# وسف — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%81/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B3%D9%81/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%81.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: وسف

س ف ( و ا ي ء )
سوف ، سفا ، وسف ، أسف ، فأس ، سأف ، سيف ، فسا : ( مستعملة ) .
سوف : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : سافَ يَسُوف سَوْفاً : إذا شَمَّ .
قال : وأنشدنا المفضَّل الضبي :
قالت وقد سافَتْ مِجَذِّ المِرْوَدِ
قال : المِرْوَد : الميل ، ومِجذُّه : طرفه ، ومعناه : أن الحَسناء إذا كحلَتْ عينيْهَا مَسَحت طرفَ المِيل بشفتيها ليَزْدَاد حُمّة ، أي : سواداً .
قال : والسَّوْفُ : الصّبْر ، وأنه لمسوِّفٌ ، أي : صبورٌ ، وأنشد المفضل :
هذا ورُبَّ مسوِّفين صَبَحْتُهُمْ
من خَمْرِ بابل لَذَّة للشارِبِ
أبو عبيد عن أبي زيد : سَوَّفْتُ الرجلَ أمري تَسْوِيفاً ، أي : ملكته أَمري ، وكذلك سَوَّمْتُهُ .
وقال أبو زيد : يقال : سافٌ من البناءِ وسافاتٌ وثلاثة آسُف ، وهي السُّوف .
وقال الليث : السافُ : ما بين سافات البِناء ، ألِفُه واو في الأصل .
وقال غيره : كلُّ سطْر من اللبِن أو الطِّين في الجدارِ : سافٌ ومِدْمَاكٌ .
وقال الليث : التسويف : التأخير ، من قولك : سَوْفَ أفعل .
وفي الحديث : أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لعن المسَوِّفة من النساء : وهي التي تدافع زوجها إذا دعاها إلى فراشه ، ولا تقضي حاجتَه .
وقال الليث : السواف فثا يقع في الإبل ، يقال : إساف الرجال : إذا هلك ماله . قال : والأسواف : موضعٌ بالمدينة معروف .
الحرّاني عن ابن السكّيت : أَسافَ الرجل فهو مُسيف : إذا هلَك مالُه ، وقد سافَ المالُ نفسهُ يَسوفُ : إذا هلَك .
ويقال : رماهُ اللَّهُ بالسَّواف ، هكذا أرواه عن أبي عمرو بفَتْح السين .
قال : وسمعتُ هشاماً يقول لأبي عمرو : إن الأصمعيّ يقول : السُّواف ، بالضم ، والأدْواء كلُّها جاءت بالضّمّ . فقال أبو عمرو : لا ، هُو السَّوَاف .
قال : وساف الشيءَ يَسُوفُه سَوْفاً : إذا شَمَّه .
وقال اللّيث : المسافةُ : بُعد المفازَة والطريق .
وقال غيرُه : سُمّيَ مسافةً لأنّ الدّليلَ يستدلّ على الطريق في الفَلاة البعيدة الطَّرَفين بِسَوْفِه تُربتَها ، ومنه قول رؤبة :
إن الدَّليلَ استافَ أَخلاق الطُّرُقْ
وقال امرؤ القيس فيه أيضاً :
على لاحبٍ لا يُهْتَدَى بمَنارِه
إذا سَافَهُ العَوْدُ الذِّيافِيُّ جَرْجَرا
قوله : ( لا يُهتَدَى بمَناره ) يقول : ليس له مَنارٌ يُهتَدَى بها ، وإذا ساف الجمل تُربته جَرْجَر جَزَعاً مِن بُعدِه وقلّة مائه .
أبو عُبيد : أَسافَ الخارِزُ يُسيف إسافةً ، أي : أَثْأى فانخَرَمَت خُرْزَتان ، ومنه قولُ الرّاعي :
مَزائدُ خَرْقاءِ اليَدَيْنِ مُسيفَةٍ
أخَبَّ بهنَّ المُخْلفانِ وأحفَدَا
وسف : قال الليث : الوَسفُ : تَشَقُّقٌ في اليد ، وفي فخذِ البَعير وعَجزُه أوّلَ ما يبدأ عند السِّمَن والاكتناز ، ثم يَعُمّ جسدَه فيتَوسف جِلْدُه ، أي : يتقشر وربما توسف الجلد من داءٍ أو قُوباء .
