# وزع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B2%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وزع

وزعته، كوضع، أزعه وزعا، هكذا في الأصول الصحيحة المعتمدة، وفي بعضها: وزغته كوضع، أزغه فقيل: فيه إشارة إلى اللغتين، إحداهما بالضبط، والثانية بذكر المضارع، أي: كففته ومنعته، فاتزع هو، أي: كف، كما في الصحاح وفي الحديث: من يزع السلطان أكثر ممن يزع القرآن، أي من يكف عن ارتكاب الجرائم مخافة السلطان أكثر ممن تكفه مخافة القرآن.
 وفي حديث جابر: فلا يزعني أي لا يزجرني ولا ينهاني.
 وأوزعه بالشيء إيزاعا: أغراه به، بالضم فهو موزع كمكرم، أي: مغرى به، نقله الجوهري قال: ومنه قول النابغة:
  فهاب ضمران منه حيث يوزعـه                      طعن المعارك عند المحجر النجد أي: يغريه، وفاعل يوزعه مضمر يعود على صاحبه.
 وفي الحديث: أنه كان موزعا بالسواك، أي: مولعا به، وقد أوزع بالشيء: إذا اعتاده وأكثر منه، وألهم، والاسم والمصدر جميعا الوزوع، بالفتح كما في الصحاح وذكر الفتح مستدرك، وكذلك الولوع، وقد أولع به ولوعا، وحكى اللحياني: إنه لولوع وزوع، قال: وهو من الإتباع، وفي العباب: وهما من المصادر التي جاءت بفتح أوائلها، قال المرار بن سعيد:
  بل إنك والتشوق بعد شيب                      أجهلا كان ذلك أم وزوعا قال: وليس ضم الواو من كلامهم.
 قلت: وقد تقدم مرارا أن فعولا بالفتح في المصادر قليل جدا، وذكرت نظائرها في الهمزة، على ما قاله سيبويه، وما زادوه عليه ولم يذكروا هذا، فتأمله.

  والوزعة، محركة: جمع وازع، وهم الولاة المانعون من محارم الله تعالى، ومنه حديث الحسن: لا بد للناس من وزعة، أي: أعوان يكفونهم، عن التعدي والشر والفساد، وفي رواية: وازع أي من سلطان يكفهم ويزع بعضهم عن بعض، يعني السلطان وأصحابه، وفي حديث أبي بكر رضي الله عنه وقد شكي إليه بعض عماله،يعني المغيرة بن شعبة ليقتص منه، فقال: أنا أقيد من وزعة الله أراد أأقيد من الذين يكفون الناس عن الأقدام على الشر.
 والوازع: الكلب، لأنه يكف الذئب عن الغنم، نقله الجوهري.
 والوازع: الزاجر عن الشيء والناهي عنه، ومنه حديث جابر المتقدم.
 والوازع: من يدبر أمور الجيش، ويرد من شذ منهم، وهو الموكل بالصفوف، يزع من تقدم ويرد من شذ منهم وهو الموكل بالصفوف يزع من تقدم منهم بغير أمره.
 ويقال: وزعت الجيش وزعا: إذا حبست أولهم على آخرهم وفي الحديث: إن إبليس رأى جبريل عليه السلام يوم بدر يزع الملائكة أي: يرتبهم ويسويهم ويصفهم للحرب، فكأنه يكفهم عن التفرق والإنتشار، ومنه أيضا حديث أبي بكر، رضي الله عنه: إن المغيرة رجل وازع، يريد أنه صالح للتقدم على الجيش، وتدبير أمرهم، وترتيبهم في قتالهم، وفي التنزيل العزيز: فهم يوزعون أي يحبس أولهم على آخرهم، وقيل: يكفون.
 وقول أبي ذؤيب يصف ثورا:
  فغدا يشرق متنه فبدا لـه                      أولى سوابقها قريبا توزع أي: تغرى، وقيل تكف وتحبس على ما تخلف منها، ليجتمع بعضها إلى بعض، يعني الكلاب.
 والوازع بن الذراع ويقال: ابن الوازع، ذكره أبو بكر بن علي الذكواني في معجم الصحابة ولم يخرج له شيئا، و الذي في المعجم: ابن الذراع.
 والوازع: رجل آخر غير منسوب روى عنه ابنه ذريح، ذكره ابن ماكولا: صحابيان، رضي الله عنهما.
 وازع بن عبد الله الكلاعي تابعي.
 وأبو الوازع النهدي، وأبو الوازع عمير، وأبو الوازع جابر بن عمرو الراسبي البصري: تابعيون، الأخير روى عن أبي برزة الأسلمي، وعنه أبان بن صمعه قاله المزي، وزاد ابن حبان في الثقات فيمن روى عنه شداد بن سعيد، وقال أيضا: أبو الوازع عن عمر، وعنه السفيانان، فيحتمل أن يكون النهدي، أو الذي اسمه عمير فانظر ذلك.
 وهذيل تقول للوازع: يازع بالياء، قال حصيب الهذلي يذكر فرته من العدو:
  لما عرفت بني عمرو ويازعهم                      أيقنت أني لهم في هذه قـود أراد: وازعهم، فقلب الواو ياء، طلبا للخفة، وأيضا فتنكب الجمع بين واوين: واو العطف وياء الفاعل، وقال السكري: لغتهم جعل الواو ياء. وقال النابغة:
  على حين عاتبت المشيب على الصبا                      وقلت ألما أصح والـشـيب وازع والأوزاع: الفرق من الناس، والجماعات يقال: أتيتهم وهم أوزاع، أي: متفرقون، وقيل: هم الضروب المتفرقون، ولا واحد للأوزاع، ومنه حديث عمر، رضي الله عنه: خرج ليلة شهر رمضان والناس أوزاع، أي: يصلون متفرقين غير مجتمعين على إمام واحد.

