# وسع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B3%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وسع

في أَسْمائِه سبحانه وتعالى الواسِعُ: هو الذي وَسِعَ رِزْقُه جميعَ خَلْقِه ووَسِعتْ رحمتُه كل شيء وغِناه كل فَقْرٍ. وقال ابن الأَنباري: الواسع من أَسماءِ الله الكثيرُ العطاءِ الذي يَسَعُ لما يُسْأَلُ، قال: وهذا قول أَبي عبيدة. ويقال: الواسِعُ المُحِيطُ بكل شيء من قوله وَسِعَ كل شيءٍ عِلْماً؛ وقال:
أُعْطِيهِمُ الجَهْدَ مِني بَلْهَ ما أَسَعُ
معناه فَدَعْ ما أُحِيطُ به وأَقْدِر عليه، المعنى أُعطيهم ما لا أَجده إِلاَّ بالجَهْدِ فَدَعْ ما أُحيطُ به. وقال أَبو إِسحق في قوله تعالى: فأَينما تُوَلُّوا فَثَمَّ وجهُ الله إِنّ الله واسِع عليم؛ يقول: أَينما تولوا فاقصدوا وجه الله تَيَمُّمكم القِبْلة، إِن الله واسع عليم، يدل على أَنه تَوْسِعةٌ على الناسِ في شيء رَخَّصَ لهم؛ قال الأَزهري: أَراد التحري عند إِشْكالِ القبلة.
والسعة: نقبض الضِّيق، وقد وَسِعَه يَسَعُه ويَسِعُه سَعةً، وهي قليلة، أَعني فَعِيلَ يَفْعِلُ وإِنما فتحها حرف الحلق، ولو كانت يَفْعَلُ ثبتت الواو وصحت إِلاَّ بحسَب ياجَلُ. ووسُع، بالضم، وساعةً، فهو وَسِيعٌ. وشيءٌ وَسِيعٌ وأَسِيعٌ: واسِعٌ. وقوله تعالى: للذين أَحسنوا في هذه الدنيا حسَنةٌ وأَرْضُ اللهِ واسعةٌ؛ قال الزجاج: إِنما ذُكِرَتْ سَعةُ الأَرضِ ههنا لمن كان مع من يعبد الأَصنام فأَمِرَ بالهجرة عن البلَد الذي يُكره فيه على عِبادَتِها كما قال تعالى: أَلم تكن أَرضُ اللهِ واسِعةً فتُهاجِرُوا فيها؛ وقد جرى ذِكْرُ الأَوْثانِ في قوله: وجعل لله أَنداداً ليُضِلَّ عن سبيلِه. واتَّسَعَ: كَوَسِعَ. وسمع الكسائي: الطريق ياتَسِعُ، أَرادوا يَوْتَسِعُ فأَبدلوا الواو أَلفاً طلباً للخفة كما قالوا ياجَلُ ونحوه، ويَتَّسِعُ أَكثرُ وأَقْيَسُ. واسْتَوْسَعَ الشيءَ: وجده واسِعاً وطلبَه واسِعاً، وأَوْسَعَه ووَسَّعَه: صيَّره واسعاً. وقوله تعالى: والسماءَ بنيناها بأَيد وإِنا لَمُوسِعُون؛ أَراد جعلنا بينها وبين الأَرض سَعةً، جعل أَوْسَعَ بمعنى وَسَّعَ، وقيل: أَوْسَعَ الرجلُ صار ذا سَعةٍ وغِنًى، وقوله: وإنا لموسعون أَي أَغنِياءُ قادِرون. ويقال: أَوْسَعَ الله عليك أَي أَغناكَ. ورجل