا**: yani yardımlaştılar.

Ve bu iş başkasının üzerine **أردَوَأ** etti: yani arttı; hemzelenir de yumuşatılır da. **أربَأ** ve **أَرْمَأَ** da onun gibidir. Dedi ki:
Ve esmer, Hattî bir mızrak; sanki onun topukları
Kamış iliği; on (arşın) üzerine bir arşın **أرْدَى** etmiş (eklemiş)

Ve **الرَّداءَة**: kötü olan şeyin mastarıdır. Ve şey **رَدُؤَ** olur; **يَردُؤُ رَداءةً**.

Ve bir şeye isabet ettiğinde yahut onu kötü bir fiil olarak yaptığında, sen **مُرْدِئٌ**sün.

**ردي**:
**رَدِيَ يَرْدَى رَدىً**; o **رَدٍ**dir; yani helâk olmuş. Ve Allah onu **أرداهُ** etti. Dedi ki:
Seslendiler de dediler: atlar bir süvariyi **أرْدَتِ** etti;
Ben dedim: “**أعبدُ اللهِ**; işte o sizin **الرَّدِي**nizdir.”

Ve **التَرَدِّي**: bir uçuruma atılacak derecede gözü karalık. Ve kuyuya yahut çukura düşüp helâk olan (hayvan) **المُتَرَدِّية**dir; onun müennesi, koyun manasına göre (gelir).

Ve **الأردية**: **الرِّداء**’ın çoğuludur; ve ondan **التَرَدّي** ve **الارتِدِاءُ**.

Ve **الرَّدْيُ** ve **الرَّدَيانُ**: geliş ve gidişte. Ve atları **تَردي رَدَياناً** ve **رَدْياً** hâlinde gördüm.

Ve **الرَّدَيانُ**: eşeğin, ahırındaki yerinden yuvarlandığı yerine kadar yürüyüşüdür. **ذو الرُمّة** dedi ki:
Orada kara (develer) **تَردِي** eder; ve süslü güvercin (de).

Ve **الرَّدْيُ**: bir kaya yahut sert bir şey alıp onunla bir duvarı yahut sert bir şeyi **تَرْدي** edersen; onu kırarsın.

Ve **المِرْداةُ**: onunla bir şeyin kırılması için **يُردَى** edilen bir kayadır.

Ve falan, savaşın **مِرْدَى**sıdır; yani savaşa çarpar (saldırır).

Ve **المُرادي**: **مِرْداته**siyle bir duvara vura vura onu yıkandır.

Ve develerin ayakları, ağırlıkları ve basışlarının şiddeti sebebiyle **مَرادٍ**dir; bu, onlara mahsus bir sıfattır. Aynı şekilde filin **مَرادي**si de.
