# وسع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B3%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وسع

وسعه الشيء، بالكسر يسعه، كيضعه، سعة، كدعة وزنة، وعلى الأول اقتصر الجوهري وقرأ زيد بن علي: ولم يؤت سعة بالكسر.
 ويقال: إنه يسعني ما يسعك، ولا يسعني شيء ويضيق عنك، ولا يسعك أن تفعل كذا كما في الأساس، زاد الجوهري أي: وأن يضيق عنك، بل متى وسعني شيء وسعك.
 ويقال: ما أسع ذلك، أي: ما أطيقه. وهل تسع هذا? أي: هل تطيقه، وهو مجاز، قال الجوهري: إنما سقطت الواو منه في المستقبل لما ذكرناه في باب الهمزة في وطيء يطأ.
 وفي النوادر: اللهم سع علينا أي: وسع.
 ويقال: ليسعك بيتك: أمر بالقرار فيه، وقد وسعه بيته.
 ويقال: هذا الإناء يسع عشرين كيلا، أي: يتسع لعشرين، وهذا يسعه عشرون كيلا، أي يتسع فيه عشرون، على مثال قولك: أنا أسع هذا الأمر، وهذا الأمر يسعني، قال أبو زبيد الطائي:
  حمال أثقال أهـل الـود آونة                      أعطيهم الجهد مني بله ما أسع والأصل في هذا أن تدخل في وعي، واللام لأن قولك: هذا الوعاء يسع عشرين كيلا، معناه: يسع لعشرين كيلا، أي: يتسع لذلك، ومثله: هذا الخف يسع رجلي أي: يتسع لها، وتقول: هذا الوعاء يسعه عشرون كيلا، معناه: يسع فيه عشرون كيلا، أي يتسع فيه عشرون كيلا، والأصل في هذه المسألة أن يكون بصفة، غير أنهم ينتزعون الصفات من أشياء كثيرة، حتى يتصل الفعل إلى ما يليه، ويفضي إليه، كأنه مفعول به، كقولك: كلتك ووزنتك واستجبتك ومكنتك أي: كلت لك، ووزنت لك واستجبت لك، ومكنت لك.
 ويقال: وسعت رحمة الله كل شيء، ولكل شيء، وعلى كل شيء، وقوله تعالى: وسع كرسيه السموات والأرض، أي: اتسع، وفي الحديث: إنكم لن تسعوا الناس بأموالكم، فليسعهم منكم بسط وجه، وحسن خلق، وهو مجاز.
 والواسع: ضد الضيق، كالوسيع، وقد وسعه ولم يضق عنه.
 والواسع: في الأسماء الحسنى اختلف فيه، فقيل: هو الكثير العطاء الذي يسع لما يسأل قال ابن الأنباري: وهذا قول أبي عبيدة، أو هو المحيط بكل شيء، من قوله: وسع كل شيء علما، أو هو الذي وسع رزقه جميع خلقه، و وسعت رحمته كل شيء، ولكل شيء وعلى كل شيء.
 وواسع بن حبان الأنصاري بفتح الحاء في صحبته خلاف، قتل يوم الحرة، وأخوه: يحيى بن حبان روى عن ابن عمر، وابن عباس، وعنه ابنه محمد، ومحمد هذا من شيوخ مالك، وحبان بن واسع بن حبان، عن أبيه، وعن عمه، وعنه ابن لهيعة، وقد تقدم ذكره في ح-ب-ب.
 والوسع، مثلثة: الجدة، والغنى، والرفاهية، على المثل، والطاقة كالسعة بالفتح، وقيل: هو قدر جدة الرجل، وقدرة ذات اليد، والهاء في السعة عوض عن الواو، كما مر في عدة وسيأتي في زنة كذلك.
 وقال الليث: الوساع كسحاب: الندب لسعة خلقه، وقد مر له أن الندب يطلق على الخفيف في الحاجة، والسريع الظريف النجيب، ومنه قولهم: أراك ندبا في الحوائج.

