# وزع (و-ز-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B2%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Vedia heybe demektir

- Harfler: و - ز - ع
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 2 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يُوزَعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%88%D8%B2%D9%8E%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلُونَ | Yöneltilirler | 3 | 3 | [27:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/ayet/27:17.md) |
| [أَوْزِعْنِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B2%D9%90%D8%B9%D9%92%D9%86%D9%90%D9%8A.md) | أَفْعِلْنِي | Beni yönelt | 2 | 2 | [27:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/ayet/27:19.md) |

## Mücavir kökler — 41 mücavir (54 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 23 · Haşr : Bir araya toplanıp hareketli halde bulunan küçük…
2. [بسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Nebsim ön diş olarak kullanılmaktadır
3. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
4. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Sütle dolu memedir
5. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Yavru” demektir
6. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Emam ön demektir
7. [فوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fevc Deve sürüsü su başına getirildiklerinde birden su…
8. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
9. [ضحك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İri hurma tanesi, dolgun veya dolu demektir
10. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
11. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Süleyman
12. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
13. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Seneler
14. [ربع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rebi’ (ayn): Bağdaş kurmak demektir
15. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
16. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Tayr” kuş demektir
17. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Koyar
18. [جند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ordu demektir
19. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sülle çokluk demektir
20. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
21. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
22. [كره](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hoşlanmadı
23. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zerre toz demektir
24. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
25. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haml: İple yüklenen yük demektir
26. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · “Yemm” durgun akan su demektir
27. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Eveye yuva demektir
28. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İş ayakkabısı
29. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
30. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sicim bağıdır
31. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
32. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Süllem” merdiven demektir
33. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
34. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
35. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bahçe demektir
36. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
37. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
38. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
39. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
40. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
41. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وزع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misal (ilk harfi illetli / vâv) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md), [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md), [حجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2.md), [نظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir topluluğun veya gücün dağılmasını, öne fırlamasını ve taşkınlığını engellemek üzere öndekileri arkadakiler yetişinceye kadar tutma, dizginleme ve intizam altına alma. |
| Çekirdek Özet 2 | Büyük kitlelerin, orduların veya mahşer sevkıyatının nizam içinde tutulması; nefsin dağılmasını önleyip şükür bilincinde bütün benliği toplayarak sebat ettirilmesi. |
| Çekirdek Özet 3 | Düzen, otorite ve tefrika önleyici zabıta mekanizması; iç dünyada ise dağınıklığı engelleyen oto-kontrol ve bilinçli adanmışlık. |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «bölüştürmek/paylaştırmak» (tevzi) veya «ilham etmek» olarak daraltıp, arkasındaki caydırıcı engelleme, intizam ve zapturapt altına alma gücünü göz ardı etmek. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وز | Ağırlık bindirme, sınır koyma, dengede tutma ve yük altına sokma hareketidir. Nitekim [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) kökünde ağır yük ve sığınak, [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) kökünde ise denge ve adaletli tartım anlamı bulunur. | ع | Boğaz harfi olan ayn harfinin eklenmesiyle bu ağırlık ve sınırlama hareketi, dışa doğru taşan ve dağılma eğilimi gösteren toplulukları veya içsel dürtüleri fiilen durduran, geri çeken ve nizama sokan dinamik bir zabt ve men anlamına evrilmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Parçaları bir arada tutan, sabitleyen ve dağılmayı önleyen bağlayıcı bağ. |
| ز | kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Akışı veya taşkınlığı ani bir hamleyle bölen, durduran ve sınır çizen keskin müdahale. |
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Hadiseyi bütüncül gören, gözeten, teftiş eden ve denetleyen idrak/farkındalık. |
| وزع | çengel ile bağlama, kesici aletle durdurma ve gözün teftişi | Teftiş ve denetim altında tutarak taşkınlığı kesmek, sınır koymak ve unsurları dağılmayacak bir intizam bağı içinde zapturapt altına almak. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kalabalık bir ordunun yürüyüşünde ön saftakilerin dağılıp düzensiz ilerlemesini engellemek için onları durdurup arkadakilerin yetişmesini sağlama işidir. Orduyu çekip çeviren, safı bozanı engelleyen zabit veya nöbetçiye vâzi‘ (الوازع) denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde insanın cehalet, heva ve taşkınlıklarına karşı aklını ve nefsini frenlemesi bağlamında yer almıştır. Nitekim şiir şahidinde nefsi cehalet ve hevesten alıkoyma anlamında şu kullanım aktarılır: إذا لم أَزَعْ نفسي عنِ الجَهلِ والصِّبا / لِينفَعَها عِلْمي فقد ضَرَّها جَهْلـي |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem idari ve siyasi hitabette otoritenin caydırıcılığını anlatmak üzere deyimleşmiştir: Hz. Osman'a nispet edilen «ما يَزَعُ السُّلطانُ أكثَرُ مِمَّا يَزَعُ القرآن» ifadesinde, yöneticinin sağladığı hukuki ve fiili zapturaptın tebaayı suçtan alıkoymadaki caydırıcı gücü vurgulanmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça وزع kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle düzenleme, durdurma, sınırlama ve tahsis etme ekseninde gelişen özgül bir leksikal yapıdır. Güney Sami sahasında ve klasik Arapçada kökün birincil fiziksel odağı, «engellemek, geri çekmek, durdurmak» (el-kef/el-habs) fiilidir. İbranice ve Süryanicede bu tam kök biçimi doğrudan aynı morfolojiyle yaygın olmamakla birlikte, kökün çekirdeğinde yer alan fonetik yapı, düzenli kısıtlama, tevkif ve paylaştırma (bölüştürerek düzene koyma) anlamlarını barındırır. İbrancede benzer semantik matriste yer alan z-w-ʿ (hareketi kesmek/titremek) ve y-z-ʿ biçimleriyle fonetik yakınlıklar öne sürülmüşse de Arapçadaki form, özellikle askeri disiplin, kitlesel sevkiyat ve içsel oto-kontrol (nefsi hevasından men etme) bağlamında derinleşmiştir. Sonraki dönemlerde gelişen «tevzî‘» (paylaştırma, dağıtma) anlamı da aslında bütünün nizam dahilinde parçalara ayrılıp yerli yerine konulması mantığına dayanır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وزع kökünden türeyen ve «men etmek, dizginlemek, orduyu düzende tutmak» anlamlarına gelen birincil kullanım. | Ön saftakileri arkadakiler gelene kadar durdurma fiziksel eyleminden içsel ve ahlaki denetime, oradan da adaletli bölüştürmeye genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı ve Güney Sami sahasında kısıtlama, denetim altına alma ve nizama sokma matrisiyle paralellik. | Arapça, kelimenin askeri teşkilatlanma ve caydırıcı otorite boyutunu en duru ve somut şekliyle muhafaza etmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik köklerde sınır koyma ve dağılmayı engelleme fonksiyonu. | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وزع | Anlamlı | Dizginlemek, intizam altında tutmak, durdurmak. | Ordunun dağılmasını önlemek, nefsi hevasından alıkoymak ve şükre odaklamak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [وعز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B2.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| [زوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%B9.md) | Anlamlı | Çekmek, yerinden oynatmak, sevk etmek. | Bir şeyi yerinden kuvvetle çekip sürmek veya dağıtmak anlamındadır. | Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel kaydeder; kök zıt yönde hareket bildirir; Kur'an'da geçmez. |
| [زعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%88.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız kök olarak yer almaz; Kur'an'da geçmez. |
| [عوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B2.md) | Anlamlı | Muhtaç olmak, darlık çekmek, bulunamamak. | Bir nesnenin veya imkânın yokluğu, darlık ve ihtiyaç halinde bulunma durumudur. | Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel kaydeder; kökte tutma değil yoksunluk öne çıkar; Kur'an'da geçmez. |
| [عزو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A.md) | Anlamlı | Nispet etmek, dayandırmak, sabra teşvik etmek. | Bir kimseyi veya sözü aslına nispet etmek; taziyede bulunmak. | Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel kaydeder; ilişkilendirme ve bağlama taşır; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وزع | Merkez | Dizginleme, zapturapt, intizam | Dağılmayı önlemek için öndekini arkadaki gelene kadar durdurup safı koruma. | Hem dışsal askeri/idari intizamı hem de içsel şükür odağını kapsar. |
| [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Alıkoyma, menetme | Bir eylemi el çekerek veya fiziki sınır koyarak salt durdurma anlamı taşır; ordu düzeni veya saf tutturma zorunluluğu içermez. | Salt engelleme ve geri durma vurgusu baskındır. |
| [ردع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B9.md) | Komşu | Caydırma, sertçe geri çevirme | Taşkınlık yapanı sert bir darbe, ceza veya sözle gerisin geriye püskürtme nüansıdır. | وزع kökündeki yapıcı intizam ve saf düzeninden ziyade cezalandırıcı geri itme öndedir. |
| [حجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B2.md) | Komşu | Araya girme, ayırma | İki şeyin arasına engel veya perde koyarak temas ve tecavüzü engellemektir. | Araya sınır çekme mekanizmasıdır; kitleyi sevk ve idare etme boyutu yoktur. |
| [نظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D9%85.md) | Komşu | Sıraya dizme, tertip etme | Taneleri ipe dizer gibi şeyleri ardışık ve uyumlu bir tertibe koyma eylemidir. | Engelleme ve caydırıcılıktan ziyade biçimsel sıralama esastır. |
| [همل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%84.md) | Zıt | Başıboş bırakma, ihmal etme | Kendi haline terk etme, denetimsiz ve çobansız bırakarak başıboş yayılmasına yol açma. | وزع kökünün gerektirdiği zapturapt, sevk ve koruyucu dizginlemenin tam karşıtıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وزع | Dizginlemek, saf düzeninde tutmak, sevk etmek. | Kitlelerin taşkınlığını engelleyerek intizam içinde tutmayı ve içsel odaklanmayı ifade eder. | Kesin |
| Latince | cohibere, continere, ordinare | Frenlemek, bir arada tutmak, sıraya sokmak. | Cohibere dizginlemeyi, continere dağılmayı önlemeyi karşılar; kökün içsel şükür ilhamı boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to restrain, to marshal, to keep in ranks | Dizginlemek, saf düzenine sokmak, intizamla sevk etmek. | To marshal kitlelerin askeri intizamla yürütülmesini çok iyi karşılar; to restrain ise nefsin engellenmesini verir. | Güçlü |
| Almanca | zügeln, in Schranken halten, ordnen | Dizginlemek, sınırlar içinde tutmak, nizama sokmak. | Zügeln kökün ön saftakileri frenleme mantığına uygundur; askeri صف (saf) bağlamı kısmen dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | contenir, discipliner, canaliser | Zapturapt altına almak, disipline etmek, yönlendirmek. | Kitleyi dağılmaktan koruyup tek istikamete sevk etme fonksiyonunu karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُوزَعُونَ | Kitlelerin ve orduların dağılmasını önlemek üzere saf saf tutulması, zapturapt altında sevk edilmesi. | Süleyman aleyhisselamın cin, insan ve kuşlardan oluşan ordusunun nizam içinde sevk edilmesi (Neml [27:17](https://lisan.digital/tr/ayet/27:17.md)). |
| يُوزَعُونَ | Mahşer günü inkârcı toplulukların ve suçluların dağılıp kaçmalarını önleyecek biçimde cehenneme sürülmesi, tevkif edilmesi. | Kıyamet günü her ümmetten yalanlayanların toplanıp hesaba sevk edilmesi (Neml [27:83](https://lisan.digital/tr/ayet/27:83.md)) ve Allah düşmanlarının ateşe doğru sıralar halinde güdülmesi (Fussilet [41:19](https://lisan.digital/tr/ayet/41:19.md)). |
| أَوْزِعْنِي | Nefsin dağınıklıktan, nankörlükten arındırılıp bütün varlığıyla şükre kilitlenmesi, sebat ve ilham verilmesi. | Süleyman aleyhisselamın (Neml [27:19](https://lisan.digital/tr/ayet/27:19.md)) ve kemale eren salih bir kulun (Ahkâf [46:15](https://lisan.digital/tr/ayet/46:15.md)) nimet karşısında istiab haddini aşmamak ve nankörlüğe düşmemek için Allah'a yalvarması. |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlham, hidayet ve fiillerin yaratılışı. | «أوزعني» ifadesinin cebir mi yoksa kulun iradesine tevfik ve sebat verilmesi mi olduğu; kalbin nankörlükten alıkonulması. | Kalbin heva ve dağınıklıktan engellenerek ilahi rızaya raptedilmesi. |
| Fıkıh ve Siyaset | Kamu düzeni, zabıta (vâzi‘) ve ceza hukuku. | «ما يزع السلطان أكثر مما يزع القرآن» fehvasınca, devletin ve otoritenin kamu asayişini sağlamadaki caydırıcı yetkisi ve sınırları. | Suçu ve fesadı fiilen engelleyen caydırıcı müeyyide (hukuki ve fiili zecr). |
| Tefsir | Süleyman aleyhisselamın kıssası ve eskatoloji. | «فهم يوزعون» terkibinde ordunun nasıl sevk edildiği; öndekilerin durdurulup arkadakilerle birleştirilerek safların intizamının sağlanması. | Muazzam kitlelerin tefrika ve dağınıklıktan korunarak intizamla sevk edilmesi. |
| Hadis | Cemaat düzeni ve safların teftişi. | Cebrail aleyhisselamın Bedir'de melek saflarını düzene sokması ve yöneticinin vasıflarında aranan «vâzi‘» (intizam sağlayıcı) niteliği. | Safların bozulmasını önleme, dağınıklığı tanzim etme. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Bireysel kulluk ve ubudiyet bilinci. | Nefis murakabesi ve şükür sebatı. | Zihnin ve amellerin nankörlükten menedilmesi. | İnsanın aldığı nimetler karşısında şımarmasını ve dağılmasını önleyip şükür odağında toplanmasını sağlar. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve zihinsel disiplin. | Düşüncenin sınırlandırılması ve regülasyonu. | Veri ve düşünce taşkınlığını engelleme. | Bilgi üretiminde savrulmaları önleyerek zihni ana gayeye ve hakikate odaklama zapturaptıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni, devlet idaresi ve askeri sevk. | Yaptırım gücü ve zabıta teşkilatı (Vâzi‘). | Anarşi ve fesadı caydırıcılıkla durdurma. | Toplumsal düzenin korunması için kanunların ve yöneticinin fiili müeyyide ile taşkınlıkları önlemesidir. | Kesin |
| İktisadi | Kaynakların intizamla paylaştırılması (Tevzî‘). | Adil dağıtım ve kaynak yönetimi regülasyonu. | İsrafı, tefekkürü ve piyasa anarşisini engelleme. | İktisadi değerlerin keyfi biçimde yağmalanmasını önleyip saflara hakkaniyetle bölüştürülmesidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri beslemeli denetim sistemi ve kısıtlayıcı sınır fonksiyonu (Negative Feedback / Constraint Regulation). | Fiziksel veya sibernetik bir sistemde aşırı yüklenmeyi, osilasyonu veya parçacıkların saçılmasını önlemek için akış hızının öndeki eşik tarafından kısıtlanıp arkadaki akışla senkronize edilmesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal kontrol mekanizması ve içselleştirilmiş normatif disiplin (Social Control & Self-Regulation). | Sosyolojide kitlelerin kaotik hareketlerini engelleyen müeyyideler bütünü; psikolojide ise benliğin dürtülerini frenleyen (inhibition) ve dikkati tek bir hedefe teksif eden yürütücü işlevdir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün çağdaş Türkçede ve modern Arapçada yalnızca «tevzî‘» (dağıtım/kurye hizmeti) veya meallerde «bana ilham et» şeklindeki edilgen ve mekanik bir anlamla sınırlandırılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, salt bir paylaştırma değil; arkasında kitleleri kaostan koruyan, saf saf hizalayan, ön saftakileri arkadakiler yetişene dek tutan cebrî bir nizamı ve nefsi nankörlükten koruyan dinamik bir irade frenini barındırır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki Süleyman aleyhisselamın muazzam askeri disiplini ve cehennem ehlinin mahşerdeki çaresiz sevkıyatı gözden kaçar; şükür talebi ise cehd ve gayretten kopuk mistik bir ilham beklentisine indirgenir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem kainat düzeninde hem de insan nefsinin terbiyesinde vazettiği «zapturapt, intizam ve dağılmayı engelleme» ilkesini tek bir eylemde gösterir. Gücün, kalabalığın ve nimetin getirebileceği savrulmaya karşı ilahi fren mekanizmasını açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Süleyman'ın peygamber-hükümdar olarak ordularını sevk ettiği ve şükrettiği kıssa ayetlerinde (Neml Suresi), mahşer günü suçlu fırkaların hesap meydanına ve ateşe sevk ediliş sahnelerinde (Neml ve Fussilet sureleri) ve kâmil insanın kırk yaşında yaptığı kemalat duasında (Ahkâf Suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Otorite kavramını sadece kör bir baskı sanmayı düzeltir; hakiki otoritenin (vâzi‘) parçaları nizam içinde tutmak ve adaleti korumak olduğunu gösterir. Nimet karşısındaki şükrün ise kendiliğinden doğan pasif bir his değil, nefsi taşkınlıktan meneden aktif bir dizginleme olduğunu öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağılmayı ve nizamın bozulmasını önlemek amacıyla kalabalığın ön saflarını arkadakiler yetişinceye kadar durdurup saf düzenini muhafaza etmek.
- Soyut anlam: Dış dünyada kitleleri kaostan meneden caydırıcı disiplin; iç dünyada ise nefsin heva ve nankörlüğe kaymasını engelleyerek benliği şükür gayesinde toplama dirayeti.
- Sistematik karşılık: Sistemin entropisini ve savrulmasını engelleyen dinamik sınırlandırma, geri bildirimli denetim (feedback control) ve adil dağıtım mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S_{t+1} = S_t - \nabla \cdot (v \cdot \mathbb{I}_{\{v > v_c\}}) + R(x)$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $S$, sistemin nizam ve bütünlük durumunu; $v$, unsurların veya nefsin taşkınlık ve dağılma eğilimi gösteren hız vektörünü; $v_c$, sistemin taşıma kapasitesini aşan kritik eşik sınırını temsil eder. $\mathbb{I}$, eşiği aşan düzensiz akışı tespit eden gösterge fonksiyonudur; $\nabla \cdot$, öne doğru fırlayan taşkınlığı durduran ve dağılmayı sönümleyen frenleyici (vâzi‘) müdahaleyi ifade eder. $R(x)$ ise unsurları nizam içinde tutarak veya şükür odağında sabitleyerek sisteme yeniden kazandırılan denge ve istikrar fonksiyonudur.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B2%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Neml 27:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/ayet/27:17.md) — يُوزَعُونَ

وَحُشِرَ لِسُلَيْمَانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ

Meal (IK): Süleyman’ın cinnlerden, insanlardan, kuşlardan orduları toplandı. Hepsi topluca gidiyorlardı.

### [Neml 27:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/ayet/27:19.md) — أَوْزِعْنِي

فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبَادِكَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): Onun bu sözü üzerine gülerek tebessüm etti ve dedi ki: Rabbım; bana ve ana babama verdiğin nimete şükürde ve hoşnud olacağın şeyi yapmakta beni muvaffak kıl ve rahmetinle beni salih kullarının arasına kat.

### [Neml 27:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/ayet/27:83.md) — يُوزَعُونَ

وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآيَاتِنَا فَهُمْ يُوزَعُونَ

Meal (IK): Her ümmetten, ayetlerimizi yalanlayanları toplayacağımız gün; onlar, bir arada tutulurlar.

### [Fussilet 41:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/ayet/41:19.md) — يُوزَعُونَ

وَيَوْمَ يُحْشَرُ أَعْدَاءُ اللَّهِ إِلَى النَّارِ فَهُمْ يُوزَعُونَ

Meal (IK): Allah’ın düşmanları bir araya getirilip toplanacakları gün; onlar, dağıtılırlar.

### [Ahkaf 46:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/ayet/46:15.md) — أَوْزِعْنِي

وَوَصَّيْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَيْهِ إِحْسَانًا حَمَلَتْهُ أُمُّهُ كُرْهًا وَوَضَعَتْهُ كُرْهًا وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلَاثُونَ شَهْرًا حَتَّى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صَالِحًا تَرْضَاهُ وَأَصْلِحْ لِي فِي ذُرِّيَّتِي إِنِّي تُبْتُ إِلَيْكَ وَإِنِّي مِنَ الْمُسْلِمِينَ

Meal (IK): Biz; insana, anne ve babasına ihsan etmesini tavsiye ettik. Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu. Taşınması ve sütten kesilmesi otuz aydır. Nihayet erginlik çağına ulaşınca ve kırk yaşına varınca der ki: Rabbım bana; ana-babama verdiğin nimete şükretmemi ve senin hoşnud olacağın salih amel işlememi ilham et. Bana verdiğin gibi soyuma da salah ver. Doğrusu ben, Sana döndüm. Ve gerçekten ben, müslümanlardanım.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Vedia heybe demektir. İçine azık konan ve eşya konan kap demektir. Dad zaya dönüşmüş yerleştirmek, bölüştürmek, yerine koymak anlamına fiil olmuştur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والزاي وواي معهما
ع ز و، ع ز ي، ع و ز، ز و ع، و ز ع مستعملات
عزو، عزي:
العِزَةُ: عصبةٌ من النّاس فوقَ الحِلَقَة، والجماعةُ: عِزُونَ، ونقصانُها واو. وكذلك الثُّبة. قال في الحيّة:
خُلِقَتْ نواجـذُه عِـزينَ ورأسُـه		كالقُرص فُلْطِحَ من طَحينِ شعيرِ
وعَزِيَ الرّجلُ يَعْزَى عزاءً، ممدود. وإنّه لَعَزِيٌّ صبور. والعَزاءُ هو الصّبرُ نفسه عن كلّ ما فقدت ورزئت، قال:
ألا مَنْ لِنَفْسٍ غاب عنها عزاؤها
والتّعزّي فعلُهُ، والتّعزِيَةُ فعلك به قال:
وقد لمعت نفسي وعزّيتها		وباليأس والصبر عزّيتُها
والاعتزاءُ: الإتّصالُ في الدَّعْوَى إذا كانت حرب، فكل مَنِ ادَّعَى في شِعارِه أنا فلانُ بنُ فلانٍ: أو فلان الفلانيّ فقد اعتزَى إليه. وكلمةٌ شنعاءُ من لغة أهل الشِّحْر، يقولون: يَعْزى لقد كان كذا وكذا، ويَعْزيكَ ما كان ذلك، كما تقول: لعمري لقد كانَ كذا وكذا، ولعَمْرُكَ ما كانَ ذاك. وتقول: فلان حسَنُ العِزْوَةِ على المصائب.
والعِزْوَةُ انتماءُ الرّجلِ إلى قومه. تقول: إلى مَنْ عِزْوَتُكَ، فيقول: إلى تميم.
عوز:
العَوَزُ أن يُعْوِزَك الشيء وأنت إليه مُحتاجٌ، فإذا لم تجدِ الشيء قلت: أعوزني.
وأَعْوَزَ الرّجلُ ساءتْ حالُه. والمِعْوَزُ والجمع مَعاوِز: الخِرَقُ التي يُلَفُّ فيها الصّبيّ... قال حسان بن ثابت:
ومَوْؤُودَةٍ مقرورَةٍ في مَعاوزٍ		بآمَتِها مَرْموسَةٍ لم تُـوَسَّـدِ
ورواية عبد الله: منذورة في معاوز. وكلّ شيءٍ لزِمَهُ عيبٌ فالعيب آمَتُهُ، وهي في هذا البيت: القلفة.
وعز:
الوَعْزُ: التَّقدِمَةُ. أوعزت إليه، أي: تَقَدَّمْتُ إليه ألاّ يَفْعَل كذا، قال:
قد كنت أَوْعَزْتُ إلى عَلاءِ
في السِّرّ والإعلانِ والنَّجاء
النَّجاءُ من المناجاة.
زوع:
الزَّوع: جَذْبُك النّاقة بالزّمام لِتَنْقاد. قال ذو الرّمة:
ومائلٍ فوقَ ظهرِ الرّحْلِ قلتُ له		زُعْ بالزّمام وجَوْزُ اللّيل مَرْكومُ
وقال في مثل للنّساء:
ألا لا تبالي العِيسُ من شدِّ كُورِها		عليها ولا مَنْ زَاغَها بالخـزائم
وزع:
الوزع: كفُّ النَّفْس عن هواها. قال:
إذا لم أَزِغْ نفسي عنِ الجَهلِ والصِّبا		لِينفَعَها عِلْمي فقد ضَرَّها جَهْلـي
والوَزوع: الوَلوع. أُوزِع بكذا، أي: أوِلع. وكان رسولُ الله صلّى الله عليه وآله موزَعاً بالسّواك.
والتَّوزيع: القِسْمة: أن يقسموا الشيء بينهم من الجزور ونحوه، تقول: وزّعتُها بينهم، وفيهم، أي: قسّمتها.
وَزُوع: اسم امرأة. والوازعُ: الحابسُ للعسكر. قال عزّ وجلّ: "فَهُمْ يُوزَعُون" أي: يُكَفُّ أوّلُهم على آخرهم. وقوله عزّ وجلّ: "أَوْزِعْني أن أَشْكُرَ نعمتَك"، أي: أَلْهِمْني.

