# وزع — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B2%D8%B9/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: وزع

(باب الواو والزاء وما يثلثهما)
(وزع) الواو والزاء والعين: بناءٌ موضوعٌ على غير قياس. ووَزَعْته عن الأمر: كفَفْته. قال الله سبحانه: (فَهُمْ يُوزَعُونَ)[النمل 17]، أي يحبَس أوّلُهم على آخِرِهم. وجمع الوازع وَزَعَة. وفي بعض الكلام: "ما يَزَعُ السُّلطانُ أكثَرُ مِمَّا يَزَعُ القرآن(1)"، أي إنَّ النَّاسَ للسُّلطان أخْوَف.‏
وبناء آخر، يقال: أوْزَعَ اللهُ فلاناً الشُّكرَ: ألْهَمَه إياه. ويقال هو من أُوزِعَ بالشَّيءِ، إذا أُولِعَ به، كأنَّ الله تعالى يُولِعُه بشُكْرِه. وبها أوزاعُ من النّاس، أي جماعات.‏
(وزغ) الواو والزاء والغين، ليس فيه إلاّ الوزَغَة(2): العَظَاية. ويقال للرِّجال الضِّعاف أوزاغ.‏
(وزف) الواو والزاء والفاء يقال وَزَفَ الرّجُل: أسْرَعَ في المَشْي. وقرئت: ﴿فَأقْبَلُوا إلَيْهِ يَزِفُونَ(3)﴾ [الصافات 94] مخفَّفة.‏
(وزم) الواو والزاء والميم: بناءٌ أيضاً على غير قياس، وفيه كلمات منفردة. فالوَزْمة أن يأكلَ الرّجُل مَرَّة واحدة كالوَجْبة. يقال: وَزَمُوا وَزْمَة شتائهِم: امْتارُوا لـه كِفايتَهم من الطَّعام. والوَزْمَةُ(4) والوَزيم: حُزْمةٌ من بقل. والوَزِيم: اللَّحم يُجَفَّف. والوَزْمة من الضِّباب: أنْ يُطْبَخَ لحمُها ثمَّ يُيَبَّس. والمتوزِّم: الشَّديد الوطْء.‏
(وزن) الواو والزاء والنون: بناءٌ يدلُّ على تعديلٍ واستقامة: ووزَنْتُ الشّيءَ وزْناً. والزِّنَة قَدرُ وزنِ الشَّيء؛ والأصل وَزْنَة. ويقال: قام مِيزانُ النَّهار، إذا انتصَفَ النَّهار. وهذا يُوازِنُ ذلك، أي هو مُحاذِيه. ووَزِينُ الرَّأْيِ: معتدِلُه. وهو راجحُ الوَزْن، إذا نسَبُوه إلى رَجَاحة الرّأْي وشِدَّة العقْل.‏
ومما شذَّ عن هذا الباب شيءٌ ذُكِرَ عن الخليل: أنَّ الوَزِين: الحنظل المعجونُ(5) كان يُتَّخَذُ طعاماً. ويقال الوَزْن: الفِدْرة من التَّمر.‏
(وزا) الواو والزاء والحرف المعتلّ أو المهموز: أُصَيلٌ يدلُّ على تجمُّعٍ في شَيءٍ واكتناز. يقال للحِمار المجتمع الخَلْق: وَزىً، وللرّجُل القصير وَزىً. وهذا غير مهموز.‏
وأمَّا المهموز فقال أبو زيد: وَزَّأْتُ الوِعاء تَوْزيئاً وتَوْزِئةً، إذا أجَدْت(6) كَنْزَه(7).‏
(وزر) الواو والزاء والراء أصلانِ صحيحان: أحدهما* الملجأ، والآخَر الثِّقَل في الشَّيء.‏
الأوَّل الوَزَر: الملجأ. قال الله تعالى: ﴿كَلاَّ لاَ وَزَرَ﴾ [القيامة 11]. وحكى الشَّيباني: أوْزَرَ فلانٌ الشَّيءَ: أحرَزَه. [و] الوِزْر: حِمْل الرَّجل إذا بَسَطَ ثوبَه فجعل فيه المتاعَ وحَمَله، ولذلك سمِّي الذَّنْب وِزْراً. وكذا الوِزْر: السِّلاح، والجمع أوزار. قال الأعشى:‏
وأعددتُ للحربِ أوزارَها *** رِماحاً طِوالاً وخَيلاً ذُكورا(8)‏
والوزير سمِّي به لأنّه يحمل الثِّقل عن صاحِبِه.‏
وحكى ناسٌ - لعلَّهُ أن يكون صحيحاً- أوزَرْتُ مالَه: ذهبتُ به. ووَزَرْتُهُ: غلَبْتُه. قال:‏
* قَدْ وَزَرَتْ جِلَّتَها أمهارُها(9) *‏
--------------ــ
(1) لفظه في اللسان: "من يزع السلطان أكثر ممن يزع القرآن". وفي الأصل هنا: "مما لا يزع"، وكلمة "لا" مقحمة.‏
(2) في الأصل: "الوزغ"، وإنما الوزغ: جمع وزغة.‏
(3) هي قراءة مجاهد، وعبد الله بن يزيد، والضحاك، ويحيى بن عبد الرحمن، وابن أبي عبلة. وقرأ الجمهور: "يزفون" مضارع زف، المضعف، وقرأ حمزة ومجاهد أيضاً، وابن وثاب والأعمش: "يزفون" مضارع أزف المزيد بالهمزة. وقرئ أيضاً: "يزفون" مبنياً للمفعول، و"يزفون" من قولهم زفاه يزفوه، بمعنى حداه. تفسير أبي حيان (7: 366) من سورة الصافات.‏
(4) بدله في المجمل واللسان والقاموس "الوزم". وأما الوزمة فسرت في القاموس بأنها المقدار.‏
(5) ونحوه في المجمل، ونصه: "ويقال: الوزين حنظل يعجن ويؤكل". لكن في اللسان والقاموس: "الحنظل المطحون".‏
(6) في الأصل: "أخذت"، والذي في المجمل واللسان والقاموس: "شددت".‏
(7) الكنز: الملء.‏
(8) ديوان الأعشى 71 واللسان (وزر).‏
(9) أنشده في اللسان (وزر) بهذا الضبط، لكن ضبط في المجمل برفع "جلتها" ونصب "أمهارها".‏