مُوسِعٌ: وهو المَلِيءُ. وتَوَسَّعُوا في المجلس أَي تَفَسَّحُوا. والسَّعةُ: الغِنى والرفاهِيةُ، على المثل. ووَسِعَ ع عليه يَسَعُ سَعةً ووَسَّعَ، كلاهما: رَفَّهَه وأَغناه. وفي النوادر: اللهم سَعْ عليه أَي وسِّعْ عليه. ورجل مُوَسَّعٌ عليه الدنيا: مُتَّسعُ له فيها. وأَوْسَعَه الشيءَ: جعله يَسَعُه؛ قال امرؤ القيس:
فَتُوسِعُ أَهْلَها أَقِطاً وسَمْناً،
وحَسْبُك من غِنًى شِبَعٌ ورِيُّ
وقال ثعلب: قيل لامرأَة أَيُّ النساءِ أَبْغَضُ إِليْكِ؟ فقالت: التي تأْكل لَمّاً،وتُوسِعُ الحيَّ ذمّاً. وفي الدعاء: اللهم أَوْسِعْنا رَحْمَتَكَ أَي اجعلها تَسَعُنا. ويقال: ما أَسَعُ ذلك أَي ما أُطِيقُه، ولا يَسَعُني هذا الأَمر مثله. ويقال: هل تَسَعُ ذلك أَي هل تُطِيقُه؟ والوُسْعُ والوُسْعُ والسَّعةُ: الجِدةُ والطاقةُ، وقيل: هو قَدْرُ جِدةِ الرجل وقَدْرُه ذاتُ اليد. وفي الحديث: إِنكم لن تَسَعُوا الناسَ بأَموالكم فَسَعُوهم بأَخْلاقِكم، أَي لا تَتَّسِعُ أَمْوالُكم لعَطائِهم فوَسِّعُوا أَخْلاقَكم لِصُحْبتهم. وفي حديث آخر قاله، صلى الله عليه وسلم: إِنكم لا تَسَعُونَ الناسَ بأَموالِكم فلْيَسَعْهم منكم بَسْطُ الوجه. وقد أَوْسَعَ الرجلُ: كثُرَ مالُه. وفي التنزيل: على المُوسِعِ قَدَرُه وعلى المُقْتِرِ قَدَرُه. وقال تعالى: ليُنفِقْ ذُو سَعةٍ من سَعَتِه؛ أَي على قدر سعته، والهاء عوض من الواو. ويقال: إِنه لفي سَعةٍ من عَيْشِه. والسَّعةُ: أَصلها وُسْعة فحذفت الواو ونقصت. ويقال: لِيَسَعْكَ بيتُك، معناه القَرارُ. ويقال: هذا الكَيْلُ يَسَعُ ثلاثةَ أَمْناء، وهذا الوِعاءُ يَسَعُ عشرين كيْلاً، وهذا الوعاء يسعه عشرون كيلاً، على مثال قولك: أَنا أَسعُ هذا الأَمْرَ، وهذا الأَمْرُ يَسَعُني، والأَصل في هذا أَن تدخل في وعلى ولام لأَنَّ قولك هذا الوعاء يَسَعُ عشرين كيلاً أَي يتسع لذلك، ومثله: هذا الخُفُّ يَسَعُ رجلي أَي يَسَعُ لرجلي أَي يَتَّسِعُ لها وعليها. وتقول: هذا الوِعاءُ يَسَعُه عشرون كيلاً، معناه يسع فيه عشرون كيلاً أَي يَتَّسِعُ فيه عشرون كيلاً، والأَصل في هذه المسأَلة أَن يكون بِصفة، غير أَنهم يَنْزِعُون الصفات من أَشياءَ كثيرة حتى يتصل الفعل إِلى ما يليه ويُفْضِيَ إِليه كأَنه مَفْعول به، كقولك: كِلْتُكَ واسْتَجَبْتك