# وسع (و-س-ع) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B3%D8%B9

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Sunv’a” tas demektir

- Harfler: و - س - ع
- Kur'an'da: 32 geçiş · 29 ayet · 17 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (17)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَاسِعٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%B9%D9%8C.md) | فَاعِلٌ | Geniş | 7 | 7 | [2:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:115.md) |
| [وُسْعَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8F%D8%B3%D9%92%D8%B9%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فُعْلَهَا | Onun genişliği | 5 | 5 | [2:233](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:233.md) |
| [وَسِعَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B3%D9%90%D8%B9%D9%8E.md) | فَعِلَ | Kapsadı | 4 | 4 | [2:255](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:255.md) |
| [سَعَتِهِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90.md) | فَعْلَتِهِ | Onun genişliği | 2 | 2 | [4:130](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/4:130.md) |
| [وَاسِعَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Geniş | 2 | 2 | [29:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/29:56.md) |
| [الْمُوسِعِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D9%88%D8%B3%D9%90%D8%B9%D9%90.md) | الْمُفْعِلِ | Geçimi rahat olan | 1 | 1 | [2:236](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:236.md) |
| [سَعَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَعْلَةً | Genişlik | 1 | 1 | [2:247](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:247.md) |
| [سَعَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D8%B3%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَعْلَةٍ | Genişlik | 1 | 1 | [65:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/65:7.md) |
| [لَمُوسِعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%84%D9%8E%D9%85%D9%8F%D9%88%D8%B3%D9%90%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | لَمُفْعِلُونَ | Genişletenler | 1 | 1 | [51:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/51:47.md) |
| [وَاسِعًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%B9%D9%8B%D8%A7.md) | فَاعِلًا | Geniş | 1 | 1 | [4:130](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/4:130.md) |
| [وَاسِعَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Geniş | 1 | 1 | [4:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/4:97.md) |
| [وَاسِعَةٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8D.md) | فَاعِلَةٍ | Geniş | 1 | 1 | [6:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/6:147.md) |
| [وَاسِعُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B3%D9%90%D8%B9%D9%8F.md) | فَاعِلُ | Geniş | 1 | 1 | [53:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/53:32.md) |
| [وَالسَّعَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%8E%D9%91%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | وَالْفَعْلَةِ | Ve genişlik | 1 | 1 | [24:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/24:22.md) |
| [وَسَعَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B3%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | وَفَعْلَةً | Ve genişlik | 1 | 1 | [4:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/4:100.md) |
| [وَسِعَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B3%D9%90%D8%B9%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعِلَتْ | Kapsadı | 1 | 1 | [7:156](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/7:156.md) |
| [وَسِعْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B3%D9%90%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعِلْتَ | Kapsadın | 1 | 1 | [40:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/40:7.md) |

## Mücavir kökler — 64 mücavir (227 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%81.md) — 6 ortak ayet · G² 57 · Yükümlü tutarız
2. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 14 ortak ayet · G² 24 · Dağın sivri noktası demektir
3. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 20 ortak ayet · G² 19 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
4. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 10 ortak ayet · G² 18 · Şey
5. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 8 ortak ayet · G² 18 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
6. [فضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 16 · Fadl Deriden yapılan gömlektir
7. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
8. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 13 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
9. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 11 · Biribirini kesen yoldur
10. [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Omurga kemiğidir
11. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Sahip
12. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
13. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 9 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
14. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
15. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
16. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
17. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Hacebe kaş demektir
18. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Onların malları
19. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
20. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
21. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Affetti
22. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kanat demektir
23. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
24. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · El ve kol demektir
25. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 6 ortak ayet · G² 6 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
26. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Katlanmış deri demektir
27. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Haml: İple yüklenen yük demektir
28. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
29. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
30. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
31. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Tanınan ile
32. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
33. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
34. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 8 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir
35. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
36. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
37. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
38. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
39. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
40. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
41. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Üzüm demektir
42. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
43. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kıdr kazandır
44. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Ana kapının önündeki bekçidir
45. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
46. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İnek yavrusu, dana demektir
47. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
48. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
49. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
50. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Bahçe demektir
51. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Veli arka demektir
52. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
53. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
54. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
55. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
56. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 8 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
57. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
58. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
59. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
60. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Zalimler

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B3%D8%B9/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وسع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî (ilk harfi illetli vâv) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [رحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8.md), [فسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD.md), [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md), [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) |
| Zıt Kök | [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kabın, mekânın veya bünyenin içine bir şeyi sıkışmadan, taşmadan alabilme ferahlığı ve hacimsel alıcılığı. |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi sıfat olarak ihata edici ilim, kuşatıcı rahmet ve tükenmez lütuf; beşeri düzlemde ise mükellefiyetin taşınabilir kapasite sınırı ve mali imkân genişliği. |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde varoluşsal kuşatıcılık, hukukta gücün son haddini aşmayan orantılı sorumluluk ve iktisatta harcamanın fiili kapasiteye bağlanması. |
| Kritik Hata Riski | Kökün "vüs'" türevinin salt "insanın en son takati, tükenme noktası" sanılması; oysa vüs', bünyeyi sarsmayan, meşakkatsiz ve rahatlıkla taşınabilen geniş kapasite payıdır. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وس | Bir şeyi içine alma, kuşatma, taşıma veya aralık bırakma hareketi; [وسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B7.md), [وسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%82.md), [وسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%84.md), [وسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%85.md) köklerinde görüldüğü üzere bir merkeze, yüke, bağa veya iz bırakmaya elverişli içsel hacim veya konum. | ع | Boğaz harfi olan ayın harfinin kattığı derinlik, açılma ve dışa doğru yayılma etkisiyle hacmin genişlemesi, darlığın bütünüyle kalkarak içine alma kapasitesinin fiilen gerçekleşmesi sağlanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki sınırı birbirine bağlayan, hacmi sabitleyen ve yapıyı ayakta tutan tutturucu dayanak noktası. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | İçeriye alınan şeyin dökülmeden veya çökmeden içinde tutulmasını sağlayan dirençli yan destek ve muhafaza. |
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Derinlik algısı, sınırsız ufuk, kaynağın dışa doğru taşması ve ihata eden bakış genişliği. |
| وسع | Bir hacmin desteklenerek açılması ve her şeyi ihata edecek bir derinliğe kavuşması | Bir kabın veya bünyenin tutturulup desteklenerek iç hacminin azami derecede açılması, sınırların darlıktan kurtularak nesneyi zahmetsizce içine alması hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kabın veya mekânın içine konulan nesneyi darlık, sıkışma ve taşma olmaksızın bütünüyle alması; atın adımlarını geniş atarak ferah ve hızlı yürümesi (feresun vesâ'). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî, darlığın zıddı olarak mekânın ve imkânın ferahlığını şu beytiyle tasvir etmiştir: تَسَعُ البِلادُ إِذا أَتَيتُكَ زائِراً / وَإِذا هَجَرتُكَ ضاقَ عَنّي مَقعَدي |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin borcunu ödeme veya ailesine bakma hususundaki mali rahatlığı, kudreti ve el açıklığı (es-sea); ayrıca bir işi yapmaya zorlanmadan yeten güç payı anlamında kullanılmıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde وسع kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzeybatı Sami dallarında genişlik, ferahlık ve bir yükü kaldırabilme yeteneği semantik çekirdeği etrafında şekillenir. İbranicede kökün doğrudan fonetik ve anlamsal karşılığı olarak değerlendirilen yardım, feraha çıkarma, kurtarma anlamındaki *y-š-ʿ* (yāšaʿ / ישע) kökü, darlıktan genişliğe çıkarma mefhumunu taşır; nitekim aynı kökten türeyen Yeşua adı "genişlik, ferahlık, kurtuluş" ile irtibatlıdır. Arapçada vâv harfinin başta korunması (misâl kök), iç hacmin hem mekânsal hem de kudret bakımından alıcılığını ve içine sığdırabilme niteliğini en somut biçimde korumuştur. Arapça, kökün fiziksel kap/hacim boyutunu (vüs') ahlaki, mali ve ilahi ihata (vâsi') katmanlarına düzenli biçimde aktarmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Darlık karşıtı fiziksel hacim ve adım genişliği | Kapların hacmi, adımların açıklığı ve bedenin zorlanmadan taşıyabileceği iç imkân ekseninde türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *y-š-ʿ* ve genel Sami darlık-kurtuluş semantiği | Sıkıntı ve darlıktan kurtulup ferah bir alana çıkma, selamet bulma anlam alanı ile kökteştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrudan doğrulanmış soydaş biçim tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve HALOT (Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وسع | Anlamlı | Genişlik, içine alma | Darlığın zıddı; mekânın, ilmin, rahmetin ve gücün içine alma genişliği. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [وعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B3.md) | Anlamlı | Yumuşak kum | Ayakların içine gömüldüğü, yürünmesi güç yumuşak ve engebeli kum tepesi. | Hedef kökle fonetik bağımsız; Kur'an'da geçmez. |
| [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) | Anlamlı | Vakit dilimi, başıboşluk | Zamanın bir parçası (saat) veya devenin kendi haline salınması. | Kur'an'da geçer; zaman genişliği/dilimi ilgisi muhtemeldir. |
| [سعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%88.md) | Anlamlı | Gece vakti, aralık | Geceden geçen bir süre veya suyun/nesnenin dağılması. | Kur'an'da geçmez. |
| [عوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B3.md) | Anlamlı | Gece dolaşmak | Kurdun veya kişinin geceleyin yiyecek aramak için gezinmesi. | Kur'an'da geçmez. |
| [عسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%88.md) | Anlamlı | Sertleşmek, kuruluk | Ağacın veya kemiğin yaşlanıp kuruyarak kabalaşması. | Kur'an'da geçmez; esneklik ve genişliğin zıddı bir sertleşme. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وسع | Merkez | İçine alma genişliği | Bir şeyin sınırlarının, içindeki nesneyi taşma ve sıkışma olmadan barındırması. | Kapasite, ihata, tahammül genişliği ve bolluk. |
| [رحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8.md) | Komşu | Meydan ve mekân ferahlığı | Mekânın dış sınırlarının enine ve boyuna açılması; ağırlanan kimseye darlık hissettirmeme. | İçine almaktan ziyade alanın ferah ve basık olmaması. |
| [فسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AD.md) | Komşu | Aralık bırakma | İki şey veya oturanlar arasında yer açma, darlığı kırma hareketi. | Sıkışık bir mecliste veya alanda yer açılması. |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Komşu | Yayma ve serme | Bir şeyin yüzeyini düzleyerek ileriye doğru uzatma ve yayma. | Hacimsel içine almaktan ziyade yüzeyin gerilip açılması. |
| [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) | Komşu | Etrafını sarma ve kuşatma | Bir şeyin sınırlarını dışarıdan çepeçevre sarıp koruma altına alma. | İhata etme yönüyle komşudur ancak içine alma esnekliği taşımaz. |
| [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) | Zıt | Darlık, sıkışma | Mekânın, göğsün veya imkânın nesneyi alamayacak kadar daralması ve zorlaması. | Kapasite yetersizliği, meşakkat ve içine alamama durumu. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وسع | Darlık karşıtı genişlik ve kapasite | Bir kabın veya gücün nesneyi taşmadan içine alması, ilahi ihata ve kudret zenginliği. | Kesin |
| Latince | capacitas, amplitudo | İçine alma yetisi, genişlik | "Capacitas" kökün içine sığdırma ve kabiliyet boyutunu tam karşılarken, "amplitudo" ferahlık ve büyüklüğü karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | capacity, vastness, amplitude | Hacim, genişlik, kapsayıcılık | "Capacity" vüs' ve taşınabilir sınır için, "vastness" ise mekan ve rahmet genişliği için kullanılır; tükenmezlik boyutu eksik kalabilir. | Güçlü |
| Almanca | Fassungsvermögen, Weite | Alma gücü, enginlik | "Fassungsvermögen" içine alma hacmini ve zihni/fiziki kapasiteyi, "Weite" ise darlığın zıddı olan açıklığı verir. | Güçlü |
| Fransızca | capacité, étendue, aisance | Kapasite, yayılım, mali rahatlık | "Aisance" Kur'an'daki mali sîga olan el-mûsi' ve se'a anlamını; "capacité" mükellefiyet sınırını ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَاسِعٌ | Zengin, lütfu ve ilmi kuşatıcı | İlahi sıfat olarak rızkın bolluğu, bağışın genişliği ve ilmin her şeyi sarması bağlamında (Bakara [2:115](https://lisan.digital/tr/ayet/2:115.md), Bakara [2:261](https://lisan.digital/tr/ayet/2:261.md), Mâide [5:54](https://lisan.digital/tr/ayet/5:54.md)). |
| وُسْعَهَا | İnsanın zorlanmadan taşıyabileceği kapasite payı | Mükellefiyet, adalet, emzirme ve hukuk sınırları; insanı tüketmeyen güç payı (Bakara [2:233](https://lisan.digital/tr/ayet/2:233.md), Bakara [2:286](https://lisan.digital/tr/ayet/2:286.md), En'âm [6:152](https://lisan.digital/tr/ayet/6:152.md), A'râf [7:42](https://lisan.digital/tr/ayet/7:42.md), Mü'minûn [23:62](https://lisan.digital/tr/ayet/23:62.md)). |
| وَسِعَ / وَسِعَتْ | Bütünüyle içine aldı, kuşattı | İlim ve rahmetin yaratılmış her varlığı kapsayıp dışarıda hiçbir şey bırakmaması (Bakara [2:255](https://lisan.digital/tr/ayet/2:255.md), En'âm [6:80](https://lisan.digital/tr/ayet/6:80.md), A'râf [7:156](https://lisan.digital/tr/ayet/7:156.md), Tâhâ [20:98](https://lisan.digital/tr/ayet/20:98.md), Mü'min [40:7](https://lisan.digital/tr/ayet/40:7.md)). |
| سَعَةً / سَعَتِهِ | Mali imkân, refah, zenginlik | Nafaka, evlilik, talak ve toplumsal sorumluluklarda kişinin ekonomik rahatlığı ve imkân derecesi (Bakara [2:247](https://lisan.digital/tr/ayet/2:247.md), Nîsâ [4:130](https://lisan.digital/tr/ayet/4:130.md), Talâk [65:7](https://lisan.digital/tr/ayet/65:7.md)). |
| وَاسِعَةٌ | Mekânsal genişlik, hicret imkânı | Yeryüzünün baskı ve zulümden kaçmaya, dini özgürce yaşamaya elverişli coğrafi enginliği (Nîsâ [4:97](https://lisan.digital/tr/ayet/4:97.md), Ankebût [29:56](https://lisan.digital/tr/ayet/29:56.md), Zümer [39:10](https://lisan.digital/tr/ayet/39:10.md)). |
| لَمُوسِعُونَ | Genişletme kudreti, varlık alanını açma | Kozmik inşa; göğün yaratılışındaki sınırsız kudret ve sürekli genişletme gücü (Zâriyât [51:47](https://lisan.digital/tr/ayet/51:47.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi isim ve sıfatlar, teklif-i mâ lâ yutâk | el-Vâsi' isminin tefsiri ve Allah'ın insana gücünün üstünde yük yükleyip yüklemeyeceği (tekellüf) meselesi. | İlahi ilim ve rahmette mutlak ihata; teklif bahsinde insanın yaratılış potansiyeline uygunluk. |
| Fıkıh | Mükellefiyet teorisi, nafaka ve tazminat | Mükellefin ehliyeti, güç yetirebilme sınırı ve varlıklı olanın (mûsi') nafaka borcunun tayini. | Hukuki sorumluluğun felç edici olmaması; mali yükümlülüğün fiili ekonomik güce endekslenmesi. |
| Tefsir | Kürsî ve kâinat ayetleri, istitaat kavramı | Bakara [2:255](https://lisan.digital/tr/ayet/2:255.md)'teki Kürsî'nin gökleri ve yeri içine alması ile Zâriyât [51:47](https://lisan.digital/tr/ayet/51:47.md)'deki genişletme fiilinin kozmolojik izahı. | Mekânın, ilmin ve ilahi kudretin sınır tanımaz kapsayıcılığı. |
| Hadis | Ruhsatlar, ibadet kolaylığı ve rızık genişliği | "Dinde zorluk yoktur" ilkesi gereği ibadetlerde kolaylık arayışı ve helal kazanç ile rızkın ferahlaması. | Ruhsat sınırlarının meşakkati bertaraf edecek şekilde geniş tutulması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mükellefiyet ve rahmet ilkesi | Kapasiteye uygun teklif | Fıtratı tüketmeyen sorumluluk dengesi | Dinin emirleri insanın varoluşsal genişliğini aşmaz; rahmet darlıktan önce gelir ve her günahı af imkânıyla kuşatır. | Kesin |
| İlmi | Bilgi teorisi ve ontoloji | Kuşatıcı bilgi (ihata) | Sınırları aşan kapsayıcı kavrayış | Bilimsel ve varlıksal sistemde bir modelin olguları dışarıda bırakmadan içine alabilme (açıklama) gücü. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve hukuk alanı | Özgürlük ve adalet zemini | Baskıyı kaldıran alan genişliği | Zulüm ve darlık üreten idareye karşı yeryüzünün genişliğinin (hicret) bir siyasal direnç ve meşruiyet alanı açması. | Güçlü |
| İktisadi | Maliye ve refah dağılımı | Alım ve harcama gücü | Üretim ve harcama kapasitesine göre vergilendirme | Sosyal adaletin ve nafakanın fiili servet genişliğine (zi's-sea) göre paylaştırılması, yoksulun ezilmemesi. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hacim kapasitesi ve küme kapsama özelliği (superset / volume capacity) | Bir kabın alabileceği azami akışkan miktarı; geometride bir sınırın iç bölgeyi bütünüyle kuşatması veya bir ana kümenin bütün alt kümeleri eleman olarak içine alması ($A \supseteq B$). | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojik taşıma kapasitesi ve hukuki ehliyet (carrying capacity / legal liability) | Bir bireyin tükenmişlik (burnout) yaşamaksızın yüklenebileceği zihinsel ve ahlaki sorumluluk payı; kurumların kriz anında bünyelerine alıp eritebilecekleri stres hacmi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten gelen "vüs'" kavramını "insanın canını dişine takarak yapabileceği en son sınır, tükenme noktası, aşırı zorlanma" (takat / cehd) ile bir tutmak; ayrıca "el-Vâsi'" ismini salt "hoşgörülü, her şeyi görmezden gelen" şeklinde laçka bir esneklik sanmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Vüs', tükenme noktasını değil, bünyenin rahatlıkla, meşakkatsiz ve tabii dengesini bozmadan kaldırabileceği "ferah kapasite payını" bildirir. Allah hiçbir nefse son sınırına dayanıp iflas edeceği bir yük yüklemez; teklif, kapasitenin daha altındaki rahat alana kurulur. el-Vâsi' ise sınırsız hazineye, tükenmez ilme ve tam kuşatıcılığa sahip olan demektir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İbadet ve ahlaki sorumluluklar insanı tüketen, fıtratı zorlayan dayanılmaz yükler olarak algılanır; psikolojik tükenmişlik dini bir erdem sanılır. İktisadi alanda ise harcama ve yükümlülükler kişinin reel kapasitesi gözetilmeksizin belirlenip iflas ve zulme zemin hazırlanır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın teklif, adalet, merhamet ve kâinat tasavvurunun temel eksenidir. Yaratıcının sınırsızlığını (genişliğini) kulun sınırlı ve ferah kapasitesiyle (vüs') buluşturur; dinin zorlaştırmak için değil, fıtri genişlik sağlamak için indirildiğini kanıtlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sıfatların geçtiği ayetlerde (Bakara [2:115](https://lisan.digital/tr/ayet/2:115.md), [2:255](https://lisan.digital/tr/ayet/2:255.md)), mükellefiyet ve takat sınırını çizen hukuk ve ahlak ayetlerinde (Bakara [2:233](https://lisan.digital/tr/ayet/2:233.md), [2:286](https://lisan.digital/tr/ayet/2:286.md)), kâinatın genişletilmesini bildiren kozmolojik ayetlerde (Zâriyât [51:47](https://lisan.digital/tr/ayet/51:47.md)) ve hicret bağlamındaki yer genişliği ayetlerinde (Nîsâ [4:97](https://lisan.digital/tr/ayet/4:97.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin insanı ezmek üzere kurulu bir mecburiyetler zinciri olduğu zannını çürütür; mükellefiyetin ancak ferah bir kapasite sınırında geçerli olduğunu göstererek fıkıhta aşırı şekilci ve ezici yükleme mantığını tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kabın, mekânın veya bünyenin içine bir nesneyi darlık, sürtünme ve taşma olmaksızın bütünüyle alabilme ferahlığı.
- Soyut anlam: İlahi varlıkta her şeyi kuşatan sınırsız bilgi, tükenmez lutuf ve rahmet; insani varlıkta ise sarsılmadan taşınabilen meşakkatsiz ehliyet ve kapasite sınırı.
- Sistematik karşılık: Varoluşsal ve hukuki alanda yük ile taşıyıcı bünye arasındaki orantı; kapsayan sistemin kapsanan alt sistemden daima daha büyük olması ilkesi.
- LaTeX modeli: $$C_v \ge \sum_{i=1}^n L_i \quad \wedge \quad \lim_{S \to \infty} \Omega_S \supseteq \bigcup_{k} E_k$$
- LaTeX açıklaması: Formülün ilk kısmı beşeri mükellefiyet ve kapasiteyi ifade eder; $C_v$ insanın sarsılmadan taşıyabileceği tabii kapasite hacmini (vüs'), $L_i$ ise bireye yüklenen sorumluluk ve yükleri temsil eder; kapasite yüklerin toplamından daima büyük veya ona eşit olmalıdır. İkinci kısım ise ilahi ihata ve genişliği ($Vâsi'$) modelleştirir; sonsuza giden mutlak ilahi sistem ($\Omega_S$), yaratılmış bütün tikel varlık ve olaylar kümesini ($E_k$) tamamen kapsar ve dışarıda hiçbir açık nokta bırakmaz.

## Geçtiği ayetler (29 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B3%D8%B9/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:115.md) — وَاسِعٌ

وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Doğu da Batı da Allah’ındır. Her nereye dönerseniz vech-i ilahi oradadır. Şüphesiz ki Allah Vasi’dir, Alim’dir.

### [Bakara 2:233](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:233.md) — وُسْعَهَا

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.

### [Bakara 2:236](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:236.md) — الْمُوسِعِ

لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Temas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.

### [Bakara 2:247](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:247.md) — سَعَةً · وَاسِعٌ

وَقَالَ لَهُمْ نَبِيُّهُمْ إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ وَلَمْ يُؤْتَ سَعَةً مِنَ الْمَالِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاهُ عَلَيْكُمْ وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ وَاللَّهُ يُؤْتِي مُلْكَهُ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Peygamberleri onlara dedi ki: İşte Allah hükümdar olarak size Talut’u gönderdi. Onlar: Biz hükümdarlığa ondan daha layık iken ve ona malca bolluk da verilmemişken nasıl olur da bizim başımıza hükümdar olabilir? dediler. Peygamberleri de dedi ki: Allah onu sizin üstünüzde beğenip seçmiştir. O’na bilgice ve vücutça da bir üstünlük vermiştir. Şüphesiz ki Allah; mülkünü dilediğine verir. Ve Allah, Vasi’dir, Alim’dir.

### [Bakara 2:255](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:255.md) — وَسِعَ

اللَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَيُّ الْقَيُّومُ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌ لَهُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَلَا يَئُودُهُ حِفْظُهُمَا وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظِيمُ

Meal (IK): Allah O’ndan başka hiçbir ilah yoktur. Hayy ve Kayyum’dur. O’nu dalgınlık ve uyku tutmaz. Göklerde ve yerde olanların hepsi de O’nundur. O’nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir? Önlerinde ve arkalarında ne varsa bilir. Dilediği kadarından başka O’nun ilminden hiçbir şey kavrayamazlar. Kürsi’si gökleri ve yeri kaplamıştır. Onları koruyup gözetmek O’na ağırlık vermez. O, öyle ulu, öyle yücedir.

### [Bakara 2:261](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:261.md) — وَاسِعٌ

مَثَلُ الَّذِينَ يُنْفِقُونَ أَمْوَالَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضَاعِفُ لِمَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Mallarını Allah yolunda infak edenlerin durumu, her başağında yüz tane olmak üzere yedi başak veren tanenin durumu gibidir. Allah, dilediğine kat kat verir. Ve Allah, Vasi’dir, Alim’dir.

### [Bakara 2:268](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:268.md) — وَاسِعٌ

الشَّيْطَانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ وَيَأْمُرُكُمْ بِالْفَحْشَاءِ وَاللَّهُ يَعِدُكُمْ مَغْفِرَةً مِنْهُ وَفَضْلًا وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Şeytan sizi fakirlik ile korkutarak, çirkin şeyleri emreder. Allah ise size mağfiret ve bolluk vaadeder. Allah, Vasi’dir, Alim’dir.

### [Bakara 2:286](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/2:286.md) — وُسْعَهَا

لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا رَبَّنَا وَلَا تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلْنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا أَنْتَ مَوْلَانَا فَانْصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Allah, kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemez. Kazandığı lehine, yüklendiği aleyhinedir. Ey Rabbımız, unuttuk veya yanıldıysak sorumlu tutma bizi. Ey Rabbımız, bizden öncekilere yüklediğin gibi bize de ağır yük yükleme. Ey Rabbımız, bize gücümüzün yetmeyeceğini yükleme. Affet bizi, bağışla bizi. Sen Mevlamızsın. Kafirler güruhuna karşı yardım et bize.

### [Ali İmran 3:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/3:73.md) — وَاسِعٌ

وَلَا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِينَكُمْ قُلْ إِنَّ الْهُدَى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتَى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ أَوْ يُحَاجُّوكُمْ عِنْدَ رَبِّكُمْ قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Kendi dininize uyanlardan başkasına inanmayın. De ki: Doğru yol, Allah’ın yoludur. Derler ki: Size verilen bir benzerinin de birine verildiğini veya Rabbınızın katında size delil gösterecekleri bir şeyi açıklamayın. De ki: Doğrusu lütuf Allah’ın elindedir, onu dilediğine verir. Allah Vasi’dir, Alim’dir.

### [Nisa 4:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/4:97.md) — وَاسِعَةً

إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلَائِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ قَالُوا فِيمَ كُنْتُمْ قَالُوا كُنَّا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ قَالُوا أَلَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةً فَتُهَاجِرُوا فِيهَا فَأُولَئِكَ مَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ وَسَاءَتْ مَصِيرًا

Meal (IK): Melekler; nefislerine zulmedenlerin canlarını aldıkları zaman: Ne yapıyordunuz? deyince; biz yeryüzünde zayıf düşürülmek istenmiş kimselerdik, diyecekler. Melekler de: Allah’ın yeri geniş değil miydi? Hicret etseydiniz? diyecekler. Onların varacakları yer, cehennemdir. Dönülecek yer olarak ne kötüdür orası.

### [Nisa 4:100](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/4:100.md) — وَسَعَةً

وَمَنْ يُهَاجِرْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ يَجِدْ فِي الْأَرْضِ مُرَاغَمًا كَثِيرًا وَسَعَةً وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ يُدْرِكْهُ الْمَوْتُ فَقَدْ وَقَعَ أَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Her kim, Allah yolunda hicret ederse; yeryüzünde bereketli yer ve genişlik bulur. Allah’a ve Rasulüne hicret ederek evinden çıkan kimseye ölüm gelirse; onun ecrini vermek Allah’a düşer. Ve Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Nisa 4:130](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/4:130.md) — سَعَتِهِ · وَاسِعًا

وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا

Meal (IK): Eğer ayrılırlarsa; Allah, her birinin nimetinin genişliği ile zengin kılar. Allah; Vasi’, Hakim olandır.

### [Maide 5:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/5:54.md) — وَاسِعٌ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَنْ يَرْتَدَّ مِنْكُمْ عَنْ دِينِهِ فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكَافِرِينَ يُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَخَافُونَ لَوْمَةَ لَائِمٍ ذَلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشَاءُ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; içinizden her kim, dininden dönerse; Allah’ın sevdiği ve onların da O’nu sevdikleri, mü’minlere karşı alçak gönüllü, kafirlere karşı zorlu bir kavim getirir. Allah yolunda cihad ederler, hiç bir yerenin yermesinden korkmazlar. Bu, Allah’ın bir lütfudur. O’nu dilediğine verir. Allah; Vasi’dir, Alim’dir.

### [En'am 6:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/6:80.md) — وَسِعَ

وَحَاجَّهُ قَوْمُهُ قَالَ أَتُحَاجُّونِّي فِي اللَّهِ وَقَدْ هَدَانِ وَلَا أَخَافُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ رَبِّي شَيْئًا وَسِعَ رَبِّي كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا أَفَلَا تَتَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Kavmi, onunla tartoşmaya girişti. Demişti ki: Beni doğru yola iletmişken; Allah hakkında mı benimle tartışıyorsunuz? O’na şirk koştuklarınızdan korkmam. Meğer ki, Rabbım bir şey dilemiş olsun. Rabbım, ilimce herşeyi kuşatmıştır. Hala düşünüp öğüt almayacak mısınız?

### [En'am 6:147](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/6:147.md) — وَاسِعَةٍ

فَإِنْ كَذَّبُوكَ فَقُلْ رَبُّكُمْ ذُو رَحْمَةٍ وَاسِعَةٍ وَلَا يُرَدُّ بَأْسُهُ عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): Seni yalanlarlarsa; de ki: Rabbımız geniş rahmet sahibidir. O’nun gücü günahkarlar güruhundan döndürülemez.

### [En'am 6:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/6:152.md) — وُسْعَهَا

وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Yetimin malına; erginlik çağına gelinceye kadar o en güzel olanından başka bir şekilde yaklaşmayın. Ölçüyü, tartıyı da tam ve doğru yapın. Biz kimseye, gücünün yettiğinden başkasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman da -akraba dahi olsa-adil olun. Allah’ın ahdini de yerine getirin. İşte iyice düşünesiniz diye size bunları emretti.

### [Araf 7:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/7:42.md) — وُسْعَهَا

وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا أُولَئِكَ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): İman edip te salih ameller işleyenlere gelince; Biz, hiç kimseye gücünün yeteceğinden baikasını yüklemeyiz. İşte onlar, cennetliklerdir. Onlar orada temelli kalıcıdırlar.

### [Araf 7:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/7:89.md) — وَسِعَ

قَدِ افْتَرَيْنَا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا إِنْ عُدْنَا فِي مِلَّتِكُمْ بَعْدَ إِذْ نَجَّانَا اللَّهُ مِنْهَا وَمَا يَكُونُ لَنَا أَنْ نَعُودَ فِيهَا إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّنَا وَسِعَ رَبُّنَا كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا عَلَى اللَّهِ تَوَكَّلْنَا رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمِنَا بِالْحَقِّ وَأَنْتَ خَيْرُ الْفَاتِحِينَ

Meal (IK): Allah, bizi ondan kurtardıktan sonra yine sizin dininize dönecek olursak; doğrusu Allah’a karşı yalan uydurmuş oluruz. Rabbımız olan Allah’ın dilemesi bir yana, O’na dönmemiz bizim için olacak şey değildir. Rabbımızın ilmi her şeyi kuşatmıştır. Ancak Allah’a dayanıp güvendik biz. Rabbımız, kavmimizle bizim aramızda Sen, hak ile hüküm ver. Sen, hüküm verenlerin en hayırlısısın.

### [Araf 7:156](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/7:156.md) — وَسِعَتْ

وَاكْتُبْ لَنَا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ إِنَّا هُدْنَا إِلَيْكَ قَالَ عَذَابِي أُصِيبُ بِهِ مَنْ أَشَاءُ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُهَا لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَالَّذِينَ هُمْ بِآيَاتِنَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Ve bize; hem bu dünyada bir iyilik yaz, hem de ahirette. Biz sana döndük.

### [Taha 20:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/20:98.md) — وَسِعَ

إِنَّمَا إِلَهُكُمُ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَسِعَ كُلَّ شَيْءٍ عِلْمًا

Meal (IK): Sizin ilahınız; ancak O’ndan başka hiç bir ilah olmayan Allah’tır. O, ilmiyle her şeyi kuşatmıştır.

### [Müminun 23:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/23:62.md) — وُسْعَهَا

وَلَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَلَدَيْنَا كِتَابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Biz, hiç kimseye gücünün yeteceğinden fazlasını yüklemeyiz. Katımızda gerçeği konuşan bir kitab vardır. Ve onlar asla haksızlığa uğratılmazlar

### [Nur 24:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/24:22.md) — وَالسَّعَةِ

وَلَا يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى وَالْمَسَاكِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا أَلَا تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sizden faziletli ve varlıklı olanlar; yakınlarına, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermekte kusur etmesinler, affetsinler, aldırış etmesinler. Allah’ın sizi bağışlamasını sevmez misiniz? Ve Allah; Gafur’ dur, Rahim’dir.

### [Nur 24:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/24:32.md) — وَاسِعٌ

وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): İçinizden bekarları ve kölelerinizden, cariyelerinizden salih olanları evlendirin. Şayet yoksul iseler; Allah onları lutfuyla zenginleştirir. Ve Allah; Vasi’dir, Alim’dir.

### [Ankebut 29:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/29:56.md) — وَاسِعَةٌ

يَاعِبَادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وَاسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ

Meal (IK): Ey iman etmiş olan kullarım; şüphesiz ki Benim yerim geniştir. O halde yalnız Bana ibadet edin.

### [Zümer 39:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/39:10.md) — وَاسِعَةٌ

قُلْ يَاعِبَادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هَذِهِ الدُّنْيَا حَسَنَةٌ وَأَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ

Meal (IK): De ki: Ey iman eden kullarım, Rabbınızdan korkun. Bu dünyada iyilik yapanlara, iyilik vardır. Ve Allah’ın arzı geniştir. Yalnız sabredenlere ecirleri, hesapsız ödenecektir.

### [Mü'min 40:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/40:7.md) — وَسِعْتَ

الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَمَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيُؤْمِنُونَ بِهِ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْءٍ رَحْمَةً وَعِلْمًا فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تَابُوا وَاتَّبَعُوا سَبِيلَكَ وَقِهِمْ عَذَابَ الْجَحِيمِ

Meal (IK): Arş’ı taşıyanlar ve çevresinde bulunanlar Rabblarını hamd ile tesbih ederler, O’na inanırlar ve mü’minlerin yarlığanmasını isterler: Rabbımız; ilim ve rahmetle her şeyi kuşattın. Tevbe edip Senin yoluna uyanları bağışla. Ve onları cehennem azabından koru.

### [Zariyat 51:47](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/51:47.md) — لَمُوسِعُونَ

وَالسَّمَاءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ

Meal (IK): Göğü gücümüzle Biz kurduk. Ve muhakkak ki Biz, genişleticiyiz.

### [Necm 53:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/53:32.md) — وَاسِعُ

الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ إِلَّا اللَّمَمَ إِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ هُوَ أَعْلَمُ بِكُمْ إِذْ أَنْشَأَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ وَإِذْ أَنْتُمْ أَجِنَّةٌ فِي بُطُونِ أُمَّهَاتِكُمْ فَلَا تُزَكُّوا أَنْفُسَكُمْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقَى

Meal (IK): Onlar ki; ufak-tefek kusurları dışında günahın büyüklerinden ve hayasızlıktan kaçınırlar. Muhakkak ki Rabbın; mağfireti geniş olandır. Sizi, daha topraktan yarattığı zaman ve henüz analarınızın karınlarında cenin halinde iken sizi en iyi bilen O’dur. Kendinizi temize çıkarmayın. O; takva sahibi olanları da en iyi bilendir.