أبو عبيد عن أبي عمرو : إذا سقَطَ الوَبر أو الشَّعَر من الجلد وتغيَّر قيل : تَوَسف .
وقال اللّحياني : تَحسفَتْ أوبارُ الإبل وتوسَّفَتْ ، أي : طارَتْ عنها .
سلمة عن الفرّاء : وسَّفته ولَتّحْتُه : إذا قَشَرْتَه ، وتمرةٌ مُوسفَةٌ مقشورة .
سفا : قال الليث : الرِّيح تَسفِي التّراب سفْياً وتسفِي الورق اليبيس سفياً .
قال : والسافِياءُ : هي الرِّيح التي تَحمِل تُراباً كثيراً على وَجه الأرض تَهْجُمُه على النَّاس .
قال أبو دُواد :
ونُؤْى أَضَرَّ به السافياء
كدَرْسٍ من النُّونِ حينَ امَّحَى
قال : والسَّفا هو اسمُ كلِّ ما سَفَتِ الرِّيحُ من كلِّ ما ذكرْت .
وقال أبو عمرو : السَّفَا : اسمُ التُّرابِ وإن لَم يَسْفِهِ الرِّيح ، قال الهذلي :
وقد أرْسَلوا فُرّاطهم فتأثَّلُوا
قَليباً سَفاهاً كالإماءِ القواعد
يصف القبر وحُفاره .
وقال ابن السِّكيت : السَّفا جمعُ سَفَاةٍ ، وهي تُراب القَبر ، والبِئْر ، وأنشد :
ولا تَلمِس الأُفعى يداكَ تُريدها
ودَعْها إذَا ما غيَّبتها سفَاتُها
قال : والسّفَا : شَوك البَهمَى : الواحدةُ سَفَاةٌ ، والسَّفا : ما سفت الريح عَلَيكَ من التُّرَابِ ، وفعل الرِّيح السّفيُ ، والسّفا : خِفَّة الناصِية .
يقال : نَاصيةٌ فيها سَفا ، وفَرَسٌ أَسَفَى : خفيف النّاصِية ، وأنشد أبو عبيد :
ليس بأسْفى ولا أَقْنَى ولا تَغَلٍ
يُسقى دواء قفِيّ السُّكن مَربُوب
قال : والسّفْوَاء من البِغال السريعةُ ، ومِنَ الخَيْل القليلة الناصية ، حكاه أبو عُبَيد عن الأصمعيّ ، وأنشد في صفة بغلة :
جاءَتْ به مُعْتَجِراً ببُرْدِهِ
سَفْواءُ تَخْدِي بنَسِيج وَحْدِهِ
وقال أبو عَمْرو : السافِيات : تُرابٌ يَذهَب مع الرّيح ، والسَّوافي من الرِّياح : اللَّواتي يَسفِين التُّراب .
قال : والسفا : تراب البئر .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : أَسْفَى الرَّجلُ : إذا أَخَذَ السَّفَى ، وهو شَوْكُ البُهْمَى ، وأَسْفَى : إذا نَقَل السَّفَا ، وهو التُّراب . وأَسْفَى : إذا صار سَفِيّاً ، أي : سَفِيهاً .
وقال اللحياني : يقال للسَّفِيه سَفِيٌّ بَيّن السَّفاءَ ممدود . والسفا : الخِفَّة في كلّ شيء ، وهو الجَهْل ، وأَنشد :
قَلائصُ في ألْبانِهِنْ سَفَاءُ
أي : في عُقولهِن خِفّة .
وسَفَوانُ : ماءٌ على قَدْر مَرحلةٍ من باب المِرْبَد بالبَصْرة ، وبه ماءٌ كثيرُ السَّافي وهو التراب وأَنشَدَنِي أعرابيّ :
جارِيَة بسَفوانَ دارُها
تمْشي الهُوَيْنَى مائِلاً خِمارُها
فسا : قال الليث : الفَسْوُ : معروف ، الواحدة فَسْوَة ، والجميع الفُسَاء ، والفِعْل فَسَا يَفْسُو فسواً .
