# وزع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B2%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وزع

الوَزْعُ: كَفُّ النفْسِ عن هَواها. وزَعَه وبه يَزَعُ ويَزِعُ وزْعاً: كفَّه فاتَّزَعَ هو أَي كَفَّ، وكذلك ورِعْتُه. والوازِعُ في الحرْبِ: المُوَكَّلُ بالصُّفُوفِ يَزَعُ من تقدَّم منهم بغير أَمره. ويقال: وزَعْتُ الجَيْشَ إِذا حَبَسْتَ أَوَّلَهم على آخرهم. وفي الحديث: أَن إِبليس رأَى جبريلَ، عليه السلام، يوم بَدْرٍ يَزَعُ الملائكةَ أَي يُرتِّبُهم ويُسَوِّيهِم ويَصُفُّهم للحربِ فكأَنه يَكُفُّهم عن التفَرُّقِ والانْتِشارِ. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَنّ المُغِيرَةَ رَجُلٌ وازِعٌ؛ يريد أَنه صالح للتقدّم على الجيش وتدبيرِ أَمرهم وترتيبهم في قتالهم. وفي التنزيل: فهم يُوزَعُونَ، أَي يُحْبَسُ أَوّلُهم على آخِرهم، وقيل: يُكَفُّونَ. وفي الحديث: مَن يَزَعُ السلطانُ أَكثرُ ممن يَزَعُ القرآنُ؛ معناه أَنّ مَن يَكُفُّ عن ارتِكابِ العَظائِم مَخافةَ السلطانِ أَكثرُ ممن تَكُفُّه مخافةُ القرآنِ واللهِ تعالى، فمن يكفُّه السلطانُ عن المعاصي أَكثر ممن يكفه القرآنُ بالأَمْرِ والنهيِ والإِنذار؛ وقول خصيب الضَّمْرِيّ:
لما رأَيتُ بَني عَمْرٍو وَيازِعَهُم،
أَيْقَنْتُ أَنِّي لهم في هذه قَوَدُ
أَراد وازِعَهم فقلب الواو ياء طلباً للخفة وأَيضاً فتَنَكَّبَ الجمع بين واوين: واو العطف وياء الفاعل
(* قوله« وياء الفاعل» كذا بالأصل،) وقال
السكري: لغتهم جعل الواو ياء؛ قال النابغة:
على حِينَ عاتَبْتُ المَشِيبَ على الصِّبا،
وقلتُ: أَلَمّا أَصْحُ، والشَّيبُ وازِعُف
وفي حديث الحَسَنِ لما وَليَ القضاءَ قال: لا بد للناس من وَزَعةٍ أَي أَعْوانٍ يَكُفُّونهم عن التعدي والشرِّ والفَسادِ، وفي رواية: من وازِعٍ أَي من سلطانٍ يَكُفُّهم ويَزَعُ بعضَهم عن بعضهم، يعين السلطانَ وأَصحابَه. وفي حديث جابر: أَردت أَن أَكْشِفَ عن وجْهِ أَبي لمّا قُتِلَ والنبيُّ، صلى الله عليه وسلم، ينظر إِلي فلا يَزَعُني أَي لا يَزْجُرُني ولا يَنْهاني. ووازِعٌ وابنُ وازِعٍ، كلاهما: الكلب لأَنه يَزَعُ الذئب عن الغنم أَي يكُفُّه. والوازِعُ: الحابِسُ العسكرِ المُوَكَّلُ بالصفوفِ يتقدَّم الصف فيصلحه ويقدِّم ويؤَخر، والجمع وزَعةٌ ووُزّاعٌ. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه، وقد شُكِيَ إِليه بعضُ عُمّالِه لِيَقْتَصَّ منه فقال: أَنا أُقِيدُ من وزَعةِ اللهِ، وهو جمع وازِعٍ، أَراد أُقِيدُ من الذين يكفَّونَ الناسَ عن الإِقْدام على الشر. وفي رواية: أَن عمر قال لأَبي بكر أَقِصَّ هذا من هذا بأَنْفِه، فقال: أَنا لا أُقِصُّ من وزَعَةِ الله، فأَمْسَكَ.