### [Talak 65:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/ayet/65:7.md) — سَعَةٍ · سَعَتِهِ

لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا

Meal (IK): Eli geniş olan; genişliğine göre nafaka versin. Rızkı kendisine daraltılmış bulunan da, nafakayı Allah’ın kendisine verdiğinden versin. Allah kimseyi, kendisine verdiğinden fazlasıyla yükümlü tutmaz. Allah; güçlüğün ardından bir kolaylık ihsan eder.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Sunv’a” tas demektir. Sad sine dönüşmüş genişlik anlamında “saat” olmuştur. “Vus’a” da vav yer değiştirmiş tasın alabileceği miktar, tastakiler anlamı kazanmıştır. “Vus’at”daki vav ta ya dönüşmüş “tis’a” olmuştur. “Semen” yağ demektir. Semiz hayvan hayvan semin olur, “tis’a” da dolgunun daha genişi anlamına gelir. Böylece sekizden sonra gelen dokuz denmiştir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والسّين وواي معهما
ع س و، ع و س، ع ي س، س ع ي، س و ع، س ي ع، ي س ع، و س ع، و ع س
عسو:
عسا الشّيخ يَعْسو عَسْوَةً، وعَسِيَ يَعْسَى عسىً إذا كَبِرَ، قال رؤبة:
يهوُون عن أركانِ عـزٍّ أَدْرَمـا
عن صامل عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا
قوله: عن صاملٍ، أي: عن عزٍّ كأنّه جبل صامل، أي: صُلْب. وعسا اللّيل: اشتدّت ظلمته. قال:
وأطعن اللّيلَ إذا اللّيل عسا
أي: أظلم.
وعَسِيَ النّباتُ يعسَى عَسًى، إذاغلظ. قال الرّاجز يصف راعياً وإبلاً:
فظل ينحاها ظماءً خمّـسـا
أسعف ضرب قد عسا وقوّسا
عسَى في القرآنِ من الله واجبٌ، كما قال في الفتح وفي جمع يوسف وأبيه: عسَيْت، وعسِيت بالفتح والكسر، وأهلُ النّحوِ يقولون: هو فعلٌ ناقص، ونقصانه أنك لا تقول منه فَعل يَفْعلُ، وليس مثله، ألا ترى أنك تقول: لَسْتُ ولا تقول: لاس يَليس.
وعسَى في الناس بمنزلة: لعلّ وهي كلمة مطمعة، ويستعملُ منه الفعل الماضي، فيقال: عَسَيْت وعَسَيْنا وعَسَوْا وعَسَيا وعسَيْنَ - لغة - وأُمِيتَ ما سواه من وجوه الفعل. لا يقال يفعل ولا فاعل ولا مفعول.
عوس:
العَوْس والعَوَسانُ: الطَّوَفان باللّيل. والذّئْبُ يَعُوسُ: يَطْلُبُ شيئاً يأكلُه. والأعوس الصَّقيلُ، ويقال لكلّ وصّافٍ للشيء: هو أَعْوَسُ وصّافٌ، قال جرير:
يا ابن القُيُونِ وذاكَ فِعْلُ الأَعْوَسِ
عيس:
العَيَسُ: عَسْبُ الجملِ، أي: ضِرابُهث. والعَيَسُ والعِيسَةُ: لونٌ أبيضُ مشرب صفاءً في ظُلْمة خفيّة. يقال: جملٌ أَعْيَسُ، وناقة عَيْساء. والجمعُ: عِيسٌ قال رؤبة:
بالعيس تمطوها قياقٍ تَمْتَطي
والعَرَبُ خصّت بالعيس عِراب الإبلِ البيض خاصّة. وبناء عِيسَةٍ: فُعْلة على قياس كُمْتَةٍ وصُهْبَة، ولكنْ قَبُح الياءُ بعد الضّمّة فكُسِرَتِ العين على الياء. ظبيٌ أعيس.
وعيسَى: اسم نبي الله صلوات الله عليه يجمع: عِيسُونَ بضمّ السّين، والياء ساقطة، وهي زائدة، وكذلك كلّ ياء زائدة في آخر الاسم تسقط عند واو الجمع، ولم تعقب فتحة. فإن قلت: ما الدليل على أن ياء عيسى زائدة? قلت: هو من العَيَس، وعيسى شبهُ فُعلَى وعلى هذا القياس: مُوسَى.
سعي:
السَّعْيُ: عَدْوٌ ليس بشديد. وكلُّ عملٍ من خيرٍ أو شَرٍّ فهو السَّعْيُ. يقولون: السّعيُ العملُ، أي: الكسب. والمسْعاة في الكَرَم والجود.
والسّاعي: الذي يُوَلّى قَبْضَ الصَّدَقات. والجمع: سعاةٌ قال:
سَعَى عِقالاً فلم يَتْرُكْ لنا سَـبَـداً		فكيف لو قد سعى عمرٌو عقالَينْ
والسِّعاية: أن تَسعَى بصاحبك إلى والٍ أو مَنْ فوقَه.
والسِّعاية: ما يُسْتَسْعَى فيه العبدُ من ثَمَنِ رقَبتِه إذا أُعْتِق بعضُه، وهو أن يكلَّفَ من العَملِ ما يُؤدّي عن نفسِه ما بقي.
سوع:
سُواعٌ: اسم صَنَمٍ في زمن نوح فَغَرَّقَهُ الطُّوفانُ، ودَفَنَهُ، فاستثاره إبليسُ لأهْلِ الجاهليّةِ فكانوا يعبدونه من دون الله عزّ وجلّ.
والسّاعة تُصغّر سُوَيْعة، والسّاعة القيامة.
سيع:
السّيعُ الماء الجاري على وجه الأرض. تقول: قد انساعَ إذا جرى. وانساعَ الجَمَدُ إذا ذابَ وسالَ. قال:
من شِلّها ماءُ السّرابِ الأسْيَعا
والسياعُ: تطيينُك بالجَصِّ أو الطّينِ، أو القِير، كما تُسَيّعُ به الحبّ أو الزّق أو السُّفُن تَطْليه طلْياً رفيقاً. قال يُشَبِّهُ الخَمْرَ بالوَرْسِ: كأنّها في سِياعِ الدَّنِّ قِندِيد يجوزُ في السّين النَّصب والكسر.
والمِسْيَعَةُ: خَشَبةٌ مُمَلَّسَةٌ يُطَيَّنُ بها. والفعل: سَيَّعْتُه تَسييعاً، أي: تطييناً.
والسِّيَاع: شجر البان، وهو من شجرِ العِضاه، ثَمَرتُهُ كهيئةِ الفُسْتُق، ولِثاهُ مِثْلَ الكُنْدُر إذا جَمَد.
يسع:
اليَسَع: اسم من اسماء الأنبياء، والألف واللام زائدتان.
وسع:
الوُسْعُ: جِدةُ الرَّجلِ، وقدرة ذات يده. تقول: انفِقْ على قَدْرِ وُسْعِك، أي: طاقتك. وَوَسُعَ الفرس سَعَةً ووَساعَةً فهو وَساعٌ. وأَوْسَعَ الرّجل: إذا صارَ ذا سَعَةٍ في المال، فهو مُوسِعٌ وإنّه لذو سَعَةٍ في عيشه.
وسَيْرٌ وَسِيعٌ ووَساعٌ. ورحمةُ الله وَسِعَتْ كلَّ شيء، وأَوْسَعَ الرّجُلُ صار ذا سَعَةٍ في المالِ. وتقول: لا يَسَعُكَ، أي: لَسْتَ منهُ في سَعَةٍ.
وعس:
الوَعْسُ: رملٌ أو غيره، وهو أعظم من الوعساء. والوَعْسُ: الرّملُ الذي تغيبُ فيه القوائم. والاسم: الوعساء وإذا ذكّروا قالوا: أوعسُ. قال العجاج يصف العَجُزَ:
ومَيْسَنا نِيًّا لها مُمَيّسا
ألبس دعصاً بين ظهري أَوْعسا
والمِيعاسُ: المكان الذي فيه الوَعْسُ في قول جرير:
حيّ الهِدَمْلَة من ذاتِ المواعيس
والمُواعَسَةُ: ضربٌ من سير الإبل في السّرعة. يقولون: تَوَاعَسْنَ بالأعناق، إذا سارت ومدّت أعناقها في سعة الخطو، قال الشاعر:
كَمِ اجْتَبْنَ من ليلٍ إليك وواعَسَتْ		بنا البِيدَ أعناقُ المهاري الشَّعاشِعُ

##### Türkçe

باب العين والسّين وواي معهما
ع س و، ع و س، ع ي س، س ع ي، س و ع، س ي ع، ي س ع، و س ع، و ع س

عسو:
**عسا** yaşlı kimse **يَعْسو** **عَسْوَةً**; ve **عَسِيَ** **يَعْسَى** **عسىً** (şöyle) ki büyüdüğü zaman. Rü’be dedi ki:
يهوُون عن أركانِ عـزٍّ أَدْرَمـا
عن صامل عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا
Onun sözü: **عن صاملٍ**, yani: bir izzetten; sanki o, **صامل** bir dağdır, yani: katı. Ve **عسا اللّيل**: karanlığı şiddetlendi. Dedi ki:
وأطعن اللّيلَ إذا اللّيل عسا
Yani: karardı.

Ve **عَسِيَ النّباتُ** **يعسَى** **عَسًى**, kalınlaştığı zaman. Râciz, bir çobanı ve develeri vasfederek dedi ki:
فظل ينحاها ظماءً خمّـسـا
أسعف ضرب قد عسا وقوّسا

**عسَى** Kur’ân’da Allah’tan (gelince) vaciptir; fetihte ve Yûsuf ile babasının bir araya gelişinde dediği gibi: **عسَيْت**; ve **عسِيت** fetha ve kesra ile. Ve nahiv ehli derler: o, eksik bir fiildir; ve onun eksikliği şudur ki sen ondan **فَعل يَفْعلُ** demezsin; ve onun benzeri yoktur. Görmüyor musun ki sen: **لَسْتُ** dersin ve **لاس يَليس** demezsin.

Ve **عسَى** insanlarda **لعلّ** menzilesindedir; ve o, ümitlendiren bir kelimedir. Ve ondan geçmiş fiil kullanılır; denir: **عَسَيْت** ve **عَسَيْنا** ve **عَسَوْا** ve **عَسَيا** ve **عسَيْنَ** – bir dil (lehçe) olarak –; fiilin vecihlerinden onun dışındakiler öldürülmüştür (kullanımdan düşmüştür). Ne **يفعل** denir, ne **فاعل**, ne de **مفعول**.

عوس:
**العَوْس** ve **العَوَسانُ**: geceleyin dolaşma. Ve kurt **يَعُوسُ**: yiyeceği bir şeyi arar. Ve **الأعوس**: cilalı (parlak) olandır. Ve her bir şeyi vasfeden için denir: o, **أَعْوَسُ** bir vasıftır. Cerîr dedi ki:
يا ابن القُيُونِ وذاكَ فِعْلُ الأَعْوَسِ

عيس:
**العَيَسُ**: devenin **عَسْبُ**’u; yani: onun çiftleşmesi. Ve **العَيَسُ** ile **العِيسَةُ**: gizli bir karanlık içinde saflıkla karışık beyaz bir renktir. Denir: **جملٌ أَعْيَسُ**, ve **ناقة عَيْساء**. Çoğulu: **عِيسٌ**. Rü’be dedi ki:
بالعيس تمطوها قياقٍ تَمْتَطي
Ve Araplar **العيس** ile özellikle beyaz safkan develeri tahsis ettiler. Ve **عِيسَةٍ** binası: **فُعْلة**’dir; **كُمْتَةٍ** ve **صُهْبَة** kıyasına göre; fakat dammeden sonra yâ çirkin oldu da, yâ sebebiyle ayn kesralandı. **ظبيٌ أعيس**.

Ve **عيسَى**: Allah’ın nebîsinin adı – Allah’ın salâtları onun üzerine olsun –; çoğul yapılır: **عِيسُونَ** sîn’in dammesiyle; ve yâ düşmüştür; ve o, ziyadedir. Ve isim sonunda olan her زائد yâ da cem‘ vâvı yanında düşer; ve bir fetha ile ardıllanmaz. Eğer sen: “**عيسى**’nın yâ’sının زائد olduğuna delil nedir?” dersen; ben derim: o, **العَيَس**’tendir; ve **عيسى** **فُعلَى** benzeridir; ve bu kıyas üzere: **مُوسَى**.

سعي:
**السَّعْيُ**: şiddetli olmayan koşmadır. Ve hayırdan veya şerden her iş, o **السَّعْيُ**’dir. Derler: **السّعيُ** iştir; yani: kazançtır. Ve **المسْعاة** kerem ve cömertliktedir.

Ve **السّاعي**: sadakaları kabzetmeye (toplamaya) tayin edilen kimsedir. Çoğulu: **سعاةٌ**. Dedi ki:
سَعَى عِقالاً فلم يَتْرُكْ لنا سَـبَـداً		فكيف لو قد سعى عمرٌو عقالَينْ

Ve **السِّعاية**: arkadaşın hakkında bir vâliye veya onun üstündekine doğru koşmandır (şikâyet/ihbar için).

Ve **السِّعاية**: kölenin, boynunun bedelinden, bir kısmı âzat edildiği zaman kendisinden istenilen şeydir; o da şudur ki, kendisinden, kendi nefsinden kalanını ödeyecek bir işi yapması yüklenir.

سوع:
**سُواعٌ**: Nûh zamanında bir putun adıdır; tufan onu boğdu ve onu gömdü. Sonra İblîs onu câhiliye ehli için ortaya çıkardı; böylece onlar onu, azîz ve celîl Allah’tan başka, ibadet eder oldular.

Ve **السّاعة** küçültülür: **سُوَيْعة**; ve **السّاعة** kıyamettir.

سيع:
**السّيعُ**: yer yüzü üzerinde akan sudur. Dersin: **انساعَ**; akınca. Ve **انساعَ الجَمَدُ**; eriyip aktığı zaman. Dedi ki:
من شِلّها ماءُ السّرابِ الأسْيَعا

Ve **السياعُ**: alçıyla veya çamurla, yahut katranla sıvaman; onunla taneyi veya tulumu yahut gemileri, ince bir sürüşle sıvadığın gibi. Şarabı vers ile benzeterek dedi ki: **كأنّها في سِياعِ الدَّنِّ قِندِيد**; sîn’de nasb ve kesr câiz olur.

Ve **المِسْيَعَةُ**: onunla sıva yapılan düzeltilmiş bir tahta parçasıdır. Fiil: **سَيَّعْتُه** **تَسييعاً**; yani: sıvama.

Ve **السِّيَاع**: bân ağacıdır; ve o, **العِضاه** ağaçlarındandır. Meyvesi fıstık heyeti gibidir; ve sakızı, donduğu zaman, kündür gibidir.

يسع:
**اليَسَع**: peygamberlerin isimlerinden bir isimdir; elif ve lâm زائدtır.

وسع:
**الوُسْعُ**: kişinin varlığı; ve elinin (mülkünün) kudreti. Dersin: harca, **قَدْرِ وُسْعِك** üzere; yani: gücün. Ve at **وَسُعَ** **سَعَةً** ve **وَساعَةً**; böylece o **وَساعٌ**’dır. Ve kişi **أَوْسَعَ**: malda genişlik sahibi olduğu zaman; böylece o **مُوسِعٌ**’dir. Ve şüphesiz o, yaşayışında bir genişlik sahibidir.

Ve geniş bir yürüyüş: **وَسِيعٌ** ve **وَساعٌ**. Ve Allah’ın rahmeti her şeyi **وَسِعَتْ**. Ve kişi **أَوْسَعَ**: malda genişlik sahibi oldu. Ve dersin: **لا يَسَعُكَ**; yani: sen ondan bir genişlik içinde değilsin.

وعس:
**الوَعْسُ**: kumdur veya başkasıdır; ve o, **الوعساء**’dan daha büyüktür. Ve **الوَعْسُ**: ayakların içinde kaybolduğu kumdur. İsim: **الوعساء**; ve müzekker yaptıkları zaman dediler: **أوعسُ**. ‘Accâc, sağrıyı vasfederek dedi ki:
ومَيْسَنا نِيًّا لها مُمَيّسا
ألبس دعصاً بين ظهري أَوْعسا

Ve **المِيعاسُ**: Cerîr’in sözüne göre içinde **الوَعْسُ** bulunan yerdir:
حيّ الهِدَمْلَة من ذاتِ المواعيس

Ve **المُواعَسَةُ**: süratte develerin yürüyüşünden bir türdür. Derler: **تَوَاعَسْنَ بالأعناق**; yürüdükleri ve adım genişliğinde boyunlarını uzattıkları zaman. Şair dedi ki:
كَمِ اجْتَبْنَ من ليلٍ إليك وواعَسَتْ		بنا البِيدَ أعناقُ المهاري الشَّعاشِعُ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وَسِعَهُ الشيء بالكسر يَسَعه سَعَةً. يقال: لا يَسَعُني شيء ويضيق عنك، أي وإن يضيق عنك، أي بل متى وَسِعَني شيء وسِعَكَ. والوُسْعُ والسَعَةُ: الجِدةُ والطاقةُ. قال تعالى: "لِيُنْفِقَ ذو سَعَةٍ من سَعَتِهِ"، أي على قدر غِناه وسَعَتِهِ، والهاء عوض من الواو. وأوْسَعَ الرجل؛ إذا صار ذا سَعَةٍ وغِنًى، ومنه قوله تعالى: "والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ وإنَّا لَموسِعونَ"، أي أغنياء قادرون. ويقال: أوْسَعَ الله عليك، أي أغناك. والتَوْسيعُ: خلاف التضييق. تقول: وَسَّعْتُ الشيءَ فاتَّسَعَ واسْتَوْسَعَ، أي صار واسِعاً. وتَوَسَّعوا في المجلس، أي تفسَّحوا. وفرسٌ وَسَّاعٌ بالفتح، أي واسِعُ الخطو. وقد وَسُعَ بالضم وَساعَةً.

##### Türkçe

**وَسِعَهُ** şey, kesre ile; **يَسَعه**; **سَعَةً** (olarak). Denir: “Beni hiçbir şey **يَسَعُني** ve sana karşı daralır”; yani ve sana karşı daralsa bile; yani bilakis, ne zaman bir şey beni **وَسِعَني** ise seni de **وسِعَكَ**.

**الوُسْعُ** ve **السَعَةُ**: bolluk ve tâkat.

Yüce Allah dedi: “**لِيُنْفِقَ ذو سَعَةٍ من سَعَتِهِ**”; yani zenginliği ve bolluğu ölçüsünce; ve **الهاء** **الواو**’dan bedeldir.

**أوْسَعَ** adam; yani bolluk ve zenginlik sahibi oldu; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “**والسماء بَنَيْناها بأَيْدٍ وإنَّا لَموسِعونَ**”; yani zenginler, güç yetirenler.

Ve denir: “Allah sana **أوْسَعَ**”; yani seni zengin kıldı.

**التَوْسيعُ**: daraltmanın zıddıdır. Dersin: “Şeyi **وَسَّعْتُ** da **فاتَّسَعَ** ve **اسْتَوْسَعَ**”; yani geniş oldu.

Ve “Mecliste **تَوَسَّعوا**”; yani ferahladılar.

Ve “**فرسٌ وَسَّاعٌ**” fetha ile; yani adımı geniş.

Ve (o) damme ile **وَسُعَ**; **وَساعَةً** (olarak).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والسين
عسا ، عوس ، سعا ، عيس ، سوع ، وسع ، سيع ، وعس .
عسا : أبو عبيد عن الأمويّ : يقال للشيخ إذا وَلّى وكبِر : عتا يعتُو عُتِيّاً ، وعسا يعسو مثله .
قال : وقال الأحمر : عست يدُه تعسو عُسُوّاً إذا غَلُظت من العمل .
وقال الليث : عسا الشيخ يَعسو عَسْوَةً وَعَسَاءً إذا كبِر .
قلت : والصواب في مصدر عسا ما قال الأحمر ، ويجوز عُسِيّاً مثل عُتِيّاً .
وقال الليث : عسا النبات إذا غلظ . قال : ولغة أخرى : عَسِى يَعْسِى عَسى ، وأنشد :
يَهْوون عن أركان عزّ أورما
عن صامل عاسٍ إذا ما اصلخْمَمَا
قال وعست يده إذا غلظت من العمل .
وكان جلاَّدٌ صاحب شرطة البصرة يكنى أبا العَسَاء .
قال أبو بكر : العَسَاءُ مصدر عسا العود يعسو ، والقَسَاءُ مصدر قسا القلب يقسو وعسى : حرف من حروف المقاربة وفيه ترجَ وطمع . وهي من الله واجب ومن العباد ظن ، وقد قال الشاعر فجعله يقيناً أنشده أبو عبيد :
ظنّ بهم كعسى وهم بتنوفَةٍ
يتناوبون جوائب الأمثال
وقال ابن كيسان : عسى من الله واجب ومن العباد ظن ، لأن العبد ليس له فيما تستقبل علم نافذ إلاّ بدلائل ما شاهد ، وقد يجوز أن تبطل الشواهد له على ما لم يكن فلا يكون ما يُظن ، وقد اجتهد في عسى بأغلب الظن عليه وهو منتهى علمه فيما لم يقع ، والله تعالى علمه بما لم يكن كعلمه بما كان ، فلا يكون في خبره عسى إلا على علمه ، فهي واجبة من قِبَله على هذا ، وقد قال الشاعر حين انتهى بظنّه عند نفسه إلى حقيقة العلم فمثّله بعسى إذا كانت أغلب الظن وأقواه ، فقال :
ظنّي بهم كعسى وهم بتنوفة
يتنازعون جوائب الأمثال
وقال الليث : عسى يجري مجرى لعَلّ ، عسَيت ، وعسَينا ، وعَسَيتم ، وعسَت للمرأة ، وعستا ، وعَسَين . يتكلّم به على فعل ماض ، وأُميت ما سواه من وجوه فعله . لا يقال : يعسَى ولا يعسِي ، ولا مفعول له ولا فاعل .
وقال النحويون : يقال : عسَى ولا يقال : عسِى .
وقال الله جلّ وعزّ : ( لَّهُمْ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِن تَوَلَّيْتُمْ أَن تُفْسِدُواْ فِى الاَرْضِ وَتُقَطِّعُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَرْحَامَكُمْ ) ( محَمَّد : 22 ) اتفق القراء أجمعون على فتح السين من قوله ) عَسَيْتُمْ ( إلاّ ما جاء عن نافع أنه كان يقرأ : ( فهل عسيتم ) بكسر السين . وكان يقرأ : ( عَدُوَّكُمْ ) ( الأعرَاف : 129 ) ، فدل موافقته القراء على عسى على أن الصواب قوله ) عَسَيْتُمْ ( فتح السين .
وقال ابن الأعرابي : المُعْسِية : الناقة التي يُشكّ فيها أبها لبن أم لا .
وقال الشاعر :
إذا المُعْسياتُ مَنَعن الصَبُوح خبّ جَرِيُّكِ بالمُحْصَن
جريُّه : وكيله ورسوله : والمُحْصَن : ما أُحْصِن وادّخر مِنَ الطعام .
وقال اللحياني : إنه لَمَعْساة أن يفعل ذاك ؛ كقولك : مَحْراة ، وأعِس به أن يفعل ذاك كقولك أحر به . والمِعْسَاءُ من الجواري : المراهِقة التي يَظنّ من رآها أنها قد توضَّأَت .
وأنشد ثعلب :
ألم ترني تركت أبا يزيد
وصاحِبَهُ كمِعْسَاءِ الجواري
بلا خَيْط ولا نَيْط ولكن
يداً بيد فها عِيثِي جَعَارِ
قال : هذا رجل طعَن رجلاً ، ثم قال : تركته كمعساء الجواري : يسيل الدم عليه كالمرأة التي لم تأخذ الحِشْوَةَ في حيضها ، فدمها يسيل على فخذيها ، وقوله . يداً بيد ، أي طعنه كفاحاً ولم أطعنه خَتْلاً .
أبو عبيد عن الأموي : العاسي : الشمراخ من شماريخ العَذْق في لغة بلحارث بن كعب .
وقال ابن الأعرابي : الأعساء : الأرزان الصُلْبة قلت وواحدها عاسٍ .
عوس : أخبرني الإياديّ عن شمر قال يقال : هو يعُوس عياله ويعولهم أي يقوتُهم .
وأنشد :
خلّي يتامَى كان يُحسن عَوْسهم
ويقوتهم في كلّ عام جاحد
سلمة عن الفراء : عاس فلان معاشه عَوْساً ورقَّحه واحد .
وقال أبو زيد : عاس فلان مالَه عَوْساً ، وساسه سياسة إذا أحسن القيام عليه . وإنه لسائس مالٍ ، وعائس مالٍ بمعنى واحد .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : يقال : عاس على عياله يَعُوس عَوْساً إذا كدّ وكدح عليهم . قال : والعُوس الكِباش البيض . قال : والعُواسة : الشَّرْبَة من اللبن وغيره .
وقال الليث : والعَوْس والعَوَسان : الطوفان بالليل . قال : والذئب طلب شيئاً يأكله . قال : والأعوس : الصيقل . ثم قال : ويقال لكل وصّاف لشيء : هو أعوس وصّاف . وقال جرير :
تجلو السيوف وغيركم يَعْصَى بها
يا ابن القُيُون وذاك فعل الأعوس
قلت : رابني ما قاله في الأعوس وتفسيره إبداله قافية هذا البيت بغيرها . والرواية : وذاك فعل الصيقل . والقصيدة لجرير معروفة وهي لاميّة طويلة . وقوله الأعوس : الصيقل ليس بصحيح عندي .
وقال ابن دريد : العَوَس : مصدر قولك رجل أعوس ، وامرأة عوساء ، وهو دخول الخدّين حتى تكون فيهما هَزْمتان وهو العَوَس .
أبو عبيدِ عن القَنَاني : العَوَاساء من الخنافس : الحامل وأنشد :
بكرا عواساء تَفَاسى مُقْرِبا
وعس : أبو عبيد عن أبي عمرو : المِيعاس : الأرض التي لم توطأ .
وقال الأصمعي : الأوعس ؛ السهل الليّن من الرمل .
وقال ابن بُزُرْجَ : الميعاس ، الطريق . وأنشد :
واعَسن ميعاسا وجُمهوراتِ
من الكَثِيب متعرِّضات
وقال الليث : الميعاس : المكان الذي فيه الرمل الوَعْس ، وهو الرمل الذي تَسُوخ فيه القوائم . والاسم الوَعْساء ورمل أوعس ، وهو أعظم من الوَعْساء . وأنشد :
ألبِسْن دِعْصاً بين ظهري أوعسا
وقال جرير :
حيَّ الهِدَملة من ذات المواعيس
وأنشد ابن الأعرابي :
ألقت طلا بَوْعسة الحَوْمان
وقال الليث : المواعسة : ضرب من سير الإبل في السرعة . تقول : واعسن بالأعناق إذا مددن الأعناق في سعة الخَطْو . وأنشد :
كم اجتبن من ليل إليك وداعست
بنا البيدَ أعناق المهارى الشعاشع
وقيل : المواعسة : المباراة في السير وهي المواضحة . أبو عبيد المواعسة : الإقدام في السير .
سوع : قال الليث : سُواع : اسم صنم عُبد زمن نوح فغرّقه الله أيام الطوفان ودفنه فاستثاره إبليس لأهل الجاهلية فعبدوه .
وقال اللحياني : يقال : أتيته بعد سُوَاع من الليل ، وبعد سُوْع من الليل أي بعد ساعة .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : السُّواعيُّ مأخوذ من السُّواع وهو المَذْي وهو السُّوَعاء قال :
ويقال : سُع سُع إذا أمرته أن يتعهّد سُوَعاءه .
وقال أبو حاتم : أخبرني أبو عبيدة أنه قال لرؤبة : ما الوَدْي . فقال : يسمّى عندنا السُوعاء .
وقال شمر : السوعاء محدود : المَذْي الذي يخرج قبل النُطْفة . وقد أَسْرع الرجلُ وأنشر إذا فعل ذلك ، حكاه عن أبي العَمَيثل وغيره . والساعة : الوقت الذي تقوم فيه القيامة ، سمّيت ساعة لأنها تفجأ الناس في ساعة فيموت الخَلْقُ كلُّهم عند الصيحة الأولى التي ذكرها الله ، فقال : ( كُنَّا مُنزِلِينَ إِن كَانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ ( . ( يس : 29 ) والساعة : جزء من آخر الليل والنهار ، وتُجمع ساعات وساعاً . وتصغّر سُويعة . والليل والنهار معاً أربع وعشرون ساعة . وإذا اعتدلا فكل واحد منهما اثنتا عشر ساعة .
ويقال : هو ضائع سائع ، وقد أضعْت الشيء وأَسَعته .
أبو عبيد عن أبي عمرو : أسعت الإبل أي أهملتها . وساعت هي تَسُوع سَوْعاً . ومنه قيل : ضائع سائع ، وناقة مِسْياع . وهي الذاهبة في الرَعْي .
وقال شمر : يقال : تَسِيعُ مكان تسوع .
قال : وناقة مسياع : تدع ولدها حتى يأكله السبع . ورجل مِسْياع وهو المضياع للمال .
ويقال : رُبّ ناقة تُسيع ولدها حتى يأكله السباع .
ويقال : ساوعت الأجير إذا استأجرته ساعة بعد ساعة .
وقال ابن الأعرابي : الساعة : الهَلْكى ، والطاعة : المطيعون ، والجاعة : الجياع .
سعا : سَلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( بِغُلَامٍ حَلِيمٍ فَلَمَّا بَلَغَ ) ( الصافات : 37 ) قال : أطاق أن يعينه على عمله وسعيه . وقال : وكان إسماعيل يومئذٍ ابن ثلاث عشرة سنة ، ونحوَ ذلك قال الزجّاج .
وقال الفراء في قوله جلّ وعزّ : ( الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَى ذِكْرِ ) ( الجُمُعَة : 9 ) قال : السعي والذهاب بمعنى واحد ؛ لأنك تقول للرجل : هو يسعى في الأرض وليس هذا باشتداد .
وقال الزجاج : أصل السعي في كلام العرب التصرّف في كل عمل . ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( أُخْرَى وَأَن لَّيْسَ لِلإِنسَانِ إِلاَّ مَا ) ( النّجْم : 39 ) معناه : إلاّ ما عمل . قال ومعنى قوله : ( الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَى ذِكْرِ ( : فاقصدوا ، وليس معناه العَدْو .
قلت : وقد يكون السعي بمعنى العَدْو في كلام العرب ، ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا أتيتم الصلاة فلا تأتوها وأنتم تسعَون ، ولكن ائتوها وعليكم السكينةُ ، فما أدركتم فصلُّوا ، وما فاتكم فأتِمُوا ) فالسعي في هذا الحديث العَدْو .
اللحياني : الساعي الذي يقوم بأمر أصحابه عند السلطان . والجميع سُعاة . قال : ويقوم أهلَه أي يقوم بأمرهم .
ويقال ؛ فلان يسعى على عياله أي يتصرّف لهم ، كما قال الشاعر :
أسعى على جُلّ بني مالك
كل امرىء في شأنه ساعي
والسَعَاة : التصرّف . ونظير السَعَاة من الكلام النجاة من نجا ينجو ، والقلاة من فلاه يفلوه إذا قطعه عن الرضاع ، وعصاه يعصوه عَصَاة ، والغراة من قولهم : غَرِيت بِه أي أولعت غراةً قال :
لا تخلنا على غراتك إنا
قبلُ ما قد وشى بنا الأعداءُ
وفعلت ذلك رجاة كذا وكذا ، وتركت الأمر خشاة الإثم ، وأذى به أذًى وأذاة
وقال أبو العباس عن ابن الأعرابي : سعى إذا مشى ، وسعى إذا عدا ، وسعى إذا عمل ، وسعى إذا قصد .
قال وقوله : ( أي اقصدوا .
ورُوي عن ابن عباس أنه قال : الساعي لغير رِشْدة ، أراد بالساعي الذي يسعى بصاحبه إلى سطانه فتمحِل به . وأراد بقوله : لغير رشدة : أنه ليس بثابت النسب من أبيه الذي ينتمي إليه .
ورُوي عن كعب أنه قال : الساعي مثَلث وتأوّله أنه يُهلك ثلاثة نفر بسعايته ؛ أحدهم المسعِيّ به ، والثاني السلطان الذي سعى
بصاحبه إليه حتى أهلكه ، والثالث هو الساعي نفسه ، سمى مثلثاً لإهلاكه ثلاثة نفر ، ومما يحقّق ذلك الخبرُ الثابت عن النبي أنه قال : ( لا يدخل الجنة قَتّات ) فالقَتّات والساعي والماحِل واحد .
ويقال لعامل الصدقات : ساعٍ وجمعه سُعَاة ، وقد سعى يسعى إذا عمل عمل الصدقات فأخذها من أغنيائها وردّها في فقرائها .
وقال عمرو بن العدّاء الكلبيّ :
سعى عِقَالاً فلم يترك لنا سَبَدا
فكيف لو قد سعى عمرو عقالين
وفي حديث عمر أنه أُتِي في إماء ونساء سَاعَيْنَ في الجاهليّة ، فأمر بأولادهنّ أن يقوَّموا على آبائهم ولا يسترقّوا .
قال أبو عبيد : وأخبرني الأصمعيّ أنه سمع ابن عون يذكر هذا الحديث فقال له : إن المساعاة لا تكون في الحرائر ، إنما تكون في الإماء .
قال أبو عبيد : ومعنى المساعاة الزنى . وخصّ الإماء بالمساعاة لأنهن كن يسعَين على مواليهنّ فيكسِبن لهم .
قلت : ومن هذا أُخذ استسعاء العبد إذا عَتَق بعضه ورَقّ بعضه ، وذلك أنه يسعى في فَكَاك ما رقّ من رقبته ، فيعمل فيه ويتصرّف في كسبه حتى يعْتِق . ويسمى تصرفه في كسبه سعاية لأنه يعمل فيه .
وقال أبو الهيثم : المساعاة : مساعاة الأمة إذ ساعاها مالكها ، فضَرب عليها ضريبة تؤدّيها بالزنى ، ومنه يقال : استُسعِي العبد في رقبته سُوعِيَ في غلته فالمستسعَى الذي يُعتقه مالكه عند موته ، وليس له مال غيره ، فيعتق ثلثه ويُستسعى في ثلثي رقبته . والمساعاة : أن يساعيه في حياته في ضريبته . والسعي يكون في الصلاح ، ويكون في الفساد .
قال الله جلّ وعزّ : ( الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَى ذِكْرِ ) ( المَائدة : 33 ) نصب قوله ( فسادا ) لأنه مفعول له ، أراد : يسعون في الأرض للفساد . وكانت العرب تسمي أصحاب الحَمَالات لحَقْن الدماء وإطفاء النائرة سُعَاة ؛ لسعيهم في صلاح ذات البين .
ومنه قول زهير :
سعى ساعياً غيظِ بن مُرَّة بعدما
تبزّل ما بين العشيرة بالدم
أي سعياً في الصلح وجَمْع ما تحمّلا من ديات القتلى . والعرب تسمي مآثر أهل الشرف والفضل مساعي واحدتها مَسعاة لسعيهم فيها ، كأنها مكاسبهم وأعمالهم التي أعْنوا فيها أنفسهم . والسَّعاة اسم من ذلك ، ومن أمثال العرب : شغلت سَعَاتِي جدواي .
قال أبو عبيد : يُضرب هذا مثلاً للرجل يكون شيمته الكرم غير أنه مُعدِم . يقول : شغلتني أموري عن الناس والإفضال عليهم . ومن أمثالهم في هذا : بالساعد تبطش اليد .
قلت كأنه أراد بالسعاة الكسب على نفسه والتصرّف في معاشه .
ومنه قولهم : المرء يسعى لغارَيْه أي
يكسب لبطنه وفرجه . وساعي اليهود والنصارى : هو رئيسهم الذي يُصدرون عن رأيه ولا يقضون أمراً دونه . وهو الذي ذكره حُذَيفة فقال : إن كان يهودياً أو نصرانياً ليردَّنه عليّ ساعيه . ويقال أراد بالساعي : الوالي الذي عليه من المسلمين ، وهو العامل . يقول يُنصفني منه . وإن لم يكن له إسلام . وقلّ من ولى عملاً على قوم فهو ساعٍ عليهم .
أبو عبيد عن الكسائي : مضَى من الليل سِعْو وسَعْواء ممدود .
وقال ابن بُزُرْجَ : السِّعواء مذكّر ، قال وقال : بعضهم : السِعْوا فوق الساعة من الليل . وكذلك السِعواء من النهار .
ويقال كنا عنده سِعْواوات من الليل والنهار .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : قال : السَعْوة الساعة من الليل . والسَعْوة : الشَمَعة قال : والأسعاء : ساعات الليل ويقال للمرأة البذيئة الجالعة : سِعْوة وعِلْقَة وسِلْقة .
عيس : الحراني عن ابن السكيت قال : العَيْس : ماء الفحل . يقال عاسها يعيسها عَيْساً . والعِيس جمع أعيس وعيساء ، وهي الإبل البيض يخالط بياضَها شيء من شقرة .
وقال أبو عبيد : عاس الفحلُ من الإبل الناقةَ يعيسها عَيْساً إذا ضربها .
وقال شمر : قال أبو عبيدة والمؤرِّج : العَيْسُ : ماء الفحل . وأنشد بيت طرفة .
سأحلب عَيْسا صَحْنَ سَمِّ
قال والعَيْس يقتل ، لأنه أخبث السمّ .
قال شمر : وأنشدنيه ابن الأعرابيّ :
سأحلُب عنسا صحن سمّ
بالنون : وقال النضر : الجمل يعيس الناقة أي يضربها .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا خالط بياضَ البعير شقْرة فهو أعْيس .
وقال الليث : العَيس والعِيسة : لون أبيض مشرب صفاء في ظلمة خفيّة . يقال : جمل أعيس . قال : والعِيسة في أصل البناء فُعْلة على قياس الصُّهبة والكُمْتة ، وإنما كُسرت العين لمجاورتها الياء . قال : وظبي أعيس . قال : وعيسى : اسم نبيّ الله صلوات الله عليه يجمع : عِيسُون بضمّ السين ؛ لأن الياء زائدة فسقطت . قال : وكأن أصل الحرف من العَيَس . قال : وإذا استعملت الفعل منه قلت عَيِسَ يَعْيَس أو عاس يعيس . قال وعيسى شبه فُعلى .
وقال ابن كيسان في جمع عيسى وموسى : عيسَون وموسَوْن مثل المصطفون والأدنون في الرفع ، وفي النصب والخفض : المصطفين والأدَنين .
وقال الزّجاج : عيسى : اسم أعجميّ عُدل عن لفظه بالأعجميّة إلى هذا البناء وهو غير مصروف في المعرفة ؛ لاجتماع العجمة والتعريف فيه . ومثال اشتقاقه من كلام العرب أن عِيسى فِعْلى . فالألف تصلح أن تكون للتأنيث فلا تنصرف في معرفة ولا نكرة . ويكون اشتقاقه من
شيئين : أحدهما العَيَس ، والآخر من العَوْس وهو السياسة ، فقلبت الواو ياء لانكسار ما قبلها . فأمّا اسم نبيّ الله ( صلى الله عليه وسلم ) فمعدول عن أيسُوع كذا يقول أهل السريانية .
أبو عبيد عن الكسائي : إذا نسبت إلى عيسى وموسى وما أشبههما مما فيه الياء زائدة قلت موسِيٌّ وعيسيٌّ بكسر السين وتشديد الياء .
وقال أبو عبيدة أعْيَس الزرعُ إعياساً إذا لم يكن فيه رَطْب ، وأَخْلس إذا كان فيه رطب ويابس ، ورجل أعيس الشعر : أبيضه . وَسْم أعيس : أبيض .
قال شمر : تسمّى الريح الجنوب النُعامَى بلغة هذيل ، وهي الأَزْيب أيضاً . قال بعضهم : نسميها مِسْعاً . وقال بعض أهل الحجاز : يُسْع بالياء مضمومة . وأما اسم النبي فهو الْيَسع . وقرىء : اللَّيْسع .
وسع : الواسع من صفات الله تعالى : الذي وسع رزقُه جميعَ خلقه ، ووسعت رحمتُه كلّ شيء ويقال : إنه ليسعني ما وسعك ، ورجل مُوسِع وهو المليء ، والوُسْع : الجِدّة وقدرة ذات اليد . وأوسع الرجلُ إذا كثر ماله . قال الله جلّ وعزّ : ( عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ ) ( البَقَرَة : 236 ) ويقال : إنه لفي سعة من عيشه . ووسّعت البيت وغيره فاتّسع واستوسع ، وفرس وَسَاعٌ إذا كان جواداً ذا سعة في خَطْوه وذَرْعه . وقد وسُع وَسَاعة ، ووَسِع ماء لبني سعد . ويقال : ما أسع ذاك أي ما أطيقه .
ولا يسعني هذا الأمر مثله . ويروى عن عمر أنه كان يقول : اللهم لو أستطيع أن أسع الناس لوسعتهم اللَّهم إني لا أحلّ لَهم أشعارهم ولا أبشارهم ، من ظلمه أميره فلا إمرة عليه دوني . معنى قوله : أن أسع الناس أي أطيقهم ، يقال : هذا الكيل يسعه ثلاثة أمناء هذا الوعاء يسع عشرين كيلاً ، وهذا الوعاء يسع عشرون كَيْلاً على مثال قولك : أنا أسع هذا الأمر وهذا الأمر يسعني . والأصل في هذا أن تدخل فيه في وعلى واللام ؛ لأن قولك : هذا الوعاء يسع عشرين كيلاً معناه : يسع لعشرين كيلاً أي يتَّسع لذلك ، ومثله هذا الخُفّ يسع برجلي أي يسع لرجلي ويسع على رجلي أي يتّسع لها وعليها ، وتقول هذا الوعاء يسعه عشرون كيلاً معناه يسع فيه عشرون كيلاً أي يتَّسع فيه عشرون كيلاً ، والأصل في هذه المسألة أن يكون بصفة ، غير أنهم ينزعون الصفات من أشياء كثيرة حتى يتّصل الفعل إلى ما يليه ويفضي إليه كأنه مفعول به ، كقولك كلتك واستحيتك ومكَّنتك أي كلت لك واستحيت لك ومكَّنت لك . ويقال : وسعت رحمة الله كل شيء ولكل شيء . وقال ) وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ ) ( البَقَرَة : 255 ) أي اتسع لها . وعن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إنكم لا تَسَعون الناس بأموالكم فليسعهم منك بَسَطُ الوجه ) . قال أبو إسحاق في قوله تعالى : ( فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ) ( البَقَرَة : 115 ) يقول : أينما تولوا فاقصدوا وجه الله بتيممكم القبلة إن الله واسع عليم يدلّ على أنه توسعة على الناس في شيء رخّص لهم .
ويقال : هل تسع هذا أي هل تطيقه ، وقال الله جلّ وعزّ : ( فَاسِقِينَ وَالسَّمَآءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ ) ( الذّاريَات : 47 ) قال أبو إسحاق يقول : جعلنا بينها وبين الأرض سعة ، جعل أوسع بمعنى وسّع . والسعة أصلها وِسْعة فحذفت الواو .
ويقال : ليسعك بيتك معناه القرار فيه ، وفي ( النوادر ) : اللَّهم سَعْ عليه أي وسِّع عليه .
قال ابن الأنباري : الواسع من أسماء الله : الكَثير العطايا الذي يسع لما يُسأل . وهذا قول أبي عبيدة . ويقال الواسع : المحيط بكل شيء من قولهم : وسع كل شيء علماً أي أحاط . وقال :
أعطيهم الجهد منى بَلْه ما أسع
معناه : فدع ما أحيط به وأقدر عليه . والمعنى أعطيهم ، لا أجده إلا بجهد فدع ما أحيط به .
سيع : الليث : السَيَاع بالجصّ والطين والقِير . يقال : سيّعت به تسييعاً ؛ أي طليت به طَلْياً رفيقاً ، قال القَطاميّ :
فلما أن جرى سِمَنٌ عليها
كما بطَّنت بالفدن السَّياعا
قال يجوز السَّياع والسِّياع . قلت : معناه كما بطنت الفدن بالسياع فقلَب .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : السَياع الطين .
وقال الليث المِسْيَعة : خشبة مملّسة يطيَّن بها والفعل منه سيّعته تسييعاً أيْ طينته تطييناً ، وقال رؤبة :
من شِلّها ماء السراب لأسيعا
قال يصفه بالرقّة . وقال الليث : قال بعضهم : السَّياع أيضاً : شجر اللُبان وهو من شجر العضاه له ثمرة كهيئة الفُستق . قال ولثاهُ مثل الكُنْدُر إذا جَمَد .

