# وسد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B3%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وسد

الوساد، بالكسر: المتكأ، قاله ابن سيده، وهو بصيغة المفعول ما يتكأ عليه. وفي اللسان: الوساد: كل ما يوضع تحت الرأس وإن كان من تراب أو حجارة، وقال عبد بني الحسحاس:
  فبتنا وسادانا إلى علـجـانة                      وحقف تهاداه الرياح تهاديا الوساد: المخدة، بكسر الميم كصيغة الآلة: ما يوضع تحت الخد، كالوسادة، بالكسر، قاله الجوهري، ويثلث، أي فيهما، كما نقله شراح الشمائل، وأنكره جماعة، واقتصروا على الكسر في الوسادة، وقالوا: هو القياس في مثله، كاللباس واللحاف والفراش ونحوها. والذي يظهر من سياق المصنف أن التليث في الوسادة فقط، وقد صرضح به الصاغاني، ونقل فيها الفتح والضم، وقال لغتان في الوسادة، بالكسر، وسد بضمتين، وبضم فسكون، هكذا ضبط بالوجهين، ووسائد، وزاد صاحب المصباح ووسادات، قد توسد، ووسده إياه توسيدا فتوسد، إذا جعله تحت رأسه، قال أبو ذؤيب الهذلي:
  فكنت ذنوب البئر لما توشلتوسربلت أكفاني ووسدت ساعدي وأوسد في السير: أغذ، بالغين والذال المعجمتين، أي أسرع. أوسد الكلب: أغراه بالصيد، كآسده، وقد تقدم. ووسادة، بالكسر: بطريق المدينة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، من الشام في آخر جبال حوران ما بين يرقع وقراقر، مات به الفقيه يوسف بن مكي بن يوسف الحارثي الشافعي أبو الحجاج إمام جامع دمشق الدمشقي، وكان سمع أبا طالب الزينبي غيره، وكانت وفاته بهذا الموضع راجعا من الحج سنة 555 قاله ابن عساكر. وذات الوسائد: بأرض نجد في بلاد تميم، قال متمم بن نويرة:
  ألم تر أني بعد قيس ومـالـك                      وأرقـم غـياظ الـذين أكـايد
  وعمرا بوادي منعج إذ أجـنـه                      ولم أنس قبرا عند ذات الوسائد في الحديث قوله صلى الله عليه وسلم لعدي بن حاتم إن وسادك لعريض، وهو من كناياته البليغة صلى الله عليه وسلم، قال ابن الأثير: كناية عن كثرة النوم وهو مظنته، لأن من عرض وساده ووثره طاب نومه وطال، أراد إن نومك إذا لكيير. أو كناية عن عرض قفاه وعظم رأسه، وذلك دليل الغباوة، ألا ترى إلى قول طرفة:
  أنا الرجل الضرب الذي تعرفونه                      خشاش كرأس الحية المتوقـد

  وتشهد له الرواية الخرى قلت يا رسول الله، ما الخيط الأبيض من الخيط الأسود، أهما الخيطان? قال: إنك لعريض القفا إن أبصرت الخيطين وقيل: أراد أن من توسد الخيطين المكني بهما عن الليل والنهار لعريض الوساد. كذلك قوله صلى الله عليه وسلم في شريح الحضرمي في خبر مرسل ذكر عند النبي صلى الله عليه وسلم فقال ذاك رجل لا يتوسد القرآن، قال ابن الأعرابي يحتمل كونه مدحا، أي لا يمتهنه ولا يطرحه، بل يجله ويعظمه، أي لا ينام عنه ولكن يتهجد به، ولا يكون القرآن متوسدا معه، بل هو يداوم قراءته ويحافظ عليها لا كمن يتهاون به ويخل بالواجب من تلاوته. وضرب توسده مثلا للجمع بين امتهانه والاطراح له ونسيانه، يحتمل كونه ذما، أي لا يكب على تلاوته، وإذا نام لم يكن معه من القرآن شيء مثل إكباب النائم على وساده، فإن كان حمده فالمعنى هو الأول، وإن كان ذمه فالمعنى هو الآخر، قال أبو منصور: وأشبههما أنه أثنى عليه وحمده، وقد روي في حديث آخر من قرأ ثلاث آيات من القرآن لم يكن متوسدا للقرآن. ومن الأول قوله صلى الله عليه وسلم في حديث آخر لاتوسدوا القرآن واتلوه حق تلاوته ولا تستعجلوا ثوابه، فإن له ثوابا. ومن الثاني ما يروى أن رجلا قال لأبي الدرداء رضي الله عنه: إني أريد أن أطلب العلم فأخشى، وفي بعض النسخ، بالواو، أن أضيعه. فقال: لأن تتوسد العلم خير لك من أن تتوسد الجهل يقال: توسد فلان ذراعه، إذا نام عليه وجعله كالوسادة له، وقال الليث: يقال: وسد فلان فلانا وسادة، وتوسد وسادة، إذا وضع رأسه عليها، وقد أطال شراح البخاري في شرح الحديثين، ولخصه ابن الأثير في النهاية، قال شيخنا: وما كان من الألفاظ والتراكيب محتملا كهذا التركيب يسمى مثله عند أهل البديع الإيهام والتورية والمواربة، أي المخاتلة كما في مصنفات البديع.
 ومما يستدرك عليه: الإسادة لغة في الوسادة، كما قالوا في الوشاح إشاح. وفي الحديث  إذا وسد الأمر إلى غير أهله فانتظر الساعة  ، أي أسند وجعل في غير أهله، يعني إذا سود وشرف غير المستحق للسيادة والشرف. وقيل: إذا وضعت وسادة الملك والأمر والنهي لغير مستحقهما، ويكون إلى بمعنى اللام. والتوسيد: أن تمد الثلام طولا حيث تبلغه البقر. ويقال للأبله: هو يتوسد الهم.