  والوساع من الخيل: الجواد، أو الواسع الخطو والذرع يقال: فرس وساع، قال المسيب بن علس:
  فتسل حاجتها إذا هي أعرضت                      بخميصة سرح اليدين وسـاع كالوسيع، وقد وسع، ككرم، وساعة، وسعة: اتسع في السير.
 ووسيع: ماء وفي الصحاح: ووسيع ودحرض: ماءان بين بني سعد وبني قشير، وهما الدحرضان اللذان في شعر عنترة:
  شربت بماء الدحرضين فأصبحت                      زوراء تنفر عن حياض الديلـم وقال الأزهري: وسيع: ماء لبني سعد، وأنشد الصاغاني قول الشاعر:
  مقيم على بنبان يمـنـع مـاءه                      وماء وسيع ماء عطشان مرمل ويسع، كيضع: اسم نبي من الأنبياء من ولد هارون عليه السلام، وهو اسم أعجمي أدخل عليه ال، ولا يدخل على نظائره كيزيد، ويعمر، كما في الصحاح وقرئ والليسع بلامين، وهي قراءة حمزة والكسائي وخلف، والباقون بلام واحدة.
 وأوسع الرجل: صار ذا سعة وغنى، وهو مجاز: ومنه قوله تعالى: على الموسع قدره وعلى المقتر قدره.
 ويقال: أوسع الله تعالى عليه، أي: أغناه كما في الصحاح كوسع عليه توسيعا، وهو مجاز، وقوله تعالى: والسماء بنيناها بأيد وإنا لموسعون أي: أغنياء قادرون من أوسع: صار ذا سعة، كما في الصحاح.
 وتوسعوا في المجلس أي: تفسحوا كما في العباب والصحاح.
 ووسعه توسيعا: ضد ضيقه كما في الصحاح فاتسع، واستوسع: صار واسعا، كما في الصحاح.
 ومما يستدرك عليه: التوسعة: السعة، وبه سمى ابن السكيت كتابه، وقد مر ذكره.
 ووسعه يسعه، كورث يرث، لغة قليلة. ووسع الشيء، ككرم، فهو وسيع ووسع كفرح.
 واتسع كوسع وسمع الكسائي: الطريق ياتسع، أرادوا: يوتسع، فأبدلوا الواو ألفا طلبا للخفة، كما قالوا: ياجل ونحوه، ويتسع أكثر وأقيس.
 واستوسع الشيء: وجده واسعا، وطلبه واسعا.
 وأوسعه صيره واسعا، وقيل في قوله تعالى: وإنا لموسعون أي جعلنا بينها وبين الأرض سعة، جعل أوسع بمعنى وسع.
 ووسع عليه يسع سعة ووسع، كلاهما: رفهه وأغناه.
 ورجل موسع عليه الدنيا: متسع له فيها.
 وأوسعه الشيء: جعله يسعه، قال: امرؤ القيس:
  فتوسع أهلها أقطا وسمـنـا                      وحسبك من غنى شبع وري وفي الدعاء: اللهم أوسعنا رحمتك أي: اجعلها تسعنا.
 وقال ثعلب: قيل لامرأة: أي النساء أبغض إليك? فقالت: التي تأكل لما، وتوسع الحي ذما.
 وناقة وساع: واسعة الخلق، أنشد ابن الأعرابي:
  عيشها العلهز المطحن بالـق                      ت وإيضاعها القعود الوساعا وفي حديث جابر: رضي الله عنه: فانطلق أوسع جمل ركبته قط أي: أعجل جمل سيرا، يقال: جمل وساع أي: واسع الخطو، سريع السير.
 وناقة ميساع: واسعة الخطو.
 وسير وسيع ووساع: متسع.
 واتسع النهار وغيره: امتد وطال.
 ومالي عن ذاك متسع أي مصرف.
 وسع: زجر للإبل، كأنهم قالوا: سع يا جمل، في معنى اتسع في خطوك ومشيك.
 وقال الزجاج: وسع الله على الرجل، بالتخفيف أي: أوسع عليه.
 ووساع، كسحاب: واد من أودية اليمن.

### Türkçe

**وسعه** şey, kesre ile **يسعه**, **كيضعه**, **سعة**, **كدعة وزنة**; ve birincisi üzere Cevherî iktisar etti; ve Zeyd b. Ali okudu: “ve **سعة** verilmedi” kesre ile.

Ve denilir: “Şüphesiz o, bana, sana geniş geleni geniş gelir”; ve “Bana bir şey geniş gelmez ve sana dar gelir” (olmaz); ve “Sana, şöyle şöyle yapman geniş gelmez” (yani yapamazsın), **الأساس**’ta olduğu gibi. Cevherî artırdı, yani: “ve sana dar gelir”; bilakis ne zaman bana bir şey geniş gelirse sana da geniş gelir.

Ve denilir: “**ما أسع ذلك**”, yani: “Onu güç yetiremem.” Ve “Bunu geniş gelir misin?” yani: “Ona güç yetirir misin?”; ve o mecazdır. Cevherî dedi: “Gelecekte ondan **الواو** ancak, **وطيء يطأ**’da **الهمزة** بابında zikrettiğimiz şey sebebiyle düşmüştür.”

Ve **النوادر**’de: “Allah’ım, bize **سع** et” yani: “**وسع** et.”

Ve denilir: “Evin sana geniş gelsin”: onda karar kılmakla emirdir; ve evi onu geniş kılmıştır.