##### Türkçe

باب العين والسين
**عسا** ، **عوس** ، **سعا** ، **عيس** ، **سوع** ، **وسع** ، **سيع** ، **وعس** .

**عسا** : Ebû Ubeyd, el-Emevî’den: Yaşlıya, geri dönüp ihtiyarladığında denir: **عتا يعتُو عُتِيّاً**; **وعسا يعسو** da onun gibidir.
Dedi: Ve el-Ahmer dedi: Eli işten kalınlaştığında: **عست يدُه تعسو عُسُوّاً**.
Ve el-Leys dedi: İhtiyarladığında: **عسا الشيخ يَعسو عَسْوَةً وَعَسَاءً**.
Dedim: **عسا**’nın masdarında doğru olan, el-Ahmer’in söylediğidir; **عُتِيّاً** gibi **عُسِيّاً** da câiz olur.
Ve el-Leys dedi: Bitki kalınlaştığında: **عسا النبات**. Dedi: Başka bir dil: **عَسِى يَعْسِى عَسى**; ve şu beyiti delil getirdi:
يَهْوون عن أركان عزّ أورما
عن صامل عاسٍ إذا ما اصلخْمَمَا
Dedi: Eli işten kalınlaştığında: **وعست يده**.
Ve Basra şurtasının sahibi olan Cellâd’a **أبو العَسَاء** künyesi verilirdi.
Ebû Bekir dedi: **العَسَاءُ**; **عسا العود يعسو**’nun masdarıdır. **القَسَاءُ** da **قسا القلب يقسو**’nun masdarıdır. Ve **عسى**: yaklaşma harflerinden bir harftir; onda ümit ve beklenti vardır. Allah’tan olunca vaciptir; kullardan olunca zandır. Şair de onu yakîn kılmıştır; Ebû Ubeyd’in rivayet ettiği:
ظنّ بهم كعسى وهم بتنوفَةٍ
يتناوبون جوائب الأمثال
İbn Keysân dedi: **عسى** Allah’tan vaciptir, kullardan zandır; çünkü kulun, geleceğe dair, gördüğünün delilleri dışında nüfuz eden bir bilgisi yoktur; delillerin, olmamış şeye dair onun için boşa çıkması da câizdir; böylece zannedilen olmaz. **عسى** hakkında, kendisine galip gelen zanna göre içtihad etmiştir; bu, vuku bulmamış şeyde onun bilgisinin sonudur. Yüce Allah’ın, olmamış şeye dair bilgisi, olmuş şeye dair bilgisi gibidir; bu sebeple O’nun haberinde **عسى** ancak O’nun ilmi üzeredir; bu yönden O’nun tarafından vaciptir. Şair de, zannı kendi nezdinde ilmin hakikatine vardığında, onu **عسى** ile temsil etti; **عسى** galip zannın ve onun en kuvvetlisinin olduğu vakit; şöyle dedi:
ظنّي بهم كعسى وهم بتنوفة
يتنازعون جوائب الأمثال
Ve el-Leys dedi: **عسى**; **لعلّ**’in yürüdüğü yolda yürür: **عسَيت**، **وعسَينا**، **وعَسَيتم**، kadına: **وعسَت**، **وعستا**، **وعَسَين**. Geçmiş fiil üzere onunla konuşulur; fiilinin diğer vecihleri öldürülmüştür. **يعسَى** da denmez, **يعسِي** de; onun mef’ûlü de yoktur, fâili de.
Nahivciler dedi: **عسَى** denir, **عسِى** denmez.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( لَّهُمْ فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِن تَوَلَّيْتُمْ أَن تُفْسِدُواْ فِى الاَرْضِ وَتُقَطِّعُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَرْحَامَكُمْ ) ( محَمَّد : 22 ) Okuyucuların hepsi, onun sözü olan ) **عَسَيْتُمْ** (’de **السين**’i fetha ile okumakta ittifak ettiler; ancak Nâfi‘den gelen şu hariç: **السين**’i kesra ile okuyordu: ( فهل عسيتم ). Ve ( **عَدُوَّكُمْ** ) ( الأعرَاف : 129 ) okuyordu; böylece onun, okuyuculara **عسى**’da muvafakati, ) **عَسَيْتُمْ** ( sözünün doğrusu **السين**’in fethası olduğuna delâlet etti.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المُعْسِية**: sütü var mı yok mu diye şüphe edilen dişi devedir.
Şair dedi:
إذا المُعْسياتُ مَنَعن الصَبُوح خبّ جَرِيُّكِ بالمُحْصَن
**جريُّه**: onun vekili ve elçisi; **المُحْصَن**: yiyecekten korunup saklanan şeydir.
El-Lihyânî dedi: Şüphesiz o, şunu yapması için **لَمَعْساة**’dır; senin **مَحْراة** demen gibi. Ve şunu yapması için **وأعِس به**; senin **أحر به** demen gibi. Ve cariyelerden **المِعْسَاءُ**: ergenliğe yaklaşmış olan; onu gören, onun abdest almış olduğunu zanneder.
Sa‘leb şu beyiti okudu:
ألم ترني تركت أبا يزيد
وصاحِبَهُ كمِعْسَاءِ الجواري
بلا خَيْط ولا نَيْط ولكن
يداً بيد فها عِيثِي جَعَارِ
Dedi: Bu, bir adamın bir adamı yaralaması, sonra da: “Onu cariyelerin **كمِعْسَاءِ**’si gibi bıraktım” demesidir; kan onun üzerinde, hayzında **الحِشْوَةَ** almamış kadın gibi akar; böylece kanı uylukları üzerine akar. Ve onun sözü: **يداً بيد**; yani onu yüz yüze yaraladı, onu hileyle yaralamadı.
Ebû Ubeyd, el-Emevî’den: **العاسي**: Belhâris b. Ka‘b dilinde, hurma salkımının dallarından bir daldır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأعساء**: sert **الأرزان**. Dedim: onun teki **عاسٍ**’dır.

**عوس** : el-İyâdî bana haber verdi; Şemr’den: denir: O, ailesini **يعُوس** ve onlara bakar; yani onları rızıklandırır.
Ve şu beyiti okudu:
خلّي يتامَى كان يُحسن عَوْسهم
ويقوتهم في كلّ عام جاحد
Seleme, el-Ferrâ’dan: Falan, geçimini **عاس**; **عَوْساً**. Ve onu tek başına **ورقَّحه**.
Ebû Zeyd dedi: Falan, malını **عاس**; **عَوْساً**. Ve onu iyi idare ettiğinde: **وساسه سياسة**. Ve o, malın **سائس**’idir; ve malın **عائس**’idir; ikisi bir mânâdadır.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: Ailesi üzerine çalışıp didindiğinde: **عاس على عياله يَعُوس عَوْساً**. Dedi: **العُوس**: beyaz koçlardır. Dedi: **العُواسة**: sütten ve başkasından bir içimdir.
El-Leys dedi: **العَوْس** ve **العَوَسان**: geceleyin dolaşmadır. Dedi: Kurt, yiyeceği bir şey aradı. Dedi: **الأعوس**: cilacı. Sonra dedi: Bir şeyi vasfeden her vasıfçı için denir: O, **أعوس** vasıfçıdır. Cerîr dedi:
تجلو السيوف وغيركم يَعْصَى بها
يا ابن القُيُون وذاك فعل الأعوس
Dedim: **الأعوس** hakkında söylediği ve bu beytin kafiyesini başkasıyla değiştirmeyi tefsir etmesi beni kuşkulandırdı. Rivayet: **وذاك فعل الصيقل**. Kaside Cerîr’indir; bilinen bir kasidedir ve uzun bir **لاميّة**’dir. Ve onun sözü **الأعوس**: cilacı; benim yanımda doğru değildir.
İbn Düreyd dedi: **العَوَس**: “adam **أعوس**”, “kadın **عوساء**” demenin masdarıdır; o, yanakların içeri girmesidir; böylece ikisinde iki çöküntü olur; işte o **العَوَس**’tur.
Ebû Ubeyd, el-Kenânî’den: **العَوَاساء**; böceklerden: gebe olan. Ve şu beyiti okudu:
بكرا عواساء تَفَاسى مُقْرِبا

**وعس** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المِيعاس**: ayak basılmamış yerdir.
El-Asma‘î dedi: **الأوعس**; kumdan düz, yumuşak olandır.
İbn Büzurc dedi: **المِيعاس**: yol. Ve şu beyiti okudu:
واعَسن ميعاسا وجُمهوراتِ
من الكَثِيب متعرِّضات
El-Leys dedi: **المِيعاس**: içinde **الوَعْس** kumu bulunan yerdir; o, ayakların içine battığı kumdur. Adı **الوَعْساء**’dır. Ve **رمل أوعس**; o, **الوَعْساء**’dan daha büyüktür. Ve şu beyiti okudu:
ألبِسْن دِعْصاً بين ظهري أوعسا
Cerîr dedi:
حيَّ الهِدَملة من ذات المواعيس
İbnü’l-A‘râbî okudu:
ألقت طلا بَوْعسة الحَوْمان
El-Leys dedi: **المواعسة**: süratte develerin yürüyüşünden bir türdür. Dersin: Adımları genişletip boyunları uzattıklarında: **واعسن بالأعناق**. Ve şu beyiti okudu:
كم اجتبن من ليل إليك وداعست
بنا البيدَ أعناق المهارى الشعاشع
Ve denildi: **المواعسة**: yürüyüşte yarışmadır; o, **المواضحة**’dır. Ebû Ubeyd: **المواعسة**: yürüyüşte ileri atılmadır.

**سوع** : el-Leys dedi: **سُواع**: Nûh zamanında tapılan bir putun adıdır; Allah onu tufan günlerinde boğdu ve onu gömdü; İblîs onu câhiliye ehli için ortaya çıkardı da ona taptılar.
El-Lihyânî dedi: denir: Geceden **بعد سُوَاع** sonra ve geceden **بعد سُوْع** sonra; yani bir saat sonra.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **السُّواعيُّ**; **السُّواع**’dan alınmıştır; o **المَذْي**’dir; o da **السُّوَعاء**’dır. Dedi:
Ve denir: **سُع سُع**; ona, **سُوَعاءه**’unu gözetmesini emrettiğinde.
Ebû Hâtim dedi: Ebû Ubeyde’nin, Rü’be’ye şöyle dediğini bana haber verdi: **الوَدْي** nedir? O da dedi: Bizim yanımızda ona **السُوعاء** denir.
Şemr dedi: **السوعاء** sınırlıdır: **النُطْفة**’den önce çıkan **المَذْي**’dir. Adam bunu yaptığında: **أَسْرع** ve **أنشر**; Ebû’l-Ameysel ve başkasından nakletti. Ve **الساعة**: kıyametin kopacağı vakittir; ona saat denildi; çünkü insanları bir saatte ansızın yakalar; Allah’ın zikrettiği ilk sayhada bütün خلق ölür; şöyle dedi: ( كُنَّا مُنزِلِينَ إِن كَانَتْ إِلاَّ صَيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ خَامِدُونَ ( .

( **يس** : 29 ) **والساعة**: gecenin ve gündüzün sonundan bir parçadır; **ساعات** ve **ساعاً** olarak çoğul yapılır. Küçültmesi **سُويعة** yapılır. Gece ve gündüz birlikte yirmi dört saattir. İtidal ettiklerinde, onların her biri on iki saattir.

Ve denilir: o, **ضائع سائع**’dır; ve ben şeyi **أضعْت** ettim ve onu **أَسَعته** ettim.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **أسعت الإبل** yani onları ihmal ettim. Ve o, **ساعت** olur; **تَسُوع سَوْعاً**. Bundan dolayı denildi: **ضائع سائع** ve **ناقة مِسْياع**. Ve o, otlamaya giden (dişi deve)dir.

Ve Şemmer dedi: denilir: **تَسِيعُ** , **تسوع** yerine.

Dedi: ve **ناقة مسياع**: yavrusunu bırakır, ta ki yırtıcı hayvan onu yesin. Ve **رجل مِسْياع**: o, malı zayi eden kimsedir.

Ve denilir: nice dişi deve vardır ki yavrusunu **تُسيع** eder, ta ki yırtıcılar onu yesin.

Ve denilir: **ساوعت الأجير**: onu saatten sonra saat (üzerine) kiraladığım zaman.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الساعة**: helâk olanlar; **الطاعة**: itaat edenler; **الجاعة**: açlar.

**سعا**: Seleme, el-Ferrâ’dan, Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: ( **بِغُلَامٍ حَلِيمٍ فَلَمَّا بَلَغَ** ) ( **الصافات** : 37 ) dedi: onun işinde ve **سعيه**’inde ona yardım etmeye güç yetirdi. Ve dedi: İsmail o gün on üç yaşındaydı; buna benzerini ez-Zeccâc söyledi.

Ve el-Ferrâ, O’nun (azze ve celle) sözü hakkında: ( **الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَى ذِكْرِ** ) ( **الجُمُعَة** : 9 ) dedi: **السعي** ve gitmek bir mânâdadır; çünkü sen adama dersin ki: o, yerde **يسعى**; ve bu, koşup şiddetlenme değildir.

Ve ez-Zeccâc dedi: Arapların كلامında **السعي**’nin aslı, her işte tasarruftur. Ondan, Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( **أُخْرَى وَأَن لَّيْسَ لِلإِنسَانِ إِلاَّ مَا** ) ( **النّجْم** : 39 ); mânâsı: ancak yaptığı şey. Dedi: ve O’nun sözü: ( **الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَى ذِكْرِ** ): yani yönelin; mânâsı koşmak değildir.

Dedim: ve **السعي**, Arapların كلامında koşmak mânâsında da olabilir; ondan, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( **إذا أتيتم الصلاة فلا تأتوها وأنتم تسعَون ، ولكن ائتوها وعليكم السكينةُ ، فما أدركتم فصلُّوا ، وما فاتكم فأتِمُوا** ) ; bu hadiste **السعي** koşmaktır.

el-Lihyânî: **الساعي**: sultanın yanında arkadaşlarının işini üstlenen kimsedir. Ve hepsi **سُعاة**’dır. Dedi: ve **يقوم أهلَه** yani onların işini üstlenir.

Ve denilir; falan, ailesi üzerine **يسعى** eder; yani onlar için tasarruf eder; şairin dediği gibi:
أسعى على جُلّ بني مالك
كل امرىء في شأنه ساعي

Ve **السَعَاة**: tasarruftur. Ve sözden **السَعَاة**’nin benzeri, **نجا ينجو**’dan **النجاة**; ve **فلاه يفلوه**’dan **القلاة**: onu sütten kesince; ve **عصاه يعصوه**: **عَصَاة**; ve onların sözü: **غَرِيت بِه** yani ona düşkün oldum; **غراةً**: dedi:
لا تخلنا على غراتك إنا
قبلُ ما قد وشى بنا الأعداءُ

Ve bunu, şöyle şöyle bir şeyin **رجاة**’si olarak yaptım; ve işi, günahın **خشاة**’si olarak terk ettim; ve ona **أذًى** ile eziyet etti; ve **أذاة**.

Ve Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **سعى**: yürüdüğü zaman; ve **سعى**: koştuğu zaman; ve **سعى**: çalıştığı zaman; ve **سعى**: kastettiği zaman.

Dedi: ve onun sözü: ( yani kastedin.

Ve İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki dedi: **الساعي** **لغير رِشْدة**; **الساعي** ile, sahibini sultanına doğru onunla birlikte yürüyen, sonra onunla hile yapan kimseyi kastetti. Ve onun sözüyle: **لغير رشدة**: babasından, kendisine nisbet ettiği babadan sabit nesebli olmadığıdır.

Ve Ka‘b’dan rivayet edildi ki dedi: **الساعي** **مثَلث**’tir; ve onu, onun **سعايته** ile üç kişiyi helâk ettiği şeklinde te’vil etti: birincisi, kendisiyle **المسعِيّ به**; ikincisi, onunla birlikte sahibine doğru yürüdüğü sultan, ta ki onu helâk etti; üçüncüsü, **الساعي**’nin kendisi. Üç kişiyi helâk etmesinden dolayı ona **مثلثاً** adını verdi. Ve bunu tahkik eden şeylerden, Peygamber’den sabit haber: dedi ki: ( **لا يدخل الجنة قَتّات** ); artık **القَتّات** ve **الساعي** ve **الماحِل** birdir.

Ve sadakalar âmiline: **ساعٍ** denilir; çoğulu **سُعَاة**’dır. Ve **سعى يسعى**: sadakalar işini yaptığı zaman; onları zenginlerinden alır ve onları fakirlerine geri verir.

Ve Amr b. el-Addâ’ el-Kelbî dedi:
سعى عِقَالاً فلم يترك لنا سَبَدا
فكيف لو قد سعى عمرو عقالين

Ve Ömer’in hadisinde: câhiliyede **سَاعَيْنَ** olan cariyeler ve kadınlar hakkında ona getirildi; onların çocuklarının babaları üzerine kıymetlendirilmesini ve köleleştirilmemesini emretti.

Ebû Ubeyd dedi: ve bana el-Asma‘î haber verdi ki İbn Avn’u bu hadisi zikrederken işitti; ona dedi ki: **المساعاة** hür kadınlarda olmaz; ancak cariyelerde olur.

Ebû Ubeyd dedi: ve **المساعاة**’nin mânâsı zinadır. Ve cariyeleri **المساعاة** ile tahsis etti; çünkü onlar efendileri üzerine **يسعَين** olurlardı da onlar için kazanç elde ederlerdi.

Dedim: ve bundan alındı: kölenin **استسعاء**’sı; onun bir kısmı azad olup bir kısmı köle kaldığı zaman; çünkü o, boynundan köle kalan kısmın kurtuluşunda **يسعى** eder; onda çalışır ve kazancında tasarruf eder, ta ki azad olsun. Ve onun kazancında tasarrufuna **سعاية** denir; çünkü onda çalışır.

Ve Ebû’l-Heysem dedi: **المساعاة**: cariyenin **مساعاة**’sıdır; efendisi onunla **ساعاها** ettiği zaman; onun üzerine bir vergi koyar, onu zina ile öder. Ve ondan denilir: köle boynu hakkında **استُسعِي** edildi; geliri hakkında **سُوعِيَ** edildi. Artık **المستسعَى**: efendisinin ölümü sırasında onu azad ettiği kimsedir; ondan başka malı yoktur; böylece onun üçte birini azad eder ve boynunun üçte ikisinde **يُستسعى** edilir. Ve **المساعاة**: hayatında onun vergisinde onunla **يساعيه** etmesidir. Ve **السعي** salâhta olur; ve fesatta olur.

Allah (azze ve celle) dedi: ( **الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلَى ذِكْرِ** ) ( **المَائدة** : 33 ) ; ( **فسادا** ) sözünü nasbetti; çünkü o, onun için mef‘ûldür; muradı: yeryüzünde fesat için **يسعون**. Ve Araplar, kanı durdurmak ve fitneyi söndürmek için yükümlülükleri üstlenen kimselere, aralarını düzeltmede koşmalarından dolayı **سُعَاة** adını verirlerdi.

Ve ondan, Züheyr’in sözü:
سعى ساعياً غيظِ بن مُرَّة بعدما
تبزّل ما بين العشيرة بالدم

Yani sulhta bir **سعياً** ve öldürülenlerin diyetlerinden yüklendiklerini toplamak. Ve Araplar, şeref ve fazilet ehlinin övünülecek işlerine **مساعي** adını verirler; bir tanesi **مَسعاة**’dır; onlarda koşmalarından dolayı; sanki onlar, kendilerinde kendilerini yordukları kazançları ve amelleridir. Ve **السَّعاة** bunun ismidir. Ve Arapların mesellerinden: **شغلت سَعَاتِي جدواي**.

Ebû Ubeyd dedi: bu, tabiatı cömertlik olduğu hâlde yoksul olan adam için mesel olarak vurulur. Der ki: işlerim beni insanlardan ve onlara ihsanda bulunmaktan meşgul etti. Ve onların bu husustaki mesellerinden: **بالساعد تبطش اليد**.

Dedim: sanki **السعاة** ile, kendi üzerine kazancı ve geçiminde tasarrufu kastetti.

Ve ondan onların sözü: kişi, iki **غار**’ı için **يسعى** eder; yani karnı ve ferci için kazanır. Ve Yahudilerin ve Hristiyanların **ساعي**’si: onların reisi olan kimsedir; onun görüşünden çıkarlar ve onsuz bir işi karara bağlamazlar. Ve o, Huzeyfe’nin zikrettiği kimsedir; dedi ki: eğer Yahudi veya Hristiyan olsaydı, onun **ساعيه**’si onu bana geri çevirirdi. Ve denilir: **الساعي** ile, Müslümanlardan onun üzerinde olan vali, yani âmili kastetti. Der ki: beni ondan insaflı kılar. Ve onun İslâmı olmasa bile. Ve bir kavim üzerine bir işin velâyetini alan kimse azdır ki, onların üzerinde bir **ساعٍ** olmasın.

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: geceden **سِعْو** ve uzatılmış **سَعْواء** geçti.

Ve İbn Büzürc dedi: **السِّعواء** müzekkerdir. Dedi ve dedi: bazısı: **السِعْوا** geceden **الساعة**’nin üstündedir. Ve gündüzden de **السِعواء** böyledir.

Ve denilir: geceden ve gündüzden onun yanında **سِعْواوات** idik.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **السَعْوة** geceden saattir. Ve **السَعْوة**: mumdur. Dedi: ve **الأسعاء**: gecenin saatleridir. Ve kötü sözlü, açık saçık kadına: **سِعْوة** ve **عِلْقَة** ve **سِلْقة** denilir.

**عيس**: el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi: **العَيْس**: erkeğin suyudur. Denilir: onu **عاسها يعيسها عَيْساً**. Ve **العِيس**: **أعيس** ve **عيساء**’ın çoğuludur; o, beyazlığına biraz sarılık karışan beyaz develerdir.

Ve Ebû Ubeyd dedi: develerden erkek, dişi deveyi **عاس** eder; onu **يعيسها عَيْساً**; onu aştığı zaman.

Ve Şemmer dedi: Ebû Ubeyde ve el-Muerric dedi: **العَيْسُ**: aygırın suyu (meni). Ve Tarafe’nin beytini okudu:
سأحلب **عَيْسا** صَحْنَ سَمِّ
Dedi ki: ve **العَيْس** öldürür; çünkü o, zehrin en habisidir.
Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî bana onu şöyle okuttu:
سأحلُب عنسا صحن سمّ
**بالنون**: ve Nadr dedi: deve, dişi deveyi **يعيس** eder; yani onu döver (üzerine çıkar).
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: Devenin beyazına sarılık karışırsa o **أعْيس**tir.
Leys dedi: **العَيس** ve **العِيسة**: gizli bir karanlık içinde saflıkla karışmış beyaz bir renktir. Denir: **جمل أعيس**. Dedi: ve **العِيسة** bina aslında **فُعْلة**dir; **الصُّهبة** ve **الكُمْتة** kıyasınca; ancak **العين** (harfi) **الياء**’ya komşuluğundan dolayı kesreli kılındı. Dedi: ve **ظبي أعيس**. Dedi: ve **عيسى**: Allah’ın peygamberinin adı—Allah’ın salâtları onun üzerine—şöyle cem‘ edilir: **عِيسُون** **بضمّ السين**; çünkü **الياء** ziyadedir, böylece düştü. Dedi: ve sanki harfin aslı **العَيَس**’tendir. Dedi: ve ondan fiili kullandığında **عَيِسَ يَعْيَس** yahut **عاس يعيس** dersin. Dedi: ve **عيسى** **فُعلى**’ya benzer.

İbn Keysân, **عيسى** ve **موسى**’nın cem‘inde dedi: **عيسَون** ve **موسَوْن**; ref‘te **المصطفون** ve **الأدنون** gibi; nasb ve hafd’da: **المصطفين** ve **الأدَنين**.

Zeccâc dedi: **عيسى**: acemî bir isimdir; acemîlikteki lafzından bu binaya çevrilmiştir; marifede gayr-i munsariftir; onda acemlik ve tarifin birleşmesinden dolayı. Arapların كلامından onun اشتقاقının misali: **عِيسى** **فِعْلى**’dır. Öyleyse elif, te’nîs için elverişlidir; ne marifede ne nekrede munsarif olmaz. Ve onun اشتقاقı iki şeydendir: birincisi **العَيَس**; diğeri **العَوْس**’tan, o da siyaset (idare)dir; öncesi kesreli olduğundan **الواو** **ياء**’ya çevrildi. Amma Allah’ın peygamberinin ismi ( صلى الله عليه وسلم ) ise **أيسُوع**’dan çevrilmiştir; Süryanice ehli böyle der.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **عيسى** ve **موسى**’ya ve benzerlerine—içinde **الياء** ziyade olanlardan—nisbet ettiğinde **موسِيٌّ** ve **عيسيٌّ** dersin; **بكسر السين** ve **تشديد الياء** ile.

Ebû Ubeyde dedi: ekin **أعْيَس** olur **إعياساً**; içinde yaş (taze) bulunmadığında; içinde yaş ve kuru bulunduğunda ise **أَخْلس** olur. Ve **رجل أعيس الشعر**: onun saçı beyaz olanı. **وَسْم أعيس**: beyaz.

Şemmer dedi: güney rüzgârına Hüzeyl lügatinde **النُعامَى** denir; o aynı zamanda **الأَزْيب**’dir de. Bazıları dedi: biz ona **مِسْعاً** deriz. Hicaz ehlinin bazısı dedi: **يُسْع**—**بالياء مضمومة**. Amma peygamberin adı ise **الْيَسع**’dır. Ve şöyle okunmuştur: **اللَّيْسع**.

**وسع**: **الواسع** Allah Teâlâ’nın sıfatlarındandır: rızkı bütün خلقını kuşatan; rahmeti her şeyi kuşatan. Ve denir: “Şüphesiz beni, seni kuşatan şey kuşatır.” Ve **رجل مُوسِع**: o, varlıklı olandır. Ve **الوُسْع**: bolluk ve elin genişliği (maddî kudret). Ve adam **أوسع** ettiğinde malı çoğalır. Allah جلّ وعزّ dedi: ( **عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدْرُهُ** ) ( **البَقَرَة : 236** ). Ve denir: “Şüphesiz o, geçiminde bir genişlik içindedir.” Ve evi ve başkasını **وسّعت**; böylece **اتّسع** ve **استوسع**. Ve **فرس وَسَاعٌ**: adımında ve açılımında genişliği olan bir koşucu (iyi at) olduğunda. Ve o **وسُع** eder **وَسَاعة**. Ve **وَسِع**: Benî Sa‘d için bir sudur. Ve denir: “**ما أسع ذاك**” yani “onu gücüm yetiremem.”

“Bu iş, bunun benzeri, bana **يسعني** olmaz.” Ve Ömer’den rivayet olunur: o şöyle derdi: “Allah’ım, eğer insanları **أسع** etmeye gücüm yetseydi elbette onları **وسعتهم** ederdim. Allah’ım, onların saçlarını ve derilerini kendilerine helâl kılmam; emîri onu zulmederse, benim dışımda onun üzerinde emirlik yoktur.” Onun sözünün manası: “**أن أسع الناس**” yani “onlara güç yetireyim”; denir: “Bu ölçek üç **أمناء**’yı **يسعه** eder; bu kap yirmi ölçeği **يسع** eder.” Ve “Bu kap yirmi ölçeği **يسع** eder” senin “Ben bu işe **أسع** ederim ve bu iş beni **يسعني** eder” sözünün misali üzerinedir. Bunun aslı şudur: içine **في** ve **على** ve **اللام** girer; çünkü senin “Bu kap yirmi ölçeği **يسع** eder” sözünün manası: “yirmi ölçek için **يسع** eder” yani buna genişler. Ve bunun benzeri: “Bu mest ayağımla **يسع** eder” yani “ayağım için **يسع** eder” ve “ayağımın üzerine **يسع** eder” yani ona ve onun üzerine genişler. Ve “Bu kap yirmi ölçeği **يسعه** eder” dersin; manası: “içinde yirmi ölçek **يسع** eder” yani içinde yirmi ölçek genişler. Bu meselede asıl olan, bir sıfatla olmasıdır; ancak onlar birçok şeyden sıfatları sökerler; ta ki fiil, ardından gelene bağlanıp ona ulaşsın; sanki o mef‘ûl bih imiş gibi; senin “**كلتك** ve **استحيتك** ve **مكَّنتك**” sözün gibi; yani “senin için ölçtüm, senin için utandım, senin için mümkün kıldım.” Ve denir: Allah’ın rahmeti her şeyi ve her şey için kuşattı. Ve ( **وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالاَرْضَ** ) ( **البَقَرَة : 255** ) dedi; yani onlara genişledi. Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olunur ki o dedi: ( **إنكم لا تَسَعون الناس بأموالكم فليسعهم منك بَسَطُ الوجه** ). Ebû İshâk, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( **فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ عَلِيمٌ** ) ( **البَقَرَة : 115** ) dedi: “Nereye dönerseniz, kıbleye yönelmenizle Allah’ın yüzünü kastedin; şüphesiz Allah **واسع**tır, **عليم**dir”; bu, insanlara, kendilerine ruhsat verilen bir şeyde bir genişletme olduğunu gösterir.

Ve denir: “Bunu **تسع** eder misin?” yani “ona güç yetirir misin?” Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **فَاسِقِينَ وَالسَّمَآءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ** ) ( **الذّاريَات : 47** ). Ebû İshâk dedi: “Arasıyla yer arasında bir genişlik kıldık” der; **أوسع**’ı **وسّع** manasında kıldı. Ve **السعة**’nın aslı **وِسْعة**’dır; böylece **الواو** hazfedildi.

Ve denir: “Evin seni **ليسعك** etsin” manası: onda karar kılmaktır. Ve **( النوادر )**’de: “Allah’ım, ona **سَعْ** et” yani “ona genişlet.”

İbnü’l-Enbârî dedi: **الواسع** Allah’ın isimlerindendir: çok عطايا sahibi; kendisinden istenilene **يسع** eden. Bu, Ebû Ubeyde’nin sözüdür. Ve denir: **الواسع**: “**وسع كل شيء علماً**” sözlerinden, her şeyi ilimle kuşattı yani ihata etti, sözünden; her şeyi kuşatan. Ve dedi:
أعطيهم الجهد منى بَلْه ما أسع
Manası: “İhata ettiğim ve güç yetirdiğim şeyi bırak.” Ve mana: “Onlara veririm; onu ancak bir çabayla bulurum; öyleyse ihata ettiğim şeyi bırak.”