والوَزِيعُ: اسم للجمْعِ كالغَزيِّ. وأَوْزَعْتُه بالشيء: أَغْرَيْتُه فأُوزِعَ به، فهو مُوزَعٌ به أَي مُغْرًى به؛ ومنه قول النابغة: فَهابَ ضُمْرانُ منه، حيثُ يُوزِعُه
طَعْنَ المُعارِكِ عند المَحْجِرِ النَّجُدِ
أَي يُغْرِيه. وفاعل يُوزِعُه مضمر يعود على صاحبه أَي يُغْرِيه صاحبُه، وطَعْنَ منصوب بهابَ، والنَّجُدُ نعت المُعارِكِ ومعناه الشجاعُ، وإِن جعلته نعتاً للمَحْجِر فهو من النَّجَدِ وهو العَرَقُ، والاسم والمصدرُ جميعاً الوَزُوعُ، بالفتح. وفي الحديث: أَنه كان مُوزَعاً بالسِّواكِ أَي مُولَعاً به. وقد أُوزِعَ بالشيء يُوزَعُ إِذا اعتادَه وأَكثر منه وأُلْهِمَ. والوَزُوعُ: الوَلُوعُ؛ وقد أُوزِعَ به وَزُوعاً: وقد أُوزِعَ به وَزُوعاً: كأُولِعَ به وُلُوعاً. وحكى اللحياني: إِنه لَوَلُوعٌ وَزُوعٌ، قال: وهو من الإتباع. وأَوْزَعَه الشيءَ: أَلْهَمه إِياه. وفي التنزيل: ربِّ أَوْزِعْني أَن أَشكر نِعْمَتَكَ التي أَنْعَمْتَ عليّ؛ ومعنى أَوْزِعْني أَلْهِمْني وأَولِعْني به، وتأْويلُه في اللغة كُفَّني عن الأَشياء إلا عن شكر نعمتك، وكُفَّني عما يُباعِدُني عنك. وحكى اللحياني: لِتُوزَعْ بتقوى الله أَي لِتُلْهَمْ بتقوى الله؛ قال ابن سيده: هذا نص لفظه وعندي أَن معنى قولهم لِتُوزَعْ بتقوى الله من الوَزُوع الذي هو الوُلُوعُ، وذلك لأَنه لا يقال في الإلهام أَوْزَعْتُه بالشيء، إِنما يقال أَوْزَعْتُه الشيءَ. وقد أَوْزَعَه الله إِذا أَلْهَمَه. واسْتَوْزَعٌتُ الله شُكره فأَوْزَعَني أَي اسْتَلْهَمْتُه فأَلْهَمَني. ويقال: قد أَوْزَعْتُه بالشيء إِيزاعاً إِذا أَغْرَيته، وإِنه لمُوزَعٌ بكذا وكذا أَي مُغْرًى به، والاسم الوَزُوعُ. وأُوزِعْتُ الشيءَ: مثل أُلهِمْتُه وأُولِعْتُ به. والتوْزِيعُ: القِسْمَةُ والتَّفْرِيقُ. ووَزَّعَ الشيء: قَسَّمه وفَرَّقه. وتوزعوه فيما بينهم أَي تَقَسَّموه،يقال: وزَّعْنا الجَزُورَ فيما بيننا. وفي حديث الضحايا: إلى غُنَيْمةٍ فَتَوَزَّعُوها أَي اقتسموها بينهم. وفي الحديث: أَنه حَلَقَ شعَره في الحج ووَزَّعَه بين الناس أَي فَرَّقه وقسَمه بينهم، وَزَّعه يُوَزِّعُه تَوزِيعاً، ومن هذا أُخِذَ الأَوزاعُ، وهم الفِرَقُ من الناس، يقال أَتَيْتُهم وهم أَوْزاعٌ أَي مُتَفَرِّقُون. وفي حديث عمر: أَنه خرج ليلة في شهر رمضان والناسُ أَوْزاعٌ أَي يصلون متفرقين غير مجتمعين على إِمام واحد، أَراد أَنهم كانوا يتنفلون فيه بعد العشاء متفرقين؛ وفي شعر حسان:
بضَرْبٍ كإِيزاعِ المَخاصِ مُشاشَه
جعل الإِيزاعَ موضع التَّوْزِيعِ وهو التَفْريقُ، وأَراد بالمُشاشِ ههنا البَوْلَ، وقيل: هو بالغين المعجمة وهو بمعناه. وبها أَوزاعٌ من الناس وأَوْباشٌ أَي فِرَقٌ وجماعات، وقيل: هم الضُّرُوب المتفرَّقون، ولا واحد لأَوزاع؛ قال الشاعر يمدح رجلاً:
أَحْلَلْت بيتَك بالجَمِيعِ، وبعضُهم
مُتَفَرِّقٌ لِيَحِلَّ بالأَوْزاعِ
الأَوْزاعُ ههنا: بيوت منْتَبِذةٌ عن مُجْتَمَعِ الناسِ. وأَوْزَعَ بينهما: فرَّقَ وأَصْلَحَ. والمتَّزِعُ: الشديدُ النفْسِ؛ وقول خصيب يذكر قُرْبَه من عَدُوٍّ له:
لمّا عَرَفْتُ بَني عَمْرٍو ويازِعَهُمْ،
أَيْقَنْتُ أَنِّي لهُمْ في هذه قَوَدُ
قال: يازِعُهم لغتهم يريدون وازِعَهم في هذه الوقعة أَي سَيَسْتَقِيدُون منا.