  والأوزاع: لقب مرثد بن زيد بن زرعة بن كعب بن زيد بن سهل بن عمرو بن قيس بن معاوية بن جشم بن عبد شمس بن وائل بن الغوث بن قطن بن عريب بن زهير بن أبين بن الهميسع بن حمير أبي بطن من همدان هكذا في العباب والصحاح ونسبهم في حمير، كما عرفت ولكن عدادهم اليوم في همدان، سموا بذلك لأنهم تفرقوا، منهم الإمام أبو عمرو عبد الرحمن بن عمرو الأوزاعي، الفقيه المشهور، وقال البخاري: الأوزاعي من حمير الشام.
 قال: والأوزاع: ة، بدمشق خارج باب الفراديس. قلت: كأنها نسبت إليهم، وقال غيره: منها: أبو أيوب مغيث بن سمي، الأوزاعي، قال ابن حبان: كان يقول: إنه أدرك ألف صحابي، وعبارة ابن حبان: زهاء ألف من الصحابة، رضي الله عنهم وروى عنه زيد بن واقد، وأهل الشام، قال الصاغاني: توفي ببيروت.
 وموزع، كمجمع: ة، باليمن كبيرة، قال الصاغاني: وهي سادس منازل حاج عدن. قلت: وقد خرج منها فضلاء على اختلاف الطبقات.
 وأزيع، كزبير: علم أصله، وزيع، بالواو، كإشاح ووشاح، وقد مر للمصنف في فصل الهمزة مع العين أيضا وهذا محل ذكره، على الصواب.
 وأوزعني الله تعالى: ألهمني، قال الله تعالى: رب أوزعني أن أشكر نعمتك وتأويله في اللغة: كفني عن الأشياء، إلا عن شكر نعمتك، وكفني عما يباعدني عنك.
 واستوزع الله تعالى شكره: استلهمه فأوزعه، وحكى اللحياني: لتوزع بتقوى الله، أي: لتلهم، قال ابن سيده: هذا نص لفظه، وعندي أن معنى قولهم: لتوزع بتقوى الله، أي: تولع به، وذلك لأنه لا يقال أوزعته الشيء.
 وأما أوزعت الناقة ببولها إيزاعا: إذا رمت به رميا، فبالمعجمة نبه عليه ابن بري، وأبو سهل، وأبو زكريا، والصاغاني وكلهم قالوا: هذا تصحيف، والصواب أنه بالغين المعجمة وقد غلط الجوهري حيث صحفه، وهو ذكره في الغين على الصحة كما سيأتي.
 والتوزيع: القسمة والتفريق وقد وزعه، يقال: وزعنا الجزور فيما بيننا، وفي الحديث: أنه حلق شعره في الحج، ووزعه بين الناس، أي: فرقه، وقسمه بينهم، ومن هذا أخذ الأوزاع، كالإيزاع، وبه يروى شعر حسان رضي الله عنه:
  بضرب كإيزاع المخاض مشاشه جعل الإيزاع موضع التوزيع وهو التفريق، وأراد بالمشاش هنا: البول، وقيل: هو بالغين المعجمة، وهو بمعناه.
 وتوزعوه فيما بينهم، أي: تقسموه، ومنه حديث الضحايا: ... فتوزعوها.
 والمتزع: الشديد النفس، نقله الجوهري وابن فارس في المجمل.
 ومما يستدرك عليه: وزع النفس عن هواها يزع، كوعد يعد: كفها، لغة في وزع كوضع، ذكرها الشيخ ابن مالك في شرح الكافية، وشيخ مشايخ شيوخنا عبد القادر بن عمر البغدادي في شرح شواهد الرضي.
 والوزاع، كرمان: جمع وازع، وهو الموكل بالصفوف.
 والوزيع: اسم للجمع.
 والأوزاع: بيوت منتبذة عن مجتمع الناس، قال الشاعر يمدح رجلا:
  أحللت بيتك بالجميع وبعضهم                      متفرق لـيحـل بـالأوزاع وأوزع بينهما: فرق وأصلح.
 ووزوع، كصبور: اسم امرأة.
 ووازعه: مانعه.
 والشيب وازع، وهو على المثل.