ومَكَّنْتُكَ أَي كِلْتُ لك واستجبت لك ومكنت لك. ويقال: وسِعَتْ رحْمتُهُ كلَّ شيء ولكلِّ شيء وعلى كلِّ شيء؛ قال الله عز وجل: وَسِعَ كُرْسِيُّه السمواتِ والأَرضَ، أَي اتَّسَعَ لها. ووَسِعَ الشيءَ الشيءَ: لم يَضِقْ عنه. ويقال: لا يَسَعُني شيء ويَضِيقَ عنك أَي وأَن يَضِيقَ عنك؛ يقول: متى وَسِعَني شيءٌ وَسِعَكَ. ويقال: إِنه لَيَسَعُني ما وَسِعَك. والتوْسِيعُ: خلاف التضْيِيقِ. ووسَّعْتُ البيتَ وغيره فاتَّسَعَ واسْتَوْسَعَ. ووَسُعَ الفرسُ، بالضم، سَعةً ووَساعةً، وهو وَساعٌ: اتَّسَعَ في السير. وفرس وَساعٌ إِذا كان جَواداً ذا سَعةٍ في خَطْوِه وذَرْعِه. وناقةٌ وَساعٌ: واسِعةُ الخَلْق؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
عَيْشُها العِلْهِزُ المُطَحَّنُ بالقَتْـ
ـتِ، وإِيضاعُها القَعُودَ الوَساعا
القَعُودُ من الإِبل: ما اقْتُعِد فَرُكِبَ. وفي حديث جابر: فضرب رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، عَجُزَ جَملي وكان فيه قِطافٌ فانطلق أَوْسَعَ جملٍ رَكِبْتُه قَطُّ أَي أَعْجَلَ جمَلٍ سَيْراً. يقال: جمل وَساعٌ، بالفتح، أَي واسع الخَطْو سَرِيعُ السيْر. وفي حديث هشام يصف ناقة: إِنها لمِيساعٌ أَي واسعة الخَطْو، وهو مِفْعالٌ، بالكسر، منه. وسَيْرٌ وَسِيعٌ ووَساعٌ: مُتَّسِعٌ. واتَّسَعَ النهارُ وغيره: امْتَدَّ وطالَ. والوَساعُ: الندْبُ لِسَعةِ خلقه.
وما لي عن ذاك مُتَّسَعٌ أَي مَصْرِفٌ.
وسَعْ: زجْرٌ للإِبل كأَنهم قالوا: سَعْ يا جملُ في معنى اتَّسِعْ في خَطْوكَ ومشيك.
واليَسَعُ: اسم نبيّ هذا إِن كان عربيّاً، قال الجوهري: يَسَعُ اسم من أَسماءِ العجم وقد أُدخل عليه الأَلف واللام، وهما لا يدخلان على نظائره نحو يَعْمَرَ ويَزيدَ ويَشْكُرَ إِلاَّ في ضرورة الشعر؛ وأَنشد الفرَّاءُ لجرير:
وجَدْنا الوَلِيدَ بنَ اليَزِيدِ مُبارَكاً،
شدِيداً بأَعْباءِ الخِلافةِ كاهِلُهْ
وقرئَ: والْيَسَع واللَّيْسَع أَيضاً، بلامين. قال الأَزهري: ووَسِيعٌ ماءٌ لبني سعْدٍ؛ وقال غيره: وَسِيعٌ ودُحْرُضٌ ماءَانِ بين سَعْدٍ وبني قُشَيْرٍ، وهما الدُّحْرُضانِ اللذان في شعر عَنْتَرةَ إِذ يقول: شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْنِ فأَصْبَحَتْ
زَوْراءَ، تَنْفِرُ عن حِياضِ الدَّيْلَمِ