##### Türkçe

باب **العين** و**الزاي** و**واي** onlarla birlikte
**ع ز و**، **ع ز ي**، **ع و ز**، **ز و ع**، **و ز ع** kullanımdadırlar.

**عزو**، **عزي**:
**العِزَةُ**: **الحِلَقَة**’nin üstünde olan insanlardan bir topluluk; ve cemaat: **عِزُونَ**; onun eksiltilmişi **واو**’dur. Aynı şekilde **الثُّبة**. Yılanda dedi ki:
Yaratıldı azı dişleri **عِـزينَ** ve başı		yuvarlak ekmek gibi, arpa unundan yassılaştırılmış

Ve adam **عَزِيَ** olur, **يَعْزَى** **عزاءً** (uzatmalı). Ve o elbette **عَزِيٌّ** sabırlıdır. Ve **العَزاءُ**; kaybettiğin ve musibete uğradığın her şeyden dolayı bizzat sabrın kendisidir, dedi ki:
Dikkat edin, kendisinden **عزاؤها** kaybolmuş bir nefse kim var?

Ve **التّعزّي** onun fiilidir; ve **التّعزِيَةُ** onunla yaptığın fiildir, dedi ki:
Nefsim parladı ve onu **عزّيتها**		ve ümitsizlikle ve sabırla onu **عزّيتُها**

Ve **الاعتزاءُ**: savaş olduğu zaman davada (nisbette) bağlanmak; böylece şiarında “ben falan oğlu falanım” yahut “falan falancayım” diye iddia eden herkes, ona **اعتزَى** etmiş olur. Ve Şıhr ehlinin dilinden çirkin bir kelime: “**يَعْزى** elbette şöyle şöyle idi” derler; ve “**يَعْزيكَ** o değildi” (derler); senin “ömür hakkı için elbette şöyle şöyle idi” ve “ömür hakkın için o değildi” demen gibi. Ve dersin: falan, musibetler karşısında **حسَنُ العِزْوَةِ**’dir.

Ve **العِزْوَةُ** adamın kavmine intisabıdır. Dersin: “Senin **عِزْوَتُكَ** kime?”; o da der ki: “Temîm’e.”

**عوز**:
**العَوَزُ**; şeye muhtaç iken o şeyin seni yoksun bırakmasıdır; şeyi bulamazsan “**أعوزني**” dedin.

Ve adam **أَعْوَزَ**; hâli kötüleşti. Ve **المِعْوَزُ** ve çoğulu **مَعاوِز**: çocuğun içine sarıldığı paçavralar... Hassân b. Sâbit dedi ki:
Ve **مَوْؤُودَةٍ** soğuktan donmuş, **مَعاوزٍ** içinde		annesiyle, gömülmüş, yastıklanmamış

Ve Abdullah’ın rivayeti: **منذورة** **في معاوز**. Ve her şeye bir ayıp yapışırsa, ayıp onun **آمَتُهُ**’dur; ve o bu beyitte: sünnet derisi.

**وعز**:
**الوَعْزُ**: önden bildirme. Ona **أوعزت**; yani ona, şöyle yapmamasını önceden bildirdim, dedi ki:
Ben **أَوْعَزْتُ** idim **إلى عَلاءِ**’ya
gizlide ve açıkta ve **النَّجاء**’da

**النَّجاءُ** **المناجاة**’dandır.

**زوع**:
**الزَّوع**: deve yularını çekmen; itaat etsin diye. Zû’r-Rumme dedi ki:
Semerin sırtı üstünde yana yatmış olana dedim ki		“**زُعْ** yularla”; ve gecenin geçişi yığılmıştır

Ve kadınlar için bir meselde dedi ki:
Dikkat et, **العِيسُ** semerinin sıkılığından aldırmaz		üzerinde; ne de onu burun halkalarıyla saptırandan

**وزع**:
**الوزع**: nefsin hevasından kendini alıkoyması. Dedi ki:
Eğer nefsimi cehaletten ve gençlik hevesinden saptırmazsam		ona ilmim fayda versin diye; elbette cehaletim ona zarar vermiştir

Ve **الوَزوع**: **الوَلوع**. “**أُوزِع** bununla” (denir); yani: düşkün oldum. Ve Allah’ın Resûlü sallallahu aleyhi ve âlihî **موزَعاً** idi misvakla.

Ve **التَّوزيع**: taksimdir: deveden kesilen ve benzeri şeyde, şeyi aralarında paylaştırmaları; dersin: onu aralarında ve içlerinde **وزّعتُها**; yani: onu paylaştırdım.

**وَزُوع**: bir kadının adıdır. Ve **الوازعُ**: ordu için alıkoyan (tutan)dır. Aziz ve celil buyurdu: “**فَهُمْ يُوزَعُون**” yani: onların evveli, sonları üzerine geri tutulur. Ve Aziz ve celil buyruğu: “**أَوْزِعْني** أن **أَشْكُرَ** **نعمتَك**”; yani: bana ilham et.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وَزَعْتُهُ أَزَعُه وَزْعاً: كففته، فاتَّزَعَ هو، أي كفَّ. وأوْزَعْتُهُ بالشيء: أغريته به، فأُوزِعَ به، فهو موزَعٌ به، أي مُغْرى به. ومنه قول النابغة:
فهابَ ضُمْرانُ منه حيث يُوزِعُهُ
أي يغريه. والاسمُ والمصدرُ جميعا الوَزوع بالفتح. واسْتَوْزَعْتُ الله شُكْرَهُ فأوْزَعَني، أي استلهمته فألهمني. والوازِعُ: الذي يتقدَّم الصفَّ فيصلحه ويقدِّم ويؤخِّر. وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه وقد شُكِي إليه بعضُ عماله: "أأنا أُقِيدُ من وَزَعَةِ الله"، وهو جمع وازِعٍ. وقال الحسن: لا بدَّ للناس من وازِعٍ، أي من سلطان يكفُّهم. يقال: وَزَعْتُ الجيشَ، إذا حبستَ أوَّلهم على آخِرهم. قال الله تعالى: "فهم يوزَعونَ". وإنَّما سَمُّوا الكلبَ وازِعاً لأنَّه يكفُّ الذئب عن الغنم. والتَوْزيعُ: القسمةُ والتفريقُ. ويقال: تَوَزَّعوهُ فيما بينهم، أي تقسَّموه. والمُتَّزِعُ: الشديدُ النَفْسِ. وأوْزَعَتْ الناقة ببولها، إذا رمتْ به رمياً وقَطعَتْهُ. قال الأصمعيّ: ولا يكون ذلك إلا إذا ضربها الفحل. وقولهم: بها أوْزاعٌ من الناس، أي جماعات.

##### Türkçe

**وَزَعْتُهُ** **أَزَعُه** **وَزْعاً**: Onu engelledim; derken o da **اتَّزَعَ** oldu; yani engellendi. Ve **أوْزَعْتُهُ بالشيء**: onu o şeyle kışkırttım; derken onunla **أُوزِعَ** olundu; artık o, onunla **موزَعٌ به**dir; yani onunla kışkırtılmıştır. Bundan, Nâbiga’nın sözü:
فهابَ ضُمْرانُ منه حيث يُوزِعُهُ
yani onu kışkırtır. İsim ve mastar ikisi birden fetha ile **الوَزوع**dur. Ve **اسْتَوْزَعْتُ الله شُكْرَهُ** derken O bana **أوْزَعَني** etti; yani onu ilham olarak istedim de bana ilham etti. Ve **الوازِعُ**: safın önüne geçen, onu düzelten, öne alıp geri bırakan kimsedir. Ebû Bekir’in (Allah ondan razı olsun) hadîsinde, kendisine işçilerinden bazısı şikâyet edilmişken: “Ben mi Allah’ın **وَزَعَةِ**sinden kısas alacağım?”; o, **وازِعٍ**in cem‘idir. Hasan dedi: İnsanlar için mutlaka bir **وازِعٍ** gerekir; yani onları engelleyen bir sultan. Denir: **وَزَعْتُ الجيشَ**, onların evvelini âhirleri üzerine hapsettiğin zaman. Allah Teâlâ dedi: “فهم يوزَعونَ”. Ancak köpeğe **وازِعاً** adını verdiler; çünkü o, kurdu koyundan engeller. Ve **التَوْزيعُ**: paylaştırma ve ayırmadır. Ve denir: **تَوَزَّعوهُ** فيما بينهم; yani onu aralarında paylaştılar. Ve **المُتَّزِعُ**: nefsi şiddetli olandır. Ve **أوْزَعَتْ** deve, idrarıyla; onu atışla attığı ve onu kestiği zaman. Asma‘î dedi: Bu, ancak erkek devenin onu vurması hâlinde olur. Ve onların sözü: onda insanlardan **أوْزاعٌ** vardır; yani cemaatler.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والزاي
عزا ، عزو ، عوز ، زوع ، وزع ، وعز ، زعا .
عزا ( عزو ) : أبو عبيد وغيره : عزوته إلى أبيه ، أعزوه وأَعزِيه عَزْواً إذا نسبته . ويقال : إلى من تَعْزِي هذا الحديث ؟ أي إلى من تَنْميه . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( من تعزّى بعَزَاء الجاهلية فأعِضوه بهن أبيه ولا تكْنُوا ) . قال أبو عبيد : قال الكسائي : قوله تعزَّى يعني انتسب وانتمى كقولك : يالفلان ويالبني فلان ، وقال الراعي :
فلما التقت فرساننا ورجالهم
دَعَوا يا لكلبٍ واعتزينا لعامر
وقال بشر بن أبي خازم :
نعلو القوانس بالسيوف ونعتزي
والخيلُ مُشْعَرة النحور من الدم
وقال إن جريح حدث عطاء بحديث فقيل له : إلى من تَعزيه ؟ أي إلى من تَسنده . وأما الحديث الآخر : ( من لم يتعز بعزاء الله فليس منّا ) فإن له وجهين : أحدهما ألا يتعزَّى بعزاء الجاهلية ودعوى القبائل ولكن يقول يا للمسلمين فتكون دعوة المسلمين واحدة غير منهي عنها .
والوجه الثاني أن معنى التعزّي في هذا الحديث التأسّي والتصبّر ، فإذا أصابت المسلمَ مصيبة تَفْجَعُه قال : إنا لله وإنا إليه راجعون ؛ كما أمره الله تعالى . ومعنى قوله : بعزاء الله أي بتعزية الله إيّاه ، فأقام الاسم مُقَام المصدر الحقيقيّ وهو التعزية من عزَّيت ؛ كما يقال : أعطيته عطاء ومعناه أعطيته إعطاء . وأما قول الله جلّ وعزّ : ( مُهْطِعِينَ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ ) ( المعَارج : 37 ) فمعنى ( عزين ) خِلَقاً خِلَقا ، وجماعة جماعة ، وعِزُون جمع عِزْوة ، فكانوا عن يمينه وعن شماله جماعات في تفرقة .
وقال الليث : العِزَة عُصبةٌ من الناس فوق الحَلْقة . والجماعة عزون . ونقصانها واو .
قلت أصل عزة عِزْوة ، كأن كل جماعة اعزازها أي انتسابها واحد عِزة . وهي مثل عِضَة أصلها عِضْوة . وقد مرّ تفسيرها .
وقال الليث يقال عَزِي الرجلُ يَعْزَى عزاء ممدود . وإنه لعزِيّ : صبور إذا كان حسن العزاء على المصائب . وتقول عزّيت فلاناً أعزّيه تعزية أي أسّيته وضربت له الأُسَى وأمرته بالْعزاء فتعزّى تعزّياً أي تصبَّر تصبّراً . والعزاء : الصبر نفسه عن كل ما فقدت .
وقال أبو زيد : عزا فلان نفسَه إلى بني فلان يعزوها عَزْواً إذا اعتزى إليهم ، محِقّا كان أو باطلاً ، وانتمى إليهم مثلُه . قال : والاسم العِزوة والنِمْو ويقال : النِمْيَة .
قلت : والعِزة الجماعة مأخوذة من هذا . وقال الليث : كلمة شنعاء من لغة أهل الشِّحْر يقولون يَعْزى ما كان كذا وكذا كما نقول نحن : لعمري لقد كان كذا وكذا .
وقال ابن دريد : العَزْو لغة مرغوب عنها يتكلم بها بنو مَهْرة بن حَيْدان يقولون : عَزْوَى كأنّها كلمة يتلطّف بها . وكذلك يقولون يَعزى . قال : وبنو عَزْوان حي من الجنّ والعرب تقول : إن النعام مراكب الجنّ وقال ابن أحمر يصف الظليم :
حَلَقَتْ بنو عَزْوان جُؤجؤَهُ
والرأسَ غير قنازع زُعْر
وقال الليث : الاعتزاء : الاتصال في الدعوى إذا كانت حرب . فكل من ادّعى في شعاره : أنا فلان بن فلان أو فلان الفلاني فقد اعتزى إليه .
عوز : قال الليث : العَوَز : أن يعوزك الشيء وأنت إليه محتاج . قال : وإذا لم تجد الشيء قلت : عازني . قلت عازني ليس بمعروف .
وقال أبو مالك : يقال : أعوزني هذا الأمر إذا اشتدّ عليك وعَسُر ، وقال غيره : أعوزني الأمر يُعوزني أي قلّ عندي مع حاجتي إليه . ورجل مُعْوِز : قليل الشيء .
وقال الليث : أعوز الرجلُ إذا ساءت حاله . وأعوزه الدهر إذا حلّ عليه الفقر . قال والمِعْوَز والجميع المعاوز وهي الخِرق التي يلفّ فيها الصبيّ . وقال حسّان :
وموءودة مقرورة في معاوز
بآمتها مرموسة لم توسّد
وقال غيره : المعاوز : خُلْقان الثياب ، لُفّ فيها الصبيّ أو لم يلفّ .
وقال ابن هانىء : يقال : إنه لعَوِز لَوِز تأكيد له ، كما تقول : تعساً له ونعساً .
عمرو عن أبيه : العَوْز : ضيق الشيء . والمعروف العَوَز
أبو حاتم عن أبي زيد يقال : ما يُعوِز لفلان شيء إلاّ ذهب به ، كقولك : ما يُوهِف له وما يُشرف . قاله أبو زيد بالزاي قال أبو حاتم : وأنكره الأصمعي . قال : وهو عند أبي زيد صحيح ، ومن العرب مسموع .
زعا : أهمله الليث . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : زَعَا إذا عدل ، وشعا إذا هرب ، وقعا إذا ذَلَّ ، وفعا إذا فتّت شيئاً .
وعز : قال الليث : الوَعْز : التقدِمة . يقال : أوعزت إلى فلان في ذلك الأمر إذا تقدّمت إليه . وروى الحراني عن ابن السكيت قال يقال : وَعَّزت وأوعزت ، ولم يُجِز وَعَزت مخففاً . ونحو ذلك روى أبو حاتم عن الأصمعي أنه أنكر وَعَزَت بالتخفيف .
وزع : قال الليث : الوَزْع : كفّ النفس عن هواها . يقال : وزعته أزَعه وَزْعاً . وفي الحديث : ( لا بدّ للناس من وَزَعة ) أي من سلطان يَزَع بعضهم من بعض . والوازع في الحرب : الموكلُ بالصفوف يزع من تقدّم منهم بغير أمره . وقال الله جلّ وعزّ : ( بِئَايَاتِنَا فَهُمْ ) ( النَّمل : 83 ) أي يُكِفّون . وجاء في التفسير : يُحبس أوّلهم على آخِرهم . وأما قوله : ( سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَنْ أَشكُرَ ) ( الأحقاف : 15 ) فمعنى ) رَبِّ ( ألهمني . وتأويله في اللغة : كُفّني عن الأشياء إلاّ عن شكر نعمتك ، وكُفّني عمّا يباعدني عنك . هكذا قال أبو إسحاق الزجّاج المنذري عن الحراني عن ابن السكيت قال : يقال : قد أوزعته بالشيء أيزاعاً إذا أغريته ، وإنه لموزَع بكذا وكذا أي مُغْرًى به والاسم الوَزُوع . وقد أوزعه الله إذا ألهمه . ونحو ذلك قال الفراء . قال معنى ) رَبِّ ( ألهمني .
وقال الليث : التوزيع : القسمة . يقال وزّعنا الجَزُور فيما بيننا .
قلت : ومن هذا أُخِذ الأوزاع ، وهم الفِرَق من الناس . يقال : أتيتهم وهم أوزاع أي متفرقون .
وفي حديث عمر أنه خرج ليلة في رمضان والناس أوزاع أي يصلون متفرقين غير مجتمعين على إمام واحد .
وقال الأصمعيّ : يقال : بها أوزاع من الناس وأوباش ، وهم الضروب المتفرقون ، ولا واحد للأوزاع . وقال الشاعر يمدح رجلاً :
أحْللتَ بيتكَ بالجميع وبعضُهم
متفرِّق ليحلّ بالأوزاع
الأوزاع هاهنا : بيوت منتبِذة عن مجتمع الناس . وفي الحديث ( مَن يزع السلطان أكثر ممن يزع الفرقان ) معناه : أن من يكفّه السلطان عن المعاصي أكثر ممن يكفّه الفرقان بالأمر والنهي والإنذار . ويقال لا بدّ للناس من وَزَعة أي ممن يكفّهم عن الشرّ والفساد .
وقوله حُصَيب الهذليّ يذكر قربه من عدوّ له :
لما رأيت بني عمرو ويازعهم
أيقنت أني لهم في هذه قَوَد
قال : يازعمهم لغتهم ، يريدون : وازعهم في هذه الواقعة أي سيستقيدون منا
أبو عبيد يقال : أُوزِعتُ بالشيء مثل أُلهمته وأُولعت به . قال : ووزّعت الشيء بين القوم قسمته .
زوع : أبو عبيد عن الأصمعيّ وَزَعته فأنا أزَعُه : كففته . وزُوْعته فأنا أزعه مثله . قال : ويقال : زُعته : قدَّمته . وقال ذو الرمّة :
وخافِق الرأس مثل السيف قلت له
زُعْ بالزمام وجَوْزُ الليل مركوم
أي ادفعه إلى قدام وقدّمه .
وقال شمر : زُعْ راحلتك أي استحثّها ، وبعضهم يقول زُعْ بالزمام أيْ هيّج وحرّك .
وقال الليث : الزُوْع جذبك الناقة بالزمام لتنقاد .
وقال أبو الهيثم : زُعته : حرّكته وقدّمته .
وقال ابن السكيت : زاعه يزوعه إذا عطفه . وقال ذو الرمّة :
ألا لا تبالي العِيس مَن شدَّ كورها
عليها ولا من زاعها بالخزائم
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الزاعة . الشُرط .
وفي ( النوادر ) : زوّعتِ الريحُ النبت تزوّعه ، وصوّعته ، وذلك إذا جمعته لتفريقها بين ذرّاه ، ويقال : زُوعة من نبت ، ولُمْعة من بنت .
وقال ابن دُرَيد : الزّوْع : أخذك الشي بكفّك ، نحو الثريد ، أقبل يزوع الثريد إذا اجتذبه بكفّه . قال : وزعت له زَوْعة من البِطِّيخ إذا قطعت له قطعة .

##### Türkçe

**باب العين والزاي**
**عزا** ، **عزو** ، **عوز** ، **زوع** ، **وزع** ، **وعز** ، **زعا** .

**عزا** ( **عزو** ) : Ebû Ubeyd ve başkaları: Onu babasına nisbet ettim; **عزوته إلى أبيه**; **أعزوه** ve **أَعزِيه** **عَزْواً**: onu nisbet ettiğim zaman. Ve denir: Bu hadisi kime **تَعْزِي** ediyorsun? yani onu kime isnad ediyorsun. Ve Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki şöyle dedi: (Kim câhiliye **عَزَاء**’ı ile **تعزّى** ederse, ona babasının **هن**’i ile **أعِضوه** ve kinayeli söylemeyin). Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: Onun sözü **تعزَّى** yani nisbet etti ve intisap etti; senin “ey falan, ey falan oğulları” demen gibi. Râî dedi ki:
“Ne zaman ki süvarilerimiz ve adamları karşılaştı,
‘Ey Kelb!’ diye çağırdılar; biz de Âmir’e **اعتزينا**.”
Bișr b. Ebî Hâzim dedi ki:
“Kılıçlarla miğferleri yükseltiriz ve **نعتزي** ederiz,
Atlar da boyunları kandan işaretlenmiş (halde).”
Ve dedi ki: Bir yaralı, Atâ’ya bir hadis anlattı; ona denildi: Onu kime **تَعزيه** ediyorsun? yani onu kime dayandırıyorsun. Ama diğer hadis: (Kim Allah’ın **عزاء**’ı ile **يتعز** etmezse bizden değildir) bunun iki vechi vardır: Birincisi, câhiliyenin **عزاء**’ı ve kabilelerin davası ile **يتعزَّى** etmemesidir; fakat “ey Müslümanlar!” der; böylece Müslümanların çağrısı bir olur, yasaklanmış değildir.

İkinci vech: Bu hadiste **التعزّي**’nin manası **التأسّي** ve **التصبّر**’dür; Müslümana onu yürekten yakan bir musibet isabet edince: “Şüphesiz biz Allah’a aidiz ve şüphesiz O’na döneceğiz” der; Allah Teâlâ’nın ona emrettiği gibi. Onun sözü: **بعزاء الله** yani Allah’ın onu teselli etmesiyle; böylece ismi, hakiki masdarın makamına ikame etti; o da **التعزية**’dir, **عزَّيت**’ten; nitekim “ona bir **عطاء** verdim” denir, manası “ona bir **إعطاء** verdim”dir. Allah’ın (azze ve celle) sözüne gelince: ( **مُهْطِعِينَ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ** ) (Meâric: 37) ( **عزين** )’in manası: parça parça, grup grup. **عِزُون** ise **عِزْوة**’nin cem‘idir; böylece sağında ve solunda, ayrılık içinde topluluklar idiler.

Leys dedi: **العِزَة**: insanlardan bir **عُصبة**’dir; **الحَلْقة**’nın üstündedir. Ve topluluk: **عزون**. Onun eksilmesi **واو**’dur.

Dedim: **عزة**’nin aslı **عِزْوة**’dir; sanki her topluluğun **اعزاز**’ı yani intisabı bir olan (şey) bir **عِزة**’dir. Ve o, aslı **عِضْوة** olan **عِضَة** gibidir. Onun tefsiri geçmişti.

Leys dedi: Denir: Adam **عَزِي** olur, **يَعْزَى**; uzatılmış **عزاء** (ile). Ve o elbette **عزِيّ**’dir: musibetler üzerine güzel **العزاء** olduğu zaman sabırlı. Ve “Falancayı teselli ettim” dersin: **عزّيت فلاناً أعزّيه تعزية** yani onu teselli ettim ve ona **الأُسَى** vurdum ve ona **الْعزاء**’ı emrettim; o da **تعزّى تعزّياً** yani sabretti, sabretme ile. **العزاء**: kaybettiğin her şeye karşı bizzat sabrın kendisidir.

Ebû Zeyd dedi: Falanca, nefsini falan oğullarına nisbet etti: **عزا فلان نفسَه إلى بني فلان يعزوها عَزْواً**; onlara **اعتزى** ettiği zaman; haklı da olsa bâtıl da olsa; ve onlara intisap etti, onun benzeri. Dedi: İsim **العِزوة**’dir ve **النِمْو**; ve denir: **النِمْيَة**.

Dedim: Ve **العِزة** (yani) topluluk, bundan alınmıştır. Leys dedi: Şıhr ehlinin dilinden çirkin bir kelime: “Şöyle şöyle idi” diye **يَعْزى** derler; bizim “Ömrüme yemin olsun ki şöyle şöyle idi” dememiz gibi.

İbn Düreyd dedi: **العَزْو** rağbet edilmeyen bir dildir; onu Haydân b. Meh­re oğulları konuşur; “**عَزْوَى**” derler; sanki onunla incelik yapılan bir kelime gibidir. Yine “**يَعزى**” derler. Dedi: **بنو عَزْوان** cinlerden bir haydır; Araplar der ki: Devekuşu cinlerin binekleridir. İbn Ahmer, erkek devekuşunu vasfederek dedi ki:
“**بنو عَزْوان** onun göğsünü kuşattı,
Baş (da) perçemsiz, ürkek (halde).”

Leys dedi: **الاعتزاء**: savaş olduğu zaman davada bağlantı kurmaktır. Şiarında “Ben falan oğlu falanım” yahut “falan falanî” diye dava eden herkes, ona **اعتزى** etmiş olur.

**عوز** : Leys dedi: **العَوَز**: şeyin sana **يعوز** olması ve senin ona muhtaç olmandır. Dedi: Şeyi bulmadığın zaman “**عازني**” dersin. Dedim: **عازني** bilinen (bir kullanım) değildir.

Ebû Mâlik dedi: Denir: Bu iş beni acze düşürdü: **أعوزني هذا الأمر**; sana şiddetlendiği ve zorlaştığı zaman. Başkası dedi: İş beni acze düşürdü: **أعوزني الأمر يُعوزني** yani ona ihtiyacım varken bende azaldı. Ve **رجل مُعْوِز**: şeyi az olan.

Leys dedi: Adam **أعوز** olur; hâli kötüleştiği zaman. Ve zaman onu **أعوزه** eder; fakirlik onun üzerine indiği zaman. Dedi: **المِعْوَز** ve çoğulu **المعاوز**; bunlar, çocuğun içine sarıldığı paçavralardır. Hassân dedi ki:
“Ve diri diri gömülmüş, soğuktan donmuş (bir kız), **معاوز** içinde,
Annesiyle gömülmüş; yastıklanmamış.”