وأَوْزَعَتِ الناقةُ ببولها أَي رَمَتْ به رَمْياً وقطَّعَتْه، قال الأصمعي: ولا يكون ذلك إِلاَّ إِذا ضربها الفحل؛ قال ابن بري: وقع هذا الحرف في بعض النسخ مصحَّفاً، والصواب أَوْزَغَتْ، بالغين معجمة، قال: وكذلك ذكره الجوهري في فصل وزَغَ.
والأَوْزاعُ: بطن من همْدانَ منهم الأَوْزاعِيُّ. والأَوْزاعُ: بطون من حِمْيَر، سموا بهذا لأَنهم تفرَّقوا. ووَزُوعُ: اسم امرأَة. وفي حديث قيس بن عاصم: لا يُوزَعُ رجل عن جمل يَخْطِمُه
(* قوله «يخطمه» تقدم في ورع:
يختطمه، والمؤلف في المحلين تابع للنهاية.) أَي لا يُكَفُّ ولا يُمْنع؛ هكذا ذكره أَبو موسى في الواو مع الزاي، وذكره الهروي في الواو مع الراء، وقد تقدّم.

### Türkçe

**الوَزْعُ**: nefsin hevasından alıkonmasıdır. Onu **وزَعَه** ve onunla **يَزَعُ** ve **يَزِعُ** diye (kullanılır); **وزْعاً**: onu alıkoydu; böylece o da **اتَّزَعَ** yani alıkoydu; aynı şekilde **ورِعْتُه** (de böyledir). Savaşta **الوازِعُ**: saflarla görevlendirilmiş kimsedir; onlardan emri olmaksızın öne geçen kimseyi alıkoyar. Ve denilir: **وزَعْتُ الجَيْشَ**: ordunun önünü sonuna (bekletip) hapsettiğin zaman. Hadiste: İblîs’in Bedir günü Cebrâil’i, عليه السلام, melekleri **يَزَعُ** ederken gördüğü (rivayet edilmiştir); yani onları düzenler, onları eşitler ve onları savaş için saf saf dizer; sanki onları dağılmaktan ve yayılmaktan alıkoyuyor gibidir. Ebû Bekir’in, رضي الله عنه, hadisinde: Muğîre’nin **وازِعٌ** bir adam olduğu; bununla, ordunun önüne geçmeye, onların işini tedbir etmeye ve onları savaşlarında düzenlemeye elverişli olduğunu kasteder. Tenzilde: **فهم يُوزَعُونَ**; yani onların ilki sonlarına hapsedilir; ve denildi: alıkonurlar. Hadiste: “Sultanın **يَزَعُ** ettiği kimse, Kur’an’ın **يَزَعُ** ettiğinden daha çoktur”; manası: sultandan korkarak büyük günahlara girişmekten alıkonan kimse, Kur’an’dan ve yüce Allah’tan korkarak alıkonan kimseden daha çoktur; öyleyse sultanın günahlardan alıkoyduğu kimse, Kur’an’ın emir, nehiy ve uyarı ile alıkoyduğundan daha çoktur. Hasîb ed-Damrî’nin sözü:
لما رأَيتُ بَني عَمْرٍو وَيازِعَهُم،
أَيْقَنْتُ أَنِّي لهم في هذه قَوَدُ
**وازِعَهم**’i kastetti; hafiflik istemek için vavı yâ’ya çevirdi; ayrıca iki vavı bir araya getirmekten kaçındı: atıf vavı ve fail yâ’sı.
