# وزغ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%BA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B2%D8%BA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وزغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%BA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وزغ

الوزغة، محركة: سام أبرص كما في المحكم، وفي العباب: دويبة سميت بها لخفتها، وسرعة حركتها، ج: وزغ، وأوزاغ، ووزغان، بالكسر، وضبطه بعض بالضم أيضا ووزاغ بالكسر، وإزغان على البدل، وفي الحديث: أنه أمر بقتل الأوزاغ وفي حديث أم شريك: أنها استأمرت النبي صلى الله عليه وسلم في قتل الوزغان، فأمرها بذلك، وأنشد ابن الأعرابي:
  فلما تجاذبنا تفـرقـع ظـهـره                      كما تنقض الوزغان زرقا عيونها وقال ابن سيده: وعندي أن الوزغان إنما هو جمع وزغ، الذي هو جمع وزغة، كورل وورلان، لأن الجمع إذا طابق الواحد في البناء وكان ذلك الجمع مما يجمع، جمع على ما جمع عليه ذلك الواحد، وليس بجمع وزغة، لأن ما فيه الهاء لا يجمع على فعلان.
 والوزغ أيضا: الارتعاش والرعدة، نقله ابن بري عن ابن خالويه، وفي العباب: هو الرعشة، ومقتضاه أنه بالتحريك كما ذهب إليه الصاغاني في كتابيه، وأورد حديث الحكم بن العاص، وقول النبي صلى الله عليه وسلم فيه: اللهم اجعل به وزغا، فرجف مكانه. وروي أنه قال: كذلك فلتكن فأصابه مكانه وزغ لم يفارقه، وضبطه ابن الأثير وغيره من أصحاب الغريب بالفتح فالسكون فانظر ذلك.
 والوزغ: الرجل الحارض الفشل، نقله ابن عباد، هو هكذا في بعض النسخ بالشين المعجمة ككتف، ووجد في بعض الأصول الفسل، بفتح فسكون المهملة.
 ووقع في نسخ الأساس: والوزغ: الفيل، ويقال: ما هو إلا وزغ من الأوزاغ، أي: فيل من الأفيال، ولا أدري كيف ذلك، ولعله تصحيف من الفسل، فتأمل ذلك.
 والأوزاغ: الضعفاء من الرجال، جمع وزغ، كسبب وأسباب.
 ووزغت الناقة ببولها، كوعد: رمته دفعة دفعة، نقله ابن عباد كأوزغت به إيزاغا، وكذلك أزغلت به قال ذو الرمة:
  إذا ما دعاها أوزغت بكراتهـا                      كإيزاغ آثار المدى في الترائب والحوامل من الإبل توزغ بأبوالها، قال مالك بن زغبة الباهلي:
  بضرب كآذان الفراء فضولـه                      وطعن كإيزاغ المخاض تبورها تبورها: تختبرها.
 ووزغ الجنين توزيغا: صور في البطن، فتبينت صورته وتحرك، وقال أبو عبيدة: إذا تبينت صورة المهر في بطن أمه فقد وزغ توزيغا.
 ومما يستدرك عليه: أوزغت الفرس إيزاغا كإيزاغ الإبل، وكذلك إيزاغ الدلو، وأنشد ثعلب:
  قد أنزغ الدلو تقطى بالمرس
  توزغ من ملء كإيزاغ الفرس يعني أنها تفيض من الملء فيجري ذلك الماء.
 والطعنة توزغ بالدم.