Başkası dedi: **المعاوز**: elbiselerin eskileri; çocuk içine sarılmış olsun yahut sarılmamış olsun.

İbn Hânî’ dedi: Denir: O elbette **عَوِز لَوِز**’dur; onun için pekiştirmedir; nitekim “ona **تعساً**” ve “**نعساً**” dersin.

Amr, babasından: **العَوْز**: şeyin darlığıdır. Bilinen ise **العَوَز**’dir.

Ebû Hâtim, Ebû Zeyd’den: Denir: Falancaya bir şey **يُعوِز** olmaz ki onunla gitmiş olmasın; senin “ona **يُوهِف** olmaz” ve “ona **يُشرف** olmaz” demen gibi. Ebû Zeyd bunu **الزاي** ile söyledi. Ebû Hâtim dedi: Asma‘î onu inkâr etti. Dedi: O, Ebû Zeyd katında sahihtir ve Araplardan işitilmiştir.

**زعا** : Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **زَعَا**: eğrildiği zaman; **شعا**: kaçtığı zaman; **قعا**: zelil olduğu zaman; **فعا**: bir şeyi ufaladığı zaman.

**وعز** : Leys dedi: **الوَعْز**: önden gönderme (takdim)dir. Denir: O işte falancaya **أوعزت** ettim; ona önden bildirdiğim zaman. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten rivayet etti; dedi: **وَعَّزت** ve **أوعزت** denir; hafifletilmiş olarak **وَعَزت**’i câiz görmedi. Bunun benzerini Ebû Hâtim, Asma‘î’den rivayet etti: o, hafifletme ile **وَعَزَت**’i inkâr etti.

**وزع** : Leys dedi: **الوَزْع**: nefsin hevasından alıkonmasıdır. Denir: Onu alıkoydum: **وزعته أزَعه وَزْعاً**. Hadiste: (İnsanlar için mutlaka **وَزَعة** gerekir) yani bir sultan; onların bir kısmını bir kısmından **يَزَع** eder. Ve savaşta **الوازع**: saflarla görevlendirilmiş olandır; onlardan emri olmaksızın öne geçenleri alıkoyar. Allah (azze ve celle) dedi: ( **بِئَايَاتِنَا فَهُمْ** ) (Neml: 83) yani alıkonurlar. Tefsirde geldi: Evvelleri, âhirleri üzerine hapsedilir. Onun sözüne gelince: ( **سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِى** (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) **أَنْ أَشكُرَ** ) (Ahkâf: 15) ( **رَبِّ** )’in manası: bana ilham et. Onun dilde te’vili: Beni şeylerden alıkoy; ancak nimetini şükretmekten (alıkoyma); ve beni senden uzaklaştıran şeyden alıkoy. Ebû İshâk ez-Zeccâc böyle dedi. Münzirî, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten: Denir: Onu şeyle **أوزعته** ettim: **إيزاعاً**; onu ona alıştırıp musallat ettiğim zaman. Ve o, şöyle şöyle ile elbette **لموزَع**’dır; yani ona musallat edilmiş. İsim **الوَزُوع**’dur. Ve Allah onu **أوزعه** etti; ona ilham ettiği zaman. Ferrâ da bunun benzerini söyledi. Dedi: ( **رَبِّ** )’in manası: bana ilham et.

Leys dedi: **التوزيع**: taksimdir. Denir: **وزّعنا الجَزُور** aramızda; yani paylaştırdık.

Dedim: Bundan **الأوزاع** alınmıştır; onlar, insanlardan fırkalardır. Denir: Onlara geldim; onlar **أوزاع** idi; yani dağınık.

Ömer’in hadisinde: Ramazan’da bir gece çıktı; insanlar **أوزاع** idi; yani tek bir imama toplanmaksızın dağınık olarak namaz kılıyorlardı.

Asma‘î dedi: Denir: Orada insanlardan **أوزاع** ve **أوباش** vardır; onlar, dağınık türlerdir. **الأوزاع** için tekil yoktur. Şair, bir adamı överek dedi ki:
“Evini hepsiyle iskân ettin; onların bir kısmı ise
Dağınık; **بالأوزاع**’a yerleşmek için.”
Burada **الأوزاع**: insanların topluluğundan uzak, ayrık evlerdir. Hadiste: (Sultanın **يزع** ettiği, Furkân’ın **يزع** ettiğinden daha çoktur) manası: Sultanın onu günahlardan alıkoyduğu kimse, Furkân’ın emir, nehiy ve uyarı ile alıkoyduğundan daha çoktur. Ve denir: İnsanlar için mutlaka **وَزَعة** gerekir; yani onları şerden ve fesattan alıkoyacak kimseler.

Husayb el-Hüzelî’nin sözü; bir düşmanına yakınlığını anarak:
“Ne zaman ki Benî Amr’ı ve onların **يازعهم**’ini gördüm,
Bu (işte) onlara bir **قَوَد** olduğumu yakînen bildim.”
Dedi: **يازعهم** onların dilidir; muratları: Bu vak‘ada onların **وازعهم**’i; yani bizden kısas alacaklar.

Ebû Ubeyd: Denir: Şeyle **أُوزِعتُ** oldum; **أُلهمته** gibi ve ona **أُولعت به** gibi. Dedi: Şeyi kavim arasında **وزّعت**; onu paylaştırdım.

**زوع** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Onu alıkoydum: **وَزَعته فأنا أزَعُه**; yani onu engelledim. Ve onu alıkoydum: **زُوْعته فأنا أزعه**; o da onun gibidir. Dedi: Ve denir: Onu öne sürdüm: **زُعته**; yani onu takdim ettim. Zû’r-Rumme dedi ki:
“Baş sallayan, kılıç gibi; ona dedim:
**زُعْ بالزمام**; gecenin geçişi yığılmıştır.”
Yani onu öne doğru it ve öne al.

Şemmer dedi: **زُعْ راحلتك** yani onu hızlandır. Bazıları “**زُعْ بالزمام**” der; yani kışkırt ve hareket ettir.

Leys dedi: **الزُوْع**: devenin yularla çekilmesidir; boyun eğip yürüsün diye.

Ebû’l-Heysem dedi: **زُعته**: onu hareket ettirdim ve öne aldım.

İbnü’s-Sikkît dedi: **زاعه يزوعه**; onu büktüğü zaman. Zû’r-Rumme dedi ki:
“Dikkat et; develer, semerini sıkan kimseye aldırmaz,
Ne de onları burun halkalarıyla **زاعها** edene.”

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi: **الزاعة**: **الشُرط**.

( **النوادر** )’de: Rüzgâr bitkiyi **زوّعتِ** eder; onu **تزوّعه** eder; ve onu **صوّعته** eder; bu, onu toplayıp tozları arasında dağıtmak içindir. Ve denir: Bitkiden bir **زُوعة**; ve kızdan bir **لُمْعة**.

İbn Düreyd dedi: **الزّوْع**: şeyi avucunla almandır; **الثريد** gibi. **يزوع** eder **الثريد**’i; onu avucuyla çekip aldığı zaman. Dedi: Karpuzdan ona bir **زَوْعة** verdim: **وزعت له زَوْعة من البِطِّيخ**; ona bir parça kestiğim zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والزاء وما يثلثهما)
(وزع) الواو والزاء والعين: بناءٌ موضوعٌ على غير قياس. ووَزَعْته عن الأمر: كفَفْته. قال الله سبحانه: (فَهُمْ يُوزَعُونَ)[النمل 17]، أي يحبَس أوّلُهم على آخِرِهم. وجمع الوازع وَزَعَة. وفي بعض الكلام: "ما يَزَعُ السُّلطانُ أكثَرُ مِمَّا يَزَعُ القرآن(1)"، أي إنَّ النَّاسَ للسُّلطان أخْوَف.‏
وبناء آخر، يقال: أوْزَعَ اللهُ فلاناً الشُّكرَ: ألْهَمَه إياه. ويقال هو من أُوزِعَ بالشَّيءِ، إذا أُولِعَ به، كأنَّ الله تعالى يُولِعُه بشُكْرِه. وبها أوزاعُ من النّاس، أي جماعات.‏
(وزغ) الواو والزاء والغين، ليس فيه إلاّ الوزَغَة(2): العَظَاية. ويقال للرِّجال الضِّعاف أوزاغ.‏
(وزف) الواو والزاء والفاء يقال وَزَفَ الرّجُل: أسْرَعَ في المَشْي. وقرئت: ﴿فَأقْبَلُوا إلَيْهِ يَزِفُونَ(3)﴾ [الصافات 94] مخفَّفة.‏
(وزم) الواو والزاء والميم: بناءٌ أيضاً على غير قياس، وفيه كلمات منفردة. فالوَزْمة أن يأكلَ الرّجُل مَرَّة واحدة كالوَجْبة. يقال: وَزَمُوا وَزْمَة شتائهِم: امْتارُوا لـه كِفايتَهم من الطَّعام. والوَزْمَةُ(4) والوَزيم: حُزْمةٌ من بقل. والوَزِيم: اللَّحم يُجَفَّف. والوَزْمة من الضِّباب: أنْ يُطْبَخَ لحمُها ثمَّ يُيَبَّس. والمتوزِّم: الشَّديد الوطْء.‏
(وزن) الواو والزاء والنون: بناءٌ يدلُّ على تعديلٍ واستقامة: ووزَنْتُ الشّيءَ وزْناً. والزِّنَة قَدرُ وزنِ الشَّيء؛ والأصل وَزْنَة. ويقال: قام مِيزانُ النَّهار، إذا انتصَفَ النَّهار. وهذا يُوازِنُ ذلك، أي هو مُحاذِيه. ووَزِينُ الرَّأْيِ: معتدِلُه. وهو راجحُ الوَزْن، إذا نسَبُوه إلى رَجَاحة الرّأْي وشِدَّة العقْل.‏
ومما شذَّ عن هذا الباب شيءٌ ذُكِرَ عن الخليل: أنَّ الوَزِين: الحنظل المعجونُ(5) كان يُتَّخَذُ طعاماً. ويقال الوَزْن: الفِدْرة من التَّمر.‏
(وزا) الواو والزاء والحرف المعتلّ أو المهموز: أُصَيلٌ يدلُّ على تجمُّعٍ في شَيءٍ واكتناز. يقال للحِمار المجتمع الخَلْق: وَزىً، وللرّجُل القصير وَزىً. وهذا غير مهموز.‏
وأمَّا المهموز فقال أبو زيد: وَزَّأْتُ الوِعاء تَوْزيئاً وتَوْزِئةً، إذا أجَدْت(6) كَنْزَه(7).‏
(وزر) الواو والزاء والراء أصلانِ صحيحان: أحدهما* الملجأ، والآخَر الثِّقَل في الشَّيء.‏
الأوَّل الوَزَر: الملجأ. قال الله تعالى: ﴿كَلاَّ لاَ وَزَرَ﴾ [القيامة 11]. وحكى الشَّيباني: أوْزَرَ فلانٌ الشَّيءَ: أحرَزَه. [و] الوِزْر: حِمْل الرَّجل إذا بَسَطَ ثوبَه فجعل فيه المتاعَ وحَمَله، ولذلك سمِّي الذَّنْب وِزْراً. وكذا الوِزْر: السِّلاح، والجمع أوزار. قال الأعشى:‏
وأعددتُ للحربِ أوزارَها *** رِماحاً طِوالاً وخَيلاً ذُكورا(8)‏
والوزير سمِّي به لأنّه يحمل الثِّقل عن صاحِبِه.‏
وحكى ناسٌ - لعلَّهُ أن يكون صحيحاً- أوزَرْتُ مالَه: ذهبتُ به. ووَزَرْتُهُ: غلَبْتُه. قال:‏
* قَدْ وَزَرَتْ جِلَّتَها أمهارُها(9) *‏
--------------ــ
(1) لفظه في اللسان: "من يزع السلطان أكثر ممن يزع القرآن". وفي الأصل هنا: "مما لا يزع"، وكلمة "لا" مقحمة.‏
(2) في الأصل: "الوزغ"، وإنما الوزغ: جمع وزغة.‏
(3) هي قراءة مجاهد، وعبد الله بن يزيد، والضحاك، ويحيى بن عبد الرحمن، وابن أبي عبلة. وقرأ الجمهور: "يزفون" مضارع زف، المضعف، وقرأ حمزة ومجاهد أيضاً، وابن وثاب والأعمش: "يزفون" مضارع أزف المزيد بالهمزة. وقرئ أيضاً: "يزفون" مبنياً للمفعول، و"يزفون" من قولهم زفاه يزفوه، بمعنى حداه. تفسير أبي حيان (7: 366) من سورة الصافات.‏
(4) بدله في المجمل واللسان والقاموس "الوزم". وأما الوزمة فسرت في القاموس بأنها المقدار.‏
(5) ونحوه في المجمل، ونصه: "ويقال: الوزين حنظل يعجن ويؤكل". لكن في اللسان والقاموس: "الحنظل المطحون".‏
(6) في الأصل: "أخذت"، والذي في المجمل واللسان والقاموس: "شددت".‏
(7) الكنز: الملء.‏
(8) ديوان الأعشى 71 واللسان (وزر).‏
(9) أنشده في اللسان (وزر) بهذا الضبط، لكن ضبط في المجمل برفع "جلتها" ونصب "أمهارها".‏

ـ

##### Türkçe

(وav, **الواو** ve **الزاء** ve **العين** babı ve onların üçüncüsü olanlar)
(**وزع**) **الواو** ve **الزاء** ve **العين**: kıyasa göre olmayan konulmuş bir yapıdır. Ve “onu işten **وَزَعْتُه**”: onu engelledim. Allah sübhânehû dedi ki: (**فَهُمْ يُوزَعُونَ**)[en-Neml 17], yani onların ilki sonları üzerine hapsedilir. **الوازع**’ın çoğulu **وَزَعَة**’dır. Ve bazı sözde: “**ما يَزَعُ السُّلطانُ أكثَرُ مِمَّا يَزَعُ القرآن**(1)”, yani insanların sultandan daha çok korkan(ları)dır.‏
Ve başka bir yapı: denir ki: “Allah falanı şükre **أَوْزَعَ**”: onu ona ilham etti. Ve denir ki o, “şeyle **أُوزِعَ**”dendir; ona düşkün olduysa; sanki Allah Teâlâ onu kendi şükrüne düşkün kılar. Ve onda insanlardan **أوزاعُ** vardır, yani cemaatler.‏

(**وزغ**) **الواو** ve **الزاء** ve **الغين**, onda ancak **الوزَغَة**(2) vardır: kertenkele. Ve zayıf erkeklere **أوزاغ** denir.‏

(**وزف**) **الواو** ve **الزاء** ve **الفاء**: denir ki **وَزَفَ** adam: yürüyüşte hızlandı. Ve şu şekilde okunmuştur: ﴿**فَأقْبَلُوا إلَيْهِ يَزِفُونَ**(3)﴾ [es-Sâffât 94] hafifletilmiş olarak.‏

(**وزم**) **الواو** ve **الزاء** ve **الميم**: yine kıyasa göre olmayan bir yapıdır; ve onda tekil kelimeler vardır. **الوَزْمة**: adamın bir defa yemesi, **الوَجْبة** gibi. Denir ki: “kışlarının **وَزْمَة**sini **وَزَمُوا**”: onun için yiyecekten kendilerine yetecek kadar azık edindiler. Ve **الوَزْمَة**(4) ve **الوَزيم**: yeşillikten bir demet. Ve **الوَزِيم**: kurutulan et. Ve kertenkelelerden **الوَزْمة**: etinin pişirilip sonra kurutulmasıdır. Ve **المتوزِّم**: basışı şiddetli olan.‏

(**وزن**) **الواو** ve **الزاء** ve **النون**: bir düzeltmeye ve doğruluğa delâlet eden bir yapıdır: “şeyi **ووزَنْتُ** tarttım, **وزْناً**.” Ve **الزِّنَة** şeyin tartısının miktarıdır; aslı **وَزْنَة**’dir. Ve denir ki: “gündüzün **مِيزانُ**u kalktı”, gündüz ortalandıysa. Ve “bu, ona **يُوازِنُ**”, yani ona hizalıdır. Ve **وَزِينُ الرَّأْيِ**: onun mutedil olanıdır. Ve o, **راجحُ الوَزْن**’dir; onu görüşün ağırlığına ve aklın şiddetine nisbet ettiklerinde.‏
Ve bu babdan şâz olan şeylerden, Halîl’den zikredilen bir şey: **الوَزِين**’in yoğrulmuş acı kavun(5) olduğu; yiyecek olarak edinilirdi. Ve **الوَزْن** denir: hurmadan bir parça.‏

(**وزا**) **الواو** ve **الزاء** ve illetli yahut hemzeli harf: bir asıldır; bir şeyde toplanmaya ve birikmeye delâlet eder. Yaratılışı toplu olan eşeğe **وَزىً** denir; kısa adama da **وَزىً**. Ve bu hemzeli değildir.‏
Hemzeli olana gelince, Ebû Zeyd dedi: “kabı **وَزَّأْتُ**; **تَوْزيئاً** ve **تَوْزِئةً**”: onun doldurmasını(7) iyi yaptığımda(6).‏

(**وزر**) **الواو** ve **الزاء** ve **الراء** iki sahih asıldır: biri sığınak, diğeri şeyde ağırlıktır.‏
Birincisi **الوَزَر**: sığınak. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**كَلاَّ لاَ وَزَرَ**﴾ [el-Kıyâme 11]. Şeybânî nakletti: “falan, şeyi **أَوْزَرَ**”: onu koruma altına aldı. Ve **الوِزْر**: adamın yüküdür; elbisesini yaydığı zaman, eşyayı onun içine koyup onu taşımasıdır; bundan dolayı günaha **وِزْراً** denildi. Ve yine **الوِزْر**: silahtır; çoğulu **أوزار**. A‘şâ dedi ki:‏
Ve savaşa onun **أوزار**ını hazırladım *** uzun mızraklar ve erkek atlar(8)‏
Ve **الوزير** bu adla adlandırıldı; çünkü o, sahibinden ağırlığı taşır.‏
Bazı kimseler nakletti –belki de sahih olur–: “malını **أوزَرْتُ**”: onu götürdüm. Ve “onu **وَزَرْتُهُ**”: ona galip geldim. Dedi ki:‏
* Onun kısrağını tayları **قَدْ وَزَرَتْ**(9) *‏

--------------ــ
(1) Lafzı Lisân’da: “**من يزع السلطان أكثر ممن يزع القرآن**”. Ve aslında burada: “**مما لا يزع**”, ve “**لا**” kelimesi araya sokulmuştur.‏
(2) Asılda: “**الوزغ**”; hâlbuki **الوزغ**: **وزغة**’nin çoğuludur.‏
(3) O, Mücâhid’in, Abdullah b. Yezîd’in, Dahhâk’ın, Yahyâ b. Abdurrahmân’ın ve İbn Ebî ‘Able’nin kıraatidir. Cumhur: “**يزفون**”u, şeddeli **زف**’in muzârîsi olarak okudu; Hamza ve Mücâhid de, İbn Vessâb ve A‘meş: “**يزفون**”u, hemze ile artırılmış **أزف**’in muzârîsi olarak okudu. Ve ayrıca: “**يزفون**” meçhul bina ile, ve “**يزفون**” da onların “**زفاه يزفوه**” sözünden; “onu sevk etti” mânâsında. Ebû Hayyân tefsiri (7: 366), Sâffât sûresinden.‏
(4) Bunun yerine Mücmel, Lisân ve Kâmûs’ta “**الوزم**” vardır. **الوزمة** ise Kâmûs’ta miktar diye tefsir edilmiştir.‏
(5) Bunun benzeri Mücmel’dedir; nassı: “ve denir ki: **الوزين** yoğrulur ve yenir bir acı kavundur.” Lâkin Lisân ve Kâmûs’ta: “öğütülmüş acı kavun”dur.‏
(6) Asılda: “**أخذت**”; Mücmel, Lisân ve Kâmûs’ta olan: “**شددت**”.‏
(7) **الكنز**: doldurma(=doluluk).‏
(8) Dîvânu’l-A‘şâ 71 ve Lisân (**وزر**).‏
(9) Lisân’da (**وزر**) bu ضبط ile rivayet etti; lâkin Mücmel’de “**جلتها**”nın ref‘i ve “**أمهارها**”nın nasbı ile ضبط edildi.‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال: وزعته عن كذا: كففته عنه. قال تعالى: ﴿وحشر لسليمان﴾ إلى قوله: ﴿فهم يوزعون﴾ [النمل/17] (الآية: ﴿وحشر لسليمان جنوده من الجن والإنس والطير فهم يوزعون﴾ ) فقوله: ﴿يوزعون﴾ [النمل/17] إشارة إلى أنهم مع كثرتهم وتفاوتهم لم يكونوا مهملين ومبعدين، كما يكون الجيش الكثير المتأذى بمعرتهم بل كانوا مسوسين ومقموعين. وقيل في قوله: ﴿يوزعون﴾ أي: حبس أولهم على آخرهم، وقوله: ﴿ويوم يحشر﴾ إلى قوله: ﴿فهم يوزعون﴾ [فصلت/19] فهذا وزع على سبيل العقوبة، كقوله: ﴿ولهم مقامع من حديد﴾ [الحج/21] وقيل: لا بد للسلطان من وزعة (الفائق 3/160، والبصائر 5/205)، وقيل: الوزوع الولوع بالشيء (انظر العين 2/207). يقال: أوزع الله فلانا: إذا ألهمه الشكر، وقيل: هو من أوزع بالشيء: إذا أولع به، كأن الله تعالى يوزعه بشكره، ورجل وزوع، وقوله: ﴿رب أوزعني أن أشكر نعمتك﴾ [النمل/19] قيل: معناه: ألهمني (انظر العين 2/207)، وتحقيقه: أولعني ذلك، واجعلني بحيث أزع نفسي عن الكفران.

##### Türkçe

- Denilir: **وزعته عن كذا**: onu ondan alıkoydum. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وحشر لسليمان**﴾ … şu sözüne kadar: ﴿**فهم يوزعون**﴾ [en-Neml/17] (âyet: ﴿**وحشر لسليمان جنوده من الجن والإنس والطير فهم يوزعون**﴾) ; bunun üzerine O’nun sözü: ﴿**يوزعون**﴾ [en-Neml/17], onların çoklukları ve farklılıklarına rağmen ihmal edilmiş ve uzaklaştırılmış olmadıklarına işarettir; çok olan, onların ağırlıklarından eziyet gören ordu gibi; bilakis idare edilmiş ve bastırılmış idiler. Ve ﴿**يوزعون**﴾ sözü hakkında “yani: onların ilkinin sonlarına tutulması (alıkonması)” denildi. Ve O’nun sözü: ﴿**ويوم يحشر**﴾ … şu sözüne kadar: ﴿**فهم يوزعون**﴾ [Fussılet/19]; işte bu **وزع**, ceza yolu üzerinedir; O’nun sözü gibi: ﴿**ولهم مقامع من حديد**﴾ [el-Hac/21]. Ve “Sultanın mutlaka **وزعة**’ye ihtiyacı vardır” denildi (el-Fâik 3/160, el-Besâir 5/205). Ve “**الوزوع** bir şeye düşkünlüktür” denildi (bk. el-‘Ayn 2/207). Denilir: **أوزع الله فلانا**: ona şükrü ilham ettiğinde. Ve “o, **أوزع بالشيء**’dendir: ona düşkün olduğunda; sanki Yüce Allah onu O’na şükretmekle alıkoyar” denildi. Ve **رجل وزوع**. Ve O’nun sözü: ﴿**رب أوزعني أن أشكر نعمتك**﴾ [en-Neml/19]; “manası: bana ilham et” denildi (bk. el-‘Ayn 2/207). Ve bunun tahkiki: “Beni buna düşkün kıl; ve beni, kendimi nankörlükten alıkoyacağım bir hâl üzere kıl.”