  ويقال: هو متزع: عزيز النفس ممتنع.
 ومن المجاز: توزعته الأفكار، وهو متوزع القلب.
 وقال ابن شميل: توزعوا ضيوفهم: ذهبوا بهم إلى بيوتهم، كل رجل منهم بطائفة، وكذلك توشعوا.

### Türkçe

**وزعته**: **وضع** gibi; **أزعه**’yi **وزعا** (yaptı); güvenilir sahih asıllarda böyle(ce)dir. Bazılarında: **وزغته** **وضع** gibi; **أزغه**. Bunun hakkında denildi ki: onda iki dile işaret vardır; birincisi harekeyle (zapt ile), ikincisi muzariyi zikretmekle; yani: onu engelledim ve men ettim; o da **اتزع** etti; yani: vazgeçti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Hadiste: “Sultanın engellediği, Kur’an’ın engellediğinden daha çoktur”; yani: sultandan korktuğu için suçları işlemeye kalkışmaktan vazgeçen, Kur’an’dan korktuğu için onu vazgeçiren kimseden daha çoktur.

Câbir hadîsinde: “Beni **يزعني** etmez”; yani: beni azarlamaz ve beni yasaklamaz.

**أوزعه**’yi bir şey ile **إيزاعا**: onu onunla kışkırttı/ona alıştırdı; damme ile o **موزع**’dır, **مكرم** gibi; yani: onunla kışkırtılmış/ona düşkün; bunu Cevherî nakletti. Dedi ki: Nâbiga’nın sözü de bundandır:
  “Onu **يوزعـه** ettiği yerden dolayı ondan Ḍumrân korktu;
  çarpışma yerlerinin saplaması, Necdî taşlığın yanında”
yani: onu kışkırtır; **يوزعه**’nin fâili gizlidir; sahibine döner.