**سيع**: Leys: **السَيَاع** alçıyla, çamurla ve ziftle (olan şeydir). Denir: “Onunla **سيّعت** onu **تسييعاً**”; yani onunla yumuşak bir sıvayla sıvadım. Katamî dedi:
فلما أن جرى سِمَنٌ عليها
كما بطَّنت بالفدن السَّياعا
Dedi: **السَّياع** ve **السِّياع** caizdir. Dedim: manası “feden’i **السياع** ile astarladığın gibi”; böylece çevirdi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **السَياع** çamurdur.

Leys dedi: **المِسْيَعة**: onunla çamurlanan (sıvanan) düzeltilmiş bir tahta parçasıdır. Ve ondan fiil: “Onu **سيّعته** **تسييعاً**”; yani onu çamurladım, çamurlama. Ve Ru’be dedi:
من شِلّها ماء السراب لأسيعا
Dedi: onu incelikle vasfeder. Ve Leys dedi: Bazıları dedi: **السَّياع** ayrıca: **اللُبان** ağacıdır; o **العضاه** ağaçlarındandır; fıstık heyetinde bir meyvesi vardır. Dedi: ve onun **لثاهُ**’su, donduğunda **الكُنْدُر** gibidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والسين وما يثلثهما)
(وسط) الواو والسين والطاء: بناءٌ صحيح يدلُّ على العَدل والنِّصف. وأعْدلُ الشَّيءِ: أوسَطُه ووَسَطُه. قال الله عزّ وجلَّ: ﴿أُمَّةً وَسَطاً﴾ [البقرة 143]. ويقولون: ضربتُ وَسَط رأسهِ بفتح السين، ووَسْطَ القوم بسكونها. وهو أوسَطُهم حَسَباً، إذا كان في واسطة قومه وأرفعِهِم محلاًّ. والوَسُوط: بيتٌ من بيوت الشَّعَر أكبرُ من المِظَلَّة. ويقال الوَسُوط من النُّوق كالصَّفوف تَملأُ الإناء.
(وسع) الواو والسين والعين: كلمةٌ تدلُّ على خلافِ الضِّيق والعُسْر. يقال وَسُع الشَّيءُ واتَّسَعَ. والوُسْع: الغِنَى. والله الواسعُ أي الغنيّ. والوُسْع: الجِدَةُ والطّاقة. وهو يُنفِق على قدر وُسْعِه. وقال تعالى في السَّعة: ﴿لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ﴾ [الطلاق 7]. وأوْسَعَ الرّجُل: كان ذا سَعَة. والفَرسُ الذَّريعُ الخَطْو: وَسَاعٌ.
(وسف) الواو والسين والفاء كلمةٌ واحدة. يقال تَوسَّفَتِ الإبلُ: أخْصَبت وسَمِنَت وسَقَط وبرُها الأوَّل ونَبَتَ الجديد.
(وسق) الواو والسين والقاف: كلمةٌ تدلُّ على حَمْل الشيء. ووَسَقَتِ العينُ الماءَ: حَمَلَتْه([1]). قال الله سبحانه: ﴿واللَّيْلِ ومَا وَسَقَ﴾ [الانشقاق 17]، أي جَمَعَ وحَمل. وقال في حَمْل الماء:
وإنِّي وإيَّاهم وشَوقاً إليهُم *** كقابِضِ ماءٍ لم تَسِقْهُ أناملُه([2])ومنه الوَسْق، وهو سِتون صاعاً. وأوسَقْت البعير: حَمَّلتُه حِمْلَه. قال:
* وأينَ وَسْقُ النَّاقةِ المُطَّبَعهْ([3]) *
ومما شذَّ عنه طائرٌ مِيساقٌ، وهو ما يصفِّق بجناحَيه إذا طار. وقد يُهمَز وقد ذكرناه([4]).
(وسل) الواو والسين واللام: كلمتانِ متباينتانِ جِدَّاً.
الأولى الرَّغْبة والطَّلَب. يقال وَسَلَ، إذا رَغِب. و[الواسِل: الراغب إلى الله عزَّ وجل، وهو في([5])] قول لبيد:
* بلى كلُّ ذي دينٍ إلى اللهِ وَاسِلُ([6]) *
ومن ذلك القياس الوَسِيلة.
والأخرى السَّرِقة: يقال: أخَذَ إبلَه توسُّلاً.
(وسم) الواو والسين والميم: أصلٌ واحد يدلُّ على أثَر ومَعْلم. ووسَمْت الشّيءَ وَسْماً: أثَّرْتُ فيه بِسِمة. والوَسْميُّ: أوّلُ المطر، لأنّه يَسِمُ الأرض بالنَّبات. قال الأصمعيّ: توَسّمَ: طلَبَ الكلأَ الوسميَّ. قال:
وأصبَحْنَ كالدَّوْمِ النَّواعِمِ غُدوةً *** على وِجهةٍ من ظاعنٍ متوسِّمٍ([7])وسمِّيَ مَوسِم الحاجِّ مَوسماً لأنَّه مَعْلمٌ يجتمع إليه النّاس. وفلانٌ موسومٌ بالخير، وفلانةُ ذاتُ مِيسَمٍ، إذا كان عليها أثَر الجمال. والوَسامة: الجمال. وقوله:
* حِياضُ عِراكٍ هدَّمَتْها المواسِمُ([8]) *
فيقال أراد أهلَ المواسم، ويقال أرادَ إبلاً موسومة. ووَسَّمَ النّاسُ: شَهِدُوا الموسِم، كما يقال عَيَّدوا. وقوله تعالى: ﴿إنَّ في ذلِكَ لآياتٍ للمُتَوَسِّمِينَ﴾ [الحجر 75]: النَّاظرين في السِّمَة الدَّالَّة.
(وسن) الواو والسين والنون: كلمتان متقاربتان. الوَسَنُ: النُّعاس، وكذا السِّنَة. ورجلٌ وَسْنانُ. وتوسَّنَ الفحلُ أُنثاه: أتاها نائمة.
والكلمة الأخرى قولهم: دَعْ هذا الأمرَ فلا يكونَنَّ لك وَسَناً، أي لا تطلبْه ولا يكونَنَّ من همِّك.
(وسب) الواو والسين والباء. يقولون: *أوْسَبتِ الأرضُ: أعشبَتْ. والنبات وِسْبٌ. وكبشٌ مُوَسَّبٌ([9]): كثير الصُّوف. حكاه أبو بكر.
(وسج) الواو والسين والجيم: كلمةٌ واحدة: الوَسِيج، وهو السَّير الشَّديد.
(وسخ) الواو والسين والخاء كلمة. الوَسخ: الدَّرَن.
(وسد) الواو والسين والدال: كلمةٌ واحدة، هي الوِسادة معروفة، وجمعها وسائد. وتَوَسَّدْتُ يدي. والوساد: ما يتوسَّدهُ الرّجُل عند مَنامِه، والجمع وُسُد. والله أعلم.
---------------------__
([1]) زاد في المجمل: "يقولون في النفي: لا أفعله ما وسقت عيني الماء".
([2]) لضابئ بن الحارث البرجمي في اللسان (وسق) برواية:
* إني وإياكم وشوقاً إليكم *
([3]) أنشده في اللسان (شظظ، ربع، جلفع): "الناقة الجلنفعه"، وفي (طبع): "المطبعه". وقد سبق إنشاد البيت في (ربع، طبع).
([4]) هذا سهو منه، فإنه لم يرسم لهذه المادة في كتاب الهمزة.
([5]) التكملة من المجمل.
([6]) ديوان لبيد 28 طبع 1881 واللسان (وسل). وصدره:
* أرى الناس لا يدرون ما قدر أمرهم *
          وفي الديوان: "بلى كل ذي لب". وفي اللسان: "بلى كل ذي رأي".
([7]) أنشده في المجمل واللسان (وسم).
([8]) في الأصل: "عدال"، صوابه في المجمل واللسان (وسم).
([9]) كذا ضبط في الأصل والجمهرة (1: 290). وضبط في القاموس بضم الميم كموسر. ولم يذكر في اللسان.

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**السين** وما يثلثهما)
(**وسط**) **الواو** ve**السين** ve**الطاء**: adalet ve yarım (nısf) üzerine delâlet eden sahih bir bina. Ve bir şeyin en adili: onun **أوسَطُه**’u ve **وَسَطُه**’udur. Allah عزّ وجلَّ dedi: ﴿أُمَّةً وَسَطاً﴾ [البقرة 143]. Ve derler: **وَسَط** başını vurdum, **السين**’in fethasıyla; ve kavmin **وَسْط**’unu, onun sükûnu ile. Ve o, hasebçe onların **أوسَطُهم**’udur; kavminin ortasında ve onların mahalce en yükseğinde olduğu zaman. Ve **الوَسُوط**: kıldan evlerden bir evdir; **المِظَلَّة**’den daha büyüktür. Ve denilir: develerden **الوَسُوط** **كالصَّفوف** (saflar gibi) olup kabı doldurur.

(**وسع**) **الواو** ve**السين** ve**العين**: darlık ve güçlüğün zıddına delâlet eden bir kelime. Denilir: şey **وَسُع** ve **اتَّسَع**. Ve **الوُسْع**: zenginliktir. Ve Allah **الواسعُ**’dır; yani zengin. Ve **الوُسْع**: genişlik (gîde) ve tâkattir. Ve o, **وُسْعِه**’inin miktarınca infak eder. Ve تعالى genişlik hakkında dedi: ﴿لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ﴾ [الطلاق 7]. Ve adam **أوْسَعَ**: genişlik sahibi oldu. Ve adımı geniş olan at: **وَسَاعٌ**.

(**وسف**) **الواو** ve**السين** ve**الفاء** bir tek kelimedir. Denilir: develer **تَوسَّفَتِ**: otlağı bol oldu, semirdi, ilk yünü döküldü ve yenisi bitti.

(**وسق**) **الواو** ve**السين** ve**القاف**: bir şeyi yüklenmeye delâlet eden bir kelime. Ve göz suyu **وَسَقَتِ**: onu taşıdı([1]). Allah سبحانه dedi: ﴿واللَّيْلِ ومَا وَسَقَ﴾ [الانشقاق 17], yani topladı ve taşıdı. Ve suyu taşımak hakkında dedi:
وإنِّي وإيَّاهم وشَوقاً إليهُم *** كقابِضِ ماءٍ لم تَسِقْهُ أناملُه([2])
Ve ondan **الوَسْق**; o, altmış **صاعاً**’dır. Ve deveyi **أوسَقْت**: ona yükünü yükledim. Dedi:
* وأينَ وَسْقُ النَّاقةِ المُطَّبَعهْ([3]) *
Ve ondan şâz olan: **مِيساقٌ** bir kuştur; o, uçtuğu zaman iki kanadıyla çırpandır. Ve hemzelenebilir; ve onu zikrettik([4]).

(**وسل**) **الواو** ve**السين** ve**اللام**: pek çok birbirinden ayrı iki kelimedir.
Birincisi: rağbet ve taleptir. Denilir: **وَسَلَ**, rağbet ettiği zaman. Ve **الواسِل**: Allah عزَّ وجلَّ’e rağbet eden; ve o([5]) Lebîd’in sözünde:
* بلى كلُّ ذي دينٍ إلى اللهِ وَاسِلُ([6]) *
Ve bundan kıyas üzere **الوَسِيلة**.
Ve diğeri: hırsızlıktır; denilir: develerini **توسُّلاً** olarak aldı.

(**وسم**) **الواو** ve**السين** ve**الميم**: bir tek asıldır; eser ve alâmete delâlet eder. Ve şeyi **وَسْماً** olarak **وسَمْت**: onda bir **سِمة** ile iz bıraktım. Ve **الوَسْميُّ**: yağmurun ilki; çünkü yeri bitki ile damgalar (**يَسِمُ**). **الأصمعيّ** dedi: **توَسّمَ**: **الوسميَّ** otu aradı. Dedi:
وأصبَحْنَ كالدَّوْمِ النَّواعِمِ غُدوةً *** على وِجهةٍ من ظاعنٍ متوسِّمٍ([7])
Ve hac mevsimi **مَوسِم** diye adlandırıldı; çünkü o, insanların kendisine toplandığı bir alâmettir. Ve falan hayır ile **موسومٌ**’dur; ve falanca **ذاتُ مِيسَمٍ**’dir; üzerinde güzellik eseri olduğu zaman. Ve **الوَسامة**: güzelliktir. Ve onun sözü:
* حِياضُ عِراكٍ هدَّمَتْها المواسِمُ([8]) *
Bunun üzerine denilir: **أهلَ المواسم**’i kastetti; ve denilir: damgalı develer kastetti. Ve insanlar **وَسَّمَ**: mevsime şahit oldular; denildiği gibi: **عَيَّدوا**. Ve تعالى’nın sözü: ﴿إنَّ في ذلِكَ لآياتٍ للمُتَوَسِّمِينَ﴾ [الحجر 75]: delâlet eden **السِّمَة**’ye bakanlar.

(**وسن**) **الواو** ve**السين** ve**النون**: birbirine yakın iki kelimedir. **الوَسَنُ**: uyuklamadır; ve keza **السِّنَة**. Ve bir adam **وَسْنانُ**. Ve aygır dişisine **توسَّنَ**: ona uyurken geldi.
Ve diğer kelime onların sözüdür: bu işi bırak; senin için **وَسَناً** olmasın; yani onu isteme ve senin derdinden olmasın.

(**وسب**) **الواو** ve**السين** ve**الباء**. Derler: *yer **أوْسَبتِ**: otlandı. Ve bitki **وِسْبٌ**’dür. Ve **مُوَسَّبٌ**([9]) bir koç: yünü çok. Bunu Ebû Bekir rivayet etti.

(**وسج**) **الواو** ve**السين** ve**الجيم**: bir tek kelime: **الوَسِيج**; o, şiddetli yürüyüştür.

(**وسخ**) **الواو** ve**السين** ve**الخاء** bir kelimedir. **الوَسخ**: kir (deren).

(**وسد**) **الواو** ve**السين** ve**الدال**: bir tek kelime; o, **الوِسادة**’dır, bilinir; cem‘i **وسائد**. Ve elimi yastık edindim (**تَوَسَّدْتُ**). Ve **الوساد**: adamın uyuduğu vakit yastık edindiği şeydir; cem‘i **وُسُد**. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------__
([1]) **المجمل**’de ziyade: "nefiyde derler: gözüm suyu taşıdığı müddetçe onu yapmam".
([2]) **اللسان**’da (**وسق**) rivayetiyle **ضابئ بن الحارث البرجمي**’nindir:
* إني وإياكم وشوقاً إليكم *
([3]) **اللسان**’da (**شظظ**، **ربع**، **جلفع**) içinde: "الناقة الجلنفعه"; ve (**طبع**) içinde: "المطبعه". Ve beyit daha önce (**ربع**، **طبع**) içinde geçirilmiştir.
([4]) Bu, ondan bir sehivdir; çünkü **الهمزة** kitabında bu madde için bir resim (başlık) çizmemiştir.
([5]) **المجمل**’den tekmiledir.
([6]) Lebîd divanı 28, 1881 basımı; ve **اللسان** (**وسل**). Ve صدرُه:
* أرى الناس لا يدرون ما قدر أمرهم *
          Ve divanda: "بلى كل ذي لب". Ve **اللسان**’da: "بلى كل ذي رأي".
([7]) **المجمل** ve **اللسان** (**وسم**)’da onu inşad etti.
([8]) Asılda: "عدال"; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** (**وسم**)’dadır.
([9]) Asılda ve **الجمهرة** (1: 290)’da böyle ضبط edilmiştir. **القاموس**’ta **الميم**’in zammıyla **كموسر** gibi ضبط edilmiştir. **اللسان**’da zikretmedi.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- السعة تقال في الأمكنة، وفي الحال، وفي الفعل كالقدرة والجود ونحو ذلك. ففي المكان نحو قوله: ﴿إن أرضي واسعة﴾ [العنكبوت/56]، ﴿ألم تكن أرض الله واسعة﴾ [النساء/97]، ﴿وأرض الله واسعة﴾ [الزمر/10] وفي الحال قوله تعالى: ﴿لينفق ذو سعة من سعته﴾ [الطلاق/7] وقوله: ﴿ومتعوهن على الموسع قدره﴾ [البقرة/236] والوسع من القدرة: ما يفضل عن قدر المكلف. قال تعالى: ﴿لا يكلف الله نفسا إلاوسعها﴾ [البقرة/286] تنبيها أنه يكلف عبده دوين ما ينوء به قدرته، وقيل: معناه يكلفه ما يثمر له السعة. أي: جنة عرضها السموات والأرض كما قال: ﴿يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر﴾ [البقرة/185] وقوله: ﴿وسع ربنا كل شيء علما﴾ [الأعراف/89] فوصف له نحو: ﴿أحاط بكل شيء علما﴾ [الطلاق/12] وقوله: ﴿والله واسع عليم﴾ [البقرة/268]، ﴿وكان الله واسعا حكيما﴾ [النساء/130] فعبارة عن سعة قدرته وعلمه ورحمته وإفضاله كقوله: ﴿وسع ربي كل شيء علما﴾ [الأنعام/80] ﴿ورحمتي وسعت كل شيء﴾ [الأعراف/156]، وقوله: ﴿وإنا لموسعون﴾ [الذاريات/47] فإشارة إلى نحو قوله: ﴿الذي أعطى كل شيء خلقه ثم هدى﴾ [طه/50] ووسع الشيء: اتسع. والوسع: الجدة والطاقة، ويقال: ينفق على قدر وسعه. وأوسع فلان: إذا كان له الغنى، وصار ذا سعة، وفرس وساع الخطو: شديد العدو.

##### Türkçe

- **السعة** mekânlarda, hâlde ve fiilde; **القدرة** ve **الجود** ve bunun benzeri gibi söylenir. Mekânda ise, onun benzeri olarak şu sözü: ﴿إن أرضي واسعة﴾ [العنكبوت/56]، ﴿ألم تكن أرض الله واسعة﴾ [النساء/97]، ﴿وأرض الله واسعة﴾ [الزمر/10]. Hâlde ise, Yüce Allah’ın sözü: ﴿لينفق ذو سعة من سعته﴾ [الطلاق/7] ve sözü: ﴿ومتعوهن على الموسع قدره﴾ [البقرة/236]. Ve **الوسع** (güç yetirme bakımından): mükellefin gücü miktarından artan şeydir. Yüce Allah dedi: ﴿لا يكلف الله نفسا إلاوسعها﴾ [البقرة/286]; onunla, kulunu, kudretinin kendisiyle yük altına gireceği şeyin aşağısında yükümlü kıldığına dikkat çekerek. Ve denildi ki: manası, onu, kendisi için **السعة**yı semere verecek şeyle yükümlü kılar; yani: eni gökler ve yer kadar olan bir cennet; nitekim dedi: ﴿يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر﴾ [البقرة/185]. Ve sözü: ﴿وسع ربنا كل شيء علما﴾ [الأعراف/89]; böylece ona, şu sözü gibi bir vasıf verdi: ﴿أحاط بكل شيء علما﴾ [الطلاق/12]. Ve sözü: ﴿والله واسع عليم﴾ [البقرة/268]، ﴿وكان الله واسعا حكيما﴾ [النساء/130]; bu, kudretinin, ilminin, rahmetinin ve ihsanının **السعة**sinden ibaredir; şu sözü gibi: ﴿وسع ربي كل شيء علما﴾ [الأنعام/80] ﴿ورحمتي وسعت كل شيء﴾ [الأعراف/156]. Ve sözü: ﴿وإنا لموسعون﴾ [الذاريات/47]; şu sözü gibi olana bir işarettir: ﴿الذي أعطى كل شيء خلقه ثم هدى﴾ [طه/50]. Ve **وسع** الشيء: genişledi. Ve **الوسع**: bolluk ve tâkat; ve denilir: kendi **وسع**u miktarınca infak eder. Ve **أوسع** falan: zenginlik kendisinin olduğu zaman; ve **ذا سعة** oldu. Ve **فرس وساع الخطو**: koşması şiddetli (olan).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و س ع
وسع المكان وغيره سعةً واتسع وتوسع واستوسع‏.‏
قال النابغة‏:‏ تسع البلاد إذا أتيتك زائراً وإذا هجرتك ضاق عنّي مقعدي ولي في هذا المكان متّسع‏.‏
وأوسعت الموضع‏:‏ وجدته واسعاً‏.‏
يقال‏:‏ ‏"‏ أوسعت فابنِ ‏"‏‏.‏
وفرس وساعٌ ووسيعٌ‏:‏ واسع الخطو وقد وسع وساعة‏.‏
ووسع الرجل المكان ووسعه المكان‏.‏
ومن المجاز‏:‏ إنه ليسعني ما يسعك ولا يسعني شيء ويضيق عنك ولا يسعك أن تفعل كذا‏.‏
ووسّع الله عليه العيش وأوسعه‏.‏
وأوسع الرجل واستوسع‏:‏ اتسعت حاله‏.‏
وهو في عيش واسع ‏"‏ والله واسع ‏"‏ ووسعت رحمته كل شيء ولا تكلف نفسٌ إلا ما تسع‏.‏
قال الأخطل‏:‏ ولا تكلّف نفسٌ فوق ما تسع ووسع القوم عطاء فلان‏.‏

##### Türkçe

و س ع
**وسع** mekânı ve başkasını **سعةً** (genişlikçe) (genişledi); **اتسع** (genişledi) ve **توسع** (genişledi) ve **استوسع** (daha geniş buldu/istedi).

Ennâbiğa dedi ki:
Ülkeler genişler, sana ziyaretçi olarak geldiğimde; senden ayrıldığımda ise oturağım bana daralır; ve benim için bu mekânda bir **متّسع** (genişlik/ferahlık) vardır.

Ve **أوسعت** yeri: onu geniş buldum.

Denir ki: " **أوسعت فابنِ** ".

Ve **وساعٌ** ve **وسيعٌ** bir at: adımı geniş olan; ve **وسع** ve **وساعة** (geniş adımlı oldu).

Ve adam mekânı **وسع** (genişletti) ve mekân onu **وسعه** (ona geniş geldi).

Mecazdan: Şüphesiz beni, seni genişleten şey genişletir; ve beni hiçbir şey genişletmez ve senden daralır; ve sana şunu yapman **ولا يسعك** (sığmaz/uygun olmaz).

Ve Allah ona geçimi **وسّع** (genişletti) ve onu **أوسعه** (genişletti).

Ve adam **أوسع** ve **استوسع**: hâli genişledi.

Ve o, geniş bir geçimdedir: " **والله واسع** " ve O’nun rahmeti her şeyi **وسعت** (kuşattı/genişletti); ve hiçbir nefis, ancak **ما تسع** (sığdığı/taşıdığı) şeyle yükümlü kılınır.

El-Ahtal dedi ki:
Ve hiçbir nefsi, **فوق ما تسع** (sığdığının üstünde) yükümlü kılma; ve kavme falanın bağışı **وسع** (geniş geldi/yetti).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

في أَسْمائِه سبحانه وتعالى الواسِعُ: هو الذي وَسِعَ رِزْقُه جميعَ خَلْقِه ووَسِعتْ رحمتُه كل شيء وغِناه كل فَقْرٍ. وقال ابن الأَنباري: الواسع من أَسماءِ الله الكثيرُ العطاءِ الذي يَسَعُ لما يُسْأَلُ، قال: وهذا قول أَبي عبيدة. ويقال: الواسِعُ المُحِيطُ بكل شيء من قوله وَسِعَ كل شيءٍ عِلْماً؛ وقال:
أُعْطِيهِمُ الجَهْدَ مِني بَلْهَ ما أَسَعُ
معناه فَدَعْ ما أُحِيطُ به وأَقْدِر عليه، المعنى أُعطيهم ما لا أَجده إِلاَّ بالجَهْدِ فَدَعْ ما أُحيطُ به. وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى: فأَينما تُوَلُّوا فَثَمَّ وجهُ الله إِنّ الله واسِع عليم؛ يقول: أَينما تولوا فاقصدوا وجه الله تَيَمُّمكم القِبْلة، إِن الله واسع عليم، يدل على أَنه تَوْسِعةٌ على الناسِ في شيء رَخَّصَ لهم؛ قال الأَزهري: أَراد التحري عند إِشْكالِ القبلة.
والسعة: نقبض الضِّيق، وقد وَسِعَه يَسَعُه ويَسِعُه سَعةً، وهي قليلة، أَعني فَعِيلَ يَفْعِلُ وإِنما فتحها حرف الحلق، ولو كانت يَفْعَلُ ثبتت الواو وصحت إِلاَّ بحسَب ياجَلُ. ووسُع، بالضم، وساعةً، فهو وَسِيعٌ. وشيءٌ وَسِيعٌ وأَسِيعٌ: واسِعٌ. وقوله تعالى: للذين أَحسنوا في هذه الدنيا حسَنةٌ وأَرْضُ اللهِ واسعةٌ؛ قال الزجاج: إِنما ذُكِرَتْ سَعةُ الأَرضِ ههنا لمن كان مع من يعبد الأَصنام فأَمِرَ بالهجرة عن البلَد الذي يُكره فيه على عِبادَتِها كما قال تعالى: أَلم تكن أَرضُ اللهِ واسِعةً فتُهاجِرُوا فيها؛ وقد جرى ذِكْرُ الأَوْثانِ في قوله: وجعل لله أَنداداً ليُضِلَّ عن سبيلِه. واتَّسَعَ: كَوَسِعَ. وسمع الكسائي: الطريق ياتَسِعُ، أَرادوا يَوْتَسِعُ فأَبدلوا الواو أَلفاً طلباً للخفة كما قالوا ياجَلُ ونحوه، ويَتَّسِعُ أَكثرُ وأَقْيَسُ. واسْتَوْسَعَ الشيءَ: وجده واسِعاً وطلبَه واسِعاً، وأَوْسَعَه ووَسَّعَه: صيَّره واسعاً. وقوله تعالى: والسماءَ بنيناها بأَيد وإِنا لَمُوسِعُون؛ أَراد جعلنا بينها وبين الأَرض سَعةً، جعل أَوْسَعَ بمعنى وَسَّعَ، وقيل: أَوْسَعَ الرجلُ صار ذا سَعةٍ وغِنًى، وقوله: وإنا لموسعون أَي أَغنِياءُ قادِرون. ويقال: أَوْسَعَ الله عليك أَي أَغناكَ. ورجل مُوسِعٌ: وهو المَلِيءُ. وتَوَسَّعُوا في المجلس أَي تَفَسَّحُوا. والسَّعةُ: الغِنى والرفاهِيةُ، على المثل. ووَسِعَ ع عليه يَسَعُ سَعةً ووَسَّعَ، كلاهما: رَفَّهَه وأَغناه. وفي النوادر: اللهم سَعْ عليه أَي وسِّعْ عليه. ورجل مُوَسَّعٌ عليه الدنيا: مُتَّسعُ له فيها. وأَوْسَعَه الشيءَ: جعله يَسَعُه؛ قال امرؤ القيس:
فَتُوسِعُ أَهْلَها أَقِطاً وسَمْناً،
وحَسْبُك من غِنًى شِبَعٌ ورِيُّ
وقال ثعلب: قيل لامرأَة أَيُّ النساءِ أَبْغَضُ إِليْكِ؟ فقالت: التي تأْكل لَمّاً،وتُوسِعُ الحيَّ ذمّاً. وفي الدعاء: اللهم أَوْسِعْنا رَحْمَتَكَ أَي اجعلها تَسَعُنا. ويقال: ما أَسَعُ ذلك أَي ما أُطِيقُه، ولا يَسَعُني هذا الأَمر مثله. ويقال: هل تَسَعُ ذلك أَي هل تُطِيقُه؟ والوُسْعُ والوُسْعُ والسَّعةُ: الجِدةُ والطاقةُ، وقيل: هو قَدْرُ جِدةِ الرجل وقَدْرُه ذاتُ اليد. وفي الحديث: إِنكم لن تَسَعُوا الناسَ بأَموالكم فَسَعُوهم بأَخْلاقِكم، أَي لا تَتَّسِعُ أَمْوالُكم لعَطائِهم فوَسِّعُوا أَخْلاقَكم لِصُحْبتهم. وفي حديث آخر قاله، صلى الله عليه وسلم: إِنكم لا تَسَعُونَ الناسَ بأَموالِكم فلْيَسَعْهم منكم بَسْطُ الوجه. وقد أَوْسَعَ الرجلُ: كثُرَ مالُه. وفي التنزيل: على المُوسِعِ قَدَرُه وعلى المُقْتِرِ قَدَرُه. وقال تعالى: ليُنفِقْ ذُو سَعةٍ من سَعَتِه؛ أَي على قدر سعته، والهاء عوض من الواو. ويقال: إِنه لفي سَعةٍ من عَيْشِه. والسَّعةُ: أَصلها وُسْعة فحذفت الواو ونقصت. ويقال: لِيَسَعْكَ بيتُك، معناه القَرارُ. ويقال: هذا الكَيْلُ يَسَعُ ثلاثةَ أَمْناء، وهذا الوِعاءُ يَسَعُ عشرين كيْلاً، وهذا الوعاء يسعه عشرون كيلاً، على مثال قولك: أَنا أَسعُ هذا الأَمْرَ، وهذا الأَمْرُ يَسَعُني، والأَصل في هذا أَن تدخل في وعلى ولام لأَنَّ قولك هذا الوعاء يَسَعُ عشرين كيلاً أَي يتسع لذلك، ومثله: هذا الخُفُّ يَسَعُ رجلي أَي يَسَعُ لرجلي أَي يَتَّسِعُ لها وعليها. وتقول: هذا الوِعاءُ يَسَعُه عشرون كيلاً، معناه يسع فيه عشرون كيلاً أَي يَتَّسِعُ فيه عشرون كيلاً، والأَصل في هذه المسأَلة أَن يكون بِصفة، غير أَنهم يَنْزِعُون الصفات من أَشياءَ كثيرة حتى يتصل الفعل إِلى ما يليه ويُفْضِيَ إِليه كأَنه مَفْعول به، كقولك: كِلْتُكَ واسْتَجَبْتك ومَكَّنْتُكَ أَي كِلْتُ لك واستجبت لك ومكنت لك. ويقال: وسِعَتْ رحْمتُهُ كلَّ شيء ولكلِّ شيء وعلى كلِّ شيء؛ قال الله عز وجل: وَسِعَ كُرْسِيُّه السمواتِ والأَرضَ، أَي اتَّسَعَ لها. ووَسِعَ الشيءَ الشيءَ: لم يَضِقْ عنه. ويقال: لا يَسَعُني شيء ويَضِيقَ عنك أَي وأَن يَضِيقَ عنك؛ يقول: متى وَسِعَني شيءٌ وَسِعَكَ. ويقال: إِنه لَيَسَعُني ما وَسِعَك. والتوْسِيعُ: خلاف التضْيِيقِ. ووسَّعْتُ البيتَ وغيره فاتَّسَعَ واسْتَوْسَعَ. ووَسُعَ الفرسُ، بالضم، سَعةً ووَساعةً، وهو وَساعٌ: اتَّسَعَ في السير. وفرس وَساعٌ إِذا كان جَواداً ذا سَعةٍ في خَطْوِه وذَرْعِه. وناقةٌ وَساعٌ: واسِعةُ الخَلْق؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
عَيْشُها العِلْهِزُ المُطَحَّنُ بالقَتْـ
ـتِ، وإِيضاعُها القَعُودَ الوَساعا
القَعُودُ من الإِبل: ما اقْتُعِد فَرُكِبَ. وفي حديث جابر: فضرب رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، عَجُزَ جَملي وكان فيه قِطافٌ فانطلق أَوْسَعَ جملٍ رَكِبْتُه قَطُّ أَي أَعْجَلَ جمَلٍ سَيْراً. يقال: جمل وَساعٌ، بالفتح، أَي واسع الخَطْو سَرِيعُ السيْر. وفي حديث هشام يصف ناقة: إِنها لمِيساعٌ أَي واسعة الخَطْو، وهو مِفْعالٌ، بالكسر، منه. وسَيْرٌ وَسِيعٌ ووَساعٌ: مُتَّسِعٌ. واتَّسَعَ النهارُ وغيره: امْتَدَّ وطالَ. والوَساعُ: الندْبُ لِسَعةِ خلقه.
وما لي عن ذاك مُتَّسَعٌ أَي مَصْرِفٌ.
وسَعْ: زجْرٌ للإِبل كأَنهم قالوا: سَعْ يا جملُ في معنى اتَّسِعْ في خَطْوكَ ومشيك.
واليَسَعُ: اسم نبيّ هذا إِن كان عربيّاً، قال الجوهري: يَسَعُ اسم من أَسماءِ العجم وقد أُدخل عليه الأَلف واللام، وهما لا يدخلان على نظائره نحو يَعْمَرَ ويَزيدَ ويَشْكُرَ إِلاَّ في ضرورة الشعر؛ وأَنشد الفرَّاءُ لجرير:
وجَدْنا الوَلِيدَ بنَ اليَزِيدِ مُبارَكاً،
شدِيداً بأَعْباءِ الخِلافةِ كاهِلُهْ
وقرئَ: والْيَسَع واللَّيْسَع أَيضاً، بلامين. قال الأَزهري: ووَسِيعٌ ماءٌ لبني سعْدٍ؛ وقال غيره: وَسِيعٌ ودُحْرُضٌ ماءَانِ بين سَعْدٍ وبني قُشَيْرٍ، وهما الدُّحْرُضانِ اللذان في شعر عَنْتَرةَ إِذ يقول: شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْنِ فأَصْبَحَتْ
زَوْراءَ، تَنْفِرُ عن حِياضِ الدَّيْلَمِ

##### Türkçe

Onun (Allah’ın), yüce ve üstün olanın isimleri içinde **الواسِعُ**: O, rızkı bütün yaratıklarını kuşatan, rahmeti her şeyi kuşatan ve zenginliği her fakirliği (gideren) kimsedir. İbnü’l-Enbârî dedi ki: **الواسع** Allah’ın isimlerindendir; çok bağışta bulunan, kendisinden istenilene (yetecek şekilde) geniş olan; dedi ki: Bu, Ebû Ubeyde’nin sözüdür. Ve denilir: **الواسِعُ** her şeyi kuşatan (muhît)tir; “Her şeyi ilimce kuşattı” sözüne göre; ve dedi ki:

أُعْطِيهِمُ الجَهْدَ مِني بَلْهَ ما أَسَعُ

Onun manası: “Benim kuşattığım ve güç yetirdiğim şeyi bırak;” manası: “Onlara ancak çabayla bulabildiğim şeyi veririm; öyleyse kuşattığım şeyi bırak.” Ebû İshak, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Nereye dönerseniz, işte orada Allah’ın yüzü vardır; şüphesiz Allah **واسِع** **عليم**dir” dedi ki: “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzünü kastedin; kıbleye yönelmeniz (teyemmümünüz) (budur). Şüphesiz Allah **واسِع** **عليم**dir; bu, insanların kendilerine ruhsat verilen bir şeyde üzerlerine bir genişletme olduğuna delalet eder.” Ezherî dedi ki: Kıble karıştığında araştırmayı kastetti.