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ز ع
وزعته‏:‏ كففته فاتزع ووازعته‏:‏ مانعته‏.‏
والشيب وازع‏.‏
وهو وازع العسكر‏:‏ لمن يزع من يتقدّم منهم‏.‏
ولا بدّ للناس من وزعةٍ‏:‏ من كففة عن الشرّ والبغي‏.‏
ووزع نفسه عن الجهل والهوى‏.‏
قال‏:‏ إذا لم أزع نفسي عن الجهل والصّبا لينفعها علمي فقد ضرّها جهلي وفلان متّزع‏:‏ عزيز النفس ممتنع‏.‏
وأوزعه الله الشكر‏.‏
وأنا أستوزع الله شكر نعمته‏.‏
وأولعت به وأوزعت وأنا به مولع وموزع ولي به ولوع ووزوع وأولعته به وأوزعته‏.‏
ووزّع المال والخاج توزيعاً‏:‏ قسمه‏.‏
وبها أوزاع من الناس وأوشاب‏:‏ ضروب متفرّقون‏.‏
وتقول‏:‏ ذهبت نفسه شعاعاً ولحمه أوزاعاً‏.‏
قال يزيد بن الحكم الثقفيّ‏:‏ وما لهم إلا أوزاع من الصّرم‏.‏
قال‏:‏ فاستدبروا كلّ ضحضاح مدفّئة والمحصنات وأوزاعاً من الصرم استدبروا‏:‏ استاقوا‏:‏ والضحضاح‏:‏ الإبل الكثيرة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ توزّعته الأفكار وهو متوزّع القلب‏.‏

##### Türkçe

و ز ع
**وزعته**: onu engelledim; böylece o da engellendi. Ve **وازعته**: ona mâni oldum.
Ve ak saç **وازع**dır.
Ve o, ordunun **وازع**ıdır: onlardan öne geçeni engelleyen kimse için.
Ve insanların mutlaka bir **وزعةٍ**si vardır: onları şerden ve azgınlıktan alıkoyan(lar).
Ve nefsini cehaletten ve hevâdan **وزع** etti.
Dedi ki: Eğer nefsimi cehaletten ve gençlik hevesinden **أزع** etmezsem, ilmim ona fayda versin diye; artık cehaletim ona zarar vermiştir. Ve falan **متّزع**dır: nefsi izzetli, çekinen.
Ve Allah ona şükrü **أوزعه** etti.
Ve ben Allah’tan nimetinin şükrünü **أستوزع** ederim.
Ve ona tutuldu(m) ve **أوزعت**; ve ben ona tutkunum ve **موزع**; ve benim için ona karşı **ولوع** ve **وزوع** vardır. Ve onu ona **أولعته** ve onu ona **أوزعته**.
Ve malı ve haraçı **وزّع** etti, **توزيعاً**: onu paylaştırdı.
Ve onda insanlardan **أوزاع** ve **أوشاب** vardır: dağınık türler.
Ve dersin ki: nefsi ışınlar hâlinde gitti ve eti **أوزاعاً** (parçalar) hâlinde.
Yezîd b. el-Hakem es-Sekafî dedi ki: Ve onların, sürüden ancak **أوزاع** (parçalar)ı vardır.
Dedi ki: Böylece her **ضحضاح** **مدفّئة**yi ve iffetli kadınları ve sürüden **أوزاعاً**ı arkalarına aldılar; **استدبروا**: sevk ettiler; ve **الضحضاح**: çok develerdir.
Mecazdan: fikirler onu **توزّعته**; ve o, kalbi **متوزّع**dır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَزْعُ: كَفُّ النفْسِ عن هَواها. وزَعَه وبه يَزَعُ ويَزِعُ وزْعاً: كفَّه فاتَّزَعَ هو أَي كَفَّ، وكذلك ورِعْتُه. والوازِعُ في الحرْبِ: المُوَكَّلُ بالصُّفُوفِ يَزَعُ من تقدَّم منهم بغير أَمره. ويقال: وزَعْتُ الجَيْشَ إِذا حَبَسْتَ أَوَّلَهم على آخرهم. وفي الحديث: أَن إِبليس رأَى جبريلَ، عليه السلام، يوم بَدْرٍ يَزَعُ الملائكةَ أَي يُرتِّبُهم ويُسَوِّيهِم ويَصُفُّهم للحربِ فكأَنه يَكُفُّهم عن التفَرُّقِ والانْتِشارِ. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَنّ المُغِيرَةَ رَجُلٌ وازِعٌ؛ يريد أَنه صالح للتقدّم على الجيش وتدبيرِ أَمرهم وترتيبهم في قتالهم. وفي التنزيل: فهم يُوزَعُونَ، أَي يُحْبَسُ أَوّلُهم على آخِرهم، وقيل: يُكَفُّونَ. وفي الحديث: مَن يَزَعُ السلطانُ أَكثرُ ممن يَزَعُ القرآنُ؛ معناه أَنّ مَن يَكُفُّ عن ارتِكابِ العَظائِم مَخافةَ السلطانِ أَكثرُ ممن تَكُفُّه مخافةُ القرآنِ واللهِ تعالى، فمن يكفُّه السلطانُ عن المعاصي أَكثر ممن يكفه القرآنُ بالأَمْرِ والنهيِ والإِنذار؛ وقول خصيب الضَّمْرِيّ:
لما رأَيتُ بَني عَمْرٍو وَيازِعَهُم،
أَيْقَنْتُ أَنِّي لهم في هذه قَوَدُ
أَراد وازِعَهم فقلب الواو ياء طلباً للخفة وأَيضاً فتَنَكَّبَ الجمع بين واوين: واو العطف وياء الفاعل
(* قوله« وياء الفاعل» كذا بالأصل،) وقال
السكري: لغتهم جعل الواو ياء؛ قال النابغة:
على حِينَ عاتَبْتُ المَشِيبَ على الصِّبا،
وقلتُ: أَلَمّا أَصْحُ، والشَّيبُ وازِعُف
وفي حديث الحَسَنِ لما وَليَ القضاءَ قال: لا بد للناس من وَزَعةٍ أَي أَعْوانٍ يَكُفُّونهم عن التعدي والشرِّ والفَسادِ، وفي رواية: من وازِعٍ أَي من سلطانٍ يَكُفُّهم ويَزَعُ بعضَهم عن بعضهم، يعين السلطانَ وأَصحابَه. وفي حديث جابر: أَردت أَن أَكْشِفَ عن وجْهِ أَبي لمّا قُتِلَ والنبيُّ، صلى الله عليه وسلم، ينظر إِلي فلا يَزَعُني أَي لا يَزْجُرُني ولا يَنْهاني. ووازِعٌ وابنُ وازِعٍ، كلاهما: الكلب لأَنه يَزَعُ الذئب عن الغنم أَي يكُفُّه. والوازِعُ: الحابِسُ العسكرِ المُوَكَّلُ بالصفوفِ يتقدَّم الصف فيصلحه ويقدِّم ويؤَخر، والجمع وزَعةٌ ووُزّاعٌ. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه، وقد شُكِيَ إِليه بعضُ عُمّالِه لِيَقْتَصَّ منه فقال: أَنا أُقِيدُ من وزَعةِ اللهِ، وهو جمع وازِعٍ، أَراد أُقِيدُ من الذين يكفَّونَ الناسَ عن الإِقْدام على الشر. وفي رواية: أَن عمر قال لأَبي بكر أَقِصَّ هذا من هذا بأَنْفِه، فقال: أَنا لا أُقِصُّ من وزَعَةِ الله، فأَمْسَكَ.
والوَزِيعُ: اسم للجمْعِ كالغَزيِّ. وأَوْزَعْتُه بالشيء: أَغْرَيْتُه فأُوزِعَ به، فهو مُوزَعٌ به أَي مُغْرًى به؛ ومنه قول النابغة: فَهابَ ضُمْرانُ منه، حيثُ يُوزِعُه
طَعْنَ المُعارِكِ عند المَحْجِرِ النَّجُدِ
أَي يُغْرِيه. وفاعل يُوزِعُه مضمر يعود على صاحبه أَي يُغْرِيه صاحبُه، وطَعْنَ منصوب بهابَ، والنَّجُدُ نعت المُعارِكِ ومعناه الشجاعُ، وإِن جعلته نعتاً للمَحْجِر فهو من النَّجَدِ وهو العَرَقُ، والاسم والمصدرُ جميعاً الوَزُوعُ، بالفتح. وفي الحديث: أَنه كان مُوزَعاً بالسِّواكِ أَي مُولَعاً به. وقد أُوزِعَ بالشيء يُوزَعُ إِذا اعتادَه وأَكثر منه وأُلْهِمَ. والوَزُوعُ: الوَلُوعُ؛ وقد أُوزِعَ به وَزُوعاً: وقد أُوزِعَ به وَزُوعاً: كأُولِعَ به وُلُوعاً. وحكى اللحياني: إِنه لَوَلُوعٌ وَزُوعٌ، قال: وهو من الإتباع. وأَوْزَعَه الشيءَ: أَلْهَمه إِياه. وفي التنزيل: ربِّ أَوْزِعْني أَن أَشكر نِعْمَتَكَ التي أَنْعَمْتَ عليّ؛ ومعنى أَوْزِعْني أَلْهِمْني وأَولِعْني به، وتأْويلُه في اللغة كُفَّني عن الأَشياء إلا عن شكر نعمتك، وكُفَّني عما يُباعِدُني عنك. وحكى اللحياني: لِتُوزَعْ بتقوى الله أَي لِتُلْهَمْ بتقوى الله؛ قال ابن سيده: هذا نص لفظه وعندي أَن معنى قولهم لِتُوزَعْ بتقوى الله من الوَزُوع الذي هو الوُلُوعُ، وذلك لأَنه لا يقال في الإلهام أَوْزَعْتُه بالشيء، إِنما يقال أَوْزَعْتُه الشيءَ. وقد أَوْزَعَه الله إِذا أَلْهَمَه. واسْتَوْزَعٌتُ الله شُكره فأَوْزَعَني أَي اسْتَلْهَمْتُه فأَلْهَمَني. ويقال: قد أَوْزَعْتُه بالشيء إِيزاعاً إِذا أَغْرَيته، وإِنه لمُوزَعٌ بكذا وكذا أَي مُغْرًى به، والاسم الوَزُوعُ. وأُوزِعْتُ الشيءَ: مثل أُلهِمْتُه وأُولِعْتُ به. والتوْزِيعُ: القِسْمَةُ والتَّفْرِيقُ. ووَزَّعَ الشيء: قَسَّمه وفَرَّقه. وتوزعوه فيما بينهم أَي تَقَسَّموه،يقال: وزَّعْنا الجَزُورَ فيما بيننا. وفي حديث الضحايا: إلى غُنَيْمةٍ فَتَوَزَّعُوها أَي اقتسموها بينهم. وفي الحديث: أَنه حَلَقَ شعَره في الحج ووَزَّعَه بين الناس أَي فَرَّقه وقسَمه بينهم، وَزَّعه يُوَزِّعُه تَوزِيعاً، ومن هذا أُخِذَ الأَوزاعُ، وهم الفِرَقُ من الناس، يقال أَتَيْتُهم وهم أَوْزاعٌ أَي مُتَفَرِّقُون. وفي حديث عمر: أَنه خرج ليلة في شهر رمضان والناسُ أَوْزاعٌ أَي يصلون متفرقين غير مجتمعين على إِمام واحد، أَراد أَنهم كانوا يتنفلون فيه بعد العشاء متفرقين؛ وفي شعر حسان:
بضَرْبٍ كإِيزاعِ المَخاصِ مُشاشَه
جعل الإِيزاعَ موضع التَّوْزِيعِ وهو التَفْريقُ، وأَراد بالمُشاشِ ههنا البَوْلَ، وقيل: هو بالغين المعجمة وهو بمعناه. وبها أَوزاعٌ من الناس وأَوْباشٌ أَي فِرَقٌ وجماعات، وقيل: هم الضُّرُوب المتفرَّقون، ولا واحد لأَوزاع؛ قال الشاعر يمدح رجلاً:
أَحْلَلْت بيتَك بالجَمِيعِ، وبعضُهم
مُتَفَرِّقٌ لِيَحِلَّ بالأَوْزاعِ
الأَوْزاعُ ههنا: بيوت منْتَبِذةٌ عن مُجْتَمَعِ الناسِ. وأَوْزَعَ بينهما: فرَّقَ وأَصْلَحَ. والمتَّزِعُ: الشديدُ النفْسِ؛ وقول خصيب يذكر قُرْبَه من عَدُوٍّ له:
لمّا عَرَفْتُ بَني عَمْرٍو ويازِعَهُمْ،
أَيْقَنْتُ أَنِّي لهُمْ في هذه قَوَدُ
قال: يازِعُهم لغتهم يريدون وازِعَهم في هذه الوقعة أَي سَيَسْتَقِيدُون منا.
وأَوْزَعَتِ الناقةُ ببولها أَي رَمَتْ به رَمْياً وقطَّعَتْه، قال الأصمعي: ولا يكون ذلك إِلاَّ إِذا ضربها الفحل؛ قال ابن بري: وقع هذا الحرف في بعض النسخ مصحَّفاً، والصواب أَوْزَغَتْ، بالغين معجمة، قال: وكذلك ذكره الجوهري في فصل وزَغَ.
والأَوْزاعُ: بطن من همْدانَ منهم الأَوْزاعِيُّ. والأَوْزاعُ: بطون من حِمْيَر، سموا بهذا لأَنهم تفرَّقوا. ووَزُوعُ: اسم امرأَة. وفي حديث قيس بن عاصم: لا يُوزَعُ رجل عن جمل يَخْطِمُه
(* قوله «يخطمه» تقدم في ورع:
يختطمه، والمؤلف في المحلين تابع للنهاية.) أَي لا يُكَفُّ ولا يُمْنع؛ هكذا ذكره أَبو موسى في الواو مع الزاي، وذكره الهروي في الواو مع الراء، وقد تقدّم.

##### Türkçe

**الوَزْعُ**: nefsin hevasından alıkonmasıdır. Onu **وزَعَه** ve onunla **يَزَعُ** ve **يَزِعُ** diye (kullanılır); **وزْعاً**: onu alıkoydu; böylece o da **اتَّزَعَ** yani alıkoydu; aynı şekilde **ورِعْتُه** (de böyledir). Savaşta **الوازِعُ**: saflarla görevlendirilmiş kimsedir; onlardan emri olmaksızın öne geçen kimseyi alıkoyar. Ve denilir: **وزَعْتُ الجَيْشَ**: ordunun önünü sonuna (bekletip) hapsettiğin zaman. Hadiste: İblîs’in Bedir günü Cebrâil’i, عليه السلام, melekleri **يَزَعُ** ederken gördüğü (rivayet edilmiştir); yani onları düzenler, onları eşitler ve onları savaş için saf saf dizer; sanki onları dağılmaktan ve yayılmaktan alıkoyuyor gibidir. Ebû Bekir’in, رضي الله عنه, hadisinde: Muğîre’nin **وازِعٌ** bir adam olduğu; bununla, ordunun önüne geçmeye, onların işini tedbir etmeye ve onları savaşlarında düzenlemeye elverişli olduğunu kasteder. Tenzilde: **فهم يُوزَعُونَ**; yani onların ilki sonlarına hapsedilir; ve denildi: alıkonurlar. Hadiste: “Sultanın **يَزَعُ** ettiği kimse, Kur’an’ın **يَزَعُ** ettiğinden daha çoktur”; manası: sultandan korkarak büyük günahlara girişmekten alıkonan kimse, Kur’an’dan ve yüce Allah’tan korkarak alıkonan kimseden daha çoktur; öyleyse sultanın günahlardan alıkoyduğu kimse, Kur’an’ın emir, nehiy ve uyarı ile alıkoyduğundan daha çoktur. Hasîb ed-Damrî’nin sözü:
لما رأَيتُ بَني عَمْرٍو وَيازِعَهُم،
أَيْقَنْتُ أَنِّي لهم في هذه قَوَدُ
**وازِعَهم**’i kastetti; hafiflik istemek için vavı yâ’ya çevirdi; ayrıca iki vavı bir araya getirmekten kaçındı: atıf vavı ve fail yâ’sı.
(* “وياء الفاعل” sözü: asılda böyledir.) Sükkerî dedi ki: onların dili vavı yâ yapmaktır; Nâbiga dedi ki:
على حِينَ عاتَبْتُ المَشِيبَ على الصِّبا،
وقلتُ: أَلَمّا أَصْحُ، والشَّيبُ وازِعُف
Hasen’in, kazayı üstlendiğinde, hadisinde dedi ki: İnsanlar için mutlaka **وَزَعةٍ** gerekir; yani onları taşkınlıktan, kötülükten ve bozgunculuktan alıkoyan yardımcılar; bir rivayette: **من وازِعٍ**; yani onları alıkoyan ve onların bir kısmını bir kısmından **يَزَعُ** eden bir sultandan; sultana ve ashabına yardım eder. Câbir’in hadisinde: “Öldürüldüğünde babamın yüzünü açmak istedim; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, bana bakıyordu da beni **يَزَعُني** etmiyordu”; yani beni azarlamıyor ve beni yasaklamıyordu. **وازِعٌ** ve **ابنُ وازِعٍ**, ikisi de: köpektir; çünkü kurdu koyundan **يَزَعُ** eder, yani onu alıkoyar. **الوازِعُ**: orduyu hapseden, saflarla görevlendirilmiş (kimsedir); safın önüne geçer, onu düzeltir, öne alır ve geri bırakır; çoğulu **وزَعةٌ** ve **وُزّاعٌ**’dır. Ebû Bekir’in, رضي الله عنه, hadisinde: işçilerinden bazısı kendisine şikâyet edildi de ondan kısas almak için (çağırdı); şöyle dedi: “Ben Allah’ın **وزَعةِ**’sinden kısas alırım”; bu, **وازِعٍ**’in çoğuludur; kötülüğe atılmaktan insanları alıkoyan kimselerden kısas alırım demek istedi. Bir rivayette: Ömer’in Ebû Bekir’e “Bunu bunun burnundan kısasla” dediği; o da “Ben Allah’ın **وزَعَةِ**’sinden kısas almam” dedi; bunun üzerine (Ömer) vazgeçti.

**الوَزِيعُ**: **الغَزيِّ** gibi cem‘ için bir isimdir. **أَوْزَعْتُه بالشيء**: onu o şeyle kışkırttım; böylece onunla **أُوزِعَ** oldu; o da onunla **مُوزَعٌ**’dır; yani onunla kışkırtılmıştır; Nâbiga’nın sözü de bundandır:
فَهابَ ضُمْرانُ منه، حيثُ يُوزِعُه
طَعْنَ المُعارِكِ عند المَحْجِرِ النَّجُدِ
Yani onu kışkırtır. **يُوزِعُه**’nin faili gizlidir; sahibine döner; yani sahibi onu kışkırtır. **طَعْنَ** kelimesi **هابَ** ile mansuptur. **النَّجُدُ**, **المُعارِكِ**’in sıfatıdır; manası: yiğit olandır. Eğer onu **المَحْجِر**’in sıfatı yaparsan, o **النَّجَد**’dendir; o da terdir. İsim ve masdarın ikisi de **الوَزُوعُ**’dur; fetha ile. Hadiste: onun misvakla **مُوزَعاً** olduğu; yani ona düşkün olduğu. Ve bir şeyle **أُوزِعَ** olur, **يُوزَعُ**; onu alışkanlık edindiği, ondan çok yaptığı ve (ona) ilham olunduğu zaman. **الوَزُوعُ**: düşkünlüktür; ve onunla **وَزُوعاً** **أُوزِعَ** olmuştur: onunla **وُلُوعاً** düşkün kılınmak gibi. Lihyânî nakletti: “O, elbette **وَلُوعٌ وَزُوعٌ**’dur”; dedi ki: bu, itbâ‘dandır. **أَوْزَعَه الشيءَ**: onu ona ilham etti. Tenzilde: **ربِّ أَوْزِعْني أَن أَشكر نِعْمَتَكَ التي أَنْعَمْتَ عليّ**; **أَوْزِعْني**’nin manası: bana ilham et ve beni ona düşkün kıl; dildeki te’vili: beni şeylerden alıkoy, ancak nimetinin şükründen alıkoyma; ve beni senden uzaklaştıran şeyden alıkoy. Lihyânî nakletti: **لِتُوزَعْ بتقوى الله**; yani Allah takvasıyla ilham olunasın; İbn Sîde dedi ki: bu, lafzının nassıdır; bende ise “**لِتُوزَعْ بتقوى الله**” sözünün manası, düşkünlük olan **الوَزُوع**’dandır; çünkü ilhamda “**أَوْزَعْتُه بالشيء**” denilmez; ancak “**أَوْزَعْتُه الشيءَ**” denilir. Allah onu **أَوْزَعَه** etmiştir; yani ona ilham etmiştir. **واسْتَوْزَعٌتُ الله شُكره**: Allah’tan onun şükrünü istedim; o da beni **فأَوْزَعَني** etti; yani ondan ilham istedim de bana ilham etti. Ve denilir: onu bir şeyle **أَوْزَعْتُه بالشيء إِيزاعاً**; onu kışkırttığım zaman; ve o, şöyle şöyle ile **لمُوزَعٌ**’dır; yani onunla kışkırtılmıştır; isim **الوَزُوعُ**’dur. **وأُوزِعْتُ الشيءَ**: **أُلهِمْتُه** ve **أُولِعْتُ به** gibidir.

**والتوْزِيعُ**: paylaştırma ve ayırmadır. **وَزَّعَ الشيء**: onu paylaştırdı ve ayırdı. Onu aralarında **توزعوه**; yani onu paylaştılar; denilir: **وزَّعْنا الجَزُورَ فيما بيننا**. Kurbanlar hadisinde: “Bir küçük ganimete (gittiler) de onu **فَتَوَزَّعُوها**”; yani onu aralarında paylaştılar. Hadiste: hacda saçını tıraş etti ve onu insanlar arasında **وَزَّعَه**; yani onu aralarında ayırdı ve paylaştırdı; **وَزَّعه يُوَزِّعُه تَوزِيعاً**. Bundan **الأَوزاعُ** alınmıştır; onlar, insanlardan fırkalardır; denilir: “Onlara geldim, onlar **أَوْزاعٌ** idi”; yani dağınık idiler. Ömer’in hadisinde: Ramazan ayında bir gece çıktı, insanlar **أَوْزاعٌ** idi; yani tek bir imama toplanmış olmaksızın dağınık olarak namaz kılıyorlardı; onların yatsıdan sonra onda dağınık olarak nafile kıldıklarını kastetti. Hassân’ın şiirinde:
بضَرْبٍ كإِيزاعِ المَخاصِ مُشاشَه
**الإِيزاعَ**’ı **التَّوْزِيعِ**’in yerine koydu; o da ayırmadır. Burada **المُشاشِ** ile idrarı kastetti; ve denildi: o, mu‘ceme **غ** ile (yani) aynı manadadır. Ve onda insanlardan **أَوزاعٌ** ve **أَوْباشٌ** vardır; yani fırkalar ve topluluklar; ve denildi: onlar, dağınık çeşitlerdir; **أَوزاع**’ın tekili yoktur. Şairin bir adamı övdüğü sözü:
أَحْلَلْت بيتَك بالجَمِيعِ، وبعضُهم
مُتَفَرِّقٌ لِيَحِلَّ بالأَوْزاعِ
Burada **الأَوْزاعُ**: insanların toplanma yerinden uzak, ayrı düşmüş evlerdir. **أَوْزَعَ بينهما**: ayırdı ve ıslah etti. **والمتَّزِعُ**: nefsi şiddetli olandır. Hasîb’in, kendisine düşman birine yakınlığını anarak söylediği:
لمّا عَرَفْتُ بَني عَمْرٍو ويازِعَهُمْ،
أَيْقَنْتُ أَنِّي لهُمْ في هذه قَوَدُ
Dedi ki: **يازِعُهم** onların dilidir; bu vak‘ada **وازِعَهم**’i kasteder; yani bizden kısas alacaklardır.

Dişi deve, idrarıyla **أَوْزَعَتِ**; yani onu atarcasına attı ve onu parça parça etti. Asma‘î dedi ki: bu, ancak erkek deve onu aştığı zaman olur. İbn Berrî dedi ki: bu harf bazı nüshalarda tashîf edilmiş olarak vâki olmuştur; doğrusu mu‘ceme **غ** ile **أَوْزَغَتْ**’tir. Dedi ki: Cevherî de onu **وزَغَ** faslında böyle zikretmiştir.

**الأَوْزاعُ**: Hemdân’dan bir batındır; onlardan **الأَوْزاعِيُّ** vardır. **الأَوْزاعُ**: Himyer’den batınlardır; bu adla adlandırıldılar; çünkü dağıldılar. **وَزُوعُ**: bir kadının adıdır. Kays b. Âsım hadisinde: “Bir adam, onu yularlayan bir deveden **لا يُوزَعُ** edilmez.”
(* “يخطمه” sözü: **ورع** maddesinde “يختطمه” geçti; müellif iki yerde de **النهاية**’ye tâbi olmuştur.) Yani alıkonmaz ve engellenmez. Ebû Mûsâ onu vav ile zayda zikretti; Herevî onu vav ile râ’da zikretti; ve daha önce geçti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ز ع * * وَزَعَه * يزعه * وَزْعاً * مثل وضعه يضعه وَضْعا أي كفه * فاتَّزَع * هو أي كف و * أَوْزَعَه * بالشيء أغراه به و * اسْتَوْزَعْتُ * الله شكره * فَأَوْزَعَنِي * أي استلهمته فألهمني و * الوَازِعُ * الذي يتقدم الصف فيصلحه ويقدم ويؤخر وجمعه * وَزَعَةٌ * وهو في حديث أبي بكر وقال الحسن لا بد للناس من * وَازِعٍ * أي من سلطان يكفهم يقال * وَزَعْتُ * لجيش إذا حبست أولهم على آخرهم قال الله تعالى ﴿فهو يوزعون﴾ و * التَّوْزِيع * القسمة والتفريق يقال * تَوَزَّعُوه * فيما بينهم أي تقسموه و * الأَوْزاع * بطن من همدان ومنهم * الأَوْزَاعِيّ

##### Türkçe

* و ز ع * **وَزَعَه** * **يزعه** * **وَزْعاً** * **مثل وضعه يضعه وَضْعا** أي onu alıkoydu. * **فاتَّزَع** * هو أي alıkoydu ve * **أَوْزَعَه** * **بالشيء** onu onunla kışkırttı. ve * **اسْتَوْزَعْتُ** * Allah’tan O’nun şükrünü (vermeyi) istedim. * **فَأَوْزَعَنِي** * أي onu kendisinden ilham istedim de bana ilham etti. ve * **الوَازِعُ** * safın önüne geçen, onu düzelten, öne alan ve geri bırakan kimsedir; çoğulu * **وَزَعَةٌ** *’dır. Ve o, Ebû Bekir’in hadisindedir. Hasan dedi ki: İnsanlar için mutlaka bir * **وَازِعٍ** * gerekir; yani onları alıkoyan bir sultan. Denir ki: * **وَزَعْتُ** * bir orduya; yani onların ilkini sonları üzerine hapsettim (tuttum). Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**فهو يوزعون**﴾ ve * **التَّوْزِيع** * taksim ve ayırmadır. Denir ki: * **تَوَزَّعُوه** * **فيما بينهم**; yani onu aralarında taksim edin. ve * **الأَوْزاع** * Hemdân’dan bir batındır; onlardandır * **الأَوْزَاعِيّ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وزعته، كوضع، أزعه وزعا، هكذا في الأصول الصحيحة المعتمدة، وفي بعضها: وزغته كوضع، أزغه فقيل: فيه إشارة إلى اللغتين، إحداهما بالضبط، والثانية بذكر المضارع، أي: كففته ومنعته، فاتزع هو، أي: كف، كما في الصحاح وفي الحديث: من يزع السلطان أكثر ممن يزع القرآن، أي من يكف عن ارتكاب الجرائم مخافة السلطان أكثر ممن تكفه مخافة القرآن.
 وفي حديث جابر: فلا يزعني أي لا يزجرني ولا ينهاني.
 وأوزعه بالشيء إيزاعا: أغراه به، بالضم فهو موزع كمكرم، أي: مغرى به، نقله الجوهري قال: ومنه قول النابغة:
  فهاب ضمران منه حيث يوزعـه                      طعن المعارك عند المحجر النجد أي: يغريه، وفاعل يوزعه مضمر يعود على صاحبه.
 وفي الحديث: أنه كان موزعا بالسواك، أي: مولعا به، وقد أوزع بالشيء: إذا اعتاده وأكثر منه، وألهم، والاسم والمصدر جميعا الوزوع، بالفتح كما في الصحاح وذكر الفتح مستدرك، وكذلك الولوع، وقد أولع به ولوعا، وحكى اللحياني: إنه لولوع وزوع، قال: وهو من الإتباع، وفي العباب: وهما من المصادر التي جاءت بفتح أوائلها، قال المرار بن سعيد:
  بل إنك والتشوق بعد شيب                      أجهلا كان ذلك أم وزوعا قال: وليس ضم الواو من كلامهم.
 قلت: وقد تقدم مرارا أن فعولا بالفتح في المصادر قليل جدا، وذكرت نظائرها في الهمزة، على ما قاله سيبويه، وما زادوه عليه ولم يذكروا هذا، فتأمله.