Hadiste: onun misvakla **موزعا** olduğu; yani: ona tutkun olduğu. Ve bir şey ile **أوزع** oldu: ona alıştığı ve ondan çokça yaptığı zaman; ve ilham edildi. İsim ve masdar ikisi birden **الوزوع**’dur; fetha ile, **الصحاح**’ta olduğu gibi; fethayı zikretmek istidrâktir; aynı şekilde **الولوع**; ve onunla **أولع** oldu, **ولوعا**. Lihyânî rivayet etti: “O, **لولوع** **وزوع**’dur.” Dedi ki: bu, itbâ’dandır. **العباب**’da: ikisi de başları fetha ile gelen masdarlardandır. Merâr b. Saîd dedi ki:
  “Bilakis sen ve ihtiyarlık sonrası özlem,
  bu bir cehalet miydi yoksa **وزوعا** mıydı?”
Dedi ki: vavın dammesi onların sözünden değildir.

Ben derim: daha önce defalarca geçti ki masdarlarda fetha ile **فعولا** pek azdır; Sîbeveyh’in dediği üzere ve onların ona ekledikleri üzere benzerlerini hemzede zikrettim; bunu zikretmediler; onu düşün.

**والوزعة**, harekeli: **وازع**’ın çoğuludur; onlar Allah Teâlâ’nın haramlarından men eden valilerdir. Hasan hadîsinden: “İnsanlar için mutlaka **وزعة** gerekir”; yani: onları taşkınlıktan, şerden ve fesattan alıkoyan yardımcılar. Bir rivayette: **وازع**; yani: onları engelleyen ve bazısını bazısından **يزع** eden bir sultandan; yani sultan ve ashabı. Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsinde, bazı âmilleri—yani Muğîre b. Şu‘be—kendisine şikâyet edilip ondan kısas istenince dedi ki: “Ben Allah’ın **وزعة**’sinden kısas mı uygularım?” Yani: insanları şerre atılmaktan alıkoyanlardan kısas mı uygularım?

**والوازع**: köpektir; çünkü kurdu koyundan alıkoyar; bunu Cevherî nakletti.

**والوازع**: bir şeyden alıkoyan ve ondan nehyedendir; bundan, geçen Câbir hadîsi.

**والوازع**: ordunun işlerini düzenleyen, onlardan ayrılanı geri çeviren; saflarla görevlidir; öne geçen(leri) **يزع** eder ve onlardan ayrılanı geri çevirir; saflarla görevlidir; onlardan emri olmaksızın öne geçen(leri) **يزع** eder.

Ve denir: **وزعت** orduyu **وزعا**: evvellerini âhirlerine karşı hapsettiğin zaman. Hadiste: İblîs, Bedir günü Cebrâil عليه السلام’ı melekleri **يزع** ederken gördü; yani: onları tertip eder, düzeltir ve savaş için saf saf dizer; sanki onları dağılmaktan ve yayılmaktan alıkoyar. Bundan ayrıca Ebû Bekir رضى الله عنه hadîsi: “Muğîre **وازع** bir adamdır”; yani: ordunun önüne geçmeye, işlerini tedbire ve onları savaşlarında tertip etmeye elverişlidir. Aziz tenzilde: “Onlar **يوزعون** edilir”; yani: evvelleri âhirlerine karşı hapsedilir. Ve denildi: alıkonurlar.

Ebû Züeyb’in bir öküzü vasfederek sözü:
  “Derken sırtı parlayarak sabahladı; ona göründü
  öncüleri, yakın(da), **توزع** eder”
yani: kışkırtılır. Ve denildi: geri kalanına karşı alıkonur ve hapsedilir ki bazısı bazısına toplansın; yani köpekler.

**والوازع بن الذراع** ve denir: **ابن الوازع**; onu Ebû Bekir b. Ali ez-Zekvânî **معجم الصحابة**’da zikretti ve ona hiçbir şey çıkarmadı; **المعجم**’da olan: **ابن الذراع**.