### Türkçe

**الوساد**, kesre ile: yaslanılan şey; bunu İbn Sîde söylemiştir; ve o, mef‘ûl sigası üzerinedir: üzerine yaslanılan şey.

Ve Lisân’da: **الوساد**: başın altına konulan her şeydir; ister topraktan ister taşlardan olsun. Ve ‘Abd Benî’l-Hasḥâs dedi ki:
  “Böylece geceyi, iki **وساد**ımızı bir **علـجـانة**’ya                      ve rüzgârların birbirine vererek estiği bir **حقف**’e (dayayarak) geçirdik.”

**الوساد**: **المخدة**; **الميم**’in kesresiyle, âlet sigası gibi: yanağın altına konulan şey; kesre ile **الوسادة** gibi. Bunu Cevherî söylemiştir; ve teslîs olunur, yani ikisinde de; Şemâil şârihleri onu böyle nakletmiştir; bir topluluk bunu inkâr etti ve **الوسادة**’da kesre ile yetindi; ve dediler ki: onun benzerinde kıyas budur; **اللباس** ve **اللحاف** ve **الفراش** ve benzerleri gibi. Musannifin siyakından görünen şudur ki teslîs yalnız **الوسادة**’dadır; Sâğânî bunu açıkça belirtmiştir; onda fetha ve dammeyi nakletmiştir; ve dedi: **الوسادة**’da iki lugat vardır: kesre ile **الوسادة**; ve iki damme ile **وسد**; ve damme sonra sükûn ile; işte iki vecih ile böyle ضبط edilmiştir. Ve **وسائد**; ve Miṣbâḥ sahibi **وسادات**’ı da artırdı.

**قد توسد**; ve **وسده** onu **توسيدا** etti, böylece **فتوسد**: onu başının altına koyduğunda. Ebû Ḏuʾeyb el-Huḏelî dedi ki:
  “Ben, kuyu kovası idim; ne vakit ki (kuyuya) ip sarkıtıldı;                      kefenlerimi giydirdim ve pazumu **وسدت** ettim.”

Ve **أوسد** seyrde: **أغذ**; **الغين** ve **الذال** mu‘cemeleriyle; yani hızlandı.

**أوسد** köpek: onu avla kışkırttı; **كآسده** gibi; ve daha önce geçti.

Ve kesre ile **وسادة**: Medîne yolu üzerinde—sâkinine en faziletli salât ve selâm olsun—Şâm’dan, Ḥavrân dağlarının sonunda, **يرقع** ile **قراقر** arasında. Fakih Yûsuf b. Mekkî b. Yûsuf el-Ḥârithî eş-Şâfiʿî Ebû’l-Ḥaccâc, Dımaşk Câmi‘i imamı ed-Dımaşkî orada öldü; Ebû Ṭâlib ez-Zeynebî’yi ve başkasını işitmişti; vefatı bu mevkide, hacdan dönerken, 555 senesinde oldu; bunu İbn ʿAsâkir söyledi.

Ve **ذات الوسائد**: Necd toprağında, Temîm beldelerinde. Mutammim b. Nuveyra dedi ki:
  “Görmedin mi ki ben, Kays ve Mâlik’ten sonra                      ve tuzak kurduğum kimselerin öfkelisi **أرقم**’den sonra,
  ve onu gizlediğim vakit **منعج** vadisinde ‘Amr’dan sonra                      ve **ذات الوسائد** yanında bir kabri unutmadım.”