  والوزعة، محركة: جمع وازع، وهم الولاة المانعون من محارم الله تعالى، ومنه حديث الحسن: لا بد للناس من وزعة، أي: أعوان يكفونهم، عن التعدي والشر والفساد، وفي رواية: وازع أي من سلطان يكفهم ويزع بعضهم عن بعض، يعني السلطان وأصحابه، وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه وقد شكي إليه بعض عماله،يعني المغيرة بن شعبة ليقتص منه، فقال: أنا أقيد من وزعة الله أراد أأقيد من الذين يكفون الناس عن الأقدام على الشر.
 والوازع: الكلب، لأنه يكف الذئب عن الغنم، نقله الجوهري.
 والوازع: الزاجر عن الشيء والناهي عنه، ومنه حديث جابر المتقدم.
 والوازع: من يدبر أمور الجيش، ويرد من شذ منهم، وهو الموكل بالصفوف، يزع من تقدم ويرد من شذ منهم وهو الموكل بالصفوف يزع من تقدم منهم بغير أمره.
 ويقال: وزعت الجيش وزعا: إذا حبست أولهم على آخرهم وفي الحديث: إن إبليس رأى جبريل عليه السلام يوم بدر يزع الملائكة أي: يرتبهم ويسويهم ويصفهم للحرب، فكأنه يكفهم عن التفرق والإنتشار، ومنه أيضا حديث أبي بكر، رضي الله عنه: إن المغيرة رجل وازع، يريد أنه صالح للتقدم على الجيش، وتدبير أمرهم، وترتيبهم في قتالهم، وفي التنزيل العزيز: فهم يوزعون أي يحبس أولهم على آخرهم، وقيل: يكفون.
 وقول أبي ذؤيب يصف ثورا:
  فغدا يشرق متنه فبدا لـه                      أولى سوابقها قريبا توزع أي: تغرى، وقيل تكف وتحبس على ما تخلف منها، ليجتمع بعضها إلى بعض، يعني الكلاب.
 والوازع بن الذراع ويقال: ابن الوازع، ذكره أبو بكر بن علي الذكواني في معجم الصحابة ولم يخرج له شيئا، و الذي في المعجم: ابن الذراع.
 والوازع: رجل آخر غير منسوب روى عنه ابنه ذريح، ذكره ابن ماكولا: صحابيان، رضي الله عنهما.
 وازع بن عبد الله الكلاعي تابعي.
 وأبو الوازع النهدي، وأبو الوازع عمير، وأبو الوازع جابر بن عمرو الراسبي البصري: تابعيون، الأخير روى عن أبي برزة الأسلمي، وعنه أبان بن صمعه قاله المزي، وزاد ابن حبان في الثقات فيمن روى عنه شداد بن سعيد، وقال أيضا: أبو الوازع عن عمر، وعنه السفيانان، فيحتمل أن يكون النهدي، أو الذي اسمه عمير فانظر ذلك.
 وهذيل تقول للوازع: يازع بالياء، قال حصيب الهذلي يذكر فرته من العدو:
  لما عرفت بني عمرو ويازعهم                      أيقنت أني لهم في هذه قـود أراد: وازعهم، فقلب الواو ياء، طلبا للخفة، وأيضا فتنكب الجمع بين واوين: واو العطف وياء الفاعل، وقال السكري: لغتهم جعل الواو ياء. وقال النابغة:
  على حين عاتبت المشيب على الصبا                      وقلت ألما أصح والـشـيب وازع والأوزاع: الفرق من الناس، والجماعات يقال: أتيتهم وهم أوزاع، أي: متفرقون، وقيل: هم الضروب المتفرقون، ولا واحد للأوزاع، ومنه حديث عمر، رضي الله عنه: خرج ليلة شهر رمضان والناس أوزاع، أي: يصلون متفرقين غير مجتمعين على إمام واحد.

  والأوزاع: لقب مرثد بن زيد بن زرعة بن كعب بن زيد بن سهل بن عمرو بن قيس بن معاوية بن جشم بن عبد شمس بن وائل بن الغوث بن قطن بن عريب بن زهير بن أبين بن الهميسع بن حمير أبي بطن من همدان هكذا في العباب والصحاح ونسبهم في حمير، كما عرفت ولكن عدادهم اليوم في همدان، سموا بذلك لأنهم تفرقوا، منهم الإمام أبو عمرو عبد الرحمن بن عمرو الأوزاعي، الفقيه المشهور، وقال البخاري: الأوزاعي من حمير الشام.
 قال: والأوزاع: ة، بدمشق خارج باب الفراديس. قلت: كأنها نسبت إليهم، وقال غيره: منها: أبو أيوب مغيث بن سمي، الأوزاعي، قال ابن حبان: كان يقول: إنه أدرك ألف صحابي، وعبارة ابن حبان: زهاء ألف من الصحابة، رضي الله عنهم وروى عنه زيد بن واقد، وأهل الشام، قال الصاغاني: توفي ببيروت.
 وموزع، كمجمع: ة، باليمن كبيرة، قال الصاغاني: وهي سادس منازل حاج عدن. قلت: وقد خرج منها فضلاء على اختلاف الطبقات.
 وأزيع، كزبير: علم أصله، وزيع، بالواو، كإشاح ووشاح، وقد مر للمصنف في فصل الهمزة مع العين أيضا وهذا محل ذكره، على الصواب.
 وأوزعني الله تعالى: ألهمني، قال الله تعالى: رب أوزعني أن أشكر نعمتك وتأويله في اللغة: كفني عن الأشياء، إلا عن شكر نعمتك، وكفني عما يباعدني عنك.
 واستوزع الله تعالى شكره: استلهمه فأوزعه، وحكى اللحياني: لتوزع بتقوى الله، أي: لتلهم، قال ابن سيده: هذا نص لفظه، وعندي أن معنى قولهم: لتوزع بتقوى الله، أي: تولع به، وذلك لأنه لا يقال أوزعته الشيء.
 وأما أوزعت الناقة ببولها إيزاعا: إذا رمت به رميا، فبالمعجمة نبه عليه ابن بري، وأبو سهل، وأبو زكريا، والصاغاني وكلهم قالوا: هذا تصحيف، والصواب أنه بالغين المعجمة وقد غلط الجوهري حيث صحفه، وهو ذكره في الغين على الصحة كما سيأتي.
 والتوزيع: القسمة والتفريق وقد وزعه، يقال: وزعنا الجزور فيما بيننا، وفي الحديث: أنه حلق شعره في الحج، ووزعه بين الناس، أي: فرقه، وقسمه بينهم، ومن هذا أخذ الأوزاع، كالإيزاع، وبه يروى شعر حسان رضي الله عنه:
  بضرب كإيزاع المخاض مشاشه جعل الإيزاع موضع التوزيع وهو التفريق، وأراد بالمشاش هنا: البول، وقيل: هو بالغين المعجمة، وهو بمعناه.
 وتوزعوه فيما بينهم، أي: تقسموه، ومنه حديث الضحايا: ... فتوزعوها.
 والمتزع: الشديد النفس، نقله الجوهري وابن فارس في المجمل.
 ومما يستدرك عليه: وزع النفس عن هواها يزع، كوعد يعد: كفها، لغة في وزع كوضع، ذكرها الشيخ ابن مالك في شرح الكافية، وشيخ مشايخ شيوخنا عبد القادر بن عمر البغدادي في شرح شواهد الرضي.
 والوزاع، كرمان: جمع وازع، وهو الموكل بالصفوف.
 والوزيع: اسم للجمع.
 والأوزاع: بيوت منتبذة عن مجتمع الناس، قال الشاعر يمدح رجلا:
  أحللت بيتك بالجميع وبعضهم                      متفرق لـيحـل بـالأوزاع وأوزع بينهما: فرق وأصلح.
 ووزوع، كصبور: اسم امرأة.
 ووازعه: مانعه.
 والشيب وازع، وهو على المثل.

  ويقال: هو متزع: عزيز النفس ممتنع.
 ومن المجاز: توزعته الأفكار، وهو متوزع القلب.
 وقال ابن شميل: توزعوا ضيوفهم: ذهبوا بهم إلى بيوتهم، كل رجل منهم بطائفة، وكذلك توشعوا.

##### Türkçe

**وزعته**: **وضع** gibi; **أزعه**’yi **وزعا** (yaptı); güvenilir sahih asıllarda böyle(ce)dir. Bazılarında: **وزغته** **وضع** gibi; **أزغه**. Bunun hakkında denildi ki: onda iki dile işaret vardır; birincisi harekeyle (zapt ile), ikincisi muzariyi zikretmekle; yani: onu engelledim ve men ettim; o da **اتزع** etti; yani: vazgeçti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Hadiste: “Sultanın engellediği, Kur’an’ın engellediğinden daha çoktur”; yani: sultandan korktuğu için suçları işlemeye kalkışmaktan vazgeçen, Kur’an’dan korktuğu için onu vazgeçiren kimseden daha çoktur.

Câbir hadîsinde: “Beni **يزعني** etmez”; yani: beni azarlamaz ve beni yasaklamaz.

**أوزعه**’yi bir şey ile **إيزاعا**: onu onunla kışkırttı/ona alıştırdı; damme ile o **موزع**’dır, **مكرم** gibi; yani: onunla kışkırtılmış/ona düşkün; bunu Cevherî nakletti. Dedi ki: Nâbiga’nın sözü de bundandır:
  “Onu **يوزعـه** ettiği yerden dolayı ondan Ḍumrân korktu;
  çarpışma yerlerinin saplaması, Necdî taşlığın yanında”
yani: onu kışkırtır; **يوزعه**’nin fâili gizlidir; sahibine döner.

Hadiste: onun misvakla **موزعا** olduğu; yani: ona tutkun olduğu. Ve bir şey ile **أوزع** oldu: ona alıştığı ve ondan çokça yaptığı zaman; ve ilham edildi. İsim ve masdar ikisi birden **الوزوع**’dur; fetha ile, **الصحاح**’ta olduğu gibi; fethayı zikretmek istidrâktir; aynı şekilde **الولوع**; ve onunla **أولع** oldu, **ولوعا**. Lihyânî rivayet etti: “O, **لولوع** **وزوع**’dur.” Dedi ki: bu, itbâ’dandır. **العباب**’da: ikisi de başları fetha ile gelen masdarlardandır. Merâr b. Saîd dedi ki:
  “Bilakis sen ve ihtiyarlık sonrası özlem,
  bu bir cehalet miydi yoksa **وزوعا** mıydı?”
Dedi ki: vavın dammesi onların sözünden değildir.

Ben derim: daha önce defalarca geçti ki masdarlarda fetha ile **فعولا** pek azdır; Sîbeveyh’in dediği üzere ve onların ona ekledikleri üzere benzerlerini hemzede zikrettim; bunu zikretmediler; onu düşün.

**والوزعة**, harekeli: **وازع**’ın çoğuludur; onlar Allah Teâlâ’nın haramlarından men eden valilerdir. Hasan hadîsinden: “İnsanlar için mutlaka **وزعة** gerekir”; yani: onları taşkınlıktan, şerden ve fesattan alıkoyan yardımcılar. Bir rivayette: **وازع**; yani: onları engelleyen ve bazısını bazısından **يزع** eden bir sultandan; yani sultan ve ashabı. Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsinde, bazı âmilleri—yani Muğîre b. Şu‘be—kendisine şikâyet edilip ondan kısas istenince dedi ki: “Ben Allah’ın **وزعة**’sinden kısas mı uygularım?” Yani: insanları şerre atılmaktan alıkoyanlardan kısas mı uygularım?

**والوازع**: köpektir; çünkü kurdu koyundan alıkoyar; bunu Cevherî nakletti.

**والوازع**: bir şeyden alıkoyan ve ondan nehyedendir; bundan, geçen Câbir hadîsi.

**والوازع**: ordunun işlerini düzenleyen, onlardan ayrılanı geri çeviren; saflarla görevlidir; öne geçen(leri) **يزع** eder ve onlardan ayrılanı geri çevirir; saflarla görevlidir; onlardan emri olmaksızın öne geçen(leri) **يزع** eder.

Ve denir: **وزعت** orduyu **وزعا**: evvellerini âhirlerine karşı hapsettiğin zaman. Hadiste: İblîs, Bedir günü Cebrâil عليه السلام’ı melekleri **يزع** ederken gördü; yani: onları tertip eder, düzeltir ve savaş için saf saf dizer; sanki onları dağılmaktan ve yayılmaktan alıkoyar. Bundan ayrıca Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsi: “Muğîre **وازع** bir adamdır”; yani: ordunun önüne geçmeye, işlerini tedbire ve onları savaşlarında tertip etmeye elverişlidir. Aziz tenzilde: “Onlar **يوزعون** edilir”; yani: evvelleri âhirlerine karşı hapsedilir. Ve denildi: alıkonurlar.

Ebû Züeyb’in bir öküzü vasfederek sözü:
  “Derken sırtı parlayarak sabahladı; ona göründü
  öncüleri, yakın(da), **توزع** eder”
yani: kışkırtılır. Ve denildi: geri kalanına karşı alıkonur ve hapsedilir ki bazısı bazısına toplansın; yani köpekler.

**والوازع بن الذراع** ve denir: **ابن الوازع**; onu Ebû Bekir b. Ali ez-Zekvânî **معجم الصحابة**’da zikretti ve ona hiçbir şey çıkarmadı; **المعجم**’da olan: **ابن الذراع**.

**والوازع**: nisbesiz başka bir adam; ondan oğlu Zurayh rivayet etti; İbn Mâkûlâ zikretti: iki sahâbî, رضى الله عنهما.

**وازع بن عبد الله الكلاعي**: tâbiî.

Ve **أبو الوازع النهدي**, **أبو الوازع عمير**, **أبو الوازع جابر بن عمرو الراسبي البصري**: tâbiîlerdir. Sonuncusu Ebû Berze el-Eslemî’den rivayet etti; ondan da Ebân b. Ṣam‘a; bunu Mizzî söyledi. İbn Hibbân **الثقات**’ta, ondan Şeddâd b. Saîd’in rivayet ettiği kimseler arasında artırdı. Yine dedi ki: “**أبو الوازع** Ömer’den; ondan iki Süfyân.” Bu, Nehdî olabilir yahut adı Umeyr olan olabilir; onu araştır.

Hüzeyl, **الوازع** için yâ ile **يازع** der. Huṣayb el-Hüzelî, düşmandan kaçışını zikrederek:
  “Benî Amr’ı ve onların **يازع**’ını tanıyınca
  bu(nda) onlara karşı benim bir sevk (edilen) olduğumu kesin bildim”
**وازعهم**’ı kastetti; hafiflik istemek için vavı yâ’ya çevirdi; ayrıca iki vavı bir araya getirmekten kaçındı: atıf vavı ve fâilin yâ’sı. Sükkerî dedi ki: onların dili vavı yâ yapmaktır. Nâbiga dedi ki:
  “İhtiyarlığı gençliğe azarladığım sırada,
  ve ‘Niçin akıllanmıyorum; hâlbuki ihtiyarlık **وازع**’dır’ dediğimde”

**والأوزاع**: insanlardan fırkalar ve cemaatlerdir. Denir: onlara geldim, onlar **أوزاع** idi; yani: dağınık. Ve denildi: onlar dağınık türlerdir; **الأوزاع**’ın tekili yoktur. Bundan Ömer رضى الله عنه hadîsi: Ramazan ayında bir gece çıktı, insanlar **أوزاع** idi; yani: tek bir imama toplanmaksızın dağınık hâlde namaz kılıyorlardı.

**والأوزاع**: Mersed b. Zeyd b. Zur‘a b. Ka‘b b. Zeyd b. Sehl b. Amr b. Kays b. Muâviye b. Cuşm b. Abd Şems b. Vâil b. el-Ğavs b. Kaṭan b. Arîb b. Züheyr b. Ebîn b. el-Hümeysi‘ b. Ḥimyer’in lakabıdır; Hemdân’dan bir batnın babası; **العباب** ve **الصحاح**’ta böyle(ce)dir. Neseblerini—bildiğin gibi—Ḥimyer’de nisbet ettiler; fakat onların sayımı bugün Hemdân’dadır. Dağıldıkları için böyle adlandırıldılar. Onlardan, meşhur fakih imam Ebû Amr Abdurrahman b. Amr el-**أوزاعي**’dir. Buhârî dedi ki: **الأوزاعي** Şam’ın Ḥimyer’indendir.

Dedi ki: **الأوزاع**: Şam’da, Bâb el-Ferâdîs’in dışında bir yer(leşim)dir. Ben derim: sanki onlara nisbet edildi. Başkası dedi ki: ondan, Ebû Eyyûb Muğîs b. Sumeyy el-**أوزاعي**. İbn Hibbân dedi ki: “Bin sahâbîye yetiştiğini söylerdi.” İbn Hibbân’ın ibaresi: “Sahâbeden bine yakın”; رضى الله عنهم. Ondan Zeyd b. Vâḳıd ve Şam ehli rivayet etti. Sâğânî dedi ki: Beyrut’ta vefat etti.

**وموزع**, **كمجمع**: Yemen’de büyük bir yer(leşim)dir. Sâğânî dedi ki: o, Aden hacısının menzillerinin altıncısıdır. Ben derim: ondan tabakalara göre farklı fazilet sahipleri çıkmıştır.

**وأزيع**, **كزبير**: bir özel addır; aslı **وزيع**’dir; vav ile; **كإشاح ووشاح** gibi. Musannifin hemze faslında ayn ile birlikte de geçti; burası, doğru olarak, onun zikredilme yeridir.

Allah Teâlâ: “**أوزعني**”; bana ilham etti. Allah Teâlâ dedi ki: “Rabbim, bana ilham et ki nimetini şükredeyim.” Bunun dilde te’vili: beni şeylerden alıkoy; ancak nimetini şükretmekten (alıkoyma); ve beni senden uzaklaştırandan alıkoy.

Allah Teâlâ’dan şükrünü **استوزع** etti: onu ilham istemiş oldu; o da ona **أوزعه** etti. Lihyânî rivayet etti: “Allah takvâsı ile **لتوزع** et”; yani: ilham olunsun. İbn Sîde dedi ki: bu, lafzının nassıdır. Benim yanımda, onların “Allah takvâsı ile **لتوزع** et” sözünün manası: ona tutkun ol; çünkü “**أوزعته** الشيء” denmez.

أما **أوزعت** dişi deveyi idrarıyla **إيزاعا**: onu fırlatır gibi attığı zaman; bu, mu‘ceme ile (yani noktalı harfle)dir; buna İbn Berrî, Ebû Sehl, Ebû Zekeriyyâ ve Sâğânî dikkat çekti; hepsi dedi ki: bu bir tashîftir; doğrusu, ğayn mu‘ceme iledir; Cevherî, onu tashîf ettiği için hata etti; hâlbuki onu ğayn’da sahih olarak zikretti; ileride geleceği gibi.

**والتوزيع**: taksim ve tefriktir. Ve onu **وزعه**. Denir: aramızda deveyi **وزعنا**; hadiste: hacda saçını tıraş etti ve onu insanlar arasında **وزعه** etti; yani: onu ayırdı ve aralarında paylaştırdı. Bundan **الأوزاع** alındı; **الإيزاع** gibi. Bununla Hassân رضى الله عنه şiiri rivayet edilir:
  “Vuruşla; **إيزاع** gibi, doğum sancısı çekenin, onun eklemlerini”
**الإيزاع**’ı **التوزيع**’in yerine koydu; o da tefriktir. Burada **المشاش** ile idrarı kastetti. Ve denildi: o, ğayn mu‘ceme iledir; ve o, manasıyla(=aynı manada)dır.

Onu aralarında **توزعوه**; yani: onu paylaştılar. Bundan kurbanlıklar hadîsi: “… onu **فتوزعوها**.”

**والمتزع**: nefsi şiddetli olan; bunu Cevherî ve İbn Fâris **المجمل**’de nakletti.

Ona istidrâk edilenlerdendir: nefsi hevasından **وزع** etti; **يزع**; **وعد يعد** gibi: onu alıkoydu; **وزع**’da **وضع** gibi bir dildir. Bunu Şeyh İbn Mâlik **شرح الكافية**’de, şeyhlerimizin şeyhlerinin şeyhi Abdülkâdir b. Ömer el-Bağdâdî de **شرح شواهد الرضي**’de zikretti.

**والوزاع**, **كرمان**: **وازع**’ın çoğuludur; o, saflarla görevlidir.

**والوزيع**: cem‘ için bir isimdir.

**والأوزاع**: insanların topluluğundan uzak düşmüş evlerdir. Şair, bir adamı överek dedi ki:
  “Evin(i)ni hepsiyle iskân ettim; bazısı ise
  dağınık; **بالأوزاع**’da konaklamak için”

**وأوزع** ikisi arasında: ayırdı ve ıslah etti.

**ووزوع**, **كصبور**: bir kadının adıdır.

**ووازعه**: onu engelledi.

“İhtiyarlık **وازع**’dır”: bu, mesel üzerinedir.

Ve denir: o **متزع**’dır: nefsi aziz, imtina eden.

Mecazdandır: fikirler onu **توزعته** etti; o, kalbi **متوزع**’dır.

İbn Şümeyl dedi ki: “Misafirlerini **توزعوا** ettiler”: onları evlerine götürdüler; onlardan her adam bir taifeyle; aynı şekilde **توشعوا**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

الوَزَعَةُ
الوَزَعَةُ ذ i. q. أَعْوَانُ الرَّجُلِ. (TA in art. امل.) وازِعٌ: see فَارِعٌ.

##### Türkçe

**الوَزَعَةُ**
**الوَزَعَةُ** ذ i. q. **أَعْوَانُ الرَّجُلِ**. (TA, md. **امل** içinde.) **وازِعٌ**: bkz. **فَارِعٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَزَعَ
وَزَعَ
a.  [ يَرَعُ ] ( n. ac. وَزْع 1 ), Restrained, checked.

b.  ( n. ac. وُزُوْع 27 ) [ acc. &  Bi ], Prompted, incited to.

c.  see II .

وَزَّعَ
وَزَّعَ II
a.  [ acc. &  Bain ], Shared, distributed amongst.

b.  [ acc. &  'Ala ], Assigned to.

أَوْزَعَ
أَوْزَعَ IV ,
a.  see I (b) & II ( a ).

c.  Inspired with, revealed to.

d.  [ pass. ] [ Bi ], Was urged to.

تَوَزَّعَ
تَوَزَّعَ V ,
a.  Was divided, distributed.

اِوْتَزَعَ
اِوْتَزَعَ VIII ( t ),
a.  Was restrained; restrained himself, forbore.

اِسْتَوْزَعَ
اِسْتَوْزَعَ X ,
a.  Asked enlightenment, guidance of.

وَزَعَة
وَزَعَة 4t ,
a.  Body-guard.

وَاْزِع
وَاْزِع 21 , ( pl. وَزَعَة 4t ),
a.  Restraining &c.; controller. -

b.  Leader, commander; governor, prefect.

c.  Watchdog; sheep-dog.

وَزُوْع
وَزُوْع 26 ,
a.  Incitement, instigation, inducement,   persuasion.