**والوازع**: nisbesiz başka bir adam; ondan oğlu Zurayh rivayet etti; İbn Mâkûlâ zikretti: iki sahâbî, رضى الله عنهما.

**وازع بن عبد الله الكلاعي**: tâbiî.

Ve **أبو الوازع النهدي**, **أبو الوازع عمير**, **أبو الوازع جابر بن عمرو الراسبي البصري**: tâbiîlerdir. Sonuncusu Ebû Berze el-Eslemî’den rivayet etti; ondan da Ebân b. Ṣam‘a; bunu Mizzî söyledi. İbn Hibbân **الثقات**’ta, ondan Şeddâd b. Saîd’in rivayet ettiği kimseler arasında artırdı. Yine dedi ki: “**أبو الوازع** Ömer’den; ondan iki Süfyân.” Bu, Nehdî olabilir yahut adı Umeyr olan olabilir; onu araştır.

Hüzeyl, **الوازع** için yâ ile **يازع** der. Huṣayb el-Hüzelî, düşmandan kaçışını zikrederek:
  “Benî Amr’ı ve onların **يازع**’ını tanıyınca
  bu(nda) onlara karşı benim bir sevk (edilen) olduğumu kesin bildim”
**وازعهم**’ı kastetti; hafiflik istemek için vavı yâ’ya çevirdi; ayrıca iki vavı bir araya getirmekten kaçındı: atıf vavı ve fâilin yâ’sı. Sükkerî dedi ki: onların dili vavı yâ yapmaktır. Nâbiga dedi ki:
  “İhtiyarlığı gençliğe azarladığım sırada,
  ve ‘Niçin akıllanmıyorum; hâlbuki ihtiyarlık **وازع**’dır’ dediğimde”

**والأوزاع**: insanlardan fırkalar ve cemaatlerdir. Denir: onlara geldim, onlar **أوزاع** idi; yani: dağınık. Ve denildi: onlar dağınık türlerdir; **الأوزاع**’ın tekili yoktur. Bundan Ömer رضى الله عنه hadîsi: Ramazan ayında bir gece çıktı, insanlar **أوزاع** idi; yani: tek bir imama toplanmaksızın dağınık hâlde namaz kılıyorlardı.

**والأوزاع**: Mersed b. Zeyd b. Zur‘a b. Ka‘b b. Zeyd b. Sehl b. Amr b. Kays b. Muâviye b. Cuşm b. Abd Şems b. Vâil b. el-Ğavs b. Kaṭan b. Arîb b. Züheyr b. Ebîn b. el-Hümeysi‘ b. Ḥimyer’in lakabıdır; Hemdân’dan bir batnın babası; **العباب** ve **الصحاح**’ta böyle(ce)dir. Neseblerini—bildiğin gibi—Ḥimyer’de nisbet ettiler; fakat onların sayımı bugün Hemdân’dadır. Dağıldıkları için böyle adlandırıldılar. Onlardan, meşhur fakih imam Ebû Amr Abdurrahman b. Amr el-**أوزاعي**’dir. Buhârî dedi ki: **الأوزاعي** Şam’ın Ḥimyer’indendir.

Dedi ki: **الأوزاع**: Şam’da, Bâb el-Ferâdîs’in dışında bir yer(leşim)dir. Ben derim: sanki onlara nisbet edildi. Başkası dedi ki: ondan, Ebû Eyyûb Muğîs b. Sumeyy el-**أوزاعي**. İbn Hibbân dedi ki: “Bin sahâbîye yetiştiğini söylerdi.” İbn Hibbân’ın ibaresi: “Sahâbeden bine yakın”; رضى الله عنهم. Ondan Zeyd b. Vâḳıd ve Şam ehli rivayet etti. Sâğânî dedi ki: Beyrut’ta vefat etti.

**وموزع**, **كمجمع**: Yemen’de büyük bir yer(leşim)dir. Sâğânî dedi ki: o, Aden hacısının menzillerinin altıncısıdır. Ben derim: ondan tabakalara göre farklı fazilet sahipleri çıkmıştır.

**وأزيع**, **كزبير**: bir özel addır; aslı **وزيع**’dir; vav ile; **كإشاح ووشاح** gibi. Musannifin hemze faslında ayn ile birlikte de geçti; burası, doğru olarak, onun zikredilme yeridir.