ـ

### Türkçe

(وav, **الواو** ve **الزاء** ve **العين** babı ve onların üçüncüsü olanlar)
(**وزع**) **الواو** ve **الزاء** ve **العين**: kıyasa göre olmayan konulmuş bir yapıdır. Ve “onu işten **وَزَعْتُه**”: onu engelledim. Allah sübhânehû dedi ki: (**فَهُمْ يُوزَعُونَ**)[en-Neml 17], yani onların ilki sonları üzerine hapsedilir. **الوازع**’ın çoğulu **وَزَعَة**’dır. Ve bazı sözde: “**ما يَزَعُ السُّلطانُ أكثَرُ مِمَّا يَزَعُ القرآن**(1)”, yani insanların sultandan daha çok korkan(ları)dır.‏
Ve başka bir yapı: denir ki: “Allah falanı şükre **أَوْزَعَ**”: onu ona ilham etti. Ve denir ki o, “şeyle **أُوزِعَ**”dendir; ona düşkün olduysa; sanki Allah Teâlâ onu kendi şükrüne düşkün kılar. Ve onda insanlardan **أوزاعُ** vardır, yani cemaatler.‏

(**وزغ**) **الواو** ve **الزاء** ve **الغين**, onda ancak **الوزَغَة**(2) vardır: kertenkele. Ve zayıf erkeklere **أوزاغ** denir.‏

(**وزف**) **الواو** ve **الزاء** ve **الفاء**: denir ki **وَزَفَ** adam: yürüyüşte hızlandı. Ve şu şekilde okunmuştur: ﴿**فَأقْبَلُوا إلَيْهِ يَزِفُونَ**(3)﴾ [es-Sâffât 94] hafifletilmiş olarak.‏

(**وزم**) **الواو** ve **الزاء** ve **الميم**: yine kıyasa göre olmayan bir yapıdır; ve onda tekil kelimeler vardır. **الوَزْمة**: adamın bir defa yemesi, **الوَجْبة** gibi. Denir ki: “kışlarının **وَزْمَة**sini **وَزَمُوا**”: onun için yiyecekten kendilerine yetecek kadar azık edindiler. Ve **الوَزْمَة**(4) ve **الوَزيم**: yeşillikten bir demet. Ve **الوَزِيم**: kurutulan et. Ve kertenkelelerden **الوَزْمة**: etinin pişirilip sonra kurutulmasıdır. Ve **المتوزِّم**: basışı şiddetli olan.‏