أَوْزَاْع
أَوْزَاْع 38 ,
a.  Troops, detachments.

مُتَّزِع
مُتَّزِع [ N. Ag.
a.  VIII], Indomitable, firm.

##### Türkçe

**وَزَعَ**
**وَزَعَ**
a. [ يَرَعُ ] ( n. ac. **وَزْع** 1 ), Dizginledi, engelledi.

b. ( n. ac. **وُزُوْع** 27 ) [ acc. & Bi ], -e sevk etti, kışkırttı.

c. II’ye bak.

**وَزَّعَ**
**وَزَّعَ** II
a. [ acc. & Bain ], -in arasında paylaştırdı, dağıttı.

b. [ acc. & 'Ala ], -e tahsis etti.

**أَوْزَعَ**
**أَوْزَعَ** IV ,
a. I (b) ve II (a)’ya bak.

c. -e ilham etti, -e vahyetti.

d. [ pass. ] [ Bi ], -e sevk olundu.

**تَوَزَّعَ**
**تَوَزَّعَ** V ,
a. Bölündü, dağıtıldı.

**اِوْتَزَعَ**
**اِوْتَزَعَ** VIII ( t ),
a. Dizginlendi; kendini dizginledi, sakındı.

**اِسْتَوْزَعَ**
**اِسْتَوْزَعَ** X ,
a. -den aydınlatma, rehberlik istedi.

**وَزَعَة**
**وَزَعَة** 4t ,
a. Muhafız birliği.

**وَاْزِع**
**وَاْزِع** 21 , ( pl. **وَزَعَة** 4t ),
a. Dizginleyen vb.; denetleyici. -

b. Önder, kumandan; vali, kaymakam.

c. Bekçi köpeği; çoban köpeği.

**وَزُوْع**
**وَزُوْع** 26 ,
a. Kışkırtma, tahrik, sevk, ikna.

**أَوْزَاْع**
**أَوْزَاْع** 38 ,
a. Birlikler, müfrezeler.

**مُتَّزِع**
**مُتَّزِع** [ N. Ag.
a. VIII], Boyun eğmez, sağlam.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وزع
وَزَرَ - يَزِرُ - وِزْر - أَوْزَار - وَازِر - وَازِرَة - وَزِيْر - وَزَر
وَزَرَ - يَزِرُ + كائن + شيئاً: يحمل شيئاً ويسير به نيابة عن آخر، وذلك لأن الآخر لا يطيق حمله أو يتجنب أن يصيبه الجهد
وِزْر: اسم فعل " وَزَرَ - يَزِرُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الحمل الذي لا يرغب أو لا يطيق صاحبه حمله، ويرغب أن يحمله آخر نيابة عنه
أَوْزَار: جمع " وِزْر "
وَازِِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " وَزَرَ - يَزِرُ ": من يحمل شيئاً نيابة عن آخر
وَازِرَة: مؤنث" وازِر ": وهو كذلك فاعل مرة
وَزِيْر: على وزن " فَعِيْل" اسم فاعل مبالغة من " وَزَرَ - يَزِرُ ": من يكون عمله حمل الأحمال المجهدة عن آخر
وَزَر: على وزن " فَعَل ": اسم فعل " وَزَرَ - يَزِرُ ": الحمل عن آخر: وهو كذلك بمعنى مفعول: الجمع من الأشياء المحمولة نيابة عن آخرين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حمل ثقل والالتزام به في السكون والحركة، وبيان درجة الإجهاد من الحمل"، وهي:
أوِدَ - يَأْوَدُ (آدَ - يَؤُودُ)، ناءَ - يَنُوْءُ، رَهِقَ - يَرْهَقُ، وَزَرَ - يَزِرُ، غَرِمَ - يَغْرَمُ، ثَقُلَ - يَثْقُلً
وَزَرَ - يَزِرُ
 ﴿قل أغير الله أبغي ربا وهو رب كل شيء ولا تكسب كل نفس إلا عليها ولا تزر وازرة وزر أخرى ثم إلى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم فيه تختلفون﴾ الأنعام ﴿من اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها ولا تزر وازرة وزر أخرى وما كنا معذبين حتى نبعث رسولا(15)﴾ الإسراء ﴿ولا تزر وازرة وزر أخرى وإن تدع مثقلة إلى حملها لا يحمل منه شيء ولو كان ذا قربى إنما تنذر الذين يخشون ربهم بالغيب وأقاموا الصلاة ومن تزكى فإنما يتزكى لنفسه وإلى الله المصير(18)﴾ فاطر ﴿إن تكفروا فإن الله غني عنكم ولا يرضى لعباده الكفر وإن تشكروا يرضه لكمولا تزر وازرة وزر أخرى ثم إلى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم تعملون إنه عليم بذات الصدور(7)﴾ الزمر ﴿ألا تزر وازرة وزر أخرى(38)﴾ النجم ﴿كلا لا وزر(11)﴾ القيامة
 	﴿قد خسر الذين كذبوا بلقاء الله حتى إذا جاءتهم الساعة بغتة قالوا ياحسرتنا على ما فرطنا فيها وهم يحملون أوزارهم على ظهورهم ألا ساء ما يزرون(31)﴾ الأنعام ﴿ليحملوا أوزارهم كاملة يوم القيامة ومن أوزار الذين يضلونهم بغير علم ألا ساء ما يزرون(25)﴾ النحل
وَزَرٌ
 ﴿كلا لا وزر(11)﴾ القيامة
وازرة
 ﴿قل أغير الله أبغي ربا وهو رب كل شيء ولا تكسب كل نفس إلا عليها ولا تزر وازرة وزر أخرى ثم إلى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم فيه تختلفون﴾ الأنعام ﴿من اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها ولا تزر وازرة وزر أخرى وما كنا معذبين حتى نبعث رسولا(15)﴾ الإسراء ﴿ولا تزر وازرة وزر أخرى وإن تدع مثقلة إلى حملها لا يحمل منه شيء ولو كان ذا قربى إنما تنذر الذين يخشون ربهم بالغيب وأقاموا الصلاة ومن تزكى فإنما يتزكى لنفسه وإلى الله المصير(18)﴾ فاطر ﴿إن تكفروا فإن الله غني عنكم ولا يرضى لعباده الكفر وإن تشكروا يرضه لكم ولا تزر وازرة وزر أخرى ثم إلى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم تعملون إنه عليم بذات الصدور(7)﴾ الزمر ﴿ألا تزر وازرة وزر أخرى(38)﴾ النجم ﴿كلا لا وزر(11)﴾ القيامة
وِزْر - أوزار
يزر وزراً﴿قل أغير الله أبغي ربا وهو رب كل شيء ولا تكسب كل نفس إلا عليها ولا تزر وازرة وزر أخرى ثم إلى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم فيه تختلفون﴾ الأنعام ﴿من اهتدى فإنما يهتدي لنفسه ومن ضل فإنما يضل عليها ولا تزر وازرة وزر أخرى وما كنا معذبين حتى نبعث رسولا(15)﴾ الإسراء ﴿ولا تزر وازرة وزر أخرى وإن تدع مثقلة إلى حملها لا يحمل منه شيء ولو كان ذا قربى إنما تنذر الذين يخشون ربهم بالغيب وأقاموا الصلاة ومن تزكى فإنما يتزكى لنفسه وإلى الله المصير(18)﴾ فاطر ﴿إن تكفروا فإن الله غني عنكم ولا يرضى لعباده الكفر وإن تشكروا يرضه لكم ولا تزر وازرة وزر أخرى ثم إلى ربكم مرجعكم فينبئكم بما كنتم تعملون إنه عليم بذات الصدور(7)﴾ الزمر ﴿ألا تزر وازرة وزر أخرى(38)﴾ النجم ﴿كلا لا وزر(11)﴾ القيامة
يحمل وزراً  	﴿قد خسر الذين كذبوا بلقاء الله حتى إذا جاءتهم الساعة بغتة قالوا ياحسرتنا على ما فرطنا فيها وهم يحملون أوزارهم على ظهورهم ألا ساء ما يزرون(31)﴾ الأنعام ﴿ليحملوا أوزارهم كاملة يوم القيامة ومن أوزار الذين يضلونهم بغير علم ألا ساء ما يزرون(25)﴾ النحل ﴿ليحملوا أوزارهم كاملة يوم القيامة ومن أوزار الذين يضلونهم بغير علم ألا ساء ما يزرون(25)﴾ النحل ﴿من أعرض عنه فإنه يحمل يوم القيامة وزرا(100)﴾ طه
 	﴿قالوا ما أخلفنا موعدك بملكنا ولكنا حملنا أوزارا من زينة القوم فقذفناها فكذلك ألقى السامري(87)﴾ طه
يضع وزراً	﴿ووضعنا عنك وزرك (2)﴾ الشرح
 	﴿فإذا لقيتم الذين كفروا فضرب الرقاب حتى إذا أثخنتموهم فشدوا الوثاق فإما منا بعد وإما فداء حتى تضع الحرب أوزارها ذلك ولو يشاء الله لانتصر منهم ولكن ليبلو بعضكم ببعض والذين قتلوا في سبيل الله فلن يضل أعمالهم(4)﴾ محمد
وزير
 ﴿واجعل لي وزيرا من أهلي (29)﴾ طه ﴿ولقد آتينا موسى الكتاب وجعلنا معه أخاه هارون وزيرا(35)﴾ الفرقان
جاء في التفسير : أزري : ظهري وقوتي - آزره : قواه
مختار الصحاح
● [وزر] و ز ر: الوَزَرُ بفتحتين الملجأ وأصله الجبل والوِزْرُ الإثم والثقل والكارة والسلاح و الوَزِيرُ المُوَازِر كالأكيل والمؤاكل لأنه يحمل عنه وِزْرَه أي ثقله و الوَزَارَة بالفتح لغة في الوِزَارَة وقد اسْتُوزِرَ فلان فهو يُوَازرُ الأمير و يَتَوَزَّر له و اتَّزَرَ الرجل ركب الوِزْر وقوله تعالى ﴿ولا تَزِرُ وازرة وِزْر أخرى﴾ أي تحمل حاملة حمل أخرى وقال الأخفش لا تأثم آثمة بإثم أخرى تقول منه وَزِرَ بالكسر يَوْزَر و وَزَرَ يزر بالكسر و وَزِرَ يُوزَر على ما لم يسم اعله فهو مَوْزُور وإنما قال في الحديث ﴿مَأْزُورَات﴾ لمكان مأجورات ولو أفرد لقال مَوْزُورَات
الراغب
وزر
- الوزر: الملجأ الذي يلتجأ إليه من الجبل. قال تعالى: }كلا لا وزر إلى ربك﴿[القيامة/11] والوزر: الثقل تشبيها بوزر الجبل، ويعبر بذلك عن الإثم كما يعبر عنه بالثقل. قال تعالى:﴾ليحملوا أوزارهم كاملة ومن أوزار الذين يضلونهم بغير علم ألا ساء ما يزرون﴿[النحل/25]، كقوله:﴾وليحملن أثقالهم وأثقالا مع أثقالهم﴿[العنكبوت/13] وحمل وزر الغير في الحقيقة هو على نحو ما أشار إليه صلى الله عليه وسلم بقوله: (من سن سنة حسنة كان له أجرها وأجر من عمل بها من غير أن ينقص من أجره شيء، ومن سن سنة سيئة كان له وزرها ووزر من عمل بها) (الحديث تقدم في مادة (شفع) ) أي: مثل وزر من عمل بها. وقوله تعالى:﴾ولا تزر وازرة وزر أخرى﴿[الأنعام/164] أي: لا يحمل وزره من حيث يتعرى المحمول عنه، وقوله:﴾وضعنا عنك وزرك الذي أنقض ظهرك﴿[الشرح/2 - 3]، أي: ما كنت فيه من أمر الجاهليه، فأعفيت بما خصصت به عن تعاطي ما كان عليه قومك، والوزير: المتحمل ثقل أميره وشغله، والوزارة على بناء الصناعة. وأوزار الحرب واحدها وزر: آلتها من السلاح، والموازرة: المعاونة. يقال: وازرت فلانا موازرة: أعنته على أمره. قال تعالى:﴾واجعل لي وزيرا من أهلي﴿[طه/29]،﴾ولكنا حملنا أوزارا من زينة القوم{ [طه/87].
ملخص اللسان
1.     الوَزَرُ: المَلْجَأُ، وأَصل الوَزَرِ الجبل المنيع، وكلُّ  مَعْقِلٍ وَزَرٌ. وفي التنزيل العزيز: كَلاَّ لا وَزَرَ،وكل ما الْتَجَأْتَ إِليه وتحصنت به، فهو وَزَرٌ.
2.    والوِزْرُ: الحِمْلُ الثقيل. الوَزَرُ :الثِّقْلُ  ، وَزَرَ يَزِرُ إِذا حمل ما يُثْقِلُ ظهرَه من الأَشياء  المُثْقِلَةِ ومن الذنوب.
3.    والوِزْرُ: الإِثم ، الذَّنْبُ لِثِقَلهِ، وجمعهما  أَوْزارٌ.ووَزَرَ وِزْراً: حمله. وفي التنزيل العزيز: ولا  تَزِرُ وازرَةٌ وِزْرَ أُخرى؛ أَي لا يؤخذ أَحد بذنب غيره ولا تحملُ  نفسٌ آثمةٌ وِزْرَ نَفْسٍ أُخرى، ولكن كلٌّ مَجْزِيٌّ بعلمه. والآثام تسمى  أَوْزاراً لأَنها أَحمال تُثْقِلُه، واحدها وِزْرٌ،
4.     وأَوْزارُ الحرب وغيرها: الأَثْقالُ والآلات، واحدها وِزرٌ؛والأَوْزارُ: السلاح؛ الوَزَرُ :الكارَةُ والسلاحُ
5.     وَوُزِرَ الرجلُ: رُمِيَ بِوِزْرٍ
6.     والوَزِيرُ: حَبَأُ المَلِكِ الذي يحمل ثِقْلَه ويعينه برأْيه، وقد اسْتَوْزَرَه، وحالَتُه الوَزارَةُ والوِزارَةُ، والكسر أَعلى.
7.     ووَازَرَه على الأَمر: أَعانه وقوّاه، والأَصل آزره.
8.  واجْعَلْ لي وَزيراً من أَهلي؛ قال:  الوزير في اللغة اشتقاقه من الوَزَرِ،والوَزَرُ الجبلُ الذي يعتصم به  ليُنْجى من الهلاك،وكذلك وَزِيرُ الخليفة معناه الذي يعتمد على رأْيه في  أُموره ويلتجئ إِليه،وقيل: قيل لوزير السلطان وَزِيرٌ لأَنه يَزِرُ عن  السلطان أَثْقال ما أُسند إِليه من تدبير المملكة أَي يحمل ذلك.
9.     أَوْزَرْتُ الشيء أَحرزته،
10.                        ووَزَرْتُ فلاناً أَي غلبته؛
11.                        يقول الرجل منا لصاحبه في  الشركة بينهما: إِنك لا تَوَزَّرُ حُظُوظَةَ القوم. ويقال: قد أَوْزَرَ الشيءَ  ذهب به واعْتَبَأَه.
12.                        ويقال: وازَرَني فلان على الأَمر وآزَرَني، والأَوّل أَفصح.
13.                        وقال: أَوْزَرْتُ  الرجل فهو مُوزَرٌ جعلت له وَزَراً يأْوي إِليه، وأَوْزَرْتُ الرجل من  الوِزْرِ، وآزَرْتُ من المُوازَرَةِ وفعلتُ منها أَزَرْتُ أَزْراً  وتَأَزَّرْتُ.
لسان العرب
● - وزر: الوَزَرُ: المَلْجَأُ، وأَصل الوَزَرِ الجبل المنيع، وكلُّ  مَعْقِلٍ وَزَرٌ. وفي التنزيل العزيز: كَلاَّ لا وَزَرَ؛ قال أَبو  إِسحق:الوَزَرُ في كلام العرب الجبل الذي يُلْتَجَأُ إِليه، هذا أَصله. وكل ما  الْتَجَأْتَ إِليه وتحصنت به، فهو وَزَرٌ. ومعنى الآية لا شيء يعتصم فيه  من أَمر الله.  والوِزْرُ: الحِمْلُ الثقيل. والوِزْرُ: الذَّنْبُ لِثِقَلهِ، وجمعهما  أَوْزارٌ. وأَوْزارُ الحرب وغيرها: الأَثْقالُ والآلات، واحدها وِزرٌ؛ عن  أَبي عبيد، وقيل: لا واحد لها. والأَوْزارُ: السلاح؛ قال الأَعشى:  وأَعْدَدْت للحربِ أَوْزارَها:  رِماحاً طِوالاً وخَيْلاً ذُكُورَا  قال ابن بري: صواب إِنشاده فأَعددتَ، وفتح التاء لأَنه يخاطب هَوْذةَ بن  علي الحنفي؛ وقبله:  ولما لُقِيتَ مع المُخْطِرِين،  وَجَدْتَ الإِلهَ عليهم قَدِيرَا  المخطرون: الذين جعلوا أَهلهم خَطَراً وأَنفسهم، إِما أَن يظفروا أَو  يظفر بهم، ووضعت الحربُ أَوْزارَها أَي أَثقالها من آلة حرب وسلاح وغيره.  وفي التنزيل العزيز: حتى تَضَعَ الحربُ أَوْزارَها؛ وقيل: يعني أَثقال  الشهداء لأَنه عز وجل يُمَحِّصُهم من الذنوب. وقال الفراء: أَوزارها آثامها  وشِرْكها حتى لا يبقى إِلا مُسْلم أَو مُسالم، قال: والهاء في أَوزارها  للحرب، وأَتت بمعنى أَوزار أَهلها. الجوهري: الوَزَرُ الإِثم والثِّقْلُ  والكارَةُ والسلاحُ. قال ابن الأَثير: وأَكثر ما يطلق في الحديث على الذنب  والإِثم. يقال: وَزَرَ يَزِرُ إِذا حمل ما يُثْقِلُ ظهرَه من الأَشياء  المُثْقِلَةِ ومن الذنوب. ووَزَرَ وِزْراً: حمله. وفي التنزيل العزيز: ولا  تَزِرُ وازرَةٌ وِزْرَ أُخرى؛ أَي لا يؤخذ أَحد بذنب غيره ولا تحملُ  نفسٌ آثمةٌ وِزْرَ نَفْسٍ أُخرى، ولكن كلٌّ مَجْزِيٌّ بعلمه. والآثام تسمى  أَوْزاراً لأَنها أَحمال تُثْقِلُه، واحدها وِزْرٌ، وقال الأَخفش: لا  تأْثَمُ آثِمَةٌ بإِثم أُخرى. وفي الحديث: قد وضعت الحرب أَوزارها أَي انقى  أَمرها وخفت أَثقالها فلم يبق قتال. ووَزَرَ وَزْراً ووِزْراً وَوِزْرَةً:  أَثم؛ عن الزجاج. وَوُزِرَ الرجلُ: رُمِيَ بِوِزْرٍ. وفي الحديث:  ارْجِعْنَ مأْزُورات غير مأْجورات؛ أَصله موْزورات ولكنه أَتبع مأْجورات، وقيل:  هو على بدل الهمزة من الواو في أُزِرَ، وليس بقياس، لأَن العلة التي من  أَجلها همزت الواو في وُزِرَ ليست في مأْزورات. الليث: رجل مَوْزُورٌ غير  مأْجور، وقد وُزِرَ يُوزَرُ، وقد قيل: مأْزور غير مأْجور، لما قابلوا  الموزور بالمأْجور قلبوا الواو همزة ليأْتلف اللفظان ويَزْدَوِجا، وقال  غيره: كأَن مأْزوراً في الأَصل مَوْزُورٌ فَبَنَوْه على لفظ مأْجور.  واتَّزَرَ الرجلُ: رَكِبَ الوِزْرَ، وهو افْتَعَلَ منه، تقول منه:  وَزِرَ يَوْزرُ ووَزَرَ يَزِرُ ووُزِرَ يُوزَرُ، فهو موزورٌ، وإِنما قال في  الحديث مأْزورات لمكان مأْجورات أَي غير آثمات، ولو أَفرد لقال موزورات،  وهو القياس، وإِنما قال مأْزورات للازدواج.  والوَزِيرُ: حَبَأُ المَلِكِ الذي يحمل ثِقْلَه ويعينه برأْيه، وقد  اسْتَوْزَرَه، وحالَتُه الوَزارَةُ والوِزارَةُ، والكسر أَعلى. ووَازَرَه على  الأَمر: أَعانه وقوّاه، والأَصل آزره. قال ابن سيده: ومن ههنا ذهب بعضهم  إِلى أَن الواو في وزير بدل من الهمزة؛ قال أَبو العباس: ليس بقياس  لأَنه إِذا قل بدل الهمزة من الواو في هذا الضرب من الحركات فبدل الواو من  الهمزة أَبعد. وفي التنزيل العزيز: واجْعَلْ لي وَزيراً من أَهلي؛ قال:  الوزير في اللغة اشتقاقه من الوَزَرِ، والوَزَرُ الجبلُ الذي يعتصم به  ليُنْجى من الهلاك، وكذلك وَزِيرُ الخليفة معناه الذي يعتمد على رأْيه في  أُموره ويلتجئ إِليه، وقيل: قيل لوزير السلطان وَزِيرٌ لأَنه يَزِرُ عن  السلطان أَثْقال ما أُسند إِليه من تدبير المملكة أَي يحمل ذلك. الجوهري:  الوَزِيرُ المُوازِرُ كالأَكِيلِ المُواكِلِ لأَنه يحمل عنه وِزْرَه أَي  ثقله. وقد اسْتُوزِرَ فلان، فهو يُوازِرُ الأَمير ويَتَوَزَّرُ له. وفي حديث  السَّقِيفة: نحن الأُمراء وأَنتم الوزراء، جمع وزير وهو الذي يُوازِرُه  فيحمل عنه ما حُمِّلَه من الأَثقال والذي يلتجئ الأَمير إِلى رأْيه  وتدبيره، فهو ملجأٌ له ومَفْزَعٌ.  ووَزَرْتُ الشيءَ أَزِرُه وزْراً أَي حملته؛ ومنه قوله تعالى: ولا  تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخرى. أَبو عمرو: أَوْزَرْتُ الشيء أَحرزته،  ووَزَرْتُ فلاناً أَي غلبته؛ وقال:  قد وَزَرَتْ جِلَّتَها أَمْهارُها  التهذيب: ومن باب وَزَرَ قال ابن بُزُرج يقول الرجل منا لصاحبه في  الشركة بينهما: إِنك لا تَوَزَّرُ حُظُوظَةَ القوم. ويقال: قد أَوْزَرَ الشيءَ  ذهب به واعْتَبَأَه. ويقال: قد اسْتَوْزَرَه. قال: وأَما الاتِّزارُ فهو  من الوِزْر، ويقال: اتَّزَرْتُ وما اتَّجَرْتُ، ووَزَرْتُ أَيضاً.  ويقال: وازَرَني فلان على الأَمر وآزَرَني، والأَوّل أَفصح. وقال: أَوْزَرْتُ  الرجل فهو مُوزَرٌ جعلت له وَزَراً يأْوي إِليه، وأَوْزَرْتُ الرجل من  الوِزْرِ، وآزَرْتُ من المُوازَرَةِ وفعلتُ منها أَزَرْتُ أَزْراً  وتَأَزَّرْتُ.
مقاييس اللغة:
(وزر) الواو والزاء والراء أصلانِ صحيحان: أحدهما* الملجأ، والآخَر الثِّقَل في الشَّيء.‏
الأوَّل الوَزَر: الملجأ. قال الله تعالى: ﴿كَلاَّ لاَ وَزَرَ﴾ [القيامة 11]. وحكى الشَّيباني: أوْزَرَ فلانٌ الشَّيءَ: أحرَزَه. [و] الوِزْر: حِمْل الرَّجل إذا بَسَطَ ثوبَه فجعل فيه المتاعَ وحَمَله، ولذلك سمِّي الذَّنْب وِزْراً. وكذا الوِزْر: السِّلاح، والجمع أوزار. قال الأعشى:‏
وأعددتُ للحربِ أوزارَها *** رِماحاً طِوالاً وخَيلاً ذُكورا(8)‏
والوزير سمِّي به لأنّه يحمل الثِّقل عن صاحِبِه.‏
وحكى ناسٌ - لعلَّهُ أن يكون صحيحاً- أوزَرْتُ مالَه: ذهبتُ به. ووَزَرْتُهُ: غلَبْتُه. قال:‏
* قَدْ وَزَرَتْ جِلَّتَها أمهارُها(9) *‏
القاموس المحيط:
الوَزَرُ، محرَّكةً الجبلُ المَنيعُ، وكلُّ مَعْقِلٍ، والمَلْجَأُ، والمُعْتَصَمُ. والوِزْرُ، بالكسر الإِثمُ، والثِّقْلُ، والكارَةُ الكبيرةُ، والسِّلاحُ، والحِمْلُ الثقيلُ ج أوْزارٌ. وَوَزَرَهُ، كوَعَدَهُ، وِزْراً، بالكسر حَمَلَهُ. وَوَزَرَ يَزِرُ، ووَزِرَ يَوْزَرُ، وَوُزِرَ يُوزَرُ وِزْراً وَوَزْراً، بالكسر، والفتح، وَزِرَة، كَعِدَةٍ أثِمَ، فهو مَوْزُورٌ. وقوله صلى الله عليه وسلم " ارْجِعْنَ مَأْزُورَاتٍ غيرَ مَأْجورَاتٍ " لِلازْدِواجِ، ولو أُفْرِدَ، لَقيلَ مَوْزُوراتٍ. وَوَزَرَ الثُّلْمَةَ، كوَعَدَ سَدَّها، الرَّجُلَ غَلَبَه. وزُزِرَ، كعُنِيَ رُمِيَ بِوِزْرٍ. والوَزيرُ حَبَأْ المَلِكِ الذي يحْمِلُ ثِقْلَهُ، ويُعِينُهُ بِرأيِهِ. وقد اسْتَوْزَرَهُ فَتَوَزَّرَ له وَوَازَرَهُ،
وحالُهُ: الوِزارَةُ، بالكسر ويُفْتَحُ ج: أوزارٌ ووُزَراءُ. وأوزَرَهُ: أحْرَزَهُ، وذَهَبَ به، كاسْتَوْزَرَهُ، وجَعَلَ له وَزَراً، وأوثَقَهُ، وخَبَأَهُ. واتَّزَرَ: رَكِبَ الوِزْرَ. والوَزِيرُ: المُوازِرُ، وعَلَمٌ.
تاج العروس:
وزر
الوَزَر محرَّكةً : الجبلُ المَنيعُ وكلّ مَعْقِل : وَزَرٌ منه المَلْجأ والمُعتَصَم وفي التنزيل العزيز : " كلاّ لا وَزَرَ " قال أبو إسحاق : الوَزَرُ في كلام العرب الجبلُ الذي يُلجَأ إليه هذا أصله وكلّ ما التجأْتَ إليه وتَحصَّنت به فهو وَزَرٌ ومعنى الآيةِ : لا شيءَ يُعتَصَم فيه من أمر الله . والوِزْر بالكسر : الإثْم ؛ والثِّقَل ؛ والكارَة الكبيرة ؛ والسِّلاح هذه عبارةُ الجَوْهَرِيّ ولكن ليس فيها وَصْف الكارَة بالكبيرة وإنّما سُمِّي الإثم وِزْراً لثِقَلِه ؛ والمراد من قوله : والثِّقْل ثِقْل الحَرب قال أبو عُبَيْد : أَوْزَار الحربِ وغيرِها أثقالُها وآلاتُها واحدها وِزْرٌ بالكسر وقال غيره : لا واحدَ لها والمراد بأَثْقالِ الحربِ الآلةُ والسِّلاح وقد بيَّنه الأعشى بقوله :
وأَعدَدْتُ للحربِ أَوْزَارَها ... رِماحاً طِوالاً وخَيْلاً ذُكورا وقال ابنُ الأثير : وأكثرُ ما يُطلق الوِزْر في الحديث على الذَّنْبِ والإثْم . الوِزْرُ أيضاً : الحِملُ الثَّقيلُ ج الكُلِّ : أَوْزَارٌ . وفي الأساس ما يدلّ على أن إطلاق الأوْزارِ بمعنى السِّلاح والآلة مَجاز وكذلك قَوْلُهُ تَعالى : " حتى تَضَعَ الحربُ أَوْزَارَها " وهو كِناية عن انقضاءِ الأمرِ وخِفّةِ الأثْقال وعدَمِ القتال وكذا إطلاق الوِزْر على الإثم . وَوَزَرهُ يَزِرُه كَوَعَدهُ يَعِدُه وِزْراً بالكسر : حَمَلَه . ومنه قَوْلُهُ تَعالى : " ولا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخرى " أي لا يُؤخَذ أحدٌ بذَنبِ غيره ولا تَحْمِل نَفْسٌ آثِمةٌ وِزْرَ نَفسٍ أُخرى ولكن كلٌّ مَجْزِيٌّ بعمله . وقال الأخفش : لا تَأْثَم آثمَة بإثمِ أُخرى . منَ المَجاز : وَزَرَ الرجلُ يَزِرُ كَوَعَد يَعِدُ ووَزِرَ يَوْزَر كعَلِم يَعْلَم ووُزِرَ يُوزَر على بناءِ المفعول وِزْراً ووَزْراً بالكسر والفتح وزِرَةً كعِدَةٍ والذي صحَّ عن الزَّجَّاج : وِزْرَة بكسر الواو كما رأيتُه مضبوطاً مجوّداً هكذا في اللسان ومعنى الكلّ : أَثِمَ فهو مَوْزُورٌ هذا هو الصحيح . أما قولُه صلّى الله تعالى عليه وسلَّم لزائِرات القبور : " ارْجِعْنَ مَأْزُوراتٍ غَيْرَ مَأْجُورات " أي آثِمات والقياس مَوْزُورات فإنّه للازْدِواج أي لمّا قابل المَوْزور بالمأجور قَلَبَ الواوَ همزةً ليأتَلِف اللّفظانِ ويَزْدَوِجا كذا قاله الليث . وقيل : هو على بدلِ الهمزةِ من الواو في أُزِرَ وليس بقياس لأنّ العِلّة التي من أجلها هُمزَت الواوُ في وُزِرَ ليست في مَأْزُورات ولو أَفْرَدَ لقيل : مَوْزُورات وهو القياس . وَوَزَرَ الثُّلْمَةَ كَوَعَدها : سَدَّها نقله الصَّاغانِيّ . عن أبي عمرو : وَزَرَ الرجلَ : غَلَبَه وقال :
" قد وَزَرَتْ جِلَّتَها أَمْهَارُها
منَ المَجاز : وُزِرَ الرجلُ كعُني : رُميَ بوِزْر أي ذَنْب . منَ المَجاز : الوَزيرُ كأَمير : حَبَأُ الملِك الذي يَحْمِلُ ثِقلَه عنه ويُعينُه برأيه . وفي التنزيل العزيز : " واجعلْ لي وَزيراً من أَهْلِي " قال أبو إسحاق : اشتقاقُه في اللُّغَة من الوَزَرِ والوَزَر : الجبلُ الذي يُعتصَم به ليُنجيَ من الهلاك وكذلك وَزيرُ الخليفةِ معناه الذي يعتمد على رَأْيِه في أموره ويلتجئُ إليه وقد قيل لوزير السلطان وزيرٌ لأنه يَزِرُ عن السُّلطانِ أثقال ما أُسنِد إليه من تَدبير المملكة أي يحمل ذلك وقد اسْتَوْزَرَهُ فتَوَزَّرَ له . وقال الجَوْهَرِيّ : الوَزير : المُوازِر كالأَكيل المُواكِل لأنّه يَحْمِل عنه وِزْرَه أي ثِقْلَه . وقد اسْتُوزِرَ فلانٌ فهو يُوازِرُ الأميرَ ويتَوَزَّرُ له . ووازَرَه على الأمر : أعانه وقَوَّاه والأصلُ آزَرَه قال ابنُ سِيدَه : ومن هنا ذهب بعضُهم إلى أنّ الواوَ في وَزيرِ بدَلٌ من الهمزة . قال أبو العباس : ليس بقياس لأنّه إذا قَلَّ بدلُ الهمزةِ من الواو في هذا الضَّرْبِ من الحركاتِ فبدلُ الواوِ من الهمزةِ أبعدُ . وقال الزَّمَخْشَرِيّ : وَزيرُ الملِك الذي يُوازِرُه أعباءَ المُلْك أي يُحامِلُه وليس من المُؤازَرَة : المُعاونة لأن واوها عن همزة وفَعيلٌ منها أزيرٌ . وحالُه الوِزارَة بالكسر ويُفتح والكسر أَعْلَى ج أَوْزَارٌ كشَريف وأَشْرَاف ويَتيم وأَيْتَام ووُزَراء والعامّةُ تقول : الوَزَرُ محرَّكةً . عن أبي عمرو : أَوْزَرَه : أَحْرَزه . ونصُّ أبي عمروٍ : أَحْرَزَ به . يقال : أَوْزَرَ الشيءَ إذا ذَهَبَ به واعْتَبَأَه كاسْتَوْزَرَه وأَوْزَره فهو مُوزَرٌ : جعلَ له وَزَرَاً يَأْوِي إليه أي مَلْجَأً . أَوْزَرَه : أَوْثَقَه وهو من ذلك كذا أَوْزَرَه بمعنى : خَبَأَه . منَ المَجاز : اتَّزَر الرجلُ اتِّزاراً : إذا رَكِبَ الوِزْرَ أي الإثْم ثم يقال : اتّزَرْت وما اتَّجَرْت . والوَزير : المُوازِر كالجَليس : المُجالِس والأَكيل : المُواكِل . ويقال : وازَرَه على الأمرِ وآزَرَه والأوّل أفصح . الوَزيرُ : عَلَمٌ من الأعلام . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : الوِزْرُ بالكسر : الشِّرْك عن الفَرّاء . وَزيرَةُ بنتُ عمر بن أسعدَ بن أسعد التَّنُوخيَّة . سِتُّ الوُزَراء حدَّثتْ بدمشق ومصرَ عن ابن الزّبيدي بالبُخاريّ ومُسند الشافعيّ . والوَزيرَة : قريةٌ باليمن قُربَ تَعِزّ منها الفقيه عَبْد الله بن أسعد الوَزيريّ كان يسكن ذا هُزَيْم إلى أواخر سنة 613 . والوَزيريّة قريتان بمصر إحداهما في كُورة الغربيّة والأُخرى في البُحَيْرة ومن إحداهما الشابّ أحمد الوَزيريّ الكاتبُ الماهرُ رَفيق الحافظ البابليّ في شيوخه وقد حدّث عنه شيوخ مشايخنا بالإجازة والسيّد العلاّمة محمد بن إبراهيم بن عليّ بن المرتضى الوَزيريّ الحَسَنيّ الرّسّيّ الطَّباطبيّ أحد الأعيان باليمن وأخوه هاشم بن إبراهيم أحدُ شيوخ تقيّ الدين بن فَهْد ومنهم العلاّمة شِهابُ الدين أحمد بن عَبْد الله الوَزيريّ وولده السَّيِّد صلاح الدين أحدُ أذكياء الزّمن وحُكمائهم وهم بيتُ عِلم ورِياسة وجَلالة باليمن . وموزور : اسمُ كُورةٍ بالأندلس تتّصل أعمالُها بأعمال قَرْمُونة بين الغربِ والقِبلة كثيرةُ الفواكه والزيتون بينها وبين قُرطبةَ عشرون فرسخاً وإليه يُنسَب أميّة بن غالب الشاعر المَوزوريّ وأبو سلمان عبد السلام بن السَّمْح المَوْزوريّ رحلَ إلى المَشرق وتوفيّ سنة 387 . ومَوْزَار بالفتح : حِصنٌ ببلاد الرُّوم استَجدَّ عمارَته هشامُ بن عبد الملِك قال المُتنبِّي :
وعادَتْ فظَنُّوها بمَوْزارَ قُفَّلاً ... وليس لها إلاّ الدّخولَ قُفولُ ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : وَزْوَرُ كجَعفر : حِصنٌ عظيمٌ من جبال صنعاءَ لهَمْدان وبه تحصّن عَبْد الله بن حمزة الزَّبيديّ في أيام سيف الإسلام طُغْتَكين الأيُّوبيّ