### Türkçe

Onun (Allah’ın), yüce ve üstün olanın isimleri içinde **الواسِعُ**: O, rızkı bütün yaratıklarını kuşatan, rahmeti her şeyi kuşatan ve zenginliği her fakirliği (gideren) kimsedir. İbnü’l-Enbârî dedi ki: **الواسع** Allah’ın isimlerindendir; çok bağışta bulunan, kendisinden istenilene (yetecek şekilde) geniş olan; dedi ki: Bu, Ebû Ubeyde’nin sözüdür. Ve denilir: **الواسِعُ** her şeyi kuşatan (muhît)tir; “Her şeyi ilimce kuşattı” sözüne göre; ve dedi ki:

أُعْطِيهِمُ الجَهْدَ مِني بَلْهَ ما أَسَعُ

Onun manası: “Benim kuşattığım ve güç yetirdiğim şeyi bırak;” manası: “Onlara ancak çabayla bulabildiğim şeyi veririm; öyleyse kuşattığım şeyi bırak.” Ebû İshak, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Nereye dönerseniz, işte orada Allah’ın yüzü vardır; şüphesiz Allah **واسِع** **عليم**dir” dedi ki: “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzünü kastedin; kıbleye yönelmeniz (teyemmümünüz) (budur). Şüphesiz Allah **واسِع** **عليم**dir; bu, insanların kendilerine ruhsat verilen bir şeyde üzerlerine bir genişletme olduğuna delalet eder.” Ezherî dedi ki: Kıble karıştığında araştırmayı kastetti.

Ve **السعة**: darlığın zıddıdır; ve onu **وَسِعَه يَسَعُه ويَسِعُه سَعةً** (şeklinde) kullandı; bu azdır; yani **فَعِيلَ يَفْعِلُ** (babı), ve onu ancak boğaz harfi (sebebiyle) fetha yaptı; eğer **يَفْعَلُ** olsaydı vav sabit kalır ve sahih olurdu; ancak **ياجَلُ**’e göre. Ve **وسُع** (damme ile) ve **وساعةً**; o hâlde o **وَسِيعٌ**dur. Ve bir şey **وَسِيعٌ** ve **أَسِيعٌ**: **واسِعٌ**dir. Yüce Allah’ın sözü: “Bu dünyada ihsan edenler için bir iyilik vardır ve Allah’ın arzı geniştir”; Zeccâc dedi ki: Burada yerin genişliği, putlara tapanlarla birlikte olan kimse için zikredildi; putlarına ibadete zorlandığı beldeden hicretle emrolunduğu için; nitekim Yüce Allah dedi ki: “Allah’ın arzı geniş değil miydi de onda hicret etseydiniz?”; ve “O’na ortaklar kıldı ki O’nun yolundan saptırsın” sözünde putların zikri geçmişti. Ve **اتَّسَعَ**: **كَوسِعَ** gibidir. Kisâî işitti: “Yol **ياتَسِعُ**”; **يَوْتَسِعُ** demek istediler de hafiflik istemek için vavı elif yaptılar; nitekim **ياجَلُ** ve benzeri dedikleri gibi; ve **يَتَّسِعُ** daha çok ve daha kıyasîdir. Ve **اسْتَوْسَعَ الشيءَ**: onu geniş buldu ve onu geniş olarak istedi. Ve **أَوْسَعَه** ve **وَسَّعَه**: onu geniş yaptı. Yüce Allah’ın sözü: “Ve göğü kudretle bina ettik ve şüphesiz biz elbette **لَمُوسِعُون**uz”; aralarında ve yer arasında bir genişlik kıldık demek istedi; **أَوْسَعَ**’ı **وَسَّعَ** manasında kıldı. Ve denildi: **أَوْسَعَ الرجلُ** genişlik ve zenginlik sahibi oldu; ve “Ve şüphesiz biz elbette **لموسعون**uz” sözü: yani zenginler, güç yetirenleriz. Ve denilir: **أَوْسَعَ الله عليك** yani seni zengin kıldı. Ve **رجل مُوسِعٌ**: o, dolu (mali gücü yerinde) olandır. Ve “Mecliste **تَوَسَّعُوا**” yani “genişleyin (yer açın)”. Ve **السَّعةُ**: zenginlik ve refah, mesel üzere. Ve **وَسِعَ ع عليه يَسَعُ سَعةً** ve **وَسَّعَ**; ikisi de: onu refaha erdirdi ve zengin kıldı. Ve **النوادر**’de: “Allah’ım, ona **سَعْ**” yani “ona genişlik ver.” Ve “Dünya ona genişletilmiş **رجل مُوَسَّعٌ عليه الدنيا**”: onda kendisine genişlik verilmiş (kimse). Ve **أَوْسَعَه الشيءَ**: onu, onu alacak kadar yaptı; İmru’ul-Kays dedi ki:

فَتُوسِعُ أَهْلَها أَقِطاً وسَمْناً،
وحَسْبُك من غِنًى شِبَعٌ ورِيُّ

Ve Sa‘leb dedi ki: Bir kadına “Kadınların hangisi sana daha nefretlidir?” denildi; o da dedi ki: “Lokma lokma yiyen ve mahalleyi yerme ile genişleten.” Duada: “Allah’ım, bize rahmetini **أَوْسِعْنا رَحْمَتَكَ**” yani “onu bizi kapsayacak kıl.” Ve denilir: “Bu ne kadar **أَسَعُ**” yani “buna ne kadar güç yetiririm”; ve “Bu iş bana sığmaz” bunun benzeri. Ve denilir: “Buna **تَسَعُ** mısın?” yani “buna güç yetirir misin?” Ve **الوُسْعُ** ve **الوُسْعُ** ve **السَّعةُ**: varlık ve güç; ve denildi: O, kişinin varlığının miktarı ve onun miktarı, elinin (maddi imkânının) kendisidir. Hadiste: “Siz, mallarınızla insanları kuşatamazsınız; öyleyse onları ahlâkınızla kuşatın”; yani mallarınız onların bağışlarına geniş gelmez; öyleyse arkadaşlıkları için ahlâkınızı genişletin. Başka bir hadiste, onu (Peygamber), Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, söyledi: “Siz, mallarınızla insanları kuşatamazsınız; öyleyse sizden onlara yüzün açılması (güler yüz) geniş gelsin.” Ve **قد أَوْسَعَ الرجلُ**: malı çoğaldı. Tenzîlde: “**على المُوسِعِ قَدَرُه وعلى المُقْتِرِ قَدَرُه**.” Ve Yüce Allah dedi ki: “Genişlik sahibi, genişliğinden infak etsin”; yani genişliğinin miktarınca; ve **الهاء** vavın bedelidir. Ve denilir: “O, yaşayışında bir **سَعةٍ** içindedir.” Ve **السَّعةُ**: aslı **وُسْعة** idi; vav hazfedildi ve eksiltildi. Ve denilir: “Evin seni kapsasın (**لِيَسَعْكَ بيتُك**)”; manası: yerleşip kalmadır. Ve denilir: “Bu ölçek üç **أَمْناء** alır; bu kap yirmi ölçek alır; ve bu kap onu yirmi ölçek alır”; “Ben bu işi alırım, bu iş beni alır” sözün misali üzere. Bunun aslı, **في** ve **على** ve **لام**’ın girmesidir; çünkü “Bu kap yirmi ölçek alır” sözün, yani “buna genişler” demektir. Bunun benzeri: “Bu mest ayağımı alır” yani “ayağıma alır” yani “ona ve onun üzerine genişler.” Ve dersin: “Bu kap onu yirmi ölçek alır”; manası: “içinde yirmi ölçek alır” yani “içinde yirmi ölçek genişler.” Bu meselede asıl, bir sıfat ile olmasıdır; ancak onlar birçok şeyden sıfatları çekip çıkarırlar; ta ki fiil, kendisinden sonrakine bağlanıp ona ulaşsın; sanki mef‘ûl bih imiş gibi; “Sana ölçtüm, sana icabet ettim, sana imkân verdim” sözün gibi; yani “Senin için ölçtüm, senin için icabet ettim, senin için imkân verdim.” Ve denilir: “Rahmeti her şeyi ve her şey için ve her şey üzerine kuşattı”; Aziz ve Celîl Allah dedi ki: “Kürsüsü gökleri ve yeri kuşattı”; yani onlara genişledi. Ve **وَسِعَ الشيءَ الشيءَ**: ondan daralmadı. Ve denilir: “Beni hiçbir şey kuşatmaz ve senden daralır” yani “ve senden daralması”; der ki: “Ne zaman bir şey beni kuşatırsa seni de kuşatır.” Ve denilir: “Şüphesiz beni, seni kuşatan şey kuşatır.” Ve **التوْسِيعُ**: daraltmanın zıddıdır. Ve evi ve başkasını **وسَّعْتُ** da o **اتَّسَعَ** ve **اسْتَوْسَعَ**.