(* “وياء الفاعل” sözü: asılda böyledir.) Sükkerî dedi ki: onların dili vavı yâ yapmaktır; Nâbiga dedi ki:
على حِينَ عاتَبْتُ المَشِيبَ على الصِّبا،
وقلتُ: أَلَمّا أَصْحُ، والشَّيبُ وازِعُف
Hasen’in, kazayı üstlendiğinde, hadisinde dedi ki: İnsanlar için mutlaka **وَزَعةٍ** gerekir; yani onları taşkınlıktan, kötülükten ve bozgunculuktan alıkoyan yardımcılar; bir rivayette: **من وازِعٍ**; yani onları alıkoyan ve onların bir kısmını bir kısmından **يَزَعُ** eden bir sultandan; sultana ve ashabına yardım eder. Câbir’in hadisinde: “Öldürüldüğünde babamın yüzünü açmak istedim; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, bana bakıyordu da beni **يَزَعُني** etmiyordu”; yani beni azarlamıyor ve beni yasaklamıyordu. **وازِعٌ** ve **ابنُ وازِعٍ**, ikisi de: köpektir; çünkü kurdu koyundan **يَزَعُ** eder, yani onu alıkoyar. **الوازِعُ**: orduyu hapseden, saflarla görevlendirilmiş (kimsedir); safın önüne geçer, onu düzeltir, öne alır ve geri bırakır; çoğulu **وزَعةٌ** ve **وُزّاعٌ**’dır. Ebû Bekir’in, رضي الله عنه, hadisinde: işçilerinden bazısı kendisine şikâyet edildi de ondan kısas almak için (çağırdı); şöyle dedi: “Ben Allah’ın **وزَعةِ**’sinden kısas alırım”; bu, **وازِعٍ**’in çoğuludur; kötülüğe atılmaktan insanları alıkoyan kimselerden kısas alırım demek istedi. Bir rivayette: Ömer’in Ebû Bekir’e “Bunu bunun burnundan kısasla” dediği; o da “Ben Allah’ın **وزَعَةِ**’sinden kısas almam” dedi; bunun üzerine (Ömer) vazgeçti.

**الوَزِيعُ**: **الغَزيِّ** gibi cem‘ için bir isimdir. **أَوْزَعْتُه بالشيء**: onu o şeyle kışkırttım; böylece onunla **أُوزِعَ** oldu; o da onunla **مُوزَعٌ**’dır; yani onunla kışkırtılmıştır; Nâbiga’nın sözü de bundandır:
فَهابَ ضُمْرانُ منه، حيثُ يُوزِعُه
طَعْنَ المُعارِكِ عند المَحْجِرِ النَّجُدِ
Yani onu kışkırtır. **يُوزِعُه**’nin faili gizlidir; sahibine döner; yani sahibi onu kışkırtır. **طَعْنَ** kelimesi **هابَ** ile mansuptur. **النَّجُدُ**, **المُعارِكِ**’in sıfatıdır; manası: yiğit olandır. Eğer onu **المَحْجِر**’in sıfatı yaparsan, o **النَّجَد**’dendir; o da terdir. İsim ve masdarın ikisi de **الوَزُوعُ**’dur; fetha ile. Hadiste: onun misvakla **مُوزَعاً** olduğu; yani ona düşkün olduğu. Ve bir şeyle **أُوزِعَ** olur, **يُوزَعُ**; onu alışkanlık edindiği, ondan çok yaptığı ve (ona) ilham olunduğu zaman. **الوَزُوعُ**: düşkünlüktür; ve onunla **وَزُوعاً** **أُوزِعَ** olmuştur: onunla **وُلُوعاً** düşkün kılınmak gibi. Lihyânî nakletti: “O, elbette **وَلُوعٌ وَزُوعٌ**’dur”; dedi ki: bu, itbâ‘dandır. **أَوْزَعَه الشيءَ**: onu ona ilham etti. Tenzilde: **ربِّ أَوْزِعْني أَن أَشكر نِعْمَتَكَ التي أَنْعَمْتَ عليّ**; **أَوْزِعْني**’nin manası: bana ilham et ve beni ona düşkün kıl; dildeki te’vili: beni şeylerden alıkoy, ancak nimetinin şükründen alıkoyma; ve beni senden uzaklaştıran şeyden alıkoy. Lihyânî nakletti: **لِتُوزَعْ بتقوى الله**; yani Allah takvasıyla ilham olunasın; İbn Sîde dedi ki: bu, lafzının nassıdır; bende ise “**لِتُوزَعْ بتقوى الله**” sözünün manası, düşkünlük olan **الوَزُوع**’dandır; çünkü ilhamda “**أَوْزَعْتُه بالشيء**” denilmez; ancak “**أَوْزَعْتُه الشيءَ**” denilir. Allah onu **أَوْزَعَه** etmiştir; yani ona ilham etmiştir. **واسْتَوْزَعٌتُ الله شُكره**: Allah’tan onun şükrünü istedim; o da beni **فأَوْزَعَني** etti; yani ondan ilham istedim de bana ilham etti. Ve denilir: onu bir şeyle **أَوْزَعْتُه بالشيء إِيزاعاً**; onu kışkırttığım zaman; ve o, şöyle şöyle ile **لمُوزَعٌ**’dır; yani onunla kışkırtılmıştır; isim **الوَزُوعُ**’dur. **وأُوزِعْتُ الشيءَ**: **أُلهِمْتُه** ve **أُولِعْتُ به** gibidir.