##### Türkçe

**وزع**
**وَزَرَ - يَزِرُ - وِزْر - أَوْزَار - وَازِر - وَازِرَة - وَزِيْر - وَزَر**
**وَزَرَ - يَزِرُ** + bir varlık + bir şeyi: bir şeyi taşır ve onunla başka birinin yerine yürür; bu, ötekinin onu taşımaya güç yetirememesi yahut kendisine yorgunluğun isabet etmesinden sakınması sebebiyledir.
**وِزْر**: fiil adı “ **وَزَرَ - يَزِرُ** ”: o, aynı zamanda mef‘ûl manasındadır: sahibinin taşımayı istemediği yahut taşımaya güç yetiremediği yük; ve onun yerine başka birinin onu taşımasını ister.
**أَوْزَار**: “ **وِزْر** ”ın çoğulu.
**وَازِِر**: “ **وَزَرَ - يَزِرُ** ”dan sıfat-ı müşebbehe ism-i fâil: bir şeyi başka birinin yerine taşıyan kimse.
**وَازِرَة**: “ **وَازِر** ”in müennesi: o, aynı zamanda bir defalık fâildir.
**وَزِيْر**: “ **فَعِيْل** ” vezninde, “ **وَزَرَ - يَزِرُ** ”dan mübalağa ism-i fâil: işi, başka birinden yorucu yükleri taşımak olan kimse.
**وَزَر**: “ **فَعَل** ” vezninde, “ **وَزَرَ - يَزِرُ** ”in fiil adı: başkası adına yük (taşıma); o, aynı zamanda mef‘ûl manasındadır: başkaları adına taşınan şeylerden oluşan topluluk.

Ve lafız, “ağırlık taşımak ve ona sükûnda ve harekette bağlanmak; ve yükten doğan yorgunluğun derecesini beyan etmek” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**أوِدَ - يَأْوَدُ (آدَ - يَؤُودُ)، ناءَ - يَنُوْءُ، رَهِقَ - يَرْهَقُ، وَزَرَ - يَزِرُ، غَرِمَ - يَغْرَمُ، ثَقُلَ - يَثْقُلً**

**وَزَرَ - يَزِرُ**
﴿De ki: Allah’tan başkasını mı rab edineyim? O, her şeyin rabbidir. Her nefis ancak kendi aleyhine kazanır. Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez. Sonra dönüşünüz rabbinizedir; ihtilaf etmekte olduğunuz şeyi size haber verir.﴾ En‘âm
﴿Kim hidayete ererse ancak kendisi için hidayete erer; kim saparsa ancak kendi aleyhine sapar. Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez. Biz bir resul göndermedikçe azap ediciler olmadık (15).﴾ İsrâ
﴿Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez. Ağır yüklü biri yüküne çağırsa, ondan hiçbir şey yüklenilmez; yakın akraba olsa bile. Sen ancak gayb ile rablerinden korkanları ve namazı ikame edenleri uyarırsın. Kim arınırsa ancak kendisi için arınır; dönüş Allah’adır (18).﴾ Fâtır
﴿Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah sizden ganîdir; kulları için küfre razı olmaz. Şükrederseniz onu sizin için razı olur. Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez. Sonra dönüşünüz rabbinizedir; yapmakta olduğunuz şeyi size haber verir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü bilendir (7).﴾ Zümer
﴿Dikkat edin: bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez (38).﴾ Necm
﴿Hayır; **وَزَر** yoktur (11).﴾ Kıyâme

﴿Allah’a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğradı; nihayet saat onlara ansızın geldiğinde dediler ki: “Orada kusur ettiğimiz şeye yazıklar olsun!” Ve onlar **أَوْزَار**larını sırtlarında taşırlar. Dikkat edin: ne kötü şeydir ki **يَزِرُونَ** (31).﴾ En‘âm
﴿Kıyamet gününde **أَوْزَار**larını tam olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin **أَوْزَار**ından (bir kısmını) taşımaları için. Dikkat edin: ne kötü şeydir ki **يَزِرُونَ** (25).﴾ Nahl

**وَزَرٌ**
﴿Hayır; **وَزَر** yoktur (11).﴾ Kıyâme

**وازرة**
﴿De ki: Allah’tan başkasını mı rab edineyim? O, her şeyin rabbidir. Her nefis ancak kendi aleyhine kazanır. Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez. Sonra dönüşünüz rabbinizedir; ihtilaf etmekte olduğunuz şeyi size haber verir.﴾ En‘âm
﴿Kim hidayete ererse ancak kendisi için hidayete erer; kim saparsa ancak kendi aleyhine sapar. Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez. Biz bir resul göndermedikçe azap ediciler olmadık (15).﴾ İsrâ
﴿Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez. Ağır yüklü biri yüküne çağırsa, ondan hiçbir şey yüklenilmez; yakın akraba olsa bile. Sen ancak gayb ile rablerinden korkanları ve namazı ikame edenleri uyarırsın. Kim arınırsa ancak kendisi için arınır; dönüş Allah’adır (18).﴾ Fâtır
﴿Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah sizden ganîdir; kulları için küfre razı olmaz. Şükrederseniz onu sizin için razı olur. Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez. Sonra dönüşünüz rabbinizedir; yapmakta olduğunuz şeyi size haber verir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü bilendir (7).﴾ Zümer
﴿Dikkat edin: bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez (38).﴾ Necm
﴿Hayır; **وَزَر** yoktur (11).﴾ Kıyâme

**وِزْر - أوزار**
**يزر وزراً** ﴿De ki: Allah’tan başkasını mı rab edineyim? O, her şeyin rabbidir. Her nefis ancak kendi aleyhine kazanır. Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez. Sonra dönüşünüz rabbinizedir; ihtilaf etmekte olduğunuz şeyi size haber verir.﴾ En‘âm
﴿Kim hidayete ererse ancak kendisi için hidayete erer; kim saparsa ancak kendi aleyhine sapar. Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez. Biz bir resul göndermedikçe azap ediciler olmadık (15).﴾ İsrâ
﴿Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez. Ağır yüklü biri yüküne çağırsa, ondan hiçbir şey yüklenilmez; yakın akraba olsa bile. Sen ancak gayb ile rablerinden korkanları ve namazı ikame edenleri uyarırsın. Kim arınırsa ancak kendisi için arınır; dönüş Allah’adır (18).﴾ Fâtır
﴿Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah sizden ganîdir; kulları için küfre razı olmaz. Şükrederseniz onu sizin için razı olur. Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez. Sonra dönüşünüz rabbinizedir; yapmakta olduğunuz şeyi size haber verir. Şüphesiz O, göğüslerin özünü bilendir (7).﴾ Zümer
﴿Dikkat edin: bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez (38).﴾ Necm
﴿Hayır; **وَزَر** yoktur (11).﴾ Kıyâme

**يحمل وزراً** ﴿Allah’a kavuşmayı yalanlayanlar gerçekten ziyana uğradı; nihayet saat onlara ansızın geldiğinde dediler ki: “Orada kusur ettiğimiz şeye yazıklar olsun!” Ve onlar **أَوْزَار**larını sırtlarında taşırlar. Dikkat edin: ne kötü şeydir ki **يَزِرُونَ** (31).﴾ En‘âm
﴿Kıyamet gününde **أَوْزَار**larını tam olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin **أَوْزَار**ından (bir kısmını) taşımaları için. Dikkat edin: ne kötü şeydir ki **يَزِرُونَ** (25).﴾ Nahl
﴿Kıyamet gününde **أَوْزَار**larını tam olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin **أَوْزَار**ından (bir kısmını) taşımaları için. Dikkat edin: ne kötü şeydir ki **يَزِرُونَ** (25).﴾ Nahl
﴿Kim ondan yüz çevirirse, şüphesiz kıyamet gününde bir **وِزْر** taşır (100).﴾ Tâhâ

﴿Dediler ki: “Sana verdiğimiz sözü kendi mülkümüzle bozmadık; fakat kavmin ziynetinden **أَوْزَار** yüklendik; onları attık; işte böyle Sâmirî de attı (87).﴾ Tâhâ

**يضع وزراً** ﴿Ve senden **وِزْر**ünü indirdik (2).﴾ Şerh

﴿Kâfirlerle karşılaştığınızda boyunları vurun; nihayet onları iyice sindirdiğinizde bağı sıkı bağlayın; sonra ya karşılıksız salıverme ya fidye; ta ki savaş **أَوْزَار**ını bırakıncaya kadar. Bu böyledir; Allah dileseydi onlardan intikam alırdı; fakat bazınızı bazınızla denemek için. Allah yolunda öldürülenlere gelince, onların amellerini asla boşa çıkarmaz (4).﴾ Muhammed

**وزير**
﴿Ve bana ehlimden bir **وَزِيْر** kıl (29).﴾ Tâhâ
﴿Andolsun Musa’ya kitabı verdik ve onunla birlikte kardeşi Harun’u bir **وَزِيْر** kıldık (35).﴾ Furkân

Tefsirde geldi: **أزري**: sırtım ve kuvvetim — **آزره**: onu kuvvetlendirdi.

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**وزر**] و ز ر: **الوَزَرُ** iki fetha ile sığınak; aslı dağdır. **الوِزْرُ** günah, ağırlık, **الكارة** ve silah. **الوَزِيرُ** **المُوَازِر**dir; **الأكيل** ve **المؤاكل** gibi; çünkü onun yerine onun **وِزْر**ünü, yani ağırlığını taşır. **الوَزَارَة** fetha ile, **الوِزَارَة**da bir lugattır. “Falanca **اسْتُوزِرَ**” denir; o da emire **يُوَازرُ** ve onun için **يَتَوَزَّر** ve adam **اتَّزَرَ**: **الوِزْر**e bindi. Yüce Allah’ın sözü: ﴿Ve bir **وَازِرَة** başka birinin **وِزْر**ünü yüklenmez﴾ yani bir taşıyıcı, başkasının yükünü taşımaz. Ahfeş dedi ki: bir günahkâr, başkasının günahıyla günah işlemez. Ondan “**وَزِرَ**” kesre ile: **يَوْزَر**; ve “**وَزَرَ**”: **يَزِرُ** kesre ile; ve “**وَزِرَ**”: **يُوزَرُ** meçhul fail üzere; o da **مَوْزُور**dur. Ancak hadiste ﴿**مَأْزُورَات**﴾ dedi; **مأجورات** (sevaplandırılmışlar) yerinden dolayı. Eğer müfred yapsaydı, **مَوْزُورَات** derdi.

Râgıb
**وزر**

- **الوزر**: dağdan, kendisine sığınılan sığınak. Yüce Allah dedi ki: }كلا لا وزر إلى ربك﴿[القيامة/11] ve **الوزر**: dağın **وزر**’ine benzetme yoluyla ağırlık; ve bununla, ağırlıkla ifade edildiği gibi günah hakkında da ifade edilir. Yüce Allah dedi ki:﴾ليحملوا أوزارهم كاملة ومن أوزار الذين يضلونهم بغير علم ألا ساء ما يزرون﴿[النحل/25]، onun sözü gibi:﴾وليحملن أثقالهم وأثقالا مع أثقالهم﴿[العنكبوت/13] ve başkasının **وزر**’ini yüklenmek hakikatte, صلى الله عليه وسلم’in şu sözüyle işaret ettiği tarz üzeredir: (من سن سنة حسنة كان له أجرها وأجر من عمل بها من غير أن ينقص من أجره شيء، ومن سن سنة سيئة كان له وزرها ووزر من عمل بها) (hadis (شفع) maddesinde geçti) yani: onunla amel edenin **وزر**’i gibi. Ve Yüce Allah’ın sözü:﴾ولا تزر وازرة وزر أخرى﴿[الأنعام/164] yani: yüklenen ondan soyutlandığı hâlde onun **وزر**’ini taşımaz; ve O’nun sözü:﴾وضعنا عنك وزرك الذي أنقض ظهرك﴿[الشرح/2 - 3]، yani: cahiliye işinden içinde bulunduğun şey; böylece, kavminin üzerinde bulunduğu şeyi üstlenmekten, sana tahsis edilenle muaf kılındın. Ve **الوزير**: emîrinin ağırlığını ve işini yüklenen; ve **الوزارة** sanayi (meslek) kalıbı üzerinedir. Ve **أوزار الحرب** tekili **وزر**: onun âleti, silahtan olanı. Ve **الموازرة**: yardımlaşma. Denir: **وازرت** falancayı **موازرة**: onu işi üzerinde yardım ettim. Yüce Allah dedi ki:﴾واجعل لي وزيرا من أهلي﴿[طه/29]،﴾ولكنا حملنا أوزارا من زينة القوم{ [طه/87].

ملخص اللسان
1. **الوَزَرُ**: sığınak; ve **الوَزَرِ**’in aslı, sağlam (ulaşılmaz) dağdır; ve her sığınılacak yer **وَزَرٌ**’dir. Aziz tenzilde: **كَلاَّ لا وَزَرَ**; ve kendisine sığındığın ve onunla korunduğun her şey, o **وَزَرٌ**’dir.
2. Ve **الوِزْرُ**: ağır yük. **الوَزَرُ**: ağırlık; **وَزَرَ يَزِرُ**: sırtını ağırlaştıran şeylerden, ağırlaştırıcı şeylerden ve günahlardan, sırtını ağırlaştıran şeyi taşıdığı zaman.
3. Ve **الوِزْرُ**: günah, suç; ağırlığından dolayı. İkisinin çoğulu **أَوْزارٌ**. Ve **وَزَرَ وِزْراً**: onu taşıdı. Aziz tenzilde: **ولا تَزِرُ وازرَةٌ وِزْرَ أُخرى**; yani: hiç kimse başkasının günahıyla alınmaz ve günahkâr bir nefis başka bir nefsin **وِزْر**’ini taşımaz; fakat her biri, bilgisiyle karşılık görendir. Ve günahlar, onu ağırlaştıran yükler oldukları için **أَوْزاراً** diye adlandırılır; tekili **وِزْرٌ**’dür.
4. Ve **أَوْزارُ الحرب** ve başkası: ağırlıklar ve âletler; tekili **وِزرٌ**; ve **الأَوْزارُ**: silah; **الوَزَرُ**: iş (kâr) ve silah.
5. Ve **وُزِرَ** adam: bir **وِزْر** ile atıldı (isabet ettirildi).
6. Ve **الوَزِيرُ**: kralın gizlisi (yakını) ki onun ağırlığını taşır ve görüşüyle ona yardım eder; ve onu **اسْتَوْزَرَه**; onun hâli **الوَزارَةُ** ve **الوِزارَةُ**’dır; ve kesre daha üstündür.
7. Ve **وَازَرَه** iş üzerinde: ona yardım etti ve onu güçlendirdi; ve asıl **آزره**’dir.
8. **واجْعَلْ لي وَزيراً من أَهلي**; dedi ki: **الوزير** dilde, iştikakı **الوَزَرِ**’dendir; ve **الوَزَرُ** helakten kurtulmak için kendisiyle korunulan dağdır; ve aynı şekilde halifenin **وَزِيرُ**’i, manası: işlerinde görüşüne dayanılan ve kendisine sığınılan kimsedir. Ve denildi: sultanın vezirine **وَزِيرٌ** denildi; çünkü o, memleketin tedbirinden kendisine isnad edilen şeylerden sultandan ağırlıkları **يَزِرُ** eder; yani bunu taşır.
9. **أَوْزَرْتُ** şeyi: onu koruma altına aldım.
10. Ve **وَزَرْتُ** falancayı: yani onu yendim.
11. Bizden bir adam, ikisi arasındaki ortaklıkta arkadaşına der ki: Sen kavmin payını **تَوَزَّرُ** etmiyorsun. Ve denir: **أَوْزَرَ** şeyi: onu götürdü ve onu yüklenip aldı.
12. Ve denir: falanca iş üzerinde bana **وازَرَني** ve bana **آزَرَني**; ve birincisi daha fasîhtir.
13. Ve dedi: **أَوْزَرْتُ** adamı, o da **مُوزَرٌ**’dir: ona, kendisine sığınacağı bir **وَزَراً** kıldım. Ve **أَوْزَرْتُ** adamı **الوِزْرِ**’den; ve **آزَرْتُ** **المُوازَرَةِ**’den; ve ondan **أَزَرْتُ أَزْراً** yaptım ve **تَأَزَّرْتُ**.