Ve **وَسُعَ الفرسُ** (damme ile) **سَعةً** ve **وَساعةً**; ve o **وَساعٌ**dır: yürüyüşte genişledi. Ve **فرس وَساعٌ**: eğer adımında ve boyunda genişlik sahibi bir koşucu ise. Ve **ناقةٌ وَساعٌ**: yaratılışı geniş olan; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

عَيْشُها العِلْهِزُ المُطَحَّنُ بالقَتْـ
ـتِ، وإِيضاعُها القَعُودَ الوَساعا

**القَعُودُ** develerden: üzerine oturtulup binilen (yaştaki) olandır. Câbir hadîsinde: Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, devemın sağrısına vurdu; onda bir yavaşlık vardı; derken (deve) gitti; “Bindiğim en **أَوْسَعَ** deve” yani “yürüyüşçe en hızlı deve.” Denilir: **جمل وَساعٌ** (fetha ile) yani adımı geniş, yürüyüşü hızlı. Hişâm hadîsinde bir deveyi vasfederken: “Şüphesiz o, elbette **لمِيساعٌ**dur” yani adımı geniş; o, ondan **مِفْعالٌ** (kesre ile)dir. Ve **سَيْرٌ وَسِيعٌ** ve **وَساعٌ**: geniş (müttesi‘)tir. Ve gündüz ve başkası **اتَّسَعَ**: uzadı ve uzun oldu. Ve **الوَساعُ**: yaratılışının genişliğinden dolayı çevik (nedb).

Ve “Bundan bana bir **مُتَّسَعٌ** yoktur” yani bir dönüp kaçış (masrif) yoktur.

Ve **وسَعْ**: develer için bir sürme (zecer)dir; sanki “Ey deve, **سَعْ**” dediler; adımında ve yürüyüşünde “genişle” manasında.

Ve **اليَسَعُ**: bu, eğer Arapça ise bir peygamber adıdır. Cevherî dedi ki: **يَسَعُ** Acem adlarındandır; ona elif ve lâm sokulmuştur; hâlbuki onlar, şiir zarureti dışında **يَعْمَرَ** ve **يَزيدَ** ve **يَشْكُرَ** gibi benzerlerine girmezler. Ferrâ, Cerîr’den inşad etti:

وجَدْنا الوَلِيدَ بنَ اليَزِيدِ مُبارَكاً،
شدِيداً بأَعْباءِ الخِلافةِ كاهِلُهْ

Ve “**والْيَسَع**” ve “**اللَّيْسَع**” diye de okundu; iki lâm ile. Ezherî dedi ki: Ve **وَسِيعٌ** Sa‘d oğullarına ait bir sudur. Başkası dedi ki: **وَسِيعٌ** ve **دُحْرُضٌ**, Sa‘d ile Kuşeyr oğulları arasında iki sudur; onlar, Antara’nın şiirinde olan iki **الدُّحْرُضان**dır; şöyle dediğinde:

شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْنِ فأَصْبَحَتْ
زَوْراءَ، تَنْفِرُ عن حِياضِ الدَّيْلَمِ