Ve **السعة**: darlığın zıddıdır; ve onu **وَسِعَه يَسَعُه ويَسِعُه سَعةً** (şeklinde) kullandı; bu azdır; yani **فَعِيلَ يَفْعِلُ** (babı), ve onu ancak boğaz harfi (sebebiyle) fetha yaptı; eğer **يَفْعَلُ** olsaydı vav sabit kalır ve sahih olurdu; ancak **ياجَلُ**’e göre. Ve **وسُع** (damme ile) ve **وساعةً**; o hâlde o **وَسِيعٌ**dur. Ve bir şey **وَسِيعٌ** ve **أَسِيعٌ**: **واسِعٌ**dir. Yüce Allah’ın sözü: “Bu dünyada ihsan edenler için bir iyilik vardır ve Allah’ın arzı geniştir”; Zeccâc dedi ki: Burada yerin genişliği, putlara tapanlarla birlikte olan kimse için zikredildi; putlarına ibadete zorlandığı beldeden hicretle emrolunduğu için; nitekim Yüce Allah dedi ki: “Allah’ın arzı geniş değil miydi de onda hicret etseydiniz?”; ve “O’na ortaklar kıldı ki O’nun yolundan saptırsın” sözünde putların zikri geçmişti. Ve **اتَّسَعَ**: **كَوسِعَ** gibidir. Kisâî işitti: “Yol **ياتَسِعُ**”; **يَوْتَسِعُ** demek istediler de hafiflik istemek için vavı elif yaptılar; nitekim **ياجَلُ** ve benzeri dedikleri gibi; ve **يَتَّسِعُ** daha çok ve daha kıyasîdir. Ve **اسْتَوْسَعَ الشيءَ**: onu geniş buldu ve onu geniş olarak istedi. Ve **أَوْسَعَه** ve **وَسَّعَه**: onu geniş yaptı. Yüce Allah’ın sözü: “Ve göğü kudretle bina ettik ve şüphesiz biz elbette **لَمُوسِعُون**uz”; aralarında ve yer arasında bir genişlik kıldık demek istedi; **أَوْسَعَ**’ı **وَسَّعَ** manasında kıldı. Ve denildi: **أَوْسَعَ الرجلُ** genişlik ve zenginlik sahibi oldu; ve “Ve şüphesiz biz elbette **لموسعون**uz” sözü: yani zenginler, güç yetirenleriz. Ve denilir: **أَوْسَعَ الله عليك** yani seni zengin kıldı. Ve **رجل مُوسِعٌ**: o, dolu (mali gücü yerinde) olandır. Ve “Mecliste **تَوَسَّعُوا**” yani “genişleyin (yer açın)”. Ve **السَّعةُ**: zenginlik ve refah, mesel üzere. Ve **وَسِعَ ع عليه يَسَعُ سَعةً** ve **وَسَّعَ**; ikisi de: onu refaha erdirdi ve zengin kıldı. Ve **النوادر**’de: “Allah’ım, ona **سَعْ**” yani “ona genişlik ver.” Ve “Dünya ona genişletilmiş **رجل مُوَسَّعٌ عليه الدنيا**”: onda kendisine genişlik verilmiş (kimse). Ve **أَوْسَعَه الشيءَ**: onu, onu alacak kadar yaptı; İmru’ul-Kays dedi ki:

فَتُوسِعُ أَهْلَها أَقِطاً وسَمْناً،
وحَسْبُك من غِنًى شِبَعٌ ورِيُّ

Ve Sa‘leb dedi ki: Bir kadına “Kadınların hangisi sana daha nefretlidir?” denildi; o da dedi ki: “Lokma lokma yiyen ve mahalleyi yerme ile genişleten.” Duada: “Allah’ım, bize rahmetini **أَوْسِعْنا رَحْمَتَكَ**” yani “onu bizi kapsayacak kıl.” Ve denilir: “Bu ne kadar **أَسَعُ**” yani “buna ne kadar güç yetiririm”; ve “Bu iş bana sığmaz” bunun benzeri. Ve denilir: “Buna **تَسَعُ** mısın?” yani “buna güç yetirir misin?” Ve **الوُسْعُ** ve **الوُسْعُ** ve **السَّعةُ**: varlık ve güç; ve denildi: O, kişinin varlığının miktarı ve onun miktarı, elinin (maddi imkânının) kendisidir. Hadiste: “Siz, mallarınızla insanları kuşatamazsınız; öyleyse onları ahlâkınızla kuşatın”; yani mallarınız onların bağışlarına geniş gelmez; öyleyse arkadaşlıkları için ahlâkınızı genişletin. Başka bir hadiste, onu (Peygamber), Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, söyledi: “Siz, mallarınızla insanları kuşatamazsınız; öyleyse sizden onlara yüzün açılması (güler yüz) geniş gelsin.” Ve **قد أَوْسَعَ الرجلُ**: malı çoğaldı. Tenzîlde: “**على المُوسِعِ قَدَرُه وعلى المُقْتِرِ قَدَرُه**.” Ve Yüce Allah dedi ki: “Genişlik sahibi, genişliğinden infak etsin”; yani genişliğinin miktarınca; ve **الهاء** vavın bedelidir. Ve denilir: “O, yaşayışında bir **سَعةٍ** içindedir.” Ve **السَّعةُ**: aslı **وُسْعة** idi; vav hazfedildi ve eksiltildi. Ve denilir: “Evin seni kapsasın (**لِيَسَعْكَ بيتُك**)”; manası: yerleşip kalmadır. Ve denilir: “Bu ölçek üç **أَمْناء** alır; bu kap yirmi ölçek alır; ve bu kap onu yirmi ölçek alır”; “Ben bu işi alırım, bu iş beni alır” sözün misali üzere. Bunun aslı, **في** ve **على** ve **لام**’ın girmesidir; çünkü “Bu kap yirmi ölçek alır” sözün, yani “buna genişler” demektir. Bunun benzeri: “Bu mest ayağımı alır” yani “ayağıma alır” yani “ona ve onun üzerine genişler.” Ve dersin: “Bu kap onu yirmi ölçek alır”; manası: “içinde yirmi ölçek alır” yani “içinde yirmi ölçek genişler.” Bu meselede asıl, bir sıfat ile olmasıdır; ancak onlar birçok şeyden sıfatları çekip çıkarırlar; ta ki fiil, kendisinden sonrakine bağlanıp ona ulaşsın; sanki mef‘ûl bih imiş gibi; “Sana ölçtüm, sana icabet ettim, sana imkân verdim” sözün gibi; yani “Senin için ölçtüm, senin için icabet ettim, senin için imkân verdim.” Ve denilir: “Rahmeti her şeyi ve her şey için ve her şey üzerine kuşattı”; Aziz ve Celîl Allah dedi ki: “Kürsüsü gökleri ve yeri kuşattı”; yani onlara genişledi. Ve **وَسِعَ الشيءَ الشيءَ**: ondan daralmadı. Ve denilir: “Beni hiçbir şey kuşatmaz ve senden daralır” yani “ve senden daralması”; der ki: “Ne zaman bir şey beni kuşatırsa seni de kuşatır.” Ve denilir: “Şüphesiz beni, seni kuşatan şey kuşatır.” Ve **التوْسِيعُ**: daraltmanın zıddıdır. Ve evi ve başkasını **وسَّعْتُ** da o **اتَّسَعَ** ve **اسْتَوْسَعَ**.

Ve **وَسُعَ الفرسُ** (damme ile) **سَعةً** ve **وَساعةً**; ve o **وَساعٌ**dır: yürüyüşte genişledi. Ve **فرس وَساعٌ**: eğer adımında ve boyunda genişlik sahibi bir koşucu ise. Ve **ناقةٌ وَساعٌ**: yaratılışı geniş olan; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

عَيْشُها العِلْهِزُ المُطَحَّنُ بالقَتْـ
ـتِ، وإِيضاعُها القَعُودَ الوَساعا

**القَعُودُ** develerden: üzerine oturtulup binilen (yaştaki) olandır. Câbir hadîsinde: Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, devemın sağrısına vurdu; onda bir yavaşlık vardı; derken (deve) gitti; “Bindiğim en **أَوْسَعَ** deve” yani “yürüyüşçe en hızlı deve.” Denilir: **جمل وَساعٌ** (fetha ile) yani adımı geniş, yürüyüşü hızlı. Hişâm hadîsinde bir deveyi vasfederken: “Şüphesiz o, elbette **لمِيساعٌ**dur” yani adımı geniş; o, ondan **مِفْعالٌ** (kesre ile)dir. Ve **سَيْرٌ وَسِيعٌ** ve **وَساعٌ**: geniş (müttesi‘)tir. Ve gündüz ve başkası **اتَّسَعَ**: uzadı ve uzun oldu. Ve **الوَساعُ**: yaratılışının genişliğinden dolayı çevik (nedb).

Ve “Bundan bana bir **مُتَّسَعٌ** yoktur” yani bir dönüp kaçış (masrif) yoktur.

Ve **وسَعْ**: develer için bir sürme (zecer)dir; sanki “Ey deve, **سَعْ**” dediler; adımında ve yürüyüşünde “genişle” manasında.

Ve **اليَسَعُ**: bu, eğer Arapça ise bir peygamber adıdır. Cevherî dedi ki: **يَسَعُ** Acem adlarındandır; ona elif ve lâm sokulmuştur; hâlbuki onlar, şiir zarureti dışında **يَعْمَرَ** ve **يَزيدَ** ve **يَشْكُرَ** gibi benzerlerine girmezler. Ferrâ, Cerîr’den inşad etti:

وجَدْنا الوَلِيدَ بنَ اليَزِيدِ مُبارَكاً،
شدِيداً بأَعْباءِ الخِلافةِ كاهِلُهْ

Ve “**والْيَسَع**” ve “**اللَّيْسَع**” diye de okundu; iki lâm ile. Ezherî dedi ki: Ve **وَسِيعٌ** Sa‘d oğullarına ait bir sudur. Başkası dedi ki: **وَسِيعٌ** ve **دُحْرُضٌ**, Sa‘d ile Kuşeyr oğulları arasında iki sudur; onlar, Antara’nın şiirinde olan iki **الدُّحْرُضان**dır; şöyle dediğinde:

شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْنِ فأَصْبَحَتْ
زَوْراءَ، تَنْفِرُ عن حِياضِ الدَّيْلَمِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و س ع * * وَسِعَه * الشيء بالكسر يَسَعُه * سَعَةً * بالفتح و * الوُسْعُ * و * السَّعَة * بالفتح الجدة والطاقة ﴿لينفق ذو سعة من سعته﴾ أي على قدر سعته و * أَوْسَعَ * الرجل صار ذا سعة وغنى ومنه قوله تعالى ﴿والسماء بنيناها بأيْد وإنا لموسعون﴾ أي أغنياء قادرون ويقال * أَوْسَعَ * الله عليك أي أغناك و * التَّوْسيع * خلاف التضييق تقول * وَسَّعَ * الشيء * فاتَّسَعَ * و * اسْتَوْسَع * أي صار * وَاسِعا * و * تَوَسَّعُوا * في المجلس تفسحوا و * يَسَعُ * اسم من أسماء العجم وقد أدخل عليه الألف واللام وهما لا يدخلان على نظائره نحو يعمر ويزيد ويسكر إلا في ضرورة الشعر وقرئ واليَسَع والَّليْسَع بلامين

##### Türkçe

* و س ع * **وَسِعَهُ** şey, kesre ile; onu **يَسَعُهُ**; **سَعَةً** (fetha ile) ve **الوُسْعُ** ve **السَّعَة** (fetha ile): bolluk ve tâkat. ﴿**لينفق ذو سعة من سعته**﴾ yani bolluğu ölçüsünce. Ve **أَوْسَعَ** adam: bolluk ve zenginlik sahibi oldu; ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**والسماء بنيناها بأيْد وإنا لموسعون**﴾ yani zenginler, güç yetirenler. Ve denilir: **أَوْسَعَ** Allah sana; yani seni zengin kıldı. Ve **التَّوْسيع** daraltmanın zıddıdır; dersin ki: **وَسَّعَ** şeyi, böylece **فاتَّسَعَ**; ve **اسْتَوْسَع**; yani **وَاسِعا** oldu. Ve **تَوَسَّعُوا** mecliste: genişleyin. Ve **يَسَعُ** Acemlerin isimlerinden bir isimdir; ona **الألف واللام** dâhil edilmiştir; hâlbuki bunlar, **يعمر** ve **يزيد** ve **يسكر** gibi benzerlerine, ancak şiirin zaruretinde dâhil olur. Ve **واليَسَع** ve **والَّليْسَع** (iki **لام** ile) şeklinde okunmuştur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وسعه الشيء، بالكسر يسعه، كيضعه، سعة، كدعة وزنة، وعلى الأول اقتصر الجوهري وقرأ زيد بن علي: ولم يؤت سعة بالكسر.
 ويقال: إنه يسعني ما يسعك، ولا يسعني شيء ويضيق عنك، ولا يسعك أن تفعل كذا كما في الأساس، زاد الجوهري أي: وأن يضيق عنك، بل متى وسعني شيء وسعك.
 ويقال: ما أسع ذلك، أي: ما أطيقه. وهل تسع هذا? أي: هل تطيقه، وهو مجاز، قال الجوهري: إنما سقطت الواو منه في المستقبل لما ذكرناه في باب الهمزة في وطيء يطأ.
 وفي النوادر: اللهم سع علينا أي: وسع.
 ويقال: ليسعك بيتك: أمر بالقرار فيه، وقد وسعه بيته.
 ويقال: هذا الإناء يسع عشرين كيلا، أي: يتسع لعشرين، وهذا يسعه عشرون كيلا، أي يتسع فيه عشرون، على مثال قولك: أنا أسع هذا الأمر، وهذا الأمر يسعني، قال أبو زبيد الطائي:
  حمال أثقال أهـل الـود آونة                      أعطيهم الجهد مني بله ما أسع والأصل في هذا أن تدخل في وعي، واللام لأن قولك: هذا الوعاء يسع عشرين كيلا، معناه: يسع لعشرين كيلا، أي: يتسع لذلك، ومثله: هذا الخف يسع رجلي أي: يتسع لها، وتقول: هذا الوعاء يسعه عشرون كيلا، معناه: يسع فيه عشرون كيلا، أي يتسع فيه عشرون كيلا، والأصل في هذه المسألة أن يكون بصفة، غير أنهم ينتزعون الصفات من أشياء كثيرة، حتى يتصل الفعل إلى ما يليه، ويفضي إليه، كأنه مفعول به، كقولك: كلتك ووزنتك واستجبتك ومكنتك أي: كلت لك، ووزنت لك واستجبت لك، ومكنت لك.
 ويقال: وسعت رحمة الله كل شيء، ولكل شيء، وعلى كل شيء، وقوله تعالى: وسع كرسيه السموات والأرض، أي: اتسع، وفي الحديث: إنكم لن تسعوا الناس بأموالكم، فليسعهم منكم بسط وجه، وحسن خلق، وهو مجاز.
 والواسع: ضد الضيق، كالوسيع، وقد وسعه ولم يضق عنه.
 والواسع: في الأسماء الحسنى اختلف فيه، فقيل: هو الكثير العطاء الذي يسع لما يسأل قال ابن الأنباري: وهذا قول أبي عبيدة، أو هو المحيط بكل شيء، من قوله: وسع كل شيء علما، أو هو الذي وسع رزقه جميع خلقه، و وسعت رحمته كل شيء، ولكل شيء وعلى كل شيء.
 وواسع بن حبان الأنصاري بفتح الحاء في صحبته خلاف، قتل يوم الحرة، وأخوه: يحيى بن حبان روى عن ابن عمر، وابن عباس، وعنه ابنه محمد، ومحمد هذا من شيوخ مالك، وحبان بن واسع بن حبان، عن أبيه، وعن عمه، وعنه ابن لهيعة، وقد تقدم ذكره في ح-ب-ب.
 والوسع، مثلثة: الجدة، والغنى، والرفاهية، على المثل، والطاقة كالسعة بالفتح، وقيل: هو قدر جدة الرجل، وقدرة ذات اليد، والهاء في السعة عوض عن الواو، كما مر في عدة وسيأتي في زنة كذلك.
 وقال الليث: الوساع كسحاب: الندب لسعة خلقه، وقد مر له أن الندب يطلق على الخفيف في الحاجة، والسريع الظريف النجيب، ومنه قولهم: أراك ندبا في الحوائج.

  والوساع من الخيل: الجواد، أو الواسع الخطو والذرع يقال: فرس وساع، قال المسيب بن علس:
  فتسل حاجتها إذا هي أعرضت                      بخميصة سرح اليدين وسـاع كالوسيع، وقد وسع، ككرم، وساعة، وسعة: اتسع في السير.
 ووسيع: ماء وفي الصحاح: ووسيع ودحرض: ماءان بين بني سعد وبني قشير، وهما الدحرضان اللذان في شعر عنترة:
  شربت بماء الدحرضين فأصبحت                      زوراء تنفر عن حياض الديلـم وقال الأزهري: وسيع: ماء لبني سعد، وأنشد الصاغاني قول الشاعر:
  مقيم على بنبان يمـنـع مـاءه                      وماء وسيع ماء عطشان مرمل ويسع، كيضع: اسم نبي من الأنبياء من ولد هارون عليه السلام، وهو اسم أعجمي أدخل عليه ال، ولا يدخل على نظائره كيزيد، ويعمر، كما في الصحاح وقرئ والليسع بلامين، وهي قراءة حمزة والكسائي وخلف، والباقون بلام واحدة.
 وأوسع الرجل: صار ذا سعة وغنى، وهو مجاز: ومنه قوله تعالى: على الموسع قدره وعلى المقتر قدره.
 ويقال: أوسع الله تعالى عليه، أي: أغناه كما في الصحاح كوسع عليه توسيعا، وهو مجاز، وقوله تعالى: والسماء بنيناها بأيد وإنا لموسعون أي: أغنياء قادرون من أوسع: صار ذا سعة، كما في الصحاح.
 وتوسعوا في المجلس أي: تفسحوا كما في العباب والصحاح.
 ووسعه توسيعا: ضد ضيقه كما في الصحاح فاتسع، واستوسع: صار واسعا، كما في الصحاح.
 ومما يستدرك عليه: التوسعة: السعة، وبه سمى ابن السكيت كتابه، وقد مر ذكره.
 ووسعه يسعه، كورث يرث، لغة قليلة. ووسع الشيء، ككرم، فهو وسيع ووسع كفرح.
 واتسع كوسع وسمع الكسائي: الطريق ياتسع، أرادوا: يوتسع، فأبدلوا الواو ألفا طلبا للخفة، كما قالوا: ياجل ونحوه، ويتسع أكثر وأقيس.
 واستوسع الشيء: وجده واسعا، وطلبه واسعا.
 وأوسعه صيره واسعا، وقيل في قوله تعالى: وإنا لموسعون أي جعلنا بينها وبين الأرض سعة، جعل أوسع بمعنى وسع.
 ووسع عليه يسع سعة ووسع، كلاهما: رفهه وأغناه.
 ورجل موسع عليه الدنيا: متسع له فيها.
 وأوسعه الشيء: جعله يسعه، قال: امرؤ القيس:
  فتوسع أهلها أقطا وسمـنـا                      وحسبك من غنى شبع وري وفي الدعاء: اللهم أوسعنا رحمتك أي: اجعلها تسعنا.
 وقال ثعلب: قيل لامرأة: أي النساء أبغض إليك? فقالت: التي تأكل لما، وتوسع الحي ذما.
 وناقة وساع: واسعة الخلق، أنشد ابن الأعرابي:
  عيشها العلهز المطحن بالـق                      ت وإيضاعها القعود الوساعا وفي حديث جابر: رضي الله عنه: فانطلق أوسع جمل ركبته قط أي: أعجل جمل سيرا، يقال: جمل وساع أي: واسع الخطو، سريع السير.
 وناقة ميساع: واسعة الخطو.
 وسير وسيع ووساع: متسع.
 واتسع النهار وغيره: امتد وطال.
 ومالي عن ذاك متسع أي مصرف.
 وسع: زجر للإبل، كأنهم قالوا: سع يا جمل، في معنى اتسع في خطوك ومشيك.
 وقال الزجاج: وسع الله على الرجل، بالتخفيف أي: أوسع عليه.
 ووساع، كسحاب: واد من أودية اليمن.

##### Türkçe

**وسعه** şey, kesre ile **يسعه**, **كيضعه**, **سعة**, **كدعة وزنة**; ve birincisi üzere Cevherî iktisar etti; ve Zeyd b. Ali okudu: “ve **سعة** verilmedi” kesre ile.

Ve denilir: “Şüphesiz o, bana, sana geniş geleni geniş gelir”; ve “Bana bir şey geniş gelmez ve sana dar gelir” (olmaz); ve “Sana, şöyle şöyle yapman geniş gelmez” (yani yapamazsın), **الأساس**’ta olduğu gibi. Cevherî artırdı, yani: “ve sana dar gelir”; bilakis ne zaman bana bir şey geniş gelirse sana da geniş gelir.

Ve denilir: “**ما أسع ذلك**”, yani: “Onu güç yetiremem.” Ve “Bunu geniş gelir misin?” yani: “Ona güç yetirir misin?”; ve o mecazdır. Cevherî dedi: “Gelecekte ondan **الواو** ancak, **وطيء يطأ**’da **الهمزة** بابında zikrettiğimiz şey sebebiyle düşmüştür.”

Ve **النوادر**’de: “Allah’ım, bize **سع** et” yani: “**وسع** et.”

Ve denilir: “Evin sana geniş gelsin”: onda karar kılmakla emirdir; ve evi onu geniş kılmıştır.

Ve denilir: “Bu kap yirmi ölçek alır”, yani: yirmiye genişler; ve “Buna yirmi ölçek geniş gelir”, yani: içinde yirmi genişler; “Ben bu işi genişlerim, bu iş bana genişler” sözün misali üzere. Ebû Zübeyd et-Tâî dedi:

  أهل الـود آونة                      أعطيهم الجهد مني بله ما أسع
Ve bunun aslı, **وعي** içine girmen (şeklindedir); ve **اللام** (harfi) şundandır: “Bu kap yirmi ölçek alır” sözünün manası: “yirmi ölçeğe geniş gelir”, yani: ona genişler. Bunun benzeri: “Bu mest ayağıma geniş gelir”, yani: ona genişler. Ve dersin: “Bu kap, yirmi ölçeği geniş alır”; manası: “içinde yirmi ölçek geniş gelir”, yani: içinde yirmi ölçek genişler. Bu meselede aslolan, onun bir sıfat ile olmasıdır; ancak onlar sıfatları birçok şeyden çekip çıkarırlar; ta ki fiil, kendisinden sonrakine bağlanır ve ona ulaşır; sanki o, mef‘ûl bih imiş gibi; senin “Sana ölçtüm, sana tarttım, sana icabet ettim, sana imkân verdim” sözün gibi; yani: “Senin için ölçtüm, senin için tarttım, senin için icabet ettim, senin için imkân verdim.”

Ve denilir: “Allah’ın rahmeti her şeyi, ve her şey için, ve her şey üzerine kuşattı.” Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وسع كرسيه السموات والأرض**”, yani: genişledi. Ve hadiste: “Siz, mallarınızla insanlara geniş gelemeyeceksiniz; öyleyse sizden onlara yüz açıklığı ve güzel ahlâk geniş gelsin”; ve o mecazdır.

**الواسع**: darlığın zıddıdır; **الوسيع** gibi. Ve onu geniş kıldı ve ondan daraltmadı.

**الواسع**: **الأسماء الحسنى** içinde onda ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: O, çok ihsan edendir; istenilene geniş gelir. İbnü’l-Enbârî dedi: Bu, Ebû Ubeyde’nin sözüdür. Yahut o, her şeyi kuşatandır; “Her şeyi ilimce kuşattı” sözünden. Yahut o, rızkı bütün yaratıklarını kuşatan kimsedir; ve rahmeti her şeyi, ve her şey için ve her şey üzerine kuşatmıştır.

Ve **واسع بن حبان الأنصاري**: **الحاء**’nın fethi ile; onun صحبeliğinde ihtilaf vardır; **يوم الحرة** günü öldürüldü. Ve kardeşi: **يحيى بن حبان**, İbn Ömer’den ve İbn Abbas’tan rivayet etti; ondan oğlu Muhammed rivayet etti; ve bu Muhammed, Mâlik’in şeyhlerindendir. Ve **حبان بن واسع بن حبان**, babasından ve amcasından; ondan İbn Lehîa; ve onun zikri **ح-ب-ب**’de geçmişti.

**الوسع**, üç vecihli: zenginlik, varlık, refah; misal üzere; ve güç yetirme, fetih ile **السعة** gibi. Ve denildi ki: O, kişinin zenginliğinin miktarı ve elinin kudretidir. Ve **السعة**’deki **الهاء**, **الواو**’dan bedeldir; **عدة**’de geçtiği gibi; ve **زنة**’de de öyle gelecektir.

Leys dedi: **الوساع** ( **سحاب** vezninde): yaratılışının genişliğinden dolayı **الندب**’dir. Ve onun için, **الندب**’in ihtiyaçta hafif olana, ve hızlı, zarif, soylu olana ıtlak edildiği geçmişti. Ondandır onların sözü: “Seni ihtiyaçlarda **ندبا** görüyorum.”

Ve **الوساع** atlardan: cins at; yahut adımı ve kol açıklığı geniş olan. Denilir: “**فرس وساع**”. Müseyyeb b. ‘Als dedi:

  فتسل حاجتها إذا هي أعرضت                      بخميصة سرح اليدين وسـاع
**الوسيع** gibi; ve **وسع** etti, **كرم** gibi; ve **ساعة**, ve **سعة**: yürüyüşte genişledi.

**وسيع**: bir sudur. Ve **الصحاح**’ta: “Ve **وسيع** ve **دحرض**: Benî Sa‘d ile Benî Kuşeyr arasında iki sudur; ve onlar, Antara’nın şiirindeki iki **الدحرضان**’dır:

  شربت بماء الدحرضين فأصبحت                      زوراء تنفر عن حياض الديلـم
Ezherî dedi: “**وسيع**: Benî Sa‘d için bir sudur.” Ve Sâğânî şairin sözünü inşad etti:

  مقيم على بنبان يمـنـع مـاءه                      وماء وسيع ماء عطشان مرمل
Ve **يسع**, **كيضع** gibi: peygamberlerden bir peygamberin adıdır; Hârûn’un (aleyhisselâm) soyundandır. Ve o, yabancı bir addır; ona **ال** sokulmuştur; ve benzerlerine sokulmaz; **يزيد** ve **يعمر** gibi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **والليسع** iki **لام** ile okunmuştur; ve o, Hamza’nın, Kisâî’nin ve Halef’in kıraatidir; geri kalanlar bir **لام** ile.

Ve **أوسع** kişi: **سعة** ve zenginlik sahibi oldu; ve o mecazdır. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: “**على الموسع قدره وعلى المقتر قدره**.”

Ve denilir: “Allah Teâlâ ona genişlik verdi”, yani: onu zengin kıldı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; “ona **وسع** etti” **توسيعا** ile. Ve o mecazdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**والسماء بنيناها بأيد وإنا لموسعون**”, yani: zenginler, güç yetirenler; **أوسع**’tan: **سعة** sahibi oldu; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve “Mecliste **توسعوا** ettiler”, yani: genişlediler; **العباب** ve **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve onu **توسيعا** ile genişletti: onu daraltmanın zıddı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; böylece genişledi. Ve **استوسع**: geniş oldu; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve ona ek olarak istidrâk olunanlardandır: **التوسعة**: **السعة**. Ve İbnü’s-Sikkît kitabını onunla adlandırdı; ve onun zikri geçmişti.

Ve **وسعه يسعه**, **ورث يرث** gibi: az bir lugattır. Ve **وسع** şey, **كرم** gibi; o hâlde o **وسيع**’dir; ve **وسع** **فرح** gibi.

Ve **اتسع**: **وسع** gibi. Ve Kisâî işitti: “Yol **ياتسع**”; murad ettiler: “**يوتسع**”; böylece hafiflik istemek için **الواو**’yu **ألف**a بدل ettiler; “**ياجل**” ve benzeri dedikleri gibi. Ve **يتسع** daha çoktur ve daha kıyasîdir.

Ve **استوسع** şey: onu geniş buldu; ve onu geniş olarak istedi.

Ve **أوسعه**: onu geniş kıldı. Ve Yüce Allah’ın sözü hakkında denildi: “**وإنا لموسعون**”, yani: onunla yer arasında bir genişlik kıldık; **أوسع**’ı **وسع** manasında kıldı.

Ve “Ona **وسع** etti”: **سعة** ve **وسع** ile geniş gelir; ikisi de: onu refaha erdirdi ve zengin kıldı.

Ve “Dünya kendisine geniş kılınmış adam”: onda kendisine genişletilmiş.

Ve “Şey onu **أوسعه**”: onu, kendisine geniş gelir kıldı. Dedi: İmruü’l-Kays:

  فتوسع أهلها أقطا وسمـنـا                      وحسبك من غنى شبع وري
Ve duada: “Allah’ım, bize rahmetini **أوسع** et”, yani: onu bize geniş gelir kıl.

Sa‘leb dedi: Bir kadına denildi: “Kadınların hangisi sana daha buğz edilendir?” O dedi: “O ki, ‘niçin?’ için yer; ve mahalleyi yergide genişletir.”

Ve “**ناقة وساع**”: yaratılışı geniş dişi deve. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

  عيشها العلهز المطحن بالـق                      ت وإيضاعها القعود الوساعا
Ve Câbir hadîsinde (Allah ondan razı olsun): “Derken, bindiğim en **أوسع** deve yürüdü”; yani: yürüyüşçe en hızlı deve. Denilir: “**جمل وساع**”, yani: adımı geniş, yürüyüşü hızlı.

Ve “**ناقة ميساع**”: adımı geniş.

Ve “**سير وسيع ووساع**”: geniş.

Ve gündüz ve başkası **اتسع** etti: uzadı ve uzun oldu.

Ve “Benim, bundan yana bir **متسع**ım yok”, yani: bir çıkış yolu.

**وسع**: develer için bir azarlamadır; sanki onlar “Ey deve, **سع**!” dediler; adımında ve yürüyüşünde genişle manasında.

Zeccâc dedi: “Allah, kişiye **وسع** etti”, teşdîdsiz; yani: ona **أوسع** etti.

Ve **وساع**, **سحاب** gibi: Yemen vadilerinden bir vadidir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَسِعَ الاِنَآءُ المَتَاعَ
1 وَسِعَ الاِنَآءُ المَتَاعَ ذ [The vessel was sufficient in its capacity or dimensions, or sufficiently capacious, or large, for the goods]; and المَكَانُ القَوْمَ [the place for the company of men]. (Msb.) لَا يَسَعُكَ ان تَفْعَلَ كَذَا It is not in thy power, or proper for thee, (MA,) or allowable for thee, (Mgh, Msb,) to do such a thing. (MA, Mgh, Msb.) ― -b2- وَسَعَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ, aor. يَوْسَعُ; and ↓ أَوْسَعَهُ, and ↓ وَسَّعَهُ; He (God) made his means of subsistence ample and abundant. (Msb.)

وَسَّعَ
2 وَسَّعَ ذ He made wide, broad, spacious, roomy, or ample. ― -b2- وَسَّعَ لَهُ فِى المَجْلِسِ He made room, or ample space, for him in the sitting-place. (S, art. فسح.) ― -b3- [And so] فِى المَجْلِسِ ↓ تَوَاسَّعُوا They made room, or ample space, [one for another,] in the sitting-place. (S, art. فسح.) ― -b4- وَسَّعَ عَلَيْهِ, for وَسَّعَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ, He (God) amplified, enlarged, or made ample or plentiful, his means of subsistence; contr. of ضَيَّقَ. ― -b5- See 1, and 4.

أَوْسَعَهُ الشَّىْءَ
4 أَوْسَعَهُ الشَّىْءَ ذ [He made, or rendered, the thing ample, or free from straitness, to him;] he made the thing sufficient for him; syn. جَعَلَهُ يَسَعُهُ: (TA:) [he gave him sufficiently of the thing; or largely thereof.] ― -b2- اَللّٰهُمَّ أَوْسِعْنَا رَحْمَتَكَ O God, make thy mercy sufficient for us; syn. اِجْعَلْهَا تَسَعُنَا. (TA.) ― -b3- أَوْسَعَهُ أَمْرَهُ [He made, or rendered, his state, or case, or affair, ample, or free from straitness, to him]. (S, art. فرش.) See فَرَشَهُ. ― -b4- أَوْسَعُوا لِلرَّجُلِ They made room, or ample space, for the man, in a place of standing or of sitting. (Msb, voce فَرَجَ.) ― -b5- أَوْسَعَ عَلَيْهِ, (S, K.) and ↓ وَسَّعَ, (K,) He (God) enriched him; or rendered him free from want. (S, K.) ― -b6- See 1.

تَوَسَّعَ
5 تَوَسَّعَ ذ [He became, or made himself, ample, or abundant, in his circumstances; or in his means of subsistence; for توسّع فِى عَيْشِهِ;] i. q. تَرَفَّغَ. (S, in art. رفغ.) ― -b2- تَوَسَّعَ He took a wide, an ample, or a large, range, فِى أَمْرٍ, in an affair. ― -b3- تَوَسَّعَ فِى السَّخَآءِ (assumed tropical:) [He took a wide, or an ample range, or was profuse, in bounty, or munificence]. (S, K, in art. خرق.) ― -b4- It expanded itself, spread out, dilated, widened. ― -b5- He expatiated. One says, توسّع فِى الدَّارِ, and لَهُ سَاحَةٌ يتوسّع فِيهَا. (TA, voce تركّح.) ― -b6- He strode, in walking. ― -b7- تَوَسَّعُوا فِيهِ حَتَّى أَطْلَقُوهُ عَلَى كَذَا They extended its (a word's) signification, or amplified in respect of it, or rather, took an extended range in using it, so that they applied it to such a thing. (The lexicons, &c., passim.) ― -b8- تَوَسَّعَ: see تَبَقَّرَ.

اِتَّسَعَ
8 اِتَّسَعَ ذ It (a man's state, or condition, &c.) became free from straitness, or unstraitened. ― -b2- اِتَّسَعَ عَيْشُهُ [His means, or circumstances, of life became ample, or plentiful]. (Msb, art. نعم.) ― -b3- اِتَّسَعَ It widened, became wide, dilated, or expanded. ― -b4- اِتَّسَعَ بَطْنُهُ His belly became wide, or distended. ― -b5- اِتَّسَعَ لِأَمْرٍ He was capable of doing a thing. An instance occurs in the TA, voce أَوْهَبَ. ― -b6- اِتِّسَاعُ البِئْرِ i. q. جِرَابُهَا [The interior of the well]. (K, art. جرب.) See also 5, in art. عقد. ― -b7- اِتَّسَعَ الخَرْقُ عَلَى الرَّاقِعِ The hole was wide to the pitcher: see خَرْقٌ. ― -b8- اِتِّسَاعٌ Extension of the signification of a word or phrase: an amplification. (The lexicons, &c., passim.)

سَعَةٌ
سَعَةٌ ذ Width; breadth; extent, or space, from side to side. See سَدِيلٌ. ― -b2- سَعَةٌ العَيْشِ Ampleness of the means, or circumstances, of life; an unstraitened, or a plentiful, state of life. ― -b3- سَعَةٌ [Ample scope for action, &c.: and a state in which is ample scope for action, &c.: see نَفَسٌ, and مِعْرَاضٌ:] richness, or wealthiness, or competence: and capacity, or power, or ability: (S, K:) and plentifulness and [consequently] easiness of life. (TA.) ― -b4- سَعَةُ الصَّدْرِ i. q. سَعَةُ الخُلُقِ. (Har, p. 194.) ― -b5- لَكَ عَنْهُ سَعَةٌ: see رُدْحَةٌ. ― -b6- يَجُوزُ فِى السَّعَةِ It is allowable absolutely, in other cases than those of poetical necessity. (IbrD.)

وَسَاعٌ
وَسَاعٌ ذ A horse wide in step: (S, K:) or i. q. جَوَادٌ. (K.)

وَسِيعٌ
وَسِيعٌ ذ , pl. وِسَاعٌ: see أَرِيضء in art. أرض.

عَيْشٌ وَاسِعٌ
عَيْشٌ وَاسِعٌ ذ A life ample in its means or circumstances; unstraitened, or plentiful. ― -b2- وَاسِعٌ Having power, or ability: (Bd, iv. 129:) or rather, having ample power or ability; powerful. See Ham, p. 609. ― -b3- نَفْسٌ وَاسِعٌ: see رَابِطٌ. ― -b4- خُلُقٌ وَاسِعٌ (assumed tropical:) A large, or liberal, disposition: see بَارِجٌ. ― -b5- وَاسِعُ الخُلُقِ (tropical:) Large, or liberal, in disposition. ― -b6- وَاسِعُ الصَّدْرِ: see مَجَمٌّ. ― -b7- وَاسِعُ الجَرْىِ (S voce سَهْبٌ, applied to a horse,) Widestepping [in running]. (So expl. in the PS.)

أَوْسَعُ
أَوْسَعُ ذ Wider, or widest: see 3 in art. خلط.

مُوَسَّعٌ عَلَيْهِ
مُوَسَّعٌ عَلَيْهِ ذ Amply, or abundantly, provided with the means of subsistence.

مُتَّسَعٌ
مُتَّسَعٌ ذ Width; extent; ampleness of space, and of quantity: properly a place of width, or spaciousness. See نُفْسَةٌ and مَبْسَطٌ.

##### Türkçe

وَسِعَ الاِنَآءُ المَتَاعَ
1 **وَسِعَ الاِنَآءُ المَتَاعَ** ذ [Kap (hacmi veya boyutları bakımından) eşya için yeterli idi; yahut yeterince geniş idi; yahut büyük idi]; ve **المَكَانُ القَوْمَ** [mekân, erkekler topluluğu için (yeterli idi)]. (Msb.) **لَا يَسَعُكَ ان تَفْعَلَ كَذَا** Senin için böyle bir şeyi yapman senin kudretinde değildir, yahut sana uygun değildir, (MA,) yahut sana caiz değildir, (Mgh, Msb). (MA, Mgh, Msb.) ― -b2- **وَسَعَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ**, muzâri‘i **يَوْسَعُ**; ve ↓ **أَوْسَعَهُ**, ve ↓ **وَسَّعَهُ**; O (Allah) onun rızkını geniş ve bol kıldı. (Msb.)

وَسَّعَ
2 **وَسَّعَ** ذ O, geniş yaptı, enli yaptı, ferah yaptı, geniş yerli yaptı, yahut bol yaptı. ― -b2- **وَسَّعَ لَهُ فِى المَجْلِسِ** O, oturma yerinde onun için yer açtı, yahut geniş bir yer (boşluk) yaptı. (S, md. فسح.) ― -b3- [Ve böylece] **فِى المَجْلِسِ** ↓ **تَوَاسَّعُوا** Onlar, oturma yerinde [birbirleri için] yer açtılar, yahut geniş bir yer (boşluk) yaptılar. (S, md. فسح.) ― -b4- **وَسَّعَ عَلَيْهِ**, **وَسَّعَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ** yerine; O (Allah) onun geçim vasıtalarını çoğalttı, genişletti, yahut bol ve çok yaptı; **ضَيَّقَ**’ın zıddı. ― -b5- 1’e ve 4’e bak.