لسان العرب

● - **وزر**: **الوَزَرُ**: sığınak; **الوَزَرِ**’in aslı, sağlam (ulaşılmaz) dağdır; her kale/siper **وَزَرٌ**’dir. Aziz tenzilde: **كَلاَّ لا وَزَرَ**; Ebû İshak dedi ki: **الوَزَرُ** Arapların كلامında, kendisine sığınılan dağdır; bu onun aslıdır. Ve kendisine sığındığın ve onunla korunduğun her şey, o **وَزَرٌ**’dir. Âyetin manası: Allah’ın emrinden (korunmak için) içinde sığınılacak hiçbir şey yoktur.  **الوِزْرُ**: ağır yük. **الوِزْرُ**: ağırlığından dolayı günah; ikisinin cem‘i **أَوْزارٌ**’dır. Savaşın ve başkasının **أَوْزارُ**’ı: ağırlıklar ve aletlerdir; tekili **وِزرٌ**’dir; Ebû Ubeyd’den; ve denildi: onun tekili yoktur. **الأَوْزارُ**: silah; A‘şâ dedi ki:
وأَعْدَدْت للحربِ أَوْزارَها:
رِماحاً طِوالاً وخَيْلاً ذُكُورَا
İbn Berrî dedi ki: onun inşadı “فأَعددتَ”dır; ve **التاء**’yı fetha ile (okumak) doğrudur; çünkü o, Hanefî Ali b. Hûze’ye hitap eder; ve ondan önce:
ولما لُقِيتَ مع المُخْطِرِين،
وَجَدْتَ الإِلهَ عليهم قَدِيرَا
**المخطرون**: ehillerini ve nefislerini tehlike kılan kimselerdir; ya galip gelsinler ya da onlara galip gelinsin diye. Ve “savaş **أَوْزارَها**’yı koydu” yani savaş aleti, silah ve başkasından olan ağırlıklarını (indirdi). Aziz tenzilde: **حتى تَضَعَ الحربُ أَوْزارَها**; ve denildi: şehitlerin ağırlıkları demektir; çünkü azze ve celle onları günahlardan arındırır. Ferrâ dedi ki: onun **أَوزارها**’sı, onun günahları ve şirki (dir); ta ki Müslüman yahut barışçıdan başkası kalmasın; dedi ki: **أَوزارها**’daki **الهاء** savaş içindir; ve (bu) onun ehlinin **أَوزار**’ı manasında gelmiştir. Cevherî: **الوَزَرُ** günah, ağırlık, **الكارَةُ** ve silahtır. İbnü’l-Esîr dedi ki: hadiste en çok günah ve isme ıtlak olunur. Denir: **وَزَرَ يَزِرُ**; sırtını ağırlaştıran şeylerden ve günahlardan, ağırlaştırıcı şeyleri yüklendiği zaman. Ve **وَزَرَ وِزْراً**: onu yüklendi. Aziz tenzilde: **ولا تَزِرُ وازرَةٌ وِزْرَ أُخرى**; yani bir başkası günahıyla kimse alınmaz ve günahkâr bir nefis başka bir nefsin **وِزْرَ**’ını taşımaz; fakat her biri kendi bilgisiyle cezalandırılmıştır. Günahlar **أَوْزاراً** diye adlandırılır; çünkü onlar onu ağırlaştıran yüklerdir; tekili **وِزْرٌ**’dir. Ahfeş dedi ki: **لا تأْثَمُ آثِمَةٌ بإِثم أُخرى**. Hadiste: “savaş **أَوزارها**’yı koydu” yani işi duruldu ve ağırlıkları hafifledi; artık savaş kalmadı. Ve **وَزَرَ وَزْراً ووِزْراً وَوِزْرَةً**: günah işledi; Zeccâc’dan. Ve **وُزِرَ الرجلُ**: bir **وِزْرٍ** ile atıldı (itham edildi). Hadiste: **ارْجِعْنَ مأْزُورات غير مأْجورات**; aslı **موْزورات** idi; fakat **مأْجورات**’a tâbi kılındı; ve denildi: bu, **أُزِرَ**’de **الهمزة**’nin **الواو**’dan bedeli üzerinedir; kıyas üzere değildir; çünkü **وُزِرَ**’de **الواو**’nun hemzelenmesine sebep olan illet, **مأْزورات**’ta yoktur. Leys: **مَوْزُورٌ** (olan) adam, **مأْجور** değildir; ve **وُزِرَ يُوزَرُ**; ve denilmiştir: **مأْزور** (olan) **مأْجور** değildir; **الموزور**’u **المأْجور** ile karşılaştırdıklarında, iki lafız uyuşsun ve çiftleşsin diye **الواو**’yu **همزة**’ye çevirdiler. Başkası dedi ki: sanki **مأْزوراً** aslında **مَوْزُورٌ** idi; onu **مأْجور** lafzı üzerine bina ettiler.  **واتَّزَرَ الرجلُ**: **الوِزْرَ**’a bindi; bu ondan **افْتَعَلَ**’dır; ondan dersin: **وَزِرَ يَوْزرُ** ve **وَزَرَ يَزِرُ** ve **وُزِرَ يُوزَرُ**; o halde o **موزورٌ**’dur. Hadiste **مأْزورات** demesi, **مأْجورات**’ın yeri içindir; yani günahkâr olmayanlar; eğer tekil yapsaydı **موزورات** derdi; bu kıyastır; fakat **مأْزورات** dedi, ikileme (ازدواج) içindir.  **الوَزِيرُ**: kralın, onun yükünü taşıyan ve görüşüyle ona yardım eden yakın adamıdır; onu **اسْتَوْزَرَه**; onun hâli **الوَزارَةُ** ve **الوِزارَةُ**’dır; kesre daha üstündür. Ve onu iş üzerinde **وَازَرَه**: ona yardım etti ve onu güçlendirdi; aslı **آزره**’dir. İbn Sîde dedi ki: buradan bazıları, **وزير**’deki **الواو**’nun **الهمزة**’den bedel olduğuna gitti. Ebû’l-Abbâs dedi ki: bu kıyas üzere değildir; çünkü bu tür harekelerde **الهمزة**’nin **الواو**’dan bedeli az olunca, **الواو**’nun **الهمزة**’den bedeli daha uzaktır. Aziz tenzilde: **واجْعَلْ لي وَزيراً من أَهلي**; dedi ki: **الوزير**’in dilde iştikakı **الوَزَرِ**’dendir; **الوَزَرُ** helâkten kurtulmak için kendisiyle sığınılan dağdır; halifenin **وَزِيرُ**’i de böyledir: işlerinde görüşüne dayanılan ve kendisine sığınılan kimsedir. Ve denildi: sultanın vezirine **وَزِيرٌ** denildi; çünkü o, memleketin tedbirinden kendisine isnad edilen ağırlıkları sultandan **يَزِرُ** eder; yani onu taşır. Cevherî: **الوَزِيرُ** **المُوازِرُ**’dir; tıpkı **الأَكِيلِ**’in **المُواكِلِ** olması gibi; çünkü o, ondan **وِزْرَه**’ı yani ağırlığını taşır. Ve falan **اسْتُوزِرَ**; o, emire **يُوازِرُ** eder ve onun için **يَتَوَزَّرُ** eder. **السَّقِيفة** hadîsinde: “Biz **الأُمراء**’ız, siz **الوزراء**’sınız”; **وزير**’in cem‘idir; o, ona **يُوازِرُ** eder; böylece ona yükletilen ağırlıkları ondan taşır; ve emir, görüşüne ve tedbirine sığındığı kimsedir; o, onun için bir sığınak ve bir imdat yeridir.  Ve **وَزَرْتُ الشيءَ أَزِرُه وزْراً**: yani onu taşıdım; ondan, Allah تعالى’nın sözü: **ولا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخرى**. Ebû Amr: **أَوْزَرْتُ الشيء**: onu korumaya aldım; ve **وَزَرْتُ فلاناً**: yani ona galip geldim; ve dedi ki:
قد وَزَرَتْ جِلَّتَها أَمْهارُها
**التهذيب**: **وَزَرَ** babından; İbn Büzürc dedi ki: bizden bir adam, aralarındaki ortaklıkta arkadaşına der ki: “Sen kavmin payını **لا تَوَزَّرُ** etmezsin.” Ve denir: **قد أَوْزَرَ الشيءَ**: onu götürdü ve onu **اعْتَبَأَه** etti. Ve denir: **قد اسْتَوْزَرَه**. Dedi ki: **الاتِّزارُ** ise **الوِزْر**’dendir; ve denir: **اتَّزَرْتُ وما اتَّجَرْتُ**; ve **وَزَرْتُ** da (denir).  Ve denir: falan, iş üzerinde bana **وازَرَني** etti ve bana **آزَرَني** etti; birincisi daha fasîhtir. Ve dedi ki: **أَوْزَرْتُ الرجل**: o halde o **مُوزَرٌ**’dur; ona, kendisine sığınacağı bir **وَزَراً** kıldım. Ve **أَوْزَرْتُ الرجل** **من الوِزْرِ** (yönünden); ve **آزَرْتُ** **من المُوازَرَةِ** (yönünden); ve ondan **أَزَرْتُ أَزْراً** yaptım ve **تَأَزَّرْتُ**.

مقاييس اللغة:
(**وزر**) **الواو** ve **الزاء** ve **الراء** iki sahih asıldır: birisi sığınak, diğeri şeyde ağırlıktır.
Birincisi **الوَزَر**: sığınak. Allah تعالى dedi: **﴿كَلاَّ لاَ وَزَرَ﴾** [القيامة 11]. Şeybânî nakletti: **أوْزَرَ** falan, şeyi: onu korumaya aldı. Ve **الوِزْر**: adamın yüküdür; elbisesini yaydığı zaman, eşyayı onun içine koyar ve onu taşır; bundan dolayı günaha **وِزْراً** adı verildi. Ve yine **الوِزْر**: silahtır; cem‘i **أوزار**. A‘şâ dedi ki:
وأعددتُ للحربِ أوزارَها *** رِماحاً طِوالاً وخَيلاً ذُكُورا(8)
Ve **الوزير** bu adla adlandırıldı; çünkü o, sahibinden ağırlığı taşır.
Bir topluluk nakletti –belki sahih olur–: **أوزَرْتُ مالَه**: onu götürdüm. Ve **وَزَرْتُهُ**: ona galip geldim. Dedi ki:
* قَدْ وَزَرَتْ جِلَّتَها أمهارُها(9) *

القاموس المحيط:
**الوَزَرُ** (harekeli): sağlam dağdır; ve her kale/siper; ve sığınak; ve kendisiyle korunulan yer. **الوِزْرُ** (kesre ile): günah, ağırlık, büyük **الكارَةُ**, silah ve ağır yüktür; cem‘i **أوْزارٌ**. Ve **وَزَرَهُ** ( **وَعَدَهُ** gibi), **وِزْراً** (kesre ile): onu taşıdı. Ve **وَزَرَ يَزِرُ**; ve **وَزِرَ يَوْزَرُ**; ve **وُزِرَ يُوزَرُ**: **وِزْراً** ve **وَزْراً** (kesre ve fetha ile); ve **وَزِرَة** ( **عِدَةٍ** gibi): günah işledi; o halde o **مَوْزُورٌ**’dur. Ve onun صلى الله عليه وسلم sözü: **" ارْجِعْنَ مَأْزُورَاتٍ غيرَ مَأْجورَاتٍ "**, ikileme ( **لِلازْدِواجِ** ) içindir; eğer tekil yapılsaydı **مَوْزُوراتٍ** denirdi. Ve **وَزَرَ الثُّلْمَةَ** ( **وَعَدَ** gibi): onu kapattı; (ve) adamı: ona galip geldi. Ve **زُزِرَ** ( **عُنِيَ** gibi): bir **وِزْرٍ** ile atıldı. Ve **الوَزيرُ**: kralın, onun yükünü taşıyan ve görüşüyle ona yardım eden yakın adamıdır. Ve onu **اسْتَوْزَرَهُ**; böylece onun için **فَتَوَزَّرَ** etti ve onu **وَوَازَرَهُ** etti.
Ve onun hâli: **الوِزارَةُ** (kesre ile; ve fetha da edilir); cem‘i: **أوزارٌ** ve **وُزَراءُ**. Ve **أوزَرَهُ**: onu korumaya aldı; ve onu götürdü; **كاسْتَوْزَرَهُ** gibi; ve ona bir **وَزَراً** kıldı; ve onu sağlamlaştırdı; ve onu sakladı. Ve **اتَّزَرَ**: **الوِزْرَ**’a bindi. Ve **الوَزِيرُ**: **المُوازِرُ**’dir; ve bir özel addır.

Tâcü’l-ʿArûs:

**وزر**
**الوَزَر** (harekeli): sağlam (müstahkem) dağ; ve her sığınak: **وَزَرٌ**; ondan (olan) **المَلْجأ** ve **المُعتَصَم**. Ve aziz tenzîlde: “kellâ lâ **وَزَرَ**”. Ebû İshâk dedi: **الوَزَرُ** Arapların كلامında, kendisine sığınılan dağdır; bunun aslı budur. Ve kendisine sığındığın ve onunla tahassun ettiğin her şey **وَزَرٌ**’dir. Âyetin mânâsı: Allah’ın emrinden (kurtulmak için) kendisinde iʿtisâm olunan hiçbir şey yoktur. **الوِزْر** (kesre ile): günah; ve ağırlık; ve büyük **الكارَة**; ve silah. Bu, Cevherî’nin ibaresidir; fakat onda **الكارَة**’nın “büyük” diye vasfı yoktur. Günah ancak ağırlığından dolayı **وِزْراً** diye adlandırıldı. Onun “ve ağırlık” sözünden murad, savaşın ağırlığıdır. Ebû ʿUbeyd dedi: Savaşın ve başkasının **أَوْزَار**’ı, onların ağırlıkları ve âletleridir; tekili (kesre ile) **وِزْرٌ**’dür. Başkası dedi: Onun tekili yoktur. Savaşın ağırlıklarından murad âlet ve silahtır; Aʿşâ bunu şu sözüyle açıklamıştır:

Ve savaşa onun **أَوْزَارَها**’sını hazırladım... uzun mızraklar ve erkek atlar.

İbnü’l-Esîr dedi: Hadiste **الوِزْر** çoğunlukla günah ve isme (ithm) ıtlak olunur. **الوِزْرُ** ayrıca: ağır yük; hepsinin çoğulu: **أَوْزَارٌ**. Ve **الأساس**’ta, **الأوْزار**’ın silah ve âlet mânâsıyla ıtlakının mecaz olduğuna delâlet eden şey vardır; yine O’nun تعالى sözü: “hattâ taḍaʿa’l-ḥarbu **أَوْزَارَها**”; bu, işin sona ermesine, yüklerin hafiflemesine ve savaşmamanın bulunmasına kinayedir; yine **الوِزْر**’ın günaha ıtlakı da böyledir. **وَوَزَرهُ يَزِرُه** ( **كَوَعَدهُ يَعِدُه** ) (kesre ile) **وِزْراً**: onu taşıdı. Ondandır O’nun تعالى sözü: “ve lâ taziru **وازِرَةٌ وِزْرَ أُخرى**”; yani bir kimse başkasının günahıyla alınmaz; günahkâr bir nefis başka bir nefsin **وِزْر**’ünü taşımaz; fakat herkes ameliyle cezalandırılmıştır. Ahfeş dedi: Bir günahkâr, başkasının günahıyla günah işlemez.

Mecazdandır: **وَزَرَ** adam **يَزِرُ** ( **كَوَعَد يَعِدُ** ) ve **وَزِرَ يَوْزَر** ( **كعَلِم يَعْلَم** ) ve **وُزِرَ يُوزَر** mef‘ûl binası üzere; (kesre ve fetha ile) **وِزْراً** ve **وَزْراً**; ve ( **كعِدَةٍ** ) **وزِرَةً**. Zecâc’dan sahih olan: **وِزْرَة** ( **الواو**’un kesresiyle); onu, ضبط edilmiş, iyice tashih edilmiş olarak, lisânda böyle gördüğüm gibi. Hepsinin mânâsı: günah işledi; o hâlde o **مَوْزُورٌ**’dur; doğru olan budur. Amma onun (Allah تعالى ona salât ve selâm etsin) kabirleri ziyaret eden kadınlara sözü: “irciʿna **مَأْزُوراتٍ** ğayra **مَأْجُورات**”; yani günahkârlar. Kıyas **مَوْزُورات**’tır; çünkü bu, ازدواج içindir: **المَوْزور**’u **المأجور** ile karşılaştırınca, iki lafız uyuşsun ve çiftleşsin diye **الواو**’yu hemzeye çevirdi; Leys böyle dedi. Denildi ki: Bu, **أُزِرَ**’de hemzenin **الواو**’dan bedeli üzeredir; kıyas üzere değildir; çünkü **وُزِرَ**’de **الواو**’nun hemzelenmesine sebep olan illet, **مَأْزُورات**’ta yoktur. Eğer tek başına olsaydı: **مَوْزُورات** denilirdi; kıyas budur. **وَوَزَرَ الثُّلْمَةَ** ( **كَوَعَدها** ): onu kapattı; Sâğânî nakletti. Ebû ʿAmr’dan: **وَزَرَ** adamı: ona galip geldi. Ve dedi:

“Onun kısrakları, onun sürüsünü **وَزَرَتْ**...”

Mecazdandır: **وُزِرَ** adam ( **كعُني** ): bir **وِزْر** ile, yani günahla atıldı. Mecazdandır: **الوَزيرُ** ( **كأَمير** ): kralın gizlisi; onun ağırlığını ondan taşıyan ve görüşüyle ona yardım eden. Ve aziz tenzîlde: “ve’cʿal lî **وَزيراً** min ehlî”. Ebû İshâk dedi: Onun iştikakı lugatta **الوَزَر**’dendir; **الوَزَر**: kendisiyle iʿtisâm olunan, helâkten kurtaran dağdır. Halifenin **وَزير**’i de böyledir: işlerinde görüşüne dayanılan ve kendisine iltica olunan kimse. Denilmiştir ki sultanın vezirine **وزير** denilmiştir; çünkü sultandan, kendisine tevdi edilen memleket tedbirinden olan ağırlıkları **يَزِرُ**; yani onu taşır. Ve onu **اسْتَوْزَرَهُ**; o da onun için **تَوَزَّرَ**. Cevherî dedi: **الوَزير**: **المُوازِر** ( **كالأَكيل المُواكِل** ); çünkü ondan **وِزْرَه**’ü, yani ağırlığını taşır. Falan **اسْتُوزِرَ**; o, emîre **يُوازِرُ** ve onun için **يَتَوَزَّرُ**. **ووازَرَه** iş üzerinde: ona yardım etti ve onu kuvvetlendirdi; asıl **آزَرَه**’dir. İbn Sîde dedi: Buradan bazıları, **وَزير**’deki **الواو**’nun hemzenin bedeli olduğuna gitti. Ebû’l-ʿAbbâs dedi: Kıyas değildir; çünkü bu tür harekelerde hemzenin **الواو**’dan bedeli az olunca, **الواو**’nun hemzeden bedeli daha uzaktır. Zemahşerî dedi: **وَزيرُ** kral: ona, mülkün yüklerini **يُوازِرُه**; yani onunla yük taşır; **المُؤازَرَة**’den, yani yardım etmeden değildir; çünkü onun **واو**’su hemzedendir; ondan **فعيل**: **أزيرٌ**’dir. Onun hâli **الوِزارَة** (kesre ile)dir; fetha da yapılır; kesre daha üstündür. Çoğulu: **أَوْزَارٌ** ( **كشَريف وأَشْرَاف** ve **يَتيم وأَيْتَام** ) ve **وُزَراء**. Avam: **الوَزَرُ** (harekeli) der. Ebû ʿAmr’dan: **أَوْزَرَه**: onu korunaklı kıldı. Ebû ʿAmr’ın nassı: onunla korunaklı kıldı. Denir: **أَوْزَرَ** şeyi; onu götürdüğü ve onu yüklenip aldığı zaman; ( **كاسْتَوْزَرَه** ). Ve **أَوْزَره**; o hâlde o **مُوزَرٌ**: onun için, kendisine sığınacağı bir **وَزَرَاً**, yani bir sığınak yaptı. **أَوْزَرَه**: onu sağlamlaştırdı; bu ondandır; yine **أَوْزَرَه** “onu sakladı” mânâsıyla. Mecazdandır: **اتَّزَر** adam **اتِّزاراً**: **الوِزْر**’e, yani günaha bindiği zaman; sonra denir: **اتّزَرْت** ve **ما اتَّجَرْت**. **الوَزير**: **المُوازِر** ( **كالجَليس**: **المُجالِس** ve **الأَكيل**: **المُواكِل** ). Ve denir: **وازَرَه** iş üzerinde ve **آزَرَه**; birincisi daha fasîhtir. **الوَزيرُ**: özel adlardan bir addır.

Üzerine istidrâk olunanlardandır: **الوِزْرُ** (kesre ile): şirk; Ferrâ’dan. **وَزيرَةُ** bint ʿUmer b. Esʿad b. Esʿad et-Tenûhiyye. **سِتُّ الوُزَراء** Şam ve Mısır’da, İbnü’z-Zübeydî’den, Buhârî ve Müsnedü’ş-Şâfiʿî ile rivayet etti. **الوَزيرَة**: Yemen’de, Taʿizz yakınında bir köy; ondan fakih ʿAbdullâh b. Esʿad el-**وَزيريّ**; 613 senesinin sonlarına kadar Zâ Huzeym’de otururdu. **الوَزيريّة**: Mısır’da iki köy; birisi Kûratü’l-Ğarbiyye’de, diğeri el-Buḥayra’da. İkisinden birinden: mahir kâtip genç Ahmed el-**وَزيريّ**, hâfız el-Bâbilî’nin şeyhlerinde refîki; şeyhlerimizin şeyhleri ondan icâzetle rivayet ettiler. Ve seyyid, allâme Muhammed b. İbrâhîm b. ʿAlî b. el-Murtaḍâ el-**وَزيريّ** el-Ḥasenî er-Ressî et-Ṭabâṭabî; Yemen’de eşrâftan biri. Ve kardeşi Hâşim b. İbrâhîm: Takıyyüddîn b. Fehd’in şeyhlerinden biri. Ve onlardan allâme Şihâbüddîn Ahmed b. ʿAbdullâh el-**وَزيريّ** ve oğlu seyyid Salâhuddîn: zamanın zekîlerinden ve حكîmlerinden biri; onlar Yemen’de ilim, riyâset ve celâlet ehlinden bir evdir.

**وموزور**: Endülüs’te bir kûranın adı; işleri, batı ile kıble arasında, Karmûne’nin işleriyle birleşir; meyveleri ve zeytini çoktur; onunla Kurtuba arasında yirmi fersah vardır. Ona nisbet olunur: şair Ümeyye b. Gâlib el-**المَوزوريّ** ve Ebû Selmân ʿAbdusselâm b. es-Semḥ el-**المَوْزوريّ**; meşrıka yolculuk etti ve 387 senesinde vefat etti.

**ومَوْزَار** (fetha ile): Rûm diyarında bir hisar; onun imarını Hişâm b. ʿAbdilmelik yeniledi. Mütenebbî dedi:

Ve döndü; onu **بِمَوْزارَ** kilitli sandılar... onun için girişten başka dönüş yoktur.

Üzerine istidrâk olunanlardandır: **وَزْوَرُ** ( **كجَعفر** ): Sanʿâ dağlarından, Hemdân’a ait büyük bir hisar; onda ʿAbdullâh b. Ḥamza ez-Zübeydî, Seyfü’l-İslâm Tuğtekîn el-Eyyûbî günlerinde tahassun etti.