### Türkçe

**الوزغة**، harekeli: **سام أبرص**; **المحكم**’de olduğu gibi. **العباب**’da: hafifliği ve hareketinin sürati sebebiyle onunla adlandırılmış bir küçük canlı. Çoğulu: **وزغ** ve **أوزاغ** ve **وزغان**; kesre ile. Bazıları onu zamme ile de ضبط etmiştir; ayrıca **وزاغ** kesre ile; ve bedel üzere **إزغان**. Hadiste: onun **الأوزاغ**’ın öldürülmesini emrettiği (rivayet edilmiştir). **أم شريك** hadîsinde: onun, **الوزغان**’ı öldürme hususunda Peygamber’e (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) danıştığı, onun da ona bunu emrettiği (rivayet edilmiştir). İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
  “Biz çekişince sırtı çıtırdadı,                      **الوزغان**’ın mavi gözleriyle (kendini) silkeleyip atması gibi.”
İbn Sîde dedi: Bana göre **الوزغان** ancak **وزغ**’un cem‘idir; o da **وزغة**’nın cem‘idir; **كورل** ve **ورلان** gibi. Çünkü cem‘, binâda müfrede mutâbık olursa ve o cem‘, cem‘ yapılan şeylerden olursa, o müfredin cem‘ edildiği şey üzere cem‘ edilir. Ve **وزغة**’nın cem‘i değildir; çünkü içinde **الهاء** bulunan şey **فعلان** üzere cem‘ edilmez.

Ve **الوزغ** dahi: titreme ve ürperme; İbn Berrî onu İbn Hâleveyh’ten nakletti. **العباب**’da: o, ürpermedir; bunun gereği, onun hareke ile olduğudur; Sâgânî’nin iki kitabında gittiği üzere. Ve **الحكم بن العاص** hadisini ve Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) onun hakkında sözünü getirdi: “Allah’ım, onda **وزغا** kıl”; derken bulunduğu yerde titredi. Ve rivayet olundu ki o dedi: “İşte böyle olsun”; derken bulunduğu yerde ona **وزغ** isabet etti; ondan ayrılmadı. İbnü’l-Esîr ve garîb ashabından başkaları onu fetha sonra sükûn ile ضبط ettiler; öyleyse ona bak.

Ve **الوزغ**: yaşlı, âciz, gevşek adam; İbn Abbâd nakletti. Bazı nüshalarda mu‘ceme **الشين** ile, **ككتف** gibi, böyledir. Bazı asıllarda ise **الفسل** bulundu; fetha ile, sonra mühmel (harf) sükûnu ile.

**الأساس** nüshalarında vâki oldu: “Ve **الوزغ**: fil”; ve denilir: “O, ancak **الأوزاغ**’dan bir **وزغ**’dur”; yani: fillerden bir fil. Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum; belki **الفسل**’den tashîftir; öyleyse bunu düşün.

Ve **الأوزاغ**: erkeklerden zayıflar; **وزغ**’un cem‘i; **سبب** ve **أسباب** gibi.

Ve **وزغت** deve, bevliyle, **كوعد**: onu defa defa attı; İbn Abbâd nakletti; **كأوزغت** onunla **إيزاغا** (gibi). Ve yine onunla **أزغلت** dedi. Zü’r-Rumme dedi:
  “Onu çağırdığı vakit, testilerini **أوزغت** (defa defa attı),                      **كإيزاغ** uzaklığın izlerinin toprak yığınlarında (olması) gibi.”
Ve develerden yüklüler, bevlleriyle **توزغ** eder. Mâlik b. Zağbe el-Bâhilî dedi:
  “Kulaklar gibi vuruşla; fazlalığı (öyle),                      ve **كإيزاغ** doğum sancısının, onu delip geçiren bir saplama ile.”
**تبورها**: onu yoklarsın.

Ve **وزغ** cenin, **توزيغا**: karında sûretlendi; derken sûreti belirdi ve hareket etti. Ebû Ubeyde dedi: Tayın sûreti anasının karnında belirdiği vakit, muhakkak **وزغ** etti, **توزيغا**.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **أوزغت** at, **إيزاغا**, develerin **إيزاغ**’ı gibi; ve yine kovanın **إيزاغ**’ı. Sa‘leb inşâd etti:
  “Kova, ip ile kesilip koparılırken, muhakkak **أنزغ** etti;
  doluluktan **توزغ** eder, **كإيزاغ** at (gibi).”
Yani: o, doluluktan taşar; derken o su akar.

Ve mızrak darbesi, kan ile **توزغ** eder.