أَوْسَعَهُ الشَّىْءَ
4 **أَوْسَعَهُ الشَّىْءَ** ذ [O, şeyi ona geniş kıldı, yahut darlıktan uzak kıldı;] o şeyi ona yeterli kıldı; **جَعَلَهُ يَسَعُهُ**’nun eşanlamlısı: (TA:) [ona şeyden yeterince verdi; yahut ondan bolca (verdi).] ― -b2- **اَللّٰهُمَّ أَوْسِعْنَا رَحْمَتَكَ** Ey Allah, rahmetini bize yeterli kıl; **اِجْعَلْهَا تَسَعُنَا**’nın eşanlamlısı. (TA.) ― -b3- **أَوْسَعَهُ أَمْرَهُ** [O, onun hâlini, yahut durumunu, yahut işini ona geniş kıldı, yahut darlıktan uzak kıldı]. (S, md. فرش.) **فَرَشَهُ**’ye bak. ― -b4- **أَوْسَعُوا لِلرَّجُلِ** Onlar, ayakta durma yahut oturma yerinde adam için yer açtılar, yahut geniş bir yer (boşluk) yaptılar. (Msb, **فَرَجَ** maddesi.) ― -b5- **أَوْسَعَ عَلَيْهِ**, (S, K.) ve ↓ **وَسَّعَ**, (K,) O (Allah) onu zengin kıldı; yahut onu ihtiyaçtan uzak kıldı. (S, K.) ― -b6- 1’e bak.

تَوَسَّعَ
5 **تَوَسَّعَ** ذ [O, hâlinde genişledi, yahut kendini geniş kıldı; yahut geçim vasıtalarında (genişledi); **توسّع فِى عَيْشِهِ** için;] **تَرَفَّغَ** ile aynı (i. q.). (S, md. رفغ içinde.) ― -b2- **تَوَسَّعَ** O, geniş bir alan, yahut bol bir alan, yahut büyük bir alan aldı, **فِى أَمْرٍ**, bir işte. ― -b3- **تَوَسَّعَ فِى السَّخَآءِ** (mecaz kabul edilerek:) [O, cömertlikte geniş bir alan aldı, yahut bol bir alan aldı; yahut ihsanda aşırı (bol) oldu]. (S, K, md. خرق içinde.) ― -b4- O, kendi kendine genişledi, yayıldı, genişledi, enledi. ― -b5- O, tafsilata girdi. Denir ki: **توسّع فِى الدَّارِ**, ve **لَهُ سَاحَةٌ يتوسّع فِيهَا**. (TA, **تركّح** maddesi.) ― -b6- O, yürüyüşte uzun adım attı. ― -b7- **تَوَسَّعُوا فِيهِ حَتَّى أَطْلَقُوهُ عَلَى كَذَا** Onlar, onun (bir kelimenin) delâletini genişlettiler, yahut onun hakkında genişlettiler; yahut daha doğrusu, onu kullanmada geniş bir alan aldılar; öyle ki onu şöyle bir şeye uyguladılar. (Sözlükler vb., muhtelif yerlerde.) ― -b8- **تَوَسَّعَ**: **تَبَقَّرَ**’ye bak.

اِتَّسَعَ
8 **اِتَّسَعَ** ذ O (bir adamın hâli, yahut durumu, vb.) darlıktan kurtuldu, yahut dar olmaktan çıktı. ― -b2- **اِتَّسَعَ عَيْشُهُ** [Onun geçim vasıtaları, yahut hayat şartları geniş oldu, yahut bol oldu]. (Msb, md. نعم.) ― -b3- **اِتَّسَعَ** O, genişledi, geniş oldu, enledi, yahut yayıldı. ― -b4- **اِتَّسَعَ بَطْنُهُ** Onun karnı genişledi, yahut şişti. ― -b5- **اِتَّسَعَ لِأَمْرٍ** O, bir şeyi yapmaya muktedir oldu. Bunun bir örneği TA’da, **أَوْهَبَ** maddesinde geçer. ― -b6- **اِتِّسَاعُ البِئْرِ** **جِرَابُهَا** ile aynı (i. q.) [kuyunun iç kısmı]. (K, md. جرب.) Ayrıca md. عقد içinde 5’e de bak. ― -b7- **اِتَّسَعَ الخَرْقُ عَلَى الرَّاقِعِ** Delik, yamacıya göre geniş idi: **خَرْقٌ**’a bak. ― -b8- **اِتِّسَاعٌ** Bir kelimenin yahut ibarenin delâletinin genişletilmesi: bir genişletme. (Sözlükler vb., muhtelif yerlerde.)

سَعَةٌ
**سَعَةٌ** ذ Genişlik; en; yan yana (bir yandan bir yana) uzanım, yahut mesafe. **سَدِيلٌ**’e bak. ― -b2- **سَعَةٌ العَيْشِ** Geçim vasıtalarının yahut hayat şartlarının genişliği; dar olmayan, yahut bol bir hayat hâli. ― -b3- **سَعَةٌ** [Fiil vb. için geniş imkân: ve fiil vb. için geniş imkân bulunan bir hâl: **نَفَسٌ**’e ve **مِعْرَاضٌ**’a bak:] zenginlik, yahut varlıklılık, yahut yeterlilik: ve kapasite, yahut güç, yahut kudret: (S, K:) ve bolluk ve [buna bağlı olarak] hayatın kolaylığı. (TA.) ― -b4- **سَعَةُ الصَّدْرِ** **سَعَةُ الخُلُقِ** ile aynı (i. q.). (Har, s. 194.) ― -b5- **لَكَ عَنْهُ سَعَةٌ**: **رُدْحَةٌ**’ye bak. ― -b6- **يَجُوزُ فِى السَّعَةِ** Mutlak olarak caizdir; şiir zarureti hâlleri dışındaki diğer hâllerde. (IbrD.)

وَسَاعٌ
**وَسَاعٌ** ذ Adımda geniş olan bir at: (S, K:) yahut **جَوَادٌ** ile aynı (i. q.). (K.)

وَسِيعٌ
**وَسِيعٌ** ذ, çoğulu **وِسَاعٌ**: md. أرض içinde **أَرِيضء**’e bak.

عَيْشٌ وَاسِعٌ
**عَيْشٌ وَاسِعٌ** ذ Geçim vasıtaları yahut hayat şartları bakımından geniş bir hayat; dar olmayan, yahut bol. ― -b2- **وَاسِعٌ** Güç sahibi, yahut kudret sahibi: (Bd, iv. 129:) yahut daha doğrusu, geniş güç yahut kudret sahibi; güçlü. Ham, s. 609’a bak. ― -b3- **نَفْسٌ وَاسِعٌ**: **رَابِطٌ**’a bak. ― -b4- **خُلُقٌ وَاسِعٌ** (mecaz kabul edilerek:) Büyük, yahut cömert bir tabiat: **بَارِجٌ**’e bak. ― -b5- **وَاسِعُ الخُلُقِ** (mecaz:) Tabiatta büyük, yahut cömert. ― -b6- **وَاسِعُ الصَّدْرِ**: **مَجَمٌّ**’e bak. ― -b7- **وَاسِعُ الجَرْىِ** (S, **سَهْبٌ** maddesinde, bir ata uygulanarak,) Koşmada en geniş adımlı. (PS’de böyle açıklanmıştır.)

أَوْسَعُ
**أَوْسَعُ** ذ Daha geniş, yahut en geniş: md. خلط içinde 3’e bak.

مُوَسَّعٌ عَلَيْهِ
**مُوَسَّعٌ عَلَيْهِ** ذ Geçim vasıtaları bakımından genişçe, yahut bolca, sağlanmış.

مُتَّسَعٌ
**مُتَّسَعٌ** ذ Genişlik; uzanım; mekânın ve miktarın genişliği: aslında genişlik yahut ferahlık yeri. **نُفْسَةٌ**’ye ve **مَبْسَطٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَسِعَ
وَسِعَ
a.  [ يَسِعُ ] ( n. ac. سَِعَة ), Was wide, spacious, vast.

b.  Held, contained.

c.  [ acc. or 'Ala or La ], Comprised, included; embraced, extended to.

d.  Was capable of; was allowed to do.

c.  [ 'Ala ], Empowered.

وَسُعَ
وَسُعَ U ( n. ac. وَسَاْعَة 22t &
a.  سَعَة ), Was energetic; went well ( horse ).

وَسَّعَ
وَسَّعَ II ,
a.  Widened, enlarged, amplified, expanded.

b.  Authorized, permitted, empowered; enabled.

c.  [ 'Ala ], Enriched.

d.  [ acc. &  La ], Gave much to.

أَوْسَعَ
أَوْسَعَ IV ,
a.  see II (a) , ( b ), ( c ).

d.  Multiplied, added to ( expenses ).

e.  Was rich.

f.  [ Fī ], Went far into.

تَوَسَّعَ
تَوَسَّعَ V
a.  [ Fī ], Was comfortable in.

b.  [ Fī ],  see IV (d) .

c.  [ Fī ], Used in a wider sense ( word ).

اِوْتَسَعَ
اِوْتَسَعَ VIII ( t ),
a.  see I (a) .

b.  Spread, expanded; stretched; was extended &c.

c.  [ Fī ],  see I (b) .

اِسْتَوْسَعَ
اِسْتَوْسَعَ X ,
a.  see I (a) & VIII ( b ).

وَسْع
وَسْع 1 ,  وِسْع 2 ,
a.  see 3 .

وُسْع
وُسْع 3 ,
a.  Width, capacity, extent; wideness, ampleness.   ( b ), Faculty, ability; capacity.

c.  Opulence.

وُسْعَة
وُسْعَة 3t ,
a.  Wideness, ampleness; extension; roominess, spaciousness; vastness.

وَسَعَة
وَسَعَة 4t ,
a.  see 3 .

أَوْسَعُ
أَوْسَعُ 14 ,
a.  Wider, larger; vaster.

وَاْسِع
وَاْسِع 21 ,
a.  Embracing, inclusive, comprehensive.

b.  The Infinite One : God.

c.  see 25 (a) .

وَسَاْع
وَسَاْع 22 ,
a.  Good goer ( horse ).

b.  Active ( boy ).

c.  Space.

وَسِيْع
وَسِيْع 25 ,
a.  Wide, broad, ample; extensive; roomy, spacious; vast.

b.  Able, capable.

c.  see 22 (a) .

وَسَّاْع
وَسَّاْع 28 ,
a.  see 22 (a) .

أَوْسَعَ
N. Ag. أَوْسَعَ IV ,
a.  Wealthy, opulent.

مُتَّسِع
مُتَّسِع [ N. Ag.
a.  VIII],  see 25 (a) , ( b ).

اِتَّسَاع
اِتَّسَاع [ N. Ac.
a.  VIII],  see 3t (a) .

b.  Comprehensiveness ( rhetoric ).

سَعَة
سَعَة
a.  see 3 &  3t .

مَا أَسَعُ ذٰلِكَ
مَا أَسَعُ ذٰلِكَ وَسڤعَ I
a.  cannot do that.

أَللَّهُمَّ سَعْ عَلَيْنَا
أَللَّهُمَّ سَعْ عَلَيْنَا
a.  O God! be gracious to us!

لِيَسَعْكَ بَيْتُكَ
لِيَسَعْكَ بَيْتُكَ
a.  Remain in thy house.

##### Türkçe

**وَسِعَ**
**وَسِعَ**
a. [ **يَسِعُ** ] (mastar: **سَِعَة**), geniş, ferah, vâsi‘ idi.

b. tuttu, içine aldı; ihtiva etti.

c. [mef‘ûl veya **عَلَى** yahut **لِ** ile], kapsadı, dâhil etti; kuşattı, uzandı.

d. gücü yetti; yapmasına izin verildi.

c. [ **عَلَى** ile], yetkili kılındı.

**وَسُعَ**
**وَسُعَ** U (mastar: **وَسَاْعَة** 22t &
a. **سَعَة**), dinç/çevik idi; iyi gitti (at).

**وَسَّعَ**
**وَسَّعَ** II,
a. genişletti, büyüttü, artırdı, yaydı.

b. yetki verdi, izin verdi, güç verdi; mümkün kıldı.

c. [ **عَلَى** ile], zenginleştirdi.

d. [mef‘ûl & **لِ** ile], çok verdi.

**أَوْسَعَ**
**أَوْسَعَ** IV,
a. II (a), (b), (c)’ye bak.

d. çoğalttı, artırdı (masrafları).

e. zengin oldu.

f. [ **فِي** ile], içine çokça girdi; derinlemesine gitti.

**تَوَسَّعَ**
**تَوَسَّعَ** V
a. [ **فِي** ile], içinde rahat etti.

b. [ **فِي** ile], IV (d)’ye bak.

c. [ **فِي** ile], daha geniş bir mânada kullanıldı (kelime).

**اِوْتَسَعَ**
**اِوْتَسَعَ** VIII (t),
a. I (a)’ya bak.

b. yayıldı, genişledi; gerildi; uzatıldı vb.

c. [ **فِي** ile], I (b)’ye bak.

**اِسْتَوْسَعَ**
**اِسْتَوْسَعَ** X,
a. I (a) ve VIII (b)’ye bak.

**وَسْع**
**وَسْع** 1, **وِسْع** 2,
a. 3’e bak.

**وُسْع**
**وُسْع** 3,
a. genişlik, kapasite, kapsam; genişlik, bolluk. (b) meleke, kabiliyet; kapasite.

c. zenginlik.

**وُسْعَة**
**وُسْعَة** 3t,
a. genişlik, bolluk; uzanma; ferahlık, genişlik; enginlik.

**وَسَعَة**
**وَسَعَة** 4t,
a. 3’e bak.

**أَوْسَعُ**
**أَوْسَعُ** 14,
a. daha geniş, daha büyük; daha engin.

**وَاْسِع**
**وَاْسِع** 21,
a. kuşatıcı, câmi‘, şâmil.

b. Sonsuz Olan: Allah.

c. 25 (a)’ya bak.

**وَسَاْع**
**وَسَاْع** 22,
a. iyi giden (at).

b. faal (oğlan).

c. boşluk, mekân.

**وَسِيْع**
**وَسِيْع** 25,
a. geniş, enli, bol; yaygın; ferah, geniş; engin.

b. muktedir, kâdir.

c. 22 (a)’ya bak.

**وَسَّاْع**
**وَسَّاْع** 28,
a. 22 (a)’ya bak.

**أَوْسَعَ**
İsm-i fâil: **أَوْسَعَ** IV,
a. zengin, müreffeh.

**مُتَّسِع**
**مُتَّسِع** [ism-i fâil
a. VIII], 25 (a), (b)’ye bak.

**اِتَّسَاع**
**اِتَّسَاع** [mastar
a. VIII], 3t (a)’ya bak.

b. şümullülük (belâgat).

**سَعَة**
**سَعَة**
a. 3 ve 3t’ye bak.

**مَا أَسَعُ ذٰلِكَ**
**مَا أَسَعُ ذٰلِكَ** **وَسڤعَ** I
a. bunu yapamaz.

**أَللَّهُمَّ سَعْ عَلَيْنَا**
**أَللَّهُمَّ سَعْ عَلَيْنَا**
a. Ey Allah! bize lütfet!

**لِيَسَعْكَ بَيْتُكَ**
**لِيَسَعْكَ بَيْتُكَ**
a. Evinde kal.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وسع
وَسِعَ - يَسَعُ - وُسْع - وَاسِع - وَاسِعة - سِعَة - أَوسَعَ - يُوْسِعُ - مُوْسِع - مُوْسِعُوْن - اليَسَع
وَسِعَ - يَسَعُ + كائن أو مكان + شيئاً: يكفي حجمه وقدره لشيء بسهولة: يكون له حيز من المكان، كافٍ وزيادة قليلاً عن اللازم،  ليشغل حجماً محدداً، أو يكون له مقدار من المال أو الطاقة، كافٍ وزيادة قليلاً عن اللازم، لتمويل أو عمل شيء
وُسْع: اسم فعل " وَسِعَ - يَسَعُ ": القدرة الاستيعابية: المقدار من الحجم والقدرة، الكافي بسهولة لاستيعاب شيء أو حمله أو تمويله
وَاسِع: اسم فاعل صفة مشبهة من " وَسِعَ - يَسَعُ ": ذو حجم وقدرة ومقدار كافٍ بسهولة لاستيعاب حجم كائن آخر أو لحمله أو تمويله
﴿والله يضاعف لمن يشاء والله واسع عليم﴾: واسع القدرة والرزق والعطاء
وَاسِعة: مؤنث " وَاسِع"
سَعَة: أصلها " وَسعة " على وزن " فَعلَة" اسم فعل للمرة من " وَسِعَ - يَسَعُ": مقدار من المكان أو القدرة يكفي بسهولة لاستيعاب حجم كائن آخر أو لحمله أو تمويله، وذلك لحال مراد مخصوص
أَوسَعَ - يُوْسِعُ: على وزن " أفعَلً " من " وَسِعَ - يَسَعُ ": جعله " يَسَعُ ": يزيد في أبعاد الشيء ليصبح كافياً بسهواة من حيث الحجم والمقداروالطاقة، لاستيعاب حجم كائن آخر أو لحمله أو تمويله
مُوْسِع - المُوْسِع: اسم فاعل صفة مشبهة من " أَوسَعَ - يُوْسِعُ: الذي " يوسِع ": المليء الذي يستطيع أن يجعل الآخر " يَسَعُ "  عملاً أو نفقة أو حجماً
مُوْسِعون: حمع " مُوْسِع "
اليـَسـَع: اسم نبي من أنبياء الله عليهم السلام، ومعناه قريب من معنى هارون: الواسع الصدر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " السعة والفسح والزيادة في الحجم والأبعاد عن المطلوب"، وهي:
وَسِعَ - يَسَعُ، هَرَنَ - يَهْرُنُ - هَارُوْن، رَحُبَ - يَرْحُبُ، فَسَحَ - يَفْسَحُ، عَرُضَ - يَعْرُضُ، سَاحَ - يَسُوْحُ