Allah Teâlâ: “**أوزعني**”; bana ilham etti. Allah Teâlâ dedi ki: “Rabbim, bana ilham et ki nimetini şükredeyim.” Bunun dilde te’vili: beni şeylerden alıkoy; ancak nimetini şükretmekten (alıkoyma); ve beni senden uzaklaştırandan alıkoy.

Allah Teâlâ’dan şükrünü **استوزع** etti: onu ilham istemiş oldu; o da ona **أوزعه** etti. Lihyânî rivayet etti: “Allah takvâsı ile **لتوزع** et”; yani: ilham olunsun. İbn Sîde dedi ki: bu, lafzının nassıdır. Benim yanımda, onların “Allah takvâsı ile **لتوزع** et” sözünün manası: ona tutkun ol; çünkü “**أوزعته** الشيء” denmez.

أما **أوزعت** dişi deveyi idrarıyla **إيزاعا**: onu fırlatır gibi attığı zaman; bu, mu‘ceme ile (yani noktalı harfle)dir; buna İbn Berrî, Ebû Sehl, Ebû Zekeriyyâ ve Sâğânî dikkat çekti; hepsi dedi ki: bu bir tashîftir; doğrusu, ğayn mu‘ceme iledir; Cevherî, onu tashîf ettiği için hata etti; hâlbuki onu ğayn’da sahih olarak zikretti; ileride geleceği gibi.

**والتوزيع**: taksim ve tefriktir. Ve onu **وزعه**. Denir: aramızda deveyi **وزعنا**; hadiste: hacda saçını tıraş etti ve onu insanlar arasında **وزعه** etti; yani: onu ayırdı ve aralarında paylaştırdı. Bundan **الأوزاع** alındı; **الإيزاع** gibi. Bununla Hassân رضى الله عنه şiiri rivayet edilir:
  “Vuruşla; **إيزاع** gibi, doğum sancısı çekenin, onun eklemlerini”
**الإيزاع**’ı **التوزيع**’in yerine koydu; o da tefriktir. Burada **المشاش** ile idrarı kastetti. Ve denildi: o, ğayn mu‘ceme iledir; ve o, manasıyla(=aynı manada)dır.

Onu aralarında **توزعوه**; yani: onu paylaştılar. Bundan kurbanlıklar hadîsi: “… onu **فتوزعوها**.”

**والمتزع**: nefsi şiddetli olan; bunu Cevherî ve İbn Fâris **المجمل**’de nakletti.

Ona istidrâk edilenlerdendir: nefsi hevasından **وزع** etti; **يزع**; **وعد يعد** gibi: onu alıkoydu; **وزع**’da **وضع** gibi bir dildir. Bunu Şeyh İbn Mâlik **شرح الكافية**’de, şeyhlerimizin şeyhlerinin şeyhi Abdülkâdir b. Ömer el-Bağdâdî de **شرح شواهد الرضي**’de zikretti.

**والوزاع**, **كرمان**: **وازع**’ın çoğuludur; o, saflarla görevlidir.

**والوزيع**: cem‘ için bir isimdir.

**والأوزاع**: insanların topluluğundan uzak düşmüş evlerdir. Şair, bir adamı överek dedi ki:
  “Evin(i)ni hepsiyle iskân ettim; bazısı ise
  dağınık; **بالأوزاع**’da konaklamak için”

**وأوزع** ikisi arasında: ayırdı ve ıslah etti.

**ووزوع**, **كصبور**: bir kadının adıdır.

**ووازعه**: onu engelledi.

“İhtiyarlık **وازع**’dır”: bu, mesel üzerinedir.

Ve denir: o **متزع**’dır: nefsi aziz, imtina eden.

Mecazdandır: fikirler onu **توزعته** etti; o, kalbi **متوزع**’dır.

İbn Şümeyl dedi ki: “Misafirlerini **توزعوا** ettiler”: onları evlerine götürdüler; onlardan her adam bir taifeyle; aynı şekilde **توشعوا**.