(**وزن**) **الواو** ve **الزاء** ve **النون**: bir düzeltmeye ve doğruluğa delâlet eden bir yapıdır: “şeyi **ووزَنْتُ** tarttım, **وزْناً**.” Ve **الزِّنَة** şeyin tartısının miktarıdır; aslı **وَزْنَة**’dir. Ve denir ki: “gündüzün **مِيزانُ**u kalktı”, gündüz ortalandıysa. Ve “bu, ona **يُوازِنُ**”, yani ona hizalıdır. Ve **وَزِينُ الرَّأْيِ**: onun mutedil olanıdır. Ve o, **راجحُ الوَزْن**’dir; onu görüşün ağırlığına ve aklın şiddetine nisbet ettiklerinde.‏
Ve bu babdan şâz olan şeylerden, Halîl’den zikredilen bir şey: **الوَزِين**’in yoğrulmuş acı kavun(5) olduğu; yiyecek olarak edinilirdi. Ve **الوَزْن** denir: hurmadan bir parça.‏

(**وزا**) **الواو** ve **الزاء** ve illetli yahut hemzeli harf: bir asıldır; bir şeyde toplanmaya ve birikmeye delâlet eder. Yaratılışı toplu olan eşeğe **وَزىً** denir; kısa adama da **وَزىً**. Ve bu hemzeli değildir.‏
Hemzeli olana gelince, Ebû Zeyd dedi: “kabı **وَزَّأْتُ**; **تَوْزيئاً** ve **تَوْزِئةً**”: onun doldurmasını(7) iyi yaptığımda(6).‏

(**وزر**) **الواو** ve **الزاء** ve **الراء** iki sahih asıldır: biri sığınak, diğeri şeyde ağırlıktır.‏
Birincisi **الوَزَر**: sığınak. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**كَلاَّ لاَ وَزَرَ**﴾ [el-Kıyâme 11]. Şeybânî nakletti: “falan, şeyi **أَوْزَرَ**”: onu koruma altına aldı. Ve **الوِزْر**: adamın yüküdür; elbisesini yaydığı zaman, eşyayı onun içine koyup onu taşımasıdır; bundan dolayı günaha **وِزْراً** denildi. Ve yine **الوِزْر**: silahtır; çoğulu **أوزار**. A‘şâ dedi ki:‏
Ve savaşa onun **أوزار**ını hazırladım *** uzun mızraklar ve erkek atlar(8)‏
Ve **الوزير** bu adla adlandırıldı; çünkü o, sahibinden ağırlığı taşır.‏
Bazı kimseler nakletti –belki de sahih olur–: “malını **أوزَرْتُ**”: onu götürdüm. Ve “onu **وَزَرْتُهُ**”: ona galip geldim. Dedi ki:‏
* Onun kısrağını tayları **قَدْ وَزَرَتْ**(9) *‏

--------------ــ
(1) Lafzı Lisân’da: “**من يزع السلطان أكثر ممن يزع القرآن**”. Ve aslında burada: “**مما لا يزع**”, ve “**لا**” kelimesi araya sokulmuştur.‏
(2) Asılda: “**الوزغ**”; hâlbuki **الوزغ**: **وزغة**’nin çoğuludur.‏
(3) O, Mücâhid’in, Abdullah b. Yezîd’in, Dahhâk’ın, Yahyâ b. Abdurrahmân’ın ve İbn Ebî ‘Able’nin kıraatidir. Cumhur: “**يزفون**”u, şeddeli **زف**’in muzârîsi olarak okudu; Hamza ve Mücâhid de, İbn Vessâb ve A‘meş: “**يزفون**”u, hemze ile artırılmış **أزف**’in muzârîsi olarak okudu. Ve ayrıca: “**يزفون**” meçhul bina ile, ve “**يزفون**” da onların “**زفاه يزفوه**” sözünden; “onu sevk etti” mânâsında. Ebû Hayyân tefsiri (7: 366), Sâffât sûresinden.‏
(4) Bunun yerine Mücmel, Lisân ve Kâmûs’ta “**الوزم**” vardır. **الوزمة** ise Kâmûs’ta miktar diye tefsir edilmiştir.‏
(5) Bunun benzeri Mücmel’dedir; nassı: “ve denir ki: **الوزين** yoğrulur ve yenir bir acı kavundur.” Lâkin Lisân ve Kâmûs’ta: “öğütülmüş acı kavun”dur.‏
(6) Asılda: “**أخذت**”; Mücmel, Lisân ve Kâmûs’ta olan: “**شددت**”.‏
(7) **الكنز**: doldurma(=doluluk).‏
(8) Dîvânu’l-A‘şâ 71 ve Lisân (**وزر**).‏
(9) Lisân’da (**وزر**) bu ضبط ile rivayet etti; lâkin Mücmel’de “**جلتها**”nın ref‘i ve “**أمهارها**”nın nasbı ile ضبط edildi.‏

ـ