**والتوْزِيعُ**: paylaştırma ve ayırmadır. **وَزَّعَ الشيء**: onu paylaştırdı ve ayırdı. Onu aralarında **توزعوه**; yani onu paylaştılar; denilir: **وزَّعْنا الجَزُورَ فيما بيننا**. Kurbanlar hadisinde: “Bir küçük ganimete (gittiler) de onu **فَتَوَزَّعُوها**”; yani onu aralarında paylaştılar. Hadiste: hacda saçını tıraş etti ve onu insanlar arasında **وَزَّعَه**; yani onu aralarında ayırdı ve paylaştırdı; **وَزَّعه يُوَزِّعُه تَوزِيعاً**. Bundan **الأَوزاعُ** alınmıştır; onlar, insanlardan fırkalardır; denilir: “Onlara geldim, onlar **أَوْزاعٌ** idi”; yani dağınık idiler. Ömer’in hadisinde: Ramazan ayında bir gece çıktı, insanlar **أَوْزاعٌ** idi; yani tek bir imama toplanmış olmaksızın dağınık olarak namaz kılıyorlardı; onların yatsıdan sonra onda dağınık olarak nafile kıldıklarını kastetti. Hassân’ın şiirinde:
بضَرْبٍ كإِيزاعِ المَخاصِ مُشاشَه
**الإِيزاعَ**’ı **التَّوْزِيعِ**’in yerine koydu; o da ayırmadır. Burada **المُشاشِ** ile idrarı kastetti; ve denildi: o, mu‘ceme **غ** ile (yani) aynı manadadır. Ve onda insanlardan **أَوزاعٌ** ve **أَوْباشٌ** vardır; yani fırkalar ve topluluklar; ve denildi: onlar, dağınık çeşitlerdir; **أَوزاع**’ın tekili yoktur. Şairin bir adamı övdüğü sözü:
أَحْلَلْت بيتَك بالجَمِيعِ، وبعضُهم
مُتَفَرِّقٌ لِيَحِلَّ بالأَوْزاعِ
Burada **الأَوْزاعُ**: insanların toplanma yerinden uzak, ayrı düşmüş evlerdir. **أَوْزَعَ بينهما**: ayırdı ve ıslah etti. **والمتَّزِعُ**: nefsi şiddetli olandır. Hasîb’in, kendisine düşman birine yakınlığını anarak söylediği:
لمّا عَرَفْتُ بَني عَمْرٍو ويازِعَهُمْ،
أَيْقَنْتُ أَنِّي لهُمْ في هذه قَوَدُ
Dedi ki: **يازِعُهم** onların dilidir; bu vak‘ada **وازِعَهم**’i kasteder; yani bizden kısas alacaklardır.

Dişi deve, idrarıyla **أَوْزَعَتِ**; yani onu atarcasına attı ve onu parça parça etti. Asma‘î dedi ki: bu, ancak erkek deve onu aştığı zaman olur. İbn Berrî dedi ki: bu harf bazı nüshalarda tashîf edilmiş olarak vâki olmuştur; doğrusu mu‘ceme **غ** ile **أَوْزَغَتْ**’tir. Dedi ki: Cevherî de onu **وزَغَ** faslında böyle zikretmiştir.

**الأَوْزاعُ**: Hemdân’dan bir batındır; onlardan **الأَوْزاعِيُّ** vardır. **الأَوْزاعُ**: Himyer’den batınlardır; bu adla adlandırıldılar; çünkü dağıldılar. **وَزُوعُ**: bir kadının adıdır. Kays b. Âsım hadisinde: “Bir adam, onu yularlayan bir deveden **لا يُوزَعُ** edilmez.”
(* “يخطمه” sözü: **ورع** maddesinde “يختطمه” geçti; müellif iki yerde de **النهاية**’ye tâbi olmuştur.) Yani alıkonmaz ve engellenmez. Ebû Mûsâ onu vav ile zayda zikretti; Herevî onu vav ile râ’da zikretti; ve daha önce geçti.