وسع
الله ربنا وسع
علما	﴿وحاجه قومه قال أتحاجوني في الله وقد هداني ولا أخاف ما تشركون به إلا أن يشاء ربي شيئا وسع ربي كل شيء علما أفلا تتذكرون(80)﴾ الأنعام ﴿قد افترينا على الله كذبا إن عدنا في ملتكم بعد إذ نجانا الله منها وما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء الله ربنا وسع ربنا كل شيء علما على الله توكلنا ربنا افتح بيننا وبين قومنا بالحق وأنت خير الفاتحين(89)﴾ الأعراف
رحمة وعلماً	﴿إنما إلهكم الله الذي لا إله إلا هو وسع كل شيء علما (98)﴾ طه ﴿الذين يحملون العرش ومن حوله يسبحون بحمد ربهم ويؤمنون بهويستغفرون للذين آمنوا ربنا وسعت كل شيء رحمة وعلما فاغفر للذين تابوا واتبعوا سبيلك وقهم عذاب الجحيم(7)﴾ غافر
رحمته وسعت كل شيء	﴿واكتب لنا في هذه الدنيا حسنة وفي الآخرة إنا هدنا إليك قال عذابي أصيب به من أشاء ورحمتي وسعت كل شيءفسأكتبها للذين يتقون ويؤتون الزكاة والذين هم بآياتنا يؤمنون(156)﴾ الأعراف ﴿فإن كذبوك فقل ربكم ذو رحمة واسعة ولا يرد بأسه عن القوم المجرمين(147)﴾ الأنعام
كرسيه	﴿الله لا إله إلا هو الحي القيوم لا تأخذه سنة ولا نوم له ما في السماوات وما في الأرض من ذا الذي يشفع عنده إلا بإذنه يعلم ما بين أيديهم وما خلفهم ولا يحيطون بشيء من علمه إلا بما شاء وسع كرسيه السماوات والأرض ولا يئوده حفظهما وهو العلي العظيم(255)﴾ البقرة
وسع -  وسعها
- رزق الأولاد  	﴿والوالدات يرضعن أولادهن حولين كاملين لمن أراد أن يتم الرضاعة وعلى المولود له رزقهن وكسوتهن بالمعروف لا تكلف نفس إلا وسعها لا تضار والدة بولدها ولا مولود له بولده وعلى الوارث مثل ذلك فإن أرادا فصالا عن تراض منهما وتشاور فلا جناح عليهما وإن أردتم أن تسترضعوا أولادكم فلا جناح عليكم إذا سلمتم ما آتيتم بالمعروف واتقوا الله واعلموا أن الله بما تعملون بصير(233)﴾ البقرة
- الإنفاق على اليتيم  	﴿ولا تقربوا مال اليتيم إلا بالتي هي أحسن حتى يبلغ أشده وأوفوا الكيل والميزان بالقسط لا نكلف نفسا إلا وسعهاوإذا قلتم فاعدلوا ولو كان ذا قربى وبعهد الله أوفوا ذلكم وصاكم به لعلكم تذكرون(152)﴾ الأنعام
الإنفاق على الصالحات  	﴿لا يكلف الله نفسا إلا وسعها لها ما كسبت وعليها ما اكتسبت ربنا لا تؤاخذنا إن نسينا أو أخطأنا ربنا ولا تحمل علينا إصرا كما حملته على الذين من قبلنا ربنا ولا تحملنا ما لا طاقة لنا به واعف عنا واغفر لنا وارحمنا أنت مولانا فانصرنا على القوم الكافرين (286)﴾ البقرة
الإنفاق العام  	﴿والذين آمنوا وعملوا الصالحات لا نكلف نفسا إلا وسعها أولئك أصحاب الجنة هم فيها خالدون(42)﴾ الأعراف ﴿ولا نكلف نفسا إلا وسعها ولدينا كتاب ينطق بالحق وهم لا يظلمون(62)﴾ المؤمنون
اليسع
 	﴿وإسماعيل واليسع ويونس ولوطا وكلا فضلنا على العالمين(86)﴾ الأنعام ﴿واذكر إسماعيل واليسع وذا الكفل وكل من الأخيار(48)﴾ ص
واسع - واسعة
أرض الله واسعة	﴿ياعبادي الذين آمنوا إن أرضي واسعة فإياي فاعبدوني(56)﴾ العنكبوت { قل ياعباد الذين آمنوا اتقوا ربكم للذين أحسنوا في هذه الدنيا حسنة وأرض الله واسعة إنما يوفى الصابرون أجرهم بغير حساب(10)   الزمر ﴿إن الذين توفاهم الملائكة ظالمي أنفسهم قالوا فيم كنتم قالوا كنا مستضعفين في الأرض قالوا ألم تكن أرض الله واسعة فتهاجروا فيها فأولئك مأواهم جهنم وساءت مصيرا (97)﴾ النساء
الله واسع
لتوجه عباده	﴿ولله المشرق والمغرب فأينما تولوا فثم وجه الله إن الله واسع عليم (115)﴾ البقرة
لمثابة عباده	﴿مثل الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله كمثل حبة أنبتت سبع سنابل في كل سنبلة مائة حبة والله يضاعف لمن يشاء والله واسع عليم (261)﴾ البقرة ﴿الشيطان يعدكم الفقر ويأمركم بالفحشاء والله يعدكم مغفرة منه وفضلا والله واسع عليم (268)﴾ البقرة
لهدي عباده	﴿ولا تؤمنوا إلا لمن تبع دينكم قل إن الهدى هدى الله أن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم أو يحاجوكم عند ربكم قل إن الفضل بيد الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم (73)﴾ آل عمران ﴿ياأيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم(54)﴾ المائدة
لرزق عباده	﴿وإن يتفرقا يغن الله كلا من سعته وكان الله واسعا حكيما (130)﴾ النساء ﴿وأنكحوا الأيامى منكم والصالحين من عبادكم وإمائكم إن يكونوا فقراء يغنهم الله من فضله والله واسع عليم (32)﴾ النور
ذو رحمة واسعة	﴿فإن كذبوك فقل ربكم ذو رحمة واسعة ولا يرد بأسه عن القوم المجرمين(147)﴾ الأنعام ﴿واكتب لنا في هذه الدنيا حسنة وفي الآخرة إنا هدنا إليك قال عذابي أصيب به من أشاء ورحمتي وسعت كل شيء فسأكتبها للذين يتقون ويؤتون الزكاة والذين هم بآياتنا يؤمنون(156)﴾ الأعراف
مغفرة	﴿الذين يجتنبون كبائر الإثم والفواحش إلا اللمم إن ربك واسع المغفرة هو أعلم بكم إذ أنشأكم من الأرض وإذ أنتم أجنة في بطون أمهاتكم فلا تزكوا أنفسكم هو أعلم بمن اتقى(32)﴾ النجم
سعة - سعته
 	{ وإن يتفرقا يغن الله كلا من سعته وكان الله واسعا حكيما(130)  النساء
ذو السعة أولوا السعة	﴿لينفق ذو سعة من سعته ومن قدر عليه رزقه فلينفق مما آتاه الله لا يكلف الله نفسا إلا ما آتاها سيجعل الله بعد عسر يسرا(7)﴾ الطلاق ﴿ولا يأتل أولوا الفضل منكم والسعة أن يؤتوا أولي القربى والمساكين والمهاجرين في سبيل الله وليعفوا وليصفحوا ألا تحبون أن يغفر الله لكم والله غفور رحيم(22)﴾ النور
يؤت سعة  	﴿وقال لهم نبيهم إن الله قد بعث لكم طالوت ملكا قالوا أنى يكون له الملك علينا ونحن أحق بالملك منه ولم يؤت سعة من المال قال إن الله اصطفاه عليكم وزاده بسطة في العلم والجسم والله يؤتي ملكه من يشاء والله واسع عليم(247)﴾ البقرة
يجد سعة	﴿ومن يهاجر في سبيل الله يجد في الأرض مراغما كثيرا وسعة ومن يخرج من بيته مهاجرا إلى الله ورسوله ثم يدركه الموت فقد وقع أجره على الله وكان الله غفورا رحيما(100)﴾ النساء
المملوك الذي لا يقدر على شيء  	﴿ضرب الله مثلا عبدا مملوكا لا يقدر على شيء ومن رزقناه منا رزقا حسنا فهو ينفق منه سرا وجهرا هل يستوون الحمد لله بل أكثرهم لا يعلمون(75)﴾ النحل ﴿وضرب الله مثلا رجلين أحدهما أبكم لا يقدر على شيء وهو كل على مولاه أينما يوجه لا يأت بخير هل يستوي هو ومن يأمر بالعدل وهو على صراط مستقيم(76)﴾ النحل
أوسع - يوسع
السماء	﴿والسماء بنيناها بأييد وإنا لموسعون (47)﴾ الذاريات
الموسع
الإتفاق على قدر السعة - الطلاق	{ لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمْ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ (236) النساء
مختار الصحاح
● [وسع] و س ع: وَسِعَه الشيء بالكسر يَسَعُه سَعَةً بالفتح و الوُسْعُ و السَّعَة بالفتح الجدة والطاقة ﴿لينفق ذو سعة من سعته﴾ أي على قدر سعته و أَوْسَعَ الرجل صار ذا سعة وغنى ومنه قوله تعالى ﴿والسماء بنيناها بأيْد وإنا لموسعون﴾ أي أغنياء قادرون ويقال أَوْسَعَ الله عليك أي أغناك و التَّوْسيع خلاف التضييق تقول وَسَّعَ الشيء فاتَّسَعَ و اسْتَوْسَع أي صار وَاسِعا و تَوَسَّعُوا في المجلس تفسحوا و يَسَعُ اسم من أسماء العجم وقد أدخل عليه الألف واللام وهما لا يدخلان على نظائره نحو يعمر ويزيد ويسكر إلا في ضرورة الشعر وقرئ واليَسَع والَّليْسَع بلامين
الراغب
وسع
- السعة تقال في الأمكنة، وفي الحال، وفي الفعل كالقدرة والجود ونحو ذلك. ففي المكان نحو قوله: }إن أرضي واسعة﴿[العنكبوت/56]،﴾ألم تكن أرض الله واسعة﴿[النساء/97]،﴾وأرض الله واسعة﴿[الزمر/10] وفي الحال قوله تعالى:﴾لينفق ذو سعة من سعته﴿[الطلاق/7] وقوله:﴾ومتعوهن على الموسع قدره﴿[البقرة/236] والوسع من القدرة: ما يفضل عن قدر المكلف. قال تعالى:﴾لا يكلف الله نفسا إلاوسعها﴿[البقرة/286] تنبيها أنه يكلف عبده دوين ما ينوء به قدرته، وقيل: معناه يكلفه ما يثمر له السعة. أي: جنة عرضها السموات والأرض كما قال:﴾يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر﴿[البقرة/185] وقوله:﴾وسع ربنا كل شيء علما﴿[الأعراف/89] فوصف له نحو:﴾أحاط بكل شيء علما﴿[الطلاق/12] وقوله:﴾والله واسع عليم﴿[البقرة/268]،﴾وكان الله واسعا حكيما﴿[النساء/130] فعبارة عن سعة قدرته وعلمه ورحمته وإفضاله كقوله:﴾وسع ربي كل شيء علما﴿[الأنعام/80]﴾ورحمتي وسعت كل شيء﴿[الأعراف/156]، وقوله:﴾وإنا لموسعون﴿[الذاريات/47] فإشارة إلى نحو قوله:﴾الذي أعطى كل شيء خلقه ثم هدى{ [طه/50] ووسع الشيء: اتسع. والوسع: الجدة والطاقة، ويقال: ينفق على قدر وسعه. وأوسع فلان: إذا كان له الغنى، وصار ذا سعة، وفرس وساع الخطو: شديد العدو.
ملخص اللسان
1.     في أَسْمائِه سبحانه وتعالى الواسِعُ: هو الذي وَسِعَ رِزْقُه جميعَ   خَلْقِه ووَسِعتْ رحمتُه كل شيء وغِناه كل فَقْرٍ.  الواسع من أَسماءِ الله الكثيرُ العطاءِ الذي يَسَعُ لما يُسْأَلُ، الواسِعُ المُحِيطُ بكل شيء من قوله وَسِعَ كل شيءٍ عِلْماً؛
2.  والسعة: نقبض الضِّيق، وقد وَسِعَه يَسَعُه ويَسِعُه سَعةً،ووسُع، بالضم، وساعةً، فهو وَسِيعٌ.وشيءٌ وَسِيعٌ وأَسِيعٌ: واسِعٌ.ووَسِعَ الشيءَ الشيءَ: لم يَضِقْ عنه. ويقال: لا يَسَعُني شيء ويَضِيقَ عنك أَي وأَن يَضِيقَ عنك؛ يقول: متى وَسِعَني شيءٌ وَسِعَكَ. ويقال: إِنه لَيَسَعُني ما وَسِعَك. والتوْسِيعُ: خلاف التضْيِيقِ. ووسَّعْتُ البيتَ وغيره فاتَّسَعَ واسْتَوْسَعَ.
3.     واتَّسَعَ: كَوَسِعَ.ويَتَّسِعُ أَكثرُ وأَقْيَسُ.
4.     واسْتَوْسَعَ الشيءَ: وجده واسِعاً وطلبَه واسِعاً،
5.     وأَوْسَعَه ووَسَّعَه: صيَّره واسعاً. وقوله تعالى: والسماءَ بنيناها بأَيد وإِنا لَمُوسِعُون؛ أَراد جعلنا بينها وبين الأَرض سَعةً،جعل أَوْسَعَ بمعنى وَسَّعَ،
6.  وقيل: أَوْسَعَ الرجلُ صار ذا سَعةٍ وغِنًى،وقوله: وإنا لموسعون أَي أَغنِياءُ قادِرون. ويقال: أَوْسَعَ الله عليك أَي أَغناكَ. ورجل مُوسِعٌ: وهو المَلِيءُ.والسَّعةُ: الغِنى والرفاهِيةُ، على المثل. ووَسِعَ ع عليه يَسَعُ سَعةً ووَسَّعَ، كلاهما: رَفَّهَه وأَغناه.
7.     وأَوْسَعَه الشيءَ: جعله يَسَعُه؛
8.     وتَوَسَّعُوا في المجلس أَي تَفَسَّحُوا.
9.  ويقال: ما أَسَعُ ذلك أَي ما أُطِيقُه، ولا يَسَعُني هذا الأَمر مثله. ويقال: هل تَسَعُ ذلك أَي هل تُطِيقُه؟ والوُسْعُ   والوُسْعُ والسَّعةُ: الجِدةُ والطاقةُ، وقيل: هو قَدْرُ جِدةِ الرجل وقَدْرُه ذاتُ اليد.
10.          ويقال: هذا الكَيْلُ يَسَعُ ثلاثةَ أَمْناء، وهذا الوِعاءُ يَسَعُ عشرين كيْلاً، وهذا الوعاء يسعه عشرون كيلاً، على مثال قولك: أَنا أَسعُ هذا الأَمْرَ، وهذا الأَمْرُ يَسَعُني،
11.                        ويقال: إِنه لفي سَعةٍ من عَيْشِه. والسَّعةُ: أَصلها وُسْعة فحذفت الواو ونقصت.
12.                        ويقال: لِيَسَعْكَ بيتُك، معناه القَرارُ.
13.                        جمل وَساعٌ،بالفتح، أَي واسع الخَطْو سَرِيعُ السيْر.
14.                       واليَسَعُ: اسم نبيّ هذا إِن كان عربيّاً،
لسان العرب
● - وسع: في أَسْمائِه سبحانه وتعالى الواسِعُ: هو الذي وَسِعَ رِزْقُه جميعَ   خَلْقِه ووَسِعتْ رحمتُه كل شيء وغِناه كل فَقْرٍ. وقال ابن الأَنباري:   الواسع من أَسماءِ الله الكثيرُ العطاءِ الذي يَسَعُ لما يُسْأَلُ، قال:   وهذا قول أَبي عبيدة. ويقال: الواسِعُ المُحِيطُ بكل شيء من قوله وَسِعَ كل   شيءٍ عِلْماً؛ وقال:   أُعْطِيهِمُ الجَهْدَ مِني بَلْهَ ما أَسَعُ   معناه فَدَعْ ما أُحِيطُ به وأَقْدِر عليه، المعنى أُعطيهم ما لا أَجده   إِلاَّ بالجَهْدِ فَدَعْ ما أُحيطُ به. وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى:   فأَينما تُوَلُّوا فَثَمَّ وجهُ الله إِنّ الله واسِع عليم؛ يقول: أَينما   تولوا فاقصدوا وجه الله تَيَمُّمكم القِبْلة، إِن الله واسع عليم، يدل على   أَنه تَوْسِعةٌ على الناسِ في شيء رَخَّصَ لهم؛ قال الأَزهري: أَراد   التحري عند إِشْكالِ القبلة.   والسعة: نقبض الضِّيق، وقد وَسِعَه يَسَعُه ويَسِعُه سَعةً، وهي قليلة،   أَعني فَعِيلَ يَفْعِلُ وإِنما فتحها حرف الحلق، ولو كانت يَفْعَلُ ثبتت   الواو وصحت إِلاَّ بحسَب ياجَلُ. ووسُع، بالضم، وساعةً، فهو وَسِيعٌ.   وشيءٌ وَسِيعٌ وأَسِيعٌ: واسِعٌ. وقوله تعالى: للذين أَحسنوا في هذه الدنيا   حسَنةٌ وأَرْضُ اللهِ واسعةٌ؛ قال الزجاج: إِنما ذُكِرَتْ سَعةُ الأَرضِ   ههنا لمن كان مع من يعبد الأَصنام فأَمِرَ بالهجرة عن البلَد الذي يُكره   فيه على عِبادَتِها كما قال تعالى: أَلم تكن أَرضُ اللهِ واسِعةً   فتُهاجِرُوا فيها؛ وقد جرى ذِكْرُ الأَوْثانِ في قوله: وجعل لله أَنداداً ليُضِلَّ   عن سبيلِه. واتَّسَعَ: كَوَسِعَ. وسمع الكسائي: الطريق ياتَسِعُ،   أَرادوا يَوْتَسِعُ فأَبدلوا الواو أَلفاً طلباً للخفة كما قالوا ياجَلُ ونحوه،   ويَتَّسِعُ أَكثرُ وأَقْيَسُ. واسْتَوْسَعَ الشيءَ: وجده واسِعاً وطلبَه   واسِعاً، وأَوْسَعَه ووَسَّعَه: صيَّره واسعاً. وقوله تعالى: والسماءَ   بنيناها بأَيد وإِنا لَمُوسِعُون؛ أَراد جعلنا بينها وبين الأَرض سَعةً،   جعل أَوْسَعَ بمعنى وَسَّعَ، وقيل: أَوْسَعَ الرجلُ صار ذا سَعةٍ وغِنًى،   وقوله: وإنا لموسعون أَي أَغنِياءُ قادِرون. ويقال: أَوْسَعَ الله عليك   أَي أَغناكَ. ورجل مُوسِعٌ: وهو المَلِيءُ. وتَوَسَّعُوا في المجلس أَي   تَفَسَّحُوا. والسَّعةُ: الغِنى والرفاهِيةُ، على المثل. ووَسِعَ ع عليه   يَسَعُ سَعةً ووَسَّعَ، كلاهما: رَفَّهَه وأَغناه. وفي النوادر: اللهم سَعْ   عليه أَي وسِّعْ عليه. ورجل مُوَسَّعٌ عليه الدنيا: مُتَّسعُ له فيها.   وأَوْسَعَه الشيءَ: جعله يَسَعُه؛ قال امرؤ القيس:   فَتُوسِعُ أَهْلَها أَقِطاً وسَمْناً،   وحَسْبُك من غِنًى شِبَعٌ ورِيُّ   وقال ثعلب: قيل لامرأَة أَيُّ النساءِ أَبْغَضُ إِليْكِ؟ فقالت: التي   تأْكل لَمّاً،وتُوسِعُ الحيَّ ذمّاً. وفي الدعاء: اللهم أَوْسِعْنا   رَحْمَتَكَ أَي اجعلها تَسَعُنا. ويقال: ما أَسَعُ ذلك أَي ما أُطِيقُه، ولا   يَسَعُني هذا الأَمر مثله. ويقال: هل تَسَعُ ذلك أَي هل تُطِيقُه؟ والوُسْعُ   والوُسْعُ والسَّعةُ: الجِدةُ والطاقةُ، وقيل: هو قَدْرُ جِدةِ الرجل   وقَدْرُه ذاتُ اليد. وفي الحديث: إِنكم لن تَسَعُوا الناسَ بأَموالكم   فَسَعُوهم بأَخْلاقِكم، أَي لا تَتَّسِعُ أَمْوالُكم لعَطائِهم فوَسِّعُوا   أَخْلاقَكم لِصُحْبتهم. وفي حديث آخر قاله، صلى الله عليه وسلم: إِنكم لا   تَسَعُونَ الناسَ بأَموالِكم فلْيَسَعْهم منكم بَسْطُ الوجه. وقد أَوْسَعَ   الرجلُ: كثُرَ مالُه. وفي التنزيل: على المُوسِعِ قَدَرُه وعلى المُقْتِرِ   قَدَرُه. وقال تعالى: ليُنفِقْ ذُو سَعةٍ من سَعَتِه؛ أَي على قدر سعته،   والهاء عوض من الواو. ويقال: إِنه لفي سَعةٍ من عَيْشِه. والسَّعةُ:   أَصلها وُسْعة فحذفت الواو ونقصت. ويقال: لِيَسَعْكَ بيتُك، معناه القَرارُ.   ويقال: هذا الكَيْلُ يَسَعُ ثلاثةَ أَمْناء، وهذا الوِعاءُ يَسَعُ عشرين   كيْلاً، وهذا الوعاء يسعه عشرون كيلاً، على مثال قولك: أَنا أَسعُ هذا   الأَمْرَ، وهذا الأَمْرُ يَسَعُني، والأَصل في هذا أَن تدخل في وعلى ولام   لأَنَّ قولك هذا الوعاء يَسَعُ عشرين كيلاً أَي يتسع لذلك، ومثله: هذا   الخُفُّ يَسَعُ رجلي أَي يَسَعُ لرجلي أَي يَتَّسِعُ لها وعليها. وتقول: هذا   الوِعاءُ يَسَعُه عشرون كيلاً، معناه يسع فيه عشرون كيلاً أَي يَتَّسِعُ   فيه عشرون كيلاً، والأَصل في هذه المسأَلة أَن يكون بِصفة، غير أَنهم   يَنْزِعُون الصفات من أَشياءَ كثيرة حتى يتصل الفعل إِلى ما يليه ويُفْضِيَ   إِليه كأَنه مَفْعول به، كقولك: كِلْتُكَ واسْتَجَبْتك ومَكَّنْتُكَ أَي   كِلْتُ لك واستجبت لك ومكنت لك. ويقال: وسِعَتْ رحْمتُهُ كلَّ شيء ولكلِّ شيء   وعلى كلِّ شيء؛ قال الله عز وجل: وَسِعَ كُرْسِيُّه السمواتِ والأَرضَ،   أَي اتَّسَعَ لها. ووَسِعَ الشيءَ الشيءَ: لم يَضِقْ عنه. ويقال: لا   يَسَعُني شيء ويَضِيقَ عنك أَي وأَن يَضِيقَ عنك؛ يقول: متى وَسِعَني شيءٌ   وَسِعَكَ. ويقال: إِنه لَيَسَعُني ما وَسِعَك. والتوْسِيعُ: خلاف   التضْيِيقِ. ووسَّعْتُ البيتَ وغيره فاتَّسَعَ واسْتَوْسَعَ.   ووَسُعَ الفرسُ، بالضم، سَعةً ووَساعةً، وهو وَساعٌ: اتَّسَعَ في السير.   وفرس وَساعٌ إِذا كان جَواداً ذا سَعةٍ في خَطْوِه وذَرْعِه. وناقةٌ   وَساعٌ: واسِعةُ الخَلْق؛ أَنشد ابن الأَعرابي:   عَيْشُها العِلْهِزُ المُطَحَّنُ بالقَتْـ   ـتِ، وإِيضاعُها القَعُودَ الوَساعا   القَعُودُ من الإِبل: ما اقْتُعِد فَرُكِبَ. وفي حديث جابر: فضرب رسولُ   الله، صلى الله عليه وسلم، عَجُزَ جَملي وكان فيه قِطافٌ فانطلق أَوْسَعَ   جملٍ رَكِبْتُه قَطُّ أَي أَعْجَلَ جمَلٍ سَيْراً. يقال: جمل وَساعٌ،   بالفتح، أَي واسع الخَطْو سَرِيعُ السيْر. وفي حديث هشام يصف ناقة: إِنها   لمِيساعٌ أَي واسعة الخَطْو، وهو مِفْعالٌ، بالكسر، منه. وسَيْرٌ وَسِيعٌ   ووَساعٌ: مُتَّسِعٌ. واتَّسَعَ النهارُ وغيره: امْتَدَّ وطالَ. والوَساعُ:   الندْبُ لِسَعةِ خلقه.   وما لي عن ذاك مُتَّسَعٌ أَي مَصْرِفٌ.   وسَعْ: زجْرٌ للإِبل كأَنهم قالوا: سَعْ يا جملُ في معنى اتَّسِعْ في   خَطْوكَ ومشيك.   واليَسَعُ: اسم نبيّ هذا إِن كان عربيّاً، قال الجوهري: يَسَعُ اسم من   أَسماءِ العجم وقد أُدخل عليه الأَلف واللام، وهما لا يدخلان على نظائره   نحو يَعْمَرَ ويَزيدَ ويَشْكُرَ إِلاَّ في ضرورة الشعر؛ وأَنشد الفرَّاءُ   لجرير:   وجَدْنا الوَلِيدَ بنَ اليَزِيدِ مُبارَكاً،   شدِيداً بأَعْباءِ الخِلافةِ كاهِلُهْ   وقرئَ: والْيَسَع واللَّيْسَع أَيضاً، بلامين. قال الأَزهري: ووَسِيعٌ   ماءٌ لبني سعْدٍ؛ وقال غيره: وَسِيعٌ ودُحْرُضٌ ماءَانِ بين سَعْدٍ وبني   قُشَيْرٍ، وهما الدُّحْرُضانِ اللذان في شعر عَنْتَرةَ إِذ يقول:   شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْنِ فأَصْبَحَتْ   زَوْراءَ، تَنْفِرُ عن حِياضِ الدَّيْلَمِ
مقاييس اللغة:
(وسع) الواو والسين والعين: كلمةٌ تدلُّ على خلافِ الضِّيق والعُسْر. يقال وَسُع الشَّيءُ واتَّسَعَ. والوُسْع: الغِنَى. والله الواسعُ أي الغنيّ. والوُسْع: الجِدَةُ والطّاقة. وهو يُنفِق على قدر وُسْعِه. وقال تعالى في السَّعة: ﴿لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ﴾ [الطلاق 7]. وأوْسَعَ الرّجُل: كان ذا سَعَة. والفَرسُ الذَّريعُ الخَطْو: وَسَاعٌ.
القاموس المحيط:
وَسِعَه الشيءُ، بالكسر يَسَعُه، كَيَضَعُهُ، سَِعَةً، كدَعَةٍ، وزِنَةٍ. وما أسَعُ ذاكَ ما أُطيقُهُ.
واللهُمَّ سَعْ عَلَيْنا، أي: وَسِّعْ " ولْيَسَعْكَ بَيْتُكَ " : أمرٌ بالقرارِ فيه. وهذا الإِناءُ يَسَعُ عِشرينَ كَيْلاً، أي: يَتَّسِعُ لعشرينَ. وهذا يَسَعُه عِشْرونَ كَيْلاً، أي: يَتَّسِعُ فيه عشرونَ. ويقالُ: وسِعَتْ رَحْمَةُ الله كلَّ شيءٍ، ولكلِّ شيءٍ، وعلى كلِّ شيءٍ. والواسِعُ: ضِدُّ الضَّيِّقِ، كالوَسيعِ، و في الأَسْماءِ الحُسْنَى: الكثيرُ العَطاءِ الذي يَسَعُ لما يُسْألُ، أو المُحيطُ بكلِّ شيءٍ، أو الذي وَسِعَ رِزْقُه جميعَ خَلْقِه، ورَحْمَتُهُ كُلَّ شيءٍ. وواسِعُ بنُ حَبَّانَ: في صُحْبَتِهِ خِلافٌ. والوُِسْعُ، مُثَلَّثَةً: الجِدَةُ، والطَّاقَةُ، كالسَّعَةِ، والهاءُ عِوَضٌ عن الواوِ. وكسَحابٍ: النَّدْبُ، و من الخَيْلِ: الجَوادُ، أو الواسِعُ الخَطْوِ والذَّرْعِ، كالوَسيعِ، وقد وَسُعَ، كَكَرُمَ، وساعَةً وسَعَةً. ووَسِيعٌ: ماءٌ بينَ بَني سَعْدٍ وبَني قُشَيْرٍ. ويَسَعُ، كيَضَعُ: اسمٌ أعْجَمِيٌّ أُدْخِلَ عليه ألْ، ولا يَدْخُلُ على نَظائِرِهِ كَيَزيدَ، وقُرِىءَ: " واللَّيْسَعَ " بِلامَيْنِ. وأوسعَ: صارَ ذا سَعَةٍ، و اللَّهُ تعالى عليه: أَغْناهُ، كوَسَّعَ عليه.
" وإِنَّا لمُوسِعُونَ " : أغْنِياءُ قادِرونَ، وتَوَسَّعُوا في المَجْلِس: تَفَسَّحوا.
ووَسَّعه تَوْسيعاً: ضِدُّ ضَيَّقَهُ، فاتَّسَعَ واسْتَوْسَعَ.
تاج العروس:
وسع
وَسِعَهُ الشَّيءُ بالكَسْرِ يَسَعُه كيَضَعُه سَعَةً كدَعَةٍ وزِنَةٍ وعلى الأوَّلِ اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ وقَرَأَ زَيْدُ بنُ عليّ : ولمْ يُؤْتَ سِعَةً بالكَسْرِ
ويُقَالُ : إنَّهُ يَسَعُنِي ما يَسَعُكَ ولا يَسَعُنِي شَيءٌ ويَضِيقُ عَنْكَ ولا يَسَعُكَ أنْ تَفْعَلَ كذا كما في الأساسِ زادَ الجَوْهَرِيُّ أي : وأنْ يَضِيقَ عَنْكَ بلْ مَتى وَسِعَنِي شَيءٌ وَسِعَكَ
ويُقَالُ : ما أسَعُ ذلكَ أي : ما أُطِيقُه . وهَلْ تَسَعُ هذا ؟ أي : هَلْ تُطِيقُه وهُوَ مجازٌ قالَ الجَوْهَرِيُّ : إنَّمَا سَقَطَتِ الواوُ منْهُ في المُسْتَقْبَلِ لما ذكَرْنَاهُ في بابِ الهَمْزَةِ في وَطِيءَ يَطَأُ
وفي النَّوادِرِ : اللهمَّ سَعْ عَلَيْنَا أي : وسِّعْ
ويُقَالُ : لِيَسَعْكَ بَيْتُكَ : أمْرٌ بالقرارِ فيهِ وقدْ وَسِعَهُ بَيْتُه
ويُقَالُ : هذا الإناءُ يَسَعُ عِشْرِينَ كَيْلاً أي : يَتَّسِعُ لعِشْرِينَ وهذا يَسَعُه عِشْرُونَ كَيْلاً أي يَتَّسِعُ فيهِ عِشْرُونَ على مِثَالِ قَوْلكَ : أنا أسَعُ هذا الأمْرَ وهذا الأمْرُ يَسَعُنِي قالَ أبو زُبَيْدٍ الطائِيُّ :
حَمّالُ أثْقَالِ أهْلِ الوُدِّ آوِنَةً ... أُعْطِيِهُم الجَهْدَ مِنِّي بَلْهَ ما أسَعُ والأصْلُ في هذا أنْ تَدْخُلَ في وعي واللامُ لأنَّ قَوْلَكَ : هذا الوِعَاءُ يَسَعُ عِشْرِينَ كَيْلاً مَعْنَاه : يَسَعُ لعِشْرِينَ كَيْلاً أي : يَتَّسِعُ لذلكَ ومِثْلُه : هذا الخُفُّ يَسَعُ رِجْلِي أي : يَتَّسِعُ لها وتَقُول : هذا الوِعاءُ يَسَعُهُ عِشْرُونَ كَيْلاً مَعْناه : يَسَعُ فيهِ عِشْرُونَ كَيْلاً أي يَتَّسِعُ فيهِ عِشْرُونَ كَيْلاً والأصْلُ في هذه المسألَةِ أنْ يَكُونَ بصِفَةٍ غَيْرَ أنَّهُمْ يَنْتَزِعُونَ الصِّفاتِ منْ أشْيَاءَ كَثِيرَةٍ حتى يَتَّصِلَ الفِعْلُ إلى ما يَلِيه ويُفْضِي إليْه كأنَّهُ مَفْعُولٌ بهِ كقَوْلِكَ : كِلْتُكَ ووَزَنْتُكَ واسْتَجَبْتُكَ ومَكّنْتُكَ أي : كِلْتُ لك ووزَنْتُ لك واسْتَجَبْتُ لكَ ومَكَّنْتُ لكَ
ويُقَالُ : وَسِعَتْ رَحْمَةُ اللهِ كُلَّ شَيءٍ ولكُلِّ شَيءٍ وعلى كُلِّ شَيءٍ وقوْلُه تعالى : وَسِعَ كُرْسِيُّه السَّمواتِ والأرْضِ أي : اتَّسَعَ وفي الحديثِ : إنَّكُمْ لنْ تَسَعُوا النّاسَ بأمْوَالِكُمْ فلْيَسَعْهُمْ مِنْكُمْ بَسْطُ وَجْهٍ وحُسْنُ خُلُقٍ وهُوَ مجازٌ
والواسِعُ : ضِدُّ الضَّيِّقِ كالوَسيعِ وقدْ وَسِعَهُ ولمْ يَضِقْ عنه
والواسعُ : في الأسْمَاءِ الحُسْنَى اخْتُلِفَ فيهِ فقيلَ : هُوَ الكَثِيرُ العَطَاءِ الّذِي يَسَعُ لما يُسْألُ قالَ ابنُ الأنْبَارِيِّ : وهذا قَوْلُ أبي عُبَيْدَةَ أو هُوَ المُحِيطُ بكُلِّ شَيءٍ من قَوْلِه : وَسعَ كُلَّ شَيءٍ عِلْماً أو هُوَ الّذِي وَسِعَ رِزْقُه جَمِيعَ خَلْقه و وَسِعَتْ رَحْمَتُه كُلَّ شَيءٍ ولكُلِّ شَيءٍ وعلى كُلِّ شَيءٍ
وواسِعُ بنُ حَبّانَ الأنْصَارِيُّ بفَتْحِ الحاءِ في صُحْبَتِهِ خِلافٌ قُتِلَ يَوْمَ الحَرَّةِ وأخُوه : يَحْيَى بنُ حَبّانَ رَوَى عن ابنِ عُمَرَ وابْنِ عَبّاسٍ وعنْهُ ابنْهُ مُحَمَّدٌ ومُحَمَّدٌ هذا منْ شُيُوخِ مالِكٍ وحَبّان بنُ واسِعِ بنِ حَبّانَ عنْ أبيهِ وعنْ عَمِّهِ وعَنْهُ ابنُ لَهِيعَةَ وقد تقَدَّمَ ذِكْرُه في حبب
والوَُسِعُ مُثَلَّثَةً : الجِدَةُ والغِنَى والرَّفاهِيَةُ على المَثَلِ والطَّاقَةُ كالسَّعَةِ بالفَتْحِ وقيلَ : هُوَ قَدْرُ جِدَةِ الرَّجُلِ وقُدْرَةُ ذاتِ اليَدِ والهاءُ في السَّعَةِ عِوَضٌ عن الواوِ كما مَرَّ في عِدَةٍ وسَيَأْتِي في زِنَةٍ كذلكَ
وقالَ اللَّيْثُ : الوَسَاعُ كسَحَابٍ : النَّدْبُ لِسَعَةِ خُلُقِه وقدْ مَرَّ لهُ أنَّ النَّدْبَ يُطْلَقُ على الخَفِيفِ في الحاجَةِ والسَّرِيعِ الظَّرِيفِ النَّجِيبِ ومنْهُ قَوْلُهُم : أراكَ نَدْباً في الحَوَائِجِ
والوَسَاعُ منَ الخَيْلِ : الجَوَادُ أو الواسِعُ الخَطْوِ والذَّرْعِ يُقَالُ : فَرَسٌ وَسَاعٌ قالَ المُسَيَّبُ بنُ عَلَسٍ :
فتَسَلَّ حاجَتَها إذا هِيَ أعْرَضَتْ ... بخَمِيصَةٍ سُرُحِ اليَدَيْنِ وَساعِ كالوَسِيعُ وقدْ وَسُعَ ككَرُمَ وساعَةً وسَعَةً : اتَّسَعَ في السَّيْرِ
ووَسيعٌ : ماءٌ وفي الصِّحاحِ : ووَسِيعٌ ودُحْرُضٌ : ماءَانِ بَيْنَ بَنِي سَعْدٍ وبَنِي قُشَيْرٍ وهُمَا الدُّحْرُضانِ اللَّذانِ في شِعْرِ عَنْتَرَةَ :
شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْنِ فأصْبَحَتْ ... زَوْراءَ تَنْفِرُ عنْ حِياضِ الدَّيْلَمِ وقالَ الأزْهَرِيُّ : وَسيعٌ : ماءٌ لبَني سَعْدٍ وأنْشَدَ الصّاغَانِيُّ قَوْلَ الشّاعِرِ :
مُقِيمٌ على بَنْبانَ يَمْنَعُ ماءَهُ ... وماءُ وَسِيعٍ ماءُ عَطْشَانَ مُرْمِلِ ويَسَعُ كيَضَعُ : اسم نَبِيٍّ منَ الأنْبِيَاءِ منْ ولَدِ هارُونَ عليهِ السّلامُ وهُوَ اسمٌ أعْجَمِيُّ أُدْخِلَ عليهِ ال ولا يَدْخُلُ على نَظَائِرِه كيَزيدَ ويَعْمَرَ كما في الصِّحاحِ وقُرِئَ واللَّيْسَعَ بلامَيْنِ وهي قِرَاءَةُ حَمْزَةَ والكِسَائِيِّ وخَلَفٍ والباقُونَ بلامٍ واحِدَةٍ
وأوْسَعَ الرَّجُلُ : صارَ ذا سَعَةٍ وغِنىً وهو مجازٌ : ومنْهُ قَولهُ تعالى : على المُوسِعِ قَدَرُهُ وعلى المُقْتِرِ قَدَرُهُ
ويُقَالُ : أوْسَعَ اللهُ تعالى عليهِ أي : أغْنَاهُ كما في الصِّحاحِ كوَسَّعَ عليهِ تَوْسِيعاً وهُوَ مجازٌ وقَوْلُه تعالى : والسَّماءَ بنَيْنَاهَا بأيْدٍ وإنَّا لمُوسِعُونَ أي : أغْنِيَاءَ قادِرُونَ من أوْسَعَ : صارَ ذا سَعَةٍ كما في الصِّحاحِ
وتَوَسَّعُوا في المَجْلِسِ أي : تَفَسَّحُوا كما في العُبابِ والصِّحاحِ
ووسَّعَهُ تَوْسِيعاً : ضِدُّ ضَيَّقَه كما في الصِّحاحِ فاتَّسَعَ واسْتَوْسَعَ : صارَ واسِعاً كما في الصِّحاحِ
وممّا يستدْرَكُ عليهِ : التَّوْسِعَةُ : السَّعَةُ وبه سَمَّى ابنُ السِّكِّيتِ كِتابَهُ وقد مَرَّ ذِكْرُه
ووَسِعَه يَسِعُه كوَرِثَ يَرِثَ لُغَةٌ قَلِيلَةٌ . ووَسُعَ الشّيءُ ككَرُمَ فهُوَ وَسِيعُ ووَسِعَ كفَرِحَ
واتَّسَعَ كوَسِعَ وسَمِعَ الكِسَائِيُّ : الطريق ياتَسِعُ أرادُوا : يَوْتَسِعُ فأبْدَلُوا الواوَ ألِفاً طَلَباً للخِفَّةِ كما قالُوا : ياجَلُ ونَحْوُه ويَتَّسِعُ أكْثَرُ وأقْيَسُ
واسْتَوْسَعَ الشَّيءَ : وجَدَهُ واسِعاً وطَلَبه واسِعاً
وأوْسَعَه صَيَّرَهُ واسِعاً وقيلَ في قَوْلِه تعالى : وإنّا لمُوسِعُونَ أي جَعَلْنا بَيْنَها وبَيْنَ الأرْضِ سَعَةً جَعَلَ أوْسَعَ بمَعْنَى وَسَّعَ
ووَسَعَ عليهِ يَسَعُ سَعَةً ووَسَّعَ كِلاهُمَا : رَفَّهَهُ وأغْنَاهُ
ورَجُلٌ مُوَسَّعٌ عليهِ الدُّنْيَا : مُتَّسعٌ له فيها
وأوْسَعَهُ الشَّيءُ : جَعَلَهُ يَسَعَهُ قالَ : امْرُؤُ القيسِ :
فتُوسِعُ أهْلَهَا أقِطاً وسَمْناً ... وحَسْبُكَ منْ غِنىً شِبَعٌ ورِيُّ وفي الدُّعاءِ : اللَّهُمَّ أوْسِعْنا رَحْمَتَكَ أي : اجْعَلْها تَسَعُنا
وقال ثَعْلَبٌ : قيلَ لامْرَأَةٍ : أيُّ النِّسَاءِ أبْغَضُ إليْكِ ؟ فقالَتْ : الّتِي تأْكُلُ لمّاً وتُوسِعُ الحَيَّ ذَمّاً
وناقَةٌ وَساعٌ : واسِعَةٌ الخَلْقِ أنْشَدَ ابنُ الأعْرَابِيّ :
عَيْشُها العِلْهِزُ المُطَحَّنُ بالق ... تِّ وإيضاعُهَا القَعُودَ الوَساعَا وفي حديثِ جابِرٍ : رضي الله عنهُ : فانْطَلَقَ أوْسَعَ جَمَلٍ رَكِبْتُه قَطُّ أي : أعْجَلَ جَمَلٍ سَيْراً يُقَالُ : جَمَلٌ وَسَاعٌ أي : واسِعُ الخَطْوِ سَرِيعُ السَّيْرِ
ونَاقَةٌ مِيساعٌ : واسِعَةُ الخَطْوِ
وسَيْرٌ وَسِيعٌ ووَساعٌ : مُتَّسِعٌ
واتَّسَعَ النَّهارُ وغَيْرُه : امْتَدَّ وطالَ
ومالِي عنْ ذاكَ مُتَّسَعٌ أي مَصْرِفٌ
وسَعْ : زَجْرٌ للإبِلِ كأنَّهُم قالوا : سَعْ يا جَمَلُ في مَعْنَى اتَّسِعْ في خَطْوِكَ ومَشْيِكَ
وقالَ الزّجّاجُ : وَسَعَ اللهُ على الرَّجُلِ بالتَّخْفيفِ أي : أوْسَعَ عليْهِ
ووَساعٌ كسَحَابٍ : وادٍ منْ أوْدِيَةِ اليَمَنِ

##### Türkçe

وسع
**وَسِعَ - يَسَعُ - وُسْع - وَاسِع - وَاسِعة - سِعَة - أَوسَعَ - يُوْسِعُ - مُوْسِع - مُوْسِعُوْن - اليَسَع**
**وَسِعَ - يَسَعُ** + bir varlık veya yer + bir şeyi: hacmi ve ölçüsü bir şeye kolayca yeter; mekândan bir payı olur; yeterli ve gerekenden biraz fazla, belirli bir hacmi işgal etmek için; yahut paradan veya enerjiden bir miktarı olur; yeterli ve gerekenden biraz fazla, bir şeyi finanse etmek veya yapmak için.
**وُسْع**: fiil adı “ **وَسِعَ - يَسَعُ** ”: kapsama gücü: hacim ve güçten olan miktar; bir şeyi içine almaya veya taşımaya ya da finanse etmeye kolayca yetecek olan.
**وَاسِع**: “ **وَسِعَ - يَسَعُ** ”dan müşebbehe sıfat ism-i fâili: başka bir varlığın hacmini içine almaya veya onu taşımaya ya da finanse etmeye kolayca yetecek hacim, güç ve miktar sahibi olan.
﴿والله يضاعف لمن يشاء والله واسع عليم﴾: güç, rızık ve ihsan bakımından geniş olan.
**وَاسِعة**: “ **وَاسِع** ”ın müennesi.
**سَعَة**: aslı “ **وَسعة** ”dır, “ **فَعلَة** ” vezninde; “ **وَسِعَ - يَسَعُ** ”dan bir kerre için fiil adı: mekândan veya güçten bir miktar; başka bir varlığın hacmini içine almaya veya onu taşımaya ya da finanse etmeye kolayca yeter; bu da özel kastedilen bir hâl içindir.
**أَوسَعَ - يُوْسِعُ**: “ **وَسِعَ - يَسَعُ** ”dan “ **أفعَلً** ” vezninde: onu “ **يَسَعُ** ” kıldı: şeyin boyutlarında artırır ki hacim, miktar ve enerji bakımından, başka bir varlığın hacmini içine almaya veya onu taşımaya ya da finanse etmeye kolayca yeterli olsun.
**مُوْسِع - المُوْسِع**: “ **أَوسَعَ - يُوْسِعُ** ”dan müşebbehe sıfat ism-i fâili: “ **يوسِع** ” olan: dolu olan; başkasını iş, nafaka veya hacim bakımından “ **يَسَعُ** ” kılmaya gücü yeten.
**مُوْسِعون**: “ **مُوْسِع** ”in çoğulu.
**اليـَسـَع**: Allah’ın peygamberlerinden bir peygamberin adı—onlara selâm olsun—; manası Hârûn’un manasına yakındır: göğsü geniş olan.
Ve lafız, “istenenden fazla olarak hacimde ve boyutlarda genişlik, ferahlık ve artış” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**وَسِعَ - يَسَعُ**، **هَرَنَ - يَهْرُنُ - هَارُوْن**، **رَحُبَ - يَرْحُبُ**، **فَسَحَ - يَفْسَحُ**، **عَرُضَ - يَعْرُضُ**، **سَاحَ - يَسُوْحُ**
وسع
Allah Rabbimiz genişletti
ilmen	﴿وحاجه قومه قال أتحاجوني في الله وقد هداني ولا أخاف ما تشركون به إلا أن يشاء ربي شيئا وسع ربي كل شيء علما أفلا تتذكرون(80)﴾ الأنعام ﴿قد افترينا على الله كذبا إن عدنا في ملتكم بعد إذ نجانا الله منها وما يكون لنا أن نعود فيها إلا أن يشاء الله ربنا وسع ربنا كل شيء علما على الله توكلنا ربنا افتح بيننا وبين قومنا بالحق وأنت خير الفاتحين(89)﴾ الأعراف
rahmet ve ilim olarak	﴿إنما إلهكم الله الذي لا إله إلا هو وسع كل شيء علما (98)﴾ طه ﴿الذين يحملون العرش ومن حوله يسبحون بحمد ربهم ويؤمنون بهويستغفرون للذين آمنوا ربنا وسعت كل شيء رحمة وعلما فاغفر للذين تابوا واتبعوا سبيلك وقهم عذاب الجحيم(7)﴾ غافر
Rahmeti her şeyi kuşattı	﴿واكتب لنا في هذه الدنيا حسنة وفي الآخرة إنا هدنا إليك قال عذابي أصيب به من أشاء ورحمتي وسعت كل شيءفسأكتبها للذين يتقون ويؤتون الزكاة والذين هم بآياتنا يؤمنون(156)﴾ الأعراف ﴿فإن كذبوك فقل ربكم ذو رحمة واسعة ولا يرد بأسه عن القوم المجرمين(147)﴾ الأنعام
Kürsüsü	﴿الله لا إله إلا هو الحي القيوم لا تأخذه سنة ولا نوم له ما في السماوات وما في الأرض من ذا الذي يشفع عنده إلا بإذنه يعلم ما بين أيديهم وما خلفهم ولا يحيطون بشيء من علمه إلا بما شاء وسع كرسيه السماوات والأرض ولا يئوده حفظهما وهو العلي العظيم(255)﴾ البقرة
وسع -  وسعها
- çocukların rızkı  	﴿والوالدات يرضعن أولادهن حولين كاملين لمن أراد أن يتم الرضاعة وعلى المولود له رزقهن وكسوتهن بالمعروف لا تكلف نفس إلا وسعها لا تضار والدة بولدها ولا مولود له بولده وعلى الوارث مثل ذلك فإن أرادا فصالا عن تراض منهما وتشاور فلا جناح عليهما وإن أردتم أن تسترضعوا أولادكم فلا جناح عليكم إذا سلمتم ما آتيتم بالمعروف واتقوا الله واعلموا أن الله بما تعملون بصير(233)﴾ البقرة
- yetimin malına harcama  	﴿ولا تقربوا مال اليتيم إلا بالتي هي أحسن حتى يبلغ أشده وأوفوا الكيل والميزان بالقسط لا نكلف نفسا إلا وسعهاوإذا قلتم فاعدلوا ولو كان ذا قربى وبعهد الله أوفوا ذلكم وصاكم به لعلكم تذكرون(152)﴾ الأنعام
salihlere harcama  	﴿لا يكلف الله نفسا إلا وسعها لها ما كسبت وعليها ما اكتسبت ربنا لا تؤاخذنا إن نسينا أو أخطأنا ربنا ولا تحمل علينا إصرا كما حملته على الذين من قبلنا ربنا ولا تحملنا ما لا طاقة لنا به واعف عنا واغفر لنا وارحمنا أنت مولانا فانصرنا على القوم الكافرين (286)﴾ البقرة
genel harcama  	﴿والذين آمنوا وعملوا الصالحات لا نكلف نفسا إلا وسعها أولئك أصحاب الجنة هم فيها خالدون(42)﴾ الأعراف ﴿ولا نكلف نفسا إلا وسعها ولدينا كتاب ينطق بالحق وهم لا يظلمون(62)﴾ المؤمنون
**اليسع**
 	﴿وإسماعيل واليسع ويونس ولوطا وكلا فضلنا على العالمين(86)﴾ الأنعام ﴿واذكر إسماعيل واليسع وذا الكفل وكل من الأخيار(48)﴾ ص
**واسع - واسعة**
Allah’ın arzı geniştir	﴿ياعبادي الذين آمنوا إن أرضي واسعة فإياي فاعبدوني(56)﴾ العنكبوت { قل ياعباد الذين آمنوا اتقوا ربكم للذين أحسنوا في هذه الدنيا حسنة وأرض الله واسعة إنما يوفى الصابرون أجرهم بغير حساب(10)   الزمر ﴿إن الذين توفاهم الملائكة ظالمي أنفسهم قالوا فيم كنتم قالوا كنا مستضعفين في الأرض قالوا ألم تكن أرض الله واسعة فتهاجروا فيها فأولئك مأواهم جهنم وساءت مصيرا (97)﴾ النساء
Allah geniştir
kullarının yönelişi için	﴿ولله المشرق والمغرب فأينما تولوا فثم وجه الله إن الله واسع عليم (115)﴾ البقرة
kullarının sevabı için	﴿مثل الذين ينفقون أموالهم في سبيل الله كمثل حبة أنبتت سبع سنابل في كل سنبلة مائة حبة والله يضاعف لمن يشاء والله واسع عليم (261)﴾ البقرة ﴿الشيطان يعدكم الفقر ويأمركم بالفحشاء والله يعدكم مغفرة منه وفضلا والله واسع عليم (268)﴾ البقرة
kullarının hidayeti için	﴿ولا تؤمنوا إلا لمن تبع دينكم قل إن الهدى هدى الله أن يؤتى أحد مثل ما أوتيتم أو يحاجوكم عند ربكم قل إن الفضل بيد الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم (73)﴾ آل عمران ﴿ياأيها الذين آمنوا من يرتد منكم عن دينه فسوف يأتي الله بقوم يحبهم ويحبونه أذلة على المؤمنين أعزة على الكافرين يجاهدون في سبيل الله ولا يخافون لومة لائم ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء والله واسع عليم(54)﴾ المائدة
kullarının rızkı için	﴿وإن يتفرقا يغن الله كلا من سعته وكان الله واسعا حكيما (130)﴾ النساء ﴿وأنكحوا الأيامى منكم والصالحين من عبادكم وإمائكم إن يكونوا فقراء يغنهم الله من فضله والله واسع عليم (32)﴾ النور

**ذو رحمة واسعة**	﴿“Eğer seni yalanlarlarsa de ki: Rabbiniz **ذو رحمة واسعة**’dır; ve O’nun azabı suçlu kavimden geri çevrilmez.”(147)﴾ En‘âm	﴿“Ve bize bu dünyada bir iyilik ve âhirette (de) yaz; şüphesiz biz sana yöneldik.” Dedi ki: “Azabım; onunla dilediğime isabet ettiririm; ve rahmetim her şeyi kuşatmıştır; onu sakınanlara, zekâtı verenlere ve onlar ki âyetlerimize iman ederler, yazacağım.”(156)﴾ A‘râf

**مغفرة**	﴿“Onlar ki büyük günahlardan ve çirkinliklerden kaçınırlar; ancak küçük sürçmeler müstesna. Şüphesiz Rabbin **واسع المغفرة**’dır. Sizi daha iyi bilendir; sizi yerden inşa ettiği vakit ve siz annelerinizin karınlarında ceninler iken. Öyleyse nefislerinizi temize çıkarmayın; sakınanı daha iyi bilendir.”(32)﴾ Necm

**سعة - سعته**
 	{ “Eğer ayrılırlarsa Allah her birini **سعته**’sinden zengin kılar; ve Allah **واسعا**dır, hikmet sahibidir.”(130)  Nisâ

**ذو السعة أولوا السعة**	﴿“**ذو سعة** olan, **سعته**’sinden infak etsin; rızkı kendisine daraltılmış olana gelince, Allah’ın kendisine verdiğinden infak etsin. Allah hiçbir nefsi, ona verdiğinden başkasıyla yükümlü kılmaz. Allah bir zorluktan sonra bir kolaylık kılacaktır.”(7)﴾ Talâk ﴿“Sizden fazilet ve **السعة** sahipleri, akrabaya, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere vermekten yemin edip geri durmasınlar; affetsinler ve hoş görsünler. Allah’ın sizi bağışlamasını sevmez misiniz? Ve Allah bağışlayıcıdır, merhametlidir.”(22)﴾ Nûr

**يؤت سعة**  	﴿“Ve peygamberleri onlara dedi ki: ‘Şüphesiz Allah size Tâlût’u hükümdar olarak göndermiştir.’ Dediler ki: ‘Biz hükümdarlığa ondan daha layık iken ve ona maldan **سعة** verilmemişken, onun bize nasıl hükümdarlığı olur?’ Dedi ki: ‘Şüphesiz Allah onu sizin üzerinize seçti ve ona ilimde ve bedende bir genişlik artırdı. Ve Allah mülkünü dilediğine verir; ve Allah **واسع**tır, bilendir.’(247)﴾ Bakara

**يجد سعة**	﴿“Kim Allah yolunda hicret ederse, yeryüzünde çokça sığınak ve **سعة** bulur. Ve kim evinden Allah’a ve Resûlü’ne hicret edici olarak çıkar da sonra ona ölüm yetişirse, artık onun ecri Allah üzerine düşmüştür; ve Allah bağışlayıcıdır, merhametlidir.”(100)﴾ Nisâ

**المملوك الذي لا يقدر على شيء**  	﴿“Allah bir misal vurdu: hiçbir şeye güç yetiremeyen, mülkiyet altındaki bir kul; ve kendisine katımızdan güzel bir rızık verdiğimiz kimse; o da ondan gizli ve açık infak eder. Eşit olurlar mı? Hamd Allah’adır; bilakis onların çoğu bilmezler.”(75)﴾ Nahl ﴿“Ve Allah iki adamı misal vurdu: ikisinden biri dilsizdir, hiçbir şeye güç yetiremez; ve o, efendisine bir yüktür; onu nereye yöneltse bir hayır getirmez. O mu eşittir, yoksa adaletle emreden ve dosdoğru bir yol üzerinde olan mı?”(76)﴾ Nahl

**أوسع - يوسع**
**السماء**	﴿“Ve göğü biz güçlerle bina ettik; ve şüphesiz biz elbette **لموسعون**’uz.” (47)﴾ Zâriyât

**الموسع**
**الإتفاق على قدر السعة - الطلاق**	{ “Kadınları, onlara dokunmadığınız yahut onlar için bir farîza belirlemediğiniz hâlde boşarsanız, üzerinize bir günah yoktur; ve onları faydalandırın: **الْمُوسِعِ** üzerine kendi ölçüsü, ve **الْمُقْتِرِ** üzerine kendi ölçüsü; örfe göre bir faydalandırma; iyilik edenler üzerine bir hak olarak.” (236) Nisâ

مختار الصحاح
● [**وسع**] و **س ع**: **وَسِعَه** şey (kesre ile) **يَسَعُه** **سَعَةً** (fetha ile) ve **الوُسْعُ** ve **السَّعَة** (fetha ile): bolluk ve güçtür. ﴿**لينفق ذو سعة من سعته**﴾ yani kendi **سعته**’si ölçüsünce. Ve **أَوْسَعَ** adam: **سعة** ve zenginlik sahibi oldu. Ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**والسماء بنيناها بأيْد وإنا لموسعون**﴾ yani zenginler, güç yetirenler. Ve denir: **أَوْسَعَ الله عليك** yani seni zengin kıldı. Ve **التَّوْسيع** daraltmanın zıddıdır. Dersin: **وَسَّعَ** şeyi, böylece **اتَّسَعَ**; ve **اسْتَوْسَعَ** yani **وَاسِعا** oldu. Ve **تَوَسَّعُوا** mecliste: genişleyin (yer açın). Ve **يَسَعُ** Acem isimlerindendir; ona **الألف** ve **اللام** dâhil edilmiştir; hâlbuki bunlar, benzerlerine dâhil edilmez; **يعمر** ve **يزيد** ve **يسكر** gibi; ancak şiirin zaruretinde. Ve **واليَسَع** ve **الَّليْسَع** (iki **لام** ile) diye okunmuştur.