Ve denilir: “Bu kap yirmi ölçek alır”, yani: yirmiye genişler; ve “Buna yirmi ölçek geniş gelir”, yani: içinde yirmi genişler; “Ben bu işi genişlerim, bu iş bana genişler” sözün misali üzere. Ebû Zübeyd et-Tâî dedi:

  أهل الـود آونة                      أعطيهم الجهد مني بله ما أسع
Ve bunun aslı, **وعي** içine girmen (şeklindedir); ve **اللام** (harfi) şundandır: “Bu kap yirmi ölçek alır” sözünün manası: “yirmi ölçeğe geniş gelir”, yani: ona genişler. Bunun benzeri: “Bu mest ayağıma geniş gelir”, yani: ona genişler. Ve dersin: “Bu kap, yirmi ölçeği geniş alır”; manası: “içinde yirmi ölçek geniş gelir”, yani: içinde yirmi ölçek genişler. Bu meselede aslolan, onun bir sıfat ile olmasıdır; ancak onlar sıfatları birçok şeyden çekip çıkarırlar; ta ki fiil, kendisinden sonrakine bağlanır ve ona ulaşır; sanki o, mef‘ûl bih imiş gibi; senin “Sana ölçtüm, sana tarttım, sana icabet ettim, sana imkân verdim” sözün gibi; yani: “Senin için ölçtüm, senin için tarttım, senin için icabet ettim, senin için imkân verdim.”

Ve denilir: “Allah’ın rahmeti her şeyi, ve her şey için, ve her şey üzerine kuşattı.” Ve Yüce Allah’ın sözü: “**وسع كرسيه السموات والأرض**”, yani: genişledi. Ve hadiste: “Siz, mallarınızla insanlara geniş gelemeyeceksiniz; öyleyse sizden onlara yüz açıklığı ve güzel ahlâk geniş gelsin”; ve o mecazdır.

**الواسع**: darlığın zıddıdır; **الوسيع** gibi. Ve onu geniş kıldı ve ondan daraltmadı.

**الواسع**: **الأسماء الحسنى** içinde onda ihtilaf edilmiştir. Denildi ki: O, çok ihsan edendir; istenilene geniş gelir. İbnü’l-Enbârî dedi: Bu, Ebû Ubeyde’nin sözüdür. Yahut o, her şeyi kuşatandır; “Her şeyi ilimce kuşattı” sözünden. Yahut o, rızkı bütün yaratıklarını kuşatan kimsedir; ve rahmeti her şeyi, ve her şey için ve her şey üzerine kuşatmıştır.

Ve **واسع بن حبان الأنصاري**: **الحاء**’nın fethi ile; onun صحبeliğinde ihtilaf vardır; **يوم الحرة** günü öldürüldü. Ve kardeşi: **يحيى بن حبان**, İbn Ömer’den ve İbn Abbas’tan rivayet etti; ondan oğlu Muhammed rivayet etti; ve bu Muhammed, Mâlik’in şeyhlerindendir. Ve **حبان بن واسع بن حبان**, babasından ve amcasından; ondan İbn Lehîa; ve onun zikri **ح-ب-ب**’de geçmişti.

**الوسع**, üç vecihli: zenginlik, varlık, refah; misal üzere; ve güç yetirme, fetih ile **السعة** gibi. Ve denildi ki: O, kişinin zenginliğinin miktarı ve elinin kudretidir. Ve **السعة**’deki **الهاء**, **الواو**’dan bedeldir; **عدة**’de geçtiği gibi; ve **زنة**’de de öyle gelecektir.

Leys dedi: **الوساع** ( **سحاب** vezninde): yaratılışının genişliğinden dolayı **الندب**’dir. Ve onun için, **الندب**’in ihtiyaçta hafif olana, ve hızlı, zarif, soylu olana ıtlak edildiği geçmişti. Ondandır onların sözü: “Seni ihtiyaçlarda **ندبا** görüyorum.”

Ve **الوساع** atlardan: cins at; yahut adımı ve kol açıklığı geniş olan. Denilir: “**فرس وساع**”. Müseyyeb b. ‘Als dedi:

  فتسل حاجتها إذا هي أعرضت                      بخميصة سرح اليدين وسـاع
**الوسيع** gibi; ve **وسع** etti, **كرم** gibi; ve **ساعة**, ve **سعة**: yürüyüşte genişledi.