Hadiste, onun—sallallahu aleyhi ve sellem—ʿAdiyy b. Ḥâtim’e sözü: “Şüphesiz senin **وساد**ın elbette geniştir.” Bu, onun—sallallahu aleyhi ve sellem—belîğ kinayelerindendir. İbnü’l-Esîr dedi ki: çok uyumaya kinayedir; ve o, onun zannolunduğu yerdir; çünkü **وساد**ını genişleten ve onu yumuşatanın uykusu hoş olur ve uzar; muradı: “Şüphesiz senin uykun elbette çoktur.” Yahut ensesinin genişliğine ve başının büyüklüğüne kinayedir; bu da ahmaklığın delilidir. Tarafe’nin sözüne bakmaz mısın:
  “Ben, tanıdığınız vuran adamım;                      kızgın yılan başı gibi bir **خشاش**.”

Ve ona diğer rivayet şahitlik eder: “Dedim: Ey Allah’ın Resûlü, **الخيط الأبيض** **الخيط الأسود**’dan nedir; ikisi de iki ip midir?” Dedi: “Şüphesiz sen ensesi genişsin; eğer iki ipi görürsen.” Ve denildi ki: muradı şudur: gece ve gündüzden kinaye edilen iki ipi yastık edinen kimse, **الوساد**ı geniştir.

Yine onun—sallallahu aleyhi ve sellem—Şureyḥ el-Ḥaḍramî hakkında, mürsel bir haberde: Nebî—sallallahu aleyhi ve sellem—yanında anıldı da dedi ki: “O, **القرآن**’ı yastık edinmeyen bir adamdır.” İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: medih olması muhtemeldir; yani onu hor kullanmaz ve atmaz; bilakis onu yüceltir ve tazim eder; yani ondan uyumaz, bilakis onunla gece ibadeti yapar; ve **القرآن** onunla birlikte yastık edinilmiş olmaz; bilakis o, onun kıraatini sürdürür ve onu muhafaza eder; onunla gevşek davranan ve tilavetinin vacibinden eksik bırakan kimse gibi değil.

Ve **توسده**’yi, onu hor kullanma ile onu atma ve onu unutma arasında bir mesel yaptı; zem olması muhtemeldir; yani onun tilavetine kapanmaz; uyuduğu vakit, uyuyanın **وساد**ına kapanması gibi, onunla birlikte **القرآن**’dan bir şey olmaz. Eğer onu övdüyse mana birincidir; eğer onu yerdi ise mana ötekidir. Ebû Manṣûr dedi ki: ikisine daha benzer olanı, ona sena edip onu övmesidir. Ve başka bir hadiste rivayet edilmiştir: **القرآن**’dan üç âyet okuyan, **القرآن**’ı yastık edinmiş olmaz.

Birincidendir onun—sallallahu aleyhi ve sellem—başka hadiste sözü: “**القرآن**’ı yastık edinmeyin; onu hakkıyla tilavet edin; sevabını acele istemeyin; çünkü onun sevabı vardır.”

İkincidendir, rivayet olunan: bir adam Ebû’d-Derdâ—radıyallahu ʿanhu—’ya dedi ki: “Şüphesiz ben ilmi talep etmek istiyorum, fakat korkuyorum—bazı nüshalarda vav ile—onu zayi etmekten.” Dedi ki: “İlmi yastık edinmen, cehli yastık edinmenden senin için daha hayırlıdır.”

Denilir: falan kimse kolunu **توسد** etti; onun üzerine uyuduğunda ve onu kendisi için **الوسادة** gibi yaptığında. Leys dedi ki: denilir: falan kimse falan kimseyi **وسادة** etti; ve **وسادة**’yı **توسد** etti; başını onun üzerine koyduğunda. Buhârî şârihleri iki hadisin şerhinde uzattılar; İbnü’l-Esîr onu **النهاية**’de özetledi. Şeyhimiz dedi ki: lafızlar ve terkîblerden, bu terkîb gibi muhtemel olan şey, bedî‘ ehli yanında bunun benzeri, **الإيهام** ve **التورية** ve **المواربة** diye adlandırılır; yani **المخاتلة**; bedî‘ musanneflerinde olduğu gibi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الإسادة**, **الوسادة**’da bir lugattır; nitekim **الوشاح**’ta **إشاح** dediler.

Hadiste: “**إذا وسد الأمر إلى غير أهله فانتظر الساعة**”: yani dayadı ve ehli olmayanlara verdi; yani eğer siyâdet ve şeref için müstahak olmayan kimse **سود** edilip şereflendirilirse. Ve denildi ki: eğer mülkün ve emir ve nehyin **وسادة**’sı, ikisine müstahak olmayan kimseye konulursa; ve **إلى** **اللام** manasında olur.

Ve **التوسيد**: sığırın ulaştığı yerde, **الثلام**’ı uzunlamasına uzatmandır.

Ve ahmağa denilir: “O, **الهم**’i yastık edinmektedir.”