الراغب
**وسع**
- **السعة** mekânlarda, hâlde ve fiilde; kudret ve cömertlik ve bunun benzerleri gibi söylenir. Mekânda, onun sözü gibi: ﴿**إن أرضي واسعة**﴾ [Ankebût/56], ﴿**ألم تكن أرض الله واسعة**﴾ [Nisâ/97], ﴿**وأرض الله واسعة**﴾ [Zümer/10]. Hâlde, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**لينفق ذو سعة من سعته**﴾ [Talâk/7] ve sözü: ﴿**ومتعوهن على الموسع قدره**﴾ [Bakara/236]. Ve **الوسع** kudretten: mükellefin gücü miktarından artan şeydir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**لا يكلف الله نفسا إلاوسعها**﴾ [Bakara/286]; onunla, kulunu kudretinin taşıyamayacağı şeyin altında (bir şeyle) yükümlü kıldığını bildirmek için. Ve denildi: manası, ona **السعة**yi semere verecek şeyi yükümlü kılar; yani eni gökler ve yer olan cennet; nitekim dedi: ﴿**يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر**﴾ [Bakara/185]. Ve sözü: ﴿**وسع ربنا كل شيء علما**﴾ [A‘râf/89]; böylece ona, şu sözü gibi bir vasıf oldu: ﴿**أحاط بكل شيء علما**﴾ [Talâk/12]. Ve sözü: ﴿**والله واسع عليم**﴾ [Bakara/268], ﴿**وكان الله واسعا حكيما**﴾ [Nisâ/130]; bu, kudretinin, ilminin, rahmetinin ve ihsanının **سعة**sine dair bir ibaredir; şu sözü gibi: ﴿**وسع ربي كل شيء علما**﴾ [En‘âm/80], ﴿**ورحمتي وسعت كل شيء**﴾ [A‘râf/156]. Ve sözü: ﴿**وإنا لموسعون**﴾ [Zâriyât/47]; bu, şu söze bir işarettir: ﴿**الذي أعطى كل شيء خلقه ثم هدى**﴾ [Tâhâ/50]. Ve **وسع** şey: genişledi. Ve **الوسع**: bolluk ve güçtür; ve denir: kendi **وسعه** ölçüsünce infak eder. Ve **أوسع** falan: onda zenginlik olduğu vakit; ve **سعة** sahibi oldu. Ve “adımı geniş” at: şiddetli koşuşlu.

ملخص اللسان
1.     O’nun (yüce ve üstün) isimlerinde **الواسِعُ**: O, rızkı bütün yaratıklarını kuşatan; rahmeti her şeyi kuşatan; zenginliği her fakirliği (kuşatan) olandır. **الواسع** Allah’ın isimlerindendir: çokça veren; kendisinden istenilene (yetecek şekilde) **يَسَعُ** olan; **الواسِعُ** her şeyi kuşatan; “**وَسِعَ** her şeyi ilimce” sözünden;
2.  Ve **السعة**: darlığın zıddıdır; ve **وَسِعَه** **يَسَعُه** ve **يَسِعُه** **سَعةً**; ve **وسُع** (damme ile) ve **وساعةً**; böylece o **وَسِيعٌ**dur. Ve bir şey **وَسِيعٌ** ve **أَسِيعٌ**: **واسِعٌ**dır. Ve **وَسِعَ** şey’i: ondan daralmadı. Ve denir: “Bana hiçbir şey **يَسَعُني** ve senden daralır” yani “ve senden daralması”; der ki: “Ne zaman bir şey beni kuşatırsa seni kuşatır.” Ve denir: “Şüphesiz o, beni kuşatanın seni kuşattığı (şey) ile elbette beni kuşatır.” Ve **التوْسِيعُ**: **التضْيِيقِ**in zıddıdır. Ve evi ve başkasını **وسَّعْتُ**; böylece **اتَّسَعَ** ve **اسْتَوْسَعَ**.
3.     Ve **اتَّسَعَ**: **وَسِعَ** gibi. Ve **يَتَّسِعُ** daha çok ve daha kıyasîdir.
4.     Ve **اسْتَوْسَعَ** şey’i: onu **واسِعاً** buldu ve onu **واسِعاً** istedi,
5.     Ve **أَوْسَعَه** ve **وَسَّعَه**: onu **واسعاً** kıldı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **والسماءَ بنيناها بأَيد وإِنا لَمُوسِعُون**; muradı, onunla yer arasında bir **سَعةً** kıldık; **أَوْسَعَ**ı **وَسَّعَ** manasında kıldı,
6.  Ve denildi: **أَوْسَعَ** adam **سَعةٍ** ve zenginlik sahibi oldu; ve sözü: **وإنا لموسعون** yani zenginler, güç yetirenler. Ve denir: **أَوْسَعَ الله عليك** yani seni zengin kıldı. Ve **مُوسِعٌ** adam: o, varlıklı olandır. Ve **السَّعةُ**: zenginlik ve refah; misal üzere. Ve **وَسِعَ** (… ) üzerine **يَسَعُ** **سَعةً** ve **وَسَّعَ**; ikisi de: onu refaha erdirdi ve zengin kıldı.
7.     Ve **أَوْسَعَه** şey’i: onu, onu kuşatır kıldı;
8.     Ve **تَوَسَّعُوا** mecliste yani **تَفَسَّحُوا**.
9.  Ve denir: “Bu ne kadar **أَسَعُ**!” yani “ona ne kadar güç yetiririm”; ve “bu iş bana, onun benzeri, **يَسَعُني** olmaz.” Ve denir: “Buna **تَسَعُ** olur musun?” yani “ona güç yetirir misin?” Ve **الوُسْعُ** ve **الوُسْعُ** ve **السَّعةُ**: bolluk ve güçtür; ve denildi: o, adamın bolluğunun miktarı ve onun miktarı, el genişliğinin kendisidir.
10.          Ve denir: “Bu ölçek üç emîni **يَسَعُ**; ve bu kap yirmi ölçeği **يَسَعُ**; ve bu kap onu yirmi ölçek kuşatır”; “Ben bu işi **أَسعُ**” demen misali üzere; ve “bu iş beni **يَسَعُني**”,
11.                        Ve denir: “Şüphesiz o, yaşayışında bir **سَعةٍ** içindedir.” Ve **السَّعةُ**: aslı **وُسْعة** idi; böylece **الواو** hazfedildi ve eksiltildi.
12.                        Ve denir: “Evin seni **لِيَسَعْكَ**”; manası, yerleşip kalmadır.
13.                        **جمل وَساعٌ** (fetha ile) yani adımı geniş, yürüyüşü hızlı.

14.                       **واليَسَعُ**: bir peygamberin adıdır; bu, eğer Arapça ise,

Lisânü’l-ʿArab
● - **وسع**: O’nun (sübhânehû ve teâlâ) isimleri içinde **الواسِعُ**: rızkı bütün yaratıklarını kuşatan ve rahmeti her şeyi, zenginliği de her fakirliği kuşatan kimsedir. İbnü’l-Enbârî dedi: **الواسع** Allah’ın isimlerindendir; çok bağışta bulunan, kendisinden istenilene yetecek olandır; dedi: bu, Ebû Ubeyde’nin sözüdür. Ve denilir: **الواسِعُ** her şeyi kuşatan (muhît)tir; “**وَسِعَ كل شيءٍ عِلْماً**” sözünden; ve dedi ki:
**أُعْطِيهِمُ الجَهْدَ مِني بَلْهَ ما أَسَعُ**
mânâsı: “Benim kuşattığım ve güç yetirdiğim şeyi bırak;” mânâ: “Onlara ancak çabayla bulduğum şeyi veririm; öyleyse kuşattığım şeyi bırak.” Ebû İshâk, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında dedi: **فأَينما تُوَلُّوا فَثَمَّ وجهُ الله إِنّ الله واسِع عليم**; der ki: “Nereye dönerseniz, Allah’ın yüzünü kastedin; kıbleyi hedeflemenizdir; şüphesiz Allah **واسِع** ve **عليم**dir; bu, insanlara, kendilerine ruhsat verdiği bir şeyde bir genişletme olduğuna delâlet eder.” Ezherî dedi: kıble müşkil olduğunda araştırmayı kastetti.

**والسعة**: darlığın zıddıdır; ve onu **وَسِعَه يَسَعُه ويَسِعُه سَعةً** (diye) kuşattı; bu azdır; yani **فَعِيلَ يَفْعِلُ**; onu ancak boğaz harfi fetha yaptı; eğer **يَفْعَلُ** olsaydı vâv sabit kalır ve sahih olurdu; ancak **ياجَلُ**’e göre. Ve **وسُع** (zammeyle) ve **وساعةً**; o hâlde o **وَسِيعٌ**dur. Ve bir şey **وَسِيعٌ** ve **أَسِيعٌ**: **واسِعٌ**dir. Yüce Allah’ın şu sözü: **للذين أَحسنوا في هذه الدنيا حسَنةٌ وأَرْضُ اللهِ واسعةٌ**; Zeccâc dedi: burada yerin genişliğinin zikredilmesi, putlara tapanlarla beraber olan kimse içindir; putlarına ibadete zorlandığı beldeden hicretle emrolundu; Yüce Allah’ın şu sözü gibi: **أَلم تكن أَرضُ اللهِ واسِعةً فتُهاجِرُوا فيها**; ve **الأَوْثانِ**ın zikri şu sözünde geçmiştir: **وجعل لله أَنداداً ليُضِلَّ عن سبيلِه**. Ve **اتَّسَعَ**: **كَوَسِعَ** gibidir. Kisâî işitti: “yol **ياتَسِعُ**”; **يَوْتَسِعُ** istediler de hafiflik arayarak vâvı elif yaptılar; **ياجَلُ** ve benzeri dedikleri gibi; **ويَتَّسِعُ** daha çoktur ve daha kıyasîdir. **واسْتَوْسَعَ الشيءَ**: onu geniş buldu ve onu geniş olarak istedi. Ve **أَوْسَعَه** ve **وَسَّعَه**: onu geniş yaptı. Yüce Allah’ın şu sözü: **والسماءَ بنيناها بأَيد وإِنا لَمُوسِعُون**; aralarında ve yer arasında bir genişlik kıldık demek istedi; **أَوْسَعَ**’ı **وَسَّعَ** mânâsında kıldı; ve denildi: **أَوْسَعَ الرجلُ**: genişlik ve zenginlik sahibi oldu; ve “**وإنا لموسعون**” sözü: yani zenginler, güç yetirenler. Ve denilir: “Allah sana **أَوْسَعَ** etti” yani seni zengin kıldı. Ve bir adam **مُوسِعٌ**: o, **المَلِيءُ**dür. Ve “mecliste **تَوَسَّعُوا**” yani “**تَفَسَّحُوا**”. Ve **السَّعةُ**: zenginlik ve refah; mesel üzere. Ve **وَسِعَ ع عليه يَسَعُ سَعةً** ve **وَسَّعَ**; ikisi de: onu refaha erdirdi ve zengin kıldı. Ve **النوادر**’de: “Allah’ım ona **سَعْ** et” yani “ona genişlet.” Ve “dünya kendisine genişletilmiş bir adam”: onda kendisine genişlik verilmiş. Ve **أَوْسَعَه الشيءَ**: onu, onu alacak kadar yaptı; İmru’ul-Kays dedi:
**فَتُوسِعُ أَهْلَها أَقِطاً وسَمْناً،**
**وحَسْبُك من غِنًى شِبَعٌ ورِيُّ**
Saʿleb dedi: bir kadına “Kadınların hangisi sana daha nefretlidir?” denildi; dedi ki: “lokma lokma yiyen ve mahalleyi yermede genişleten.” Duada: “Allah’ım bize rahmetini **أَوْسِعْنا**” yani onu bizi kapsayacak kıl. Ve denilir: “Bu ne kadar **أَسَعُ**” yani “buna ne kadar güç yetiririm”; ve “bu iş bana bunun benzeri **يَسَعُني** olmaz.” Ve denilir: “Buna **تَسَعُ** mısın?” yani “buna güç yetirir misin?” Ve **الوُسْعُ** ve **الوُسْعُ** ve **السَّعةُ**: varlık ve güç; ve denildi: o, adamın varlığının miktarı ve onun miktarı, elinin varlığıdır. Hadiste: “Siz insanlara mallarınızla **تَسَعُوا** edemezsiniz; öyleyse onları ahlâkınızla **فَسَعُوهم** edin”; yani mallarınız onların bağışlarına genişlemez; öyleyse arkadaşlıkları için ahlâkınızı genişletin. Başka bir hadiste, onu (sallallahu aleyhi ve sellem) söyledi: “Siz insanlara mallarınızla **تَسَعُونَ** edemezsiniz; sizden onlara yüzün açılması **لْيَسَعْهم**.” Ve adam **أَوْسَعَ** etti: malı çoğaldı. Tenzîlde: **على المُوسِعِ قَدَرُه وعلى المُقْتِرِ قَدَرُه**. Ve Yüce Allah dedi: **ليُنفِقْ ذُو سَعةٍ من سَعَتِه**; yani genişliğinin miktarınca; **الهاء** vâvın bedelidir. Ve denilir: “O, geçiminde bir **سَعةٍ** içindedir.” Ve **السَّعةُ**: aslı **وُسْعة** idi; vâv hazfedildi ve eksiltildi. Ve denilir: “Evin seni **لِيَسَعْكَ**”; mânâsı: yerleşip kalmadır. Ve denilir: “Bu ölçek üç **أَمْناء** alır; bu kap yirmi ölçek alır; ve bu kap onu yirmi ölçek alır”; “Ben bu işi **أَسعُ** ederim; bu iş beni **يَسَعُني** eder” sözün örneği üzere. Bunun aslı, **في** ve **على** ve **لام**’ın girmesidir; çünkü “bu kap yirmi ölçek **يَسَعُ**” sözün, yani buna genişler demektir. Ve benzeri: “Bu mest ayağımı **يَسَعُ**” yani “ayağıma **يَسَعُ**” yani ona ve onun üzerine genişler. Ve dersin: “Bu kap onu yirmi ölçek **يَسَعُه**”; mânâsı: içinde yirmi ölçek alır; yani içinde yirmi ölçek genişler. Bu meselede asıl, bir sıfat ile olmasıdır; ancak onlar sıfatları birçok şeyden çekip çıkarırlar; ta ki fiil, kendisinden sonrakine bağlansın ve ona ulaşsın; sanki mef’ûl bih imiş gibi; “Sana ölçtüm, sana icabet ettim, sana imkân verdim” sözün gibi; yani “senin için ölçtüm, senin için icabet ettim, senin için imkân verdim.” Ve denilir: “Onun rahmeti her şeyi ve her şey için ve her şey üzerine **وسِعَتْ**.” Yüce Allah dedi: **وَسِعَ كُرْسِيُّه السمواتِ والأَرضَ**; yani onlara genişledi. Ve **وَسِعَ الشيءَ الشيءَ**: ondan daralmadı. Ve denilir: “Bana hiçbir şey **يَسَعُني** ve sana daralır” yani “ve sana daralması”; der ki: “Ne zaman bir şey beni kapsarsa seni de kapsar.” Ve denilir: “Şüphesiz beni, seni kapsayan şey kapsar.” Ve **التوْسِيعُ**: **التضْيِيقِ**in zıddıdır. Ve evi ve başkasını **وسَّعْتُ**; o da **اتَّسَعَ** ve **اسْتَوْسَعَ**.

Ve **وَسُعَ الفرسُ** (zammeyle) **سَعةً** ve **وَساعةً**; o **وَساعٌ**dır: yürüyüşte genişledi. Ve bir at **وَساعٌ**: eğer cömert (iyi koşan) olup adımında ve boyunda genişlik sahibi ise. Ve bir dişi deve **وَساعٌ**: yaratılışı geniş olan; İbnü’l-Aʿrâbî inşâd etti:
**عَيْشُها العِلْهِزُ المُطَحَّنُ بالقَتْـ**
**ـتِ، وإِيضاعُها القَعُودَ الوَساعا**
**القَعُودُ** develerden: üzerine oturulup binilen şeydir. Câbir hadîsinde: Allah’ın Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) devesimin sağrısına vurdu; onda bir yavaşlık vardı; derken yürüdü; “bindiğim en **أَوْسَعَ** deve” yani yürüyüşçe en hızlı deve. Denilir: “deve **وَساعٌ**” (fethayla) yani adımı geniş, yürüyüşü hızlı. Hişâm hadîsinde, bir dişi deveyi vasfeder: “Şüphesiz o **لمِيساعٌ**” yani adımı geniş; bu, ondan **مِفْعالٌ**dır (kesrayla). Ve bir yürüyüş **وَسِيعٌ** ve **وَساعٌ**: **مُتَّسِعٌ**. Ve gündüz ve başkası **اتَّسَعَ**: uzadı ve uzun oldu. Ve **الوَساعُ**: yaratılışının genişliği sebebiyle çevikliktir.
**وما لي عن ذاك مُتَّسَعٌ** yani bir dönüp kaçış.

**وسَعْ**: develer için bir sürme ünlemi; sanki “Ey deve, **سَعْ**” dediler; “adımında ve yürüyüşünde genişle” mânâsında **اتَّسِعْ**.

**واليَسَعُ**: bir peygamberin adıdır; bu, eğer Arapça ise. Cevherî dedi: **يَسَعُ** Acem isimlerindendir; ona **الأَلف واللام** sokulmuştur; hâlbuki bunlar, benzerlerine, **يَعْمَرَ** ve **يَزيدَ** ve **يَشْكُرَ** gibi, ancak şiir zaruretinde girer; Ferrâ, Cerîr’den inşâd etti:
**وجَدْنا الوَلِيدَ بنَ اليَزِيدِ مُبارَكاً،**
**شدِيداً بأَعْباءِ الخِلافةِ كاهِلُهْ**
Ve **والْيَسَع** ve **اللَّيْسَع** diye de okunmuştur; iki **لام** ile. Ezherî dedi: ve **وَسِيعٌ** Saʿd oğullarına ait bir sudur. Başkası dedi: **وَسِيعٌ** ve **دُحْرُضٌ** Saʿd ile Kuşeyr oğulları arasında iki sudur; onlar, Antara’nın şiirinde olan iki **الدُّحْرُضانِ**dır; şöyle dediğinde:
**شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْنِ فأَصْبَحَتْ**
**زَوْراءَ، تَنْفِرُ عن حِياضِ الدَّيْلَمِ**

مقاييس اللغة:
(**وسع**) **الواو** ve **السين** ve **العين**: darlığın ve güçlüğün zıddına delâlet eden bir kelimedir. Denir: **وَسُعَ الشَّيءُ** ve **اتَّسَعَ**. Ve **الوُسْع**: zenginliktir. Ve Allah **الواسعُ**’dır; yani zengindir. Ve **الوُسْع**: bolluk ve tâkattir. Ve o, **وُسْعِه** miktarınca infak eder. Ve yüce Allah genişlik hakkında dedi ki: ﴿لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ﴾ [الطلاق 7]. Ve **أوْسَعَ الرّجُل**: genişlik sahibi oldu. Ve adımı geniş olan at: **وَسَاعٌ**.

القاموس المحيط:
**وَسِعَه** şey, kesre ile; **يَسَعُه**; **كَيَضَعُهُ**; **سَِعَةً**; **كدَعَةٍ** ve **زِنَةٍ**. Ve “**ما أسَعُ ذاكَ**”: “onu tâkat getirmem / onu yapabilmem”dir.
Ve “**اللهُمَّ سَعْ عَلَيْنا**”: yani “genişlet”. Ve “**ولْيَسَعْكَ بَيْتُكَ**”: onda karar kılmaya bir emirdir. Ve bu kap **يَسَعُ** yirmi ölçek; yani yirmiye genişler. Ve bu, onu yirmi ölçek **يَسَعُه**; yani onun içinde yirmi genişler. Ve denir: Allah’ın rahmeti her şeyi, ve her şey için, ve her şey üzerine **وسِعَتْ**. Ve **الواسِعُ**: **الضَّيِّقِ**’in zıddıdır; **كالوَسيعِ**. Ve güzel isimlerde: çok ihsan sahibi olan ki kendisinden istenilene yeter; yahut her şeyi kuşatan; yahut rızkı bütün yaratıklarını kuşatan ve rahmeti her şeyi kuşatan. Ve **واسِعُ بنُ حَبَّانَ**: onun sahâbeliğinde ihtilaf vardır. Ve **الوُِسْعُ**, üç türlü hareke ile: bolluk ve tâkat; **كالسَّعَةِ**; ve **الهاء** **الواو**’dan bedeldir. Ve **كسَحابٍ**: **النَّدْبُ**; ve atlardan: cömert at; yahut adımı ve kol açıklığı geniş olan; **كالوَسيعِ**. Ve gerçekten **وَسُعَ**, **كَكَرُمَ** gibi; ve **وساعَةً** ve **وسَعَةً**. Ve **وَسِيعٌ**: Benî Sa‘d ile Benî Kuşeyr arasında bir sudur. Ve **يَسَعُ**, **كيَضَعُ** gibi: üzerine **ألْ** sokulmuş yabancı bir isimdir; ve **كيَزيدَ** gibi benzerlerine girmez. Ve “**واللَّيْسَعَ**” iki **لام** ile okunmuştur. Ve **أوسعَ**: genişlik sahibi oldu; ve yüce Allah ona: onu zengin etti; ona genişletti gibi.
Ve “**وإِنَّا لمُوسِعُونَ**”: zengin, güç yetirenlerdir. Ve mecliste **تَوَسَّعُوا**: ferahladılar.
Ve onu **وَسَّعه تَوْسيعاً**: onu daralttının zıddı; böylece **اتَّسَعَ** ve **اسْتَوْسَعَ**.

تاج العروس:
**وسع**
**وَسِعَهُ** şey, kesre ile; **يَسَعُه** **كيَضَعُه** gibi; **سَعَةً** **كدَعَةٍ** ve **زِنَةٍ** gibi. Ve birincisiyle **الجَوْهَرِيُّ** yetindi. Ve **زَيْدُ بنُ عليّ** okudu: **ولمْ يُؤْتَ سِعَةً** kesre ile.
Ve denir: “Şüphesiz o, beni, seni kuşatan şey kadar kuşatır; ve beni hiçbir şey kuşatmaz da senden daralır; ve sana, şöyle şöyle yapman, yakışmaz / sana sığmaz”; **الأساس**’ta olduğu gibi. **الجَوْهَرِيُّ** artırdı; yani: “ve senden daralması”. Bilakis, ne zaman bir şey beni kuşatırsa seni de kuşatır.
Ve denir: “**ما أسَعُ ذلكَ**”: yani “onu tâkat getirmem”. Ve “**هَلْ تَسَعُ هذا؟**”: yani “ona tâkat getirir misin?”; ve bu mecazdır. **الجَوْهَرِيُّ** dedi: **الواو** ancak ondan gelecek zamanda düştü; **وَطِيءَ يَطَأُ**’da **الهَمْزَة** بابında zikrettiğimiz şey sebebiyle.
Ve **النَّوادِر**’de: “**اللهمَّ سَعْ عَلَيْنَا**”: yani “genişlet”.
Ve denir: “**لِيَسَعْكَ بَيْتُكَ**”: onda karar kılmaya bir emirdir; ve evi onu **وَسِعَهُ**.
Ve denir: “Bu kap **يَسَعُ** yirmi ölçek”: yani yirmiye genişler. Ve “Bu, onu yirmi ölçek **يَسَعُه**”: yani onun içinde yirmi genişler; “Ben bu işi **أسَعُ**” ve “Bu iş beni **يَسَعُنِي**” sözün örneği üzere. **أبو زُبَيْدٍ الطائِيُّ** dedi:
حَمّالُ أثْقَالِ أهْلِ الوُدِّ آوِنَةً ... أُعْطِيِهُم الجَهْدَ مِنِّي بَلْهَ ما أسَعُ
Ve bunun aslı, **وعي** ve **اللام** içine girmen (yani “-e” ile)dir; çünkü “Bu kap yirmi ölçek **يَسَعُ**” sözünün mânası: “yirmi ölçeğe **يَسَعُ**”, yani buna genişlerdir. Ve benzeri: “Bu mest ayağımı **يَسَعُ**”: yani ona genişler. Ve dersin: “Bu kap, onu yirmi ölçek **يَسَعُهُ**”: mânası “onun içinde yirmi ölçek **يَسَعُ**”, yani onun içinde yirmi ölçek genişlerdir. Ve bu meselede aslolan, bir sıfat üzere olmasıdır; ancak onlar birçok şeyden sıfatları çekip çıkarırlar; ta ki fiil, kendisinden sonrakine bağlansın ve ona ulaşsın; sanki o, onunla mef‘ûlün bih imiş gibi; senin “**كِلْتُكَ** ve **وَزَنْتُكَ** ve **اسْتَجَبْتُكَ** ve **مَكّنْتُكَ**” sözün gibi; yani: “Sana ölçtüm, sana tarttım, sana icabet ettim, sana imkân verdim.”
Ve denir: Allah’ın rahmeti her şeyi, ve her şey için, ve her şey üzerine **وَسِعَتْ**. Ve yüce sözünde: **وَسِعَ كُرْسِيُّه السَّمواتِ والأرْضِ**: yani genişledi. Ve hadiste: “Şüphesiz siz, mallarınızla insanları **تَسَعُوا** edemezsiniz; öyleyse sizden onlara, yüzün açılması ve güzel ahlâk **فَلْيَسَعْهُمْ**”; ve o mecazdır.
Ve **الواسِعُ**: **الضَّيِّقِ**’in zıddıdır; **كالوَسيعِ**; ve onu **وَسِعَهُ** ve ondan daralmadı.
Ve **الواسعُ**: güzel isimlerde, onda ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: o, çok ihsan sahibi olandır; kendisinden istenilene yeter. **ابنُ الأنْبَارِيِّ** dedi: bu, **أبي عُبَيْدَةَ**’nın sözüdür. Yahut o, “**وَسعَ كُلَّ شَيءٍ عِلْماً**” sözünden, her şeyi kuşatandır. Yahut o, rızkı bütün yaratıklarını kuşatan ve rahmeti her şeyi, ve her şey için, ve her şey üzerine kuşatan kimsedir.
Ve **واسِعُ بنُ حَبّانَ الأنْصَارِيُّ**, **الحاءِ**’nın fethi ile: onun sahâbeliğinde ihtilaf vardır; **يَوْمَ الحَرَّةِ** günü öldürüldü. Ve kardeşi: **يَحْيَى بنُ حَبّانَ**; **ابنِ عُمَرَ** ve **ابْنِ عَبّاسٍ**’tan rivayet etti; ondan da oğlu **مُحَمَّدٌ** rivayet etti. Ve bu **مُحَمَّدٌ**, **مالِكٍ**’in şeyhlerindendir. Ve **حَبّان بنُ واسِعِ بنِ حَبّانَ**, babasından ve amcasından; ondan da **ابنُ لَهِيعَةَ**; ve onun zikri **حبب**’de geçmişti.
Ve **الوَُسِعُ** üç türlü hareke ile: bolluk ve zenginlik ve örf üzere refah; ve tâkat; fetih ile **السَّعَةِ** gibi. Ve denildi ki: o, erkeğin bolluğunun miktarı ve el sahibinin kudretinin miktarıdır. Ve **السَّعَةِ**’deki **الهاء**, **الواو**’dan bedeldir; **عِدَةٍ**’de geçtiği gibi; ve **زِنَةٍ**’de de böyle gelecektir.
Ve **اللَّيْثُ** dedi: **الوَسَاعُ** **كسَحَابٍ**: ahlâkının genişliği sebebiyle **النَّدْبُ**’dur. Ve onun için, **النَّدْبَ**’ın ihtiyaçta hafif olana, hızlı, zarif, soylu olana ıtlak edildiği geçmişti. Ve ondandır onların sözü: “Seni ihtiyaçlarda **نَدْباً** görüyorum.”
Ve **الوَسَاعُ** atlardan: cömert at; yahut adımı ve kol açıklığı geniş olan. Denir: **فَرَسٌ وَسَاعٌ**. **المُسَيَّبُ بنُ عَلَسٍ** dedi:
فتَسَلَّ حاجَتَها إذا هِيَ أعْرَضَتْ ... بخَمِيصَةٍ سُرُحِ اليَدَيْنِ وَساعِ
**كالوَسِيعُ**. Ve gerçekten **وَسُعَ** **ككَرُمَ** gibi; ve **وساعَةً** ve **وسَعَةً**: yürüyüşte genişledi.
Ve **وَسيعٌ**: bir sudur. Ve **الصِّحاح**’ta: ve **وَسِيعٌ** ve **دُحْرُضٌ**: Benî Sa‘d ile Benî Kuşeyr arasında iki sudur; ve onlar, **عَنْتَرَةَ**’nın şiirindeki iki **الدُّحْرُضانِ**’dır:
شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْنِ فأصْبَحَتْ ... زَوْراءَ تَنْفِرُ عنْ حِياضِ الدَّيْلَمِ
Ve **الأزْهَرِيُّ** dedi: **وَسيعٌ**: Benî Sa‘d’a ait bir sudur. Ve **الصّاغَانِيُّ** şairin sözünü inşad etti:
مُقِيمٌ على بَنْبانَ يَمْنَعُ ماءَهُ ... وماءُ وَسِيعٍ ماءُ عَطْشَانَ مُرْمِلِ
Ve **يَسَعُ** **كيَضَعُ**: **هارُونَ**’un evlâdından, peygamberlerden bir peygamberin adıdır; ona selâm olsun. Ve o, üzerine **ال** sokulmuş yabancı bir isimdir; ve **كيَزيدَ** ve **يَعْمَرَ** gibi benzerlerine girmez; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Ve **واللَّيْسَعَ** iki **لام** ile okunmuştur; ve o, **حَمْزَةَ** ve **الكِسَائِيِّ** ve **خَلَفٍ**’in kıraatidir; ve geri kalanlar bir **لام** ile.

**وأوْسَعَ الرَّجُلُ**: **صارَ ذا سَعَةٍ وغِنىً**; bu mecazdır. Bundan da O’nun (Allah’ın) sözü: **على المُوسِعِ قَدَرُهُ وعلى المُقْتِرِ قَدَرُهُ**.

Ve denilir: **أوْسَعَ اللهُ تعالى عليهِ** yani: onu zengin kıldı; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi; **كوَسَّعَ عليهِ تَوْسِيعاً**; ve bu mecazdır. Ve O’nun sözü: **والسَّماءَ بنَيْنَاهَا بأيْدٍ وإنَّا لمُوسِعُونَ** yani: zenginler, güç yetirenler; **من أوْسَعَ : صارَ ذا سَعَةٍ** (yani **أوْسَعَ**’dan: genişlik sahibi oldu); **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **تَوَسَّعُوا في المَجْلِسِ** yani: ferahladınız/genişlediniz; **العُباب** ve **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **وسَّعَهُ تَوْسِيعاً**: **ضِدُّ ضَيَّقَه**; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi. Böylece **فاتَّسَعَ** ve **اسْتَوْسَعَ**: geniş oldu; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Ve kendisine istidrâk olunan şeylerdendir: **التَّوْسِعَةُ**: genişlik; ve bununla İbnü’s-Sikkît kitabını adlandırdı; ve onun zikri geçmişti.

Ve **ووَسِعَه يَسِعُه كوَرِثَ يَرِثَ**: az bir lugattır. Ve **ووَسُعَ الشّيءُ ككَرُمَ**: o halde o **وَسِيعُ**’dir; ve **ووَسِعَ كفَرِحَ**.

Ve **واتَّسَعَ كوَسِعَ وسَمِعَ الكِسَائِيُّ : الطريق ياتَسِعُ**; murad ettiler: **يَوْتَسِعُ**; böylece hafiflik istemek için vâv’ı elif ile değiştirdiler; onların: **ياجَلُ** ve benzeri dedikleri gibi. Ve **ويَتَّسِعُ** daha çoktur ve daha kıyasîdir.

Ve **واسْتَوْسَعَ الشَّيءَ**: onu geniş buldu; ve onu geniş olarak istedi.

Ve **وأوْسَعَه**: onu geniş kıldı. Ve O’nun sözü hakkında denildi: **وإنّا لمُوسِعُونَ** yani: onunla yer arasında bir genişlik kıldık; **جَعَلَ أوْسَعَ بمَعْنَى وَسَّعَ** (yani **أوْسَعَ**’ı **وَسَّعَ** manasında kıldı).

Ve **ووَسَعَ عليهِ يَسَعُ سَعَةً** ve **ووَسَّعَ**: ikisi de; onu refaha erdirdi ve onu zengin kıldı.

Ve **ورَجُلٌ مُوَسَّعٌ عليهِ الدُّنْيَا**: onda (dünyada) kendisine genişlik verilmiş.

Ve **وأوْسَعَهُ الشَّيءُ**: onu, onu alacak kadar kıldı. Dedi: İmruü’l-Kays:

فتُوسِعُ أهْلَهَا أقِطاً وسَمْناً ... وحَسْبُكَ منْ غِنىً شِبَعٌ ورِيُّ

Ve duada: **اللَّهُمَّ أوْسِعْنا رَحْمَتَكَ** yani: onu bizi alacak kadar kıl.

Ve Sa‘leb dedi: bir kadına denildi: “Kadınların hangisi sana daha nefretlidir?” O da dedi: **الّتِي تأْكُلُ لمّاً وتُوسِعُ الحَيَّ ذَمّاً**.

Ve **وناقَةٌ وَساعٌ**: yaratılışı geniş. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

عَيْشُها العِلْهِزُ المُطَحَّنُ بالق ... تِّ وإيضاعُهَا القَعُودَ الوَساعَا

Ve Câbir hadîsinde: Allah ondan razı olsun: **فانْطَلَقَ أوْسَعَ جَمَلٍ رَكِبْتُه قَطُّ** yani: yürüyüşçe en hızlı deve. Denilir: **جَمَلٌ وَسَاعٌ** yani: adımı geniş, yürüyüşü hızlı.

Ve **ونَاقَةٌ مِيساعٌ**: adımı geniş.

Ve **وسَيْرٌ وَسِيعٌ ووَساعٌ**: geniş.

Ve **واتَّسَعَ النَّهارُ وغَيْرُه**: uzadı ve uzun oldu.

Ve **ومالِي عنْ ذاكَ مُتَّسَعٌ** yani: bir çıkış yolu.

Ve **وسَعْ**: develer için bir azarlama/sürme seslenişidir; sanki onlar “**سَعْ** ey deve” dediler; adımında ve yürüyüşünde genişle manasında.

Ve Zecçâc dedi: **وَسَعَ اللهُ على الرَّجُلِ** (tahfîf ile) yani: **أوْسَعَ عليْهِ**.

Ve **ووَساعٌ كسَحَابٍ**: Yemen vadilerinden bir vadi.