**وسيع**: bir sudur. Ve **الصحاح**’ta: “Ve **وسيع** ve **دحرض**: Benî Sa‘d ile Benî Kuşeyr arasında iki sudur; ve onlar, Antara’nın şiirindeki iki **الدحرضان**’dır:

  شربت بماء الدحرضين فأصبحت                      زوراء تنفر عن حياض الديلـم
Ezherî dedi: “**وسيع**: Benî Sa‘d için bir sudur.” Ve Sâğânî şairin sözünü inşad etti:

  مقيم على بنبان يمـنـع مـاءه                      وماء وسيع ماء عطشان مرمل
Ve **يسع**, **كيضع** gibi: peygamberlerden bir peygamberin adıdır; Hârûn’un (aleyhisselâm) soyundandır. Ve o, yabancı bir addır; ona **ال** sokulmuştur; ve benzerlerine sokulmaz; **يزيد** ve **يعمر** gibi; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **والليسع** iki **لام** ile okunmuştur; ve o, Hamza’nın, Kisâî’nin ve Halef’in kıraatidir; geri kalanlar bir **لام** ile.

Ve **أوسع** kişi: **سعة** ve zenginlik sahibi oldu; ve o mecazdır. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: “**على الموسع قدره وعلى المقتر قدره**.”

Ve denilir: “Allah Teâlâ ona genişlik verdi”, yani: onu zengin kıldı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; “ona **وسع** etti” **توسيعا** ile. Ve o mecazdır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “**والسماء بنيناها بأيد وإنا لموسعون**”, yani: zenginler, güç yetirenler; **أوسع**’tan: **سعة** sahibi oldu; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve “Mecliste **توسعوا** ettiler”, yani: genişlediler; **العباب** ve **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve onu **توسيعا** ile genişletti: onu daraltmanın zıddı; **الصحاح**’ta olduğu gibi; böylece genişledi. Ve **استوسع**: geniş oldu; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve ona ek olarak istidrâk olunanlardandır: **التوسعة**: **السعة**. Ve İbnü’s-Sikkît kitabını onunla adlandırdı; ve onun zikri geçmişti.

Ve **وسعه يسعه**, **ورث يرث** gibi: az bir lugattır. Ve **وسع** şey, **كرم** gibi; o hâlde o **وسيع**’dir; ve **وسع** **فرح** gibi.

Ve **اتسع**: **وسع** gibi. Ve Kisâî işitti: “Yol **ياتسع**”; murad ettiler: “**يوتسع**”; böylece hafiflik istemek için **الواو**’yu **ألف**a بدل ettiler; “**ياجل**” ve benzeri dedikleri gibi. Ve **يتسع** daha çoktur ve daha kıyasîdir.

Ve **استوسع** şey: onu geniş buldu; ve onu geniş olarak istedi.

Ve **أوسعه**: onu geniş kıldı. Ve Yüce Allah’ın sözü hakkında denildi: “**وإنا لموسعون**”, yani: onunla yer arasında bir genişlik kıldık; **أوسع**’ı **وسع** manasında kıldı.

Ve “Ona **وسع** etti”: **سعة** ve **وسع** ile geniş gelir; ikisi de: onu refaha erdirdi ve zengin kıldı.

Ve “Dünya kendisine geniş kılınmış adam”: onda kendisine genişletilmiş.

Ve “Şey onu **أوسعه**”: onu, kendisine geniş gelir kıldı. Dedi: İmruü’l-Kays:

  فتوسع أهلها أقطا وسمـنـا                      وحسبك من غنى شبع وري
Ve duada: “Allah’ım, bize rahmetini **أوسع** et”, yani: onu bize geniş gelir kıl.

Sa‘leb dedi: Bir kadına denildi: “Kadınların hangisi sana daha buğz edilendir?” O dedi: “O ki, ‘niçin?’ için yer; ve mahalleyi yergide genişletir.”

Ve “**ناقة وساع**”: yaratılışı geniş dişi deve. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

  عيشها العلهز المطحن بالـق                      ت وإيضاعها القعود الوساعا
Ve Câbir hadîsinde (Allah ondan razı olsun): “Derken, bindiğim en **أوسع** deve yürüdü”; yani: yürüyüşçe en hızlı deve. Denilir: “**جمل وساع**”, yani: adımı geniş, yürüyüşü hızlı.

Ve “**ناقة ميساع**”: adımı geniş.

Ve “**سير وسيع ووساع**”: geniş.

Ve gündüz ve başkası **اتسع** etti: uzadı ve uzun oldu.

Ve “Benim, bundan yana bir **متسع**ım yok”, yani: bir çıkış yolu.

**وسع**: develer için bir azarlamadır; sanki onlar “Ey deve, **سع**!” dediler; adımında ve yürüyüşünde genişle manasında.

Zeccâc dedi: “Allah, kişiye **وسع** etti”, teşdîdsiz; yani: ona **أوسع** etti.

Ve **وساع**, **سحاب** gibi: Yemen vadilerinden bir vadidir.