قال : وعبدُ القيس يقال لهم : الفُساةُ والفَسْو ، يُعرَفون بهذا ، ويقال للخُنْفساء : الفَسَّاءة لنَتْنِها . وفسا فَسْوَةً واحدةً ، والعَرَب تقول : أَفْسَى مِن الظَّرِبان ، وهي دابة تجيء إلى جُحر الضّبّ فتَضَع قَبَّ اسْتِها عند فَم الجُحْر ، فلا تزال تَفْسو حتى تستخرِجَه ، وتصغِير الفَسْوَة فُسَيَّة .
وقال أبو عُبَيد في قول الراجز :
بِكْراً عَوَاساءَ تَفاسَى مُقْرِبَا
قال : تَفاسَى : تُخرِج استَها ، وتَبازَى : تَرفَع أَلْيَتَها .
وحكى غيرُه عن الأصمعيّ أنه قال : تفَاسأَ الرجُل تَفاسُوءاً بالهمز : إذا أَخرَج ظَهْرَه ، وأنشد هذا الرَّجزَ غيرَ مهموز .
أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيِّ : الفَسأُ : دُخولُ الصُّلْب . والفَقَأُ : خُرُوجُ الصَّدْر ، وفي وَرِكَيْه فَسَأٌ ، وأنشد :
بناتىء الْجَبْهَة مَفْسُوء القَطَنْ
أبو عُبيد عن أبي عمرو : إذا تَقطَّع الثوبُ وبَلِيَ قيل : قد تَفسَّأَ . وقال الكسائيّ مثله .
قال : ويقال مالك : تَفْسأ ثَوْبَك .
وقال أبو زيد : فسأْتُه بالعَصا ووطأْته : إذا ضربتَ بها ظَهْرَه .
سأف ( سيف ) : أبو عُبَيد عن الكسائي : سَئِفَتْ يدُه وسَعِفَتْ : وهو التَّشَعُّثُ حَولَ الأظفار والشُّقاق .
وروى أبو العبَّاس عن ابن الأعرابيّ : سَئِفَتْ أصابعُه وشئفت بمعنًى واحدٍ .
أبو عُبيدة : السأَفُ على تقدير السّعَف شَعرُ الذّنَب والهُلْب ، والسائِفةُ : ما استرَقَّ من أَسافلِ الرَّمل ، وجمعُها السَّوائف .
وقال الليث : يقال : سَئِفُ اللِّيفِ ، وهو ما كان ملتزِقاً بأصول السَّعَف من خِلالِ اللِّيف ، وهو أَردؤُه وأخشَنُه ، لأنه يُسأَفُ من جوانب السَّعَف فيصير كأَنّه لِيف وليس به ، ولُيِّنَتْ همزتُه ، وقد سَئِفَتِ النخلةُ .
وقال الراجز يصف أذنابَ اللِّقاح :
كأنما اجْتُثَّ على حِلاَبِها
نخلُ جُؤاثى نِيلَ من أَرْطابِها
والسِّيفُ واللِّيف على هُدَّابها
قال : والسِّيف : ساحلُ البحر .
قال ابن الأعرابيّ : السِّيف : الموضع النّقِيُّ من الماء ، ومنه قيل : درهمٌ مُسَيَّف : إذا كان له جوانبُ نقيّةٌ من النّقْش .
وقال الليث : السَّيْف معروف وجمعُه سُيوف وأَسْياف .
وقال شَمِر : يقال لجماعة السُّيوف : مَسْيَفَة ، ومِثْلُه مَشيخَة للشيوخ ، ويقال : تَسايَفَ القومُ واستَافُوا : إذا تَضارَبوا بالسُّيوف .
أبو عُبيد عن الكسائيّ : المُسِيف : المتقلِّد بالسَّيْف ، فإذا ضَرَب به فهو سائف . وقد سِفْتُ الرجلَ أُسِيفُه .
وقال الفرَّاء : سِفْتُه ورَمَحْتُه .
وقال الليث : جارية سَيْفانةٌ ، وهي الشَّطْبَة ، كأنها نَصْلُ سَيْف ، ولا يُوصَف به الرجُل .
سَلَمة عن الفرَّاء قال الكسائي : رجل سَيْفَانُ وامرأة سَيْفَانةٌ : وهو الطويل المَمْشوق .
أسف : قال الله تعالى : ( فَاسِقِينَ فَلَمَّآ ءَاسَفُونَا انتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ ) ( الزخرف : 55 ) ، معنى : آسفونا : أغضَبونا ، وكذلك قولُه تعالى : ( إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا ) ( الأعراف : 150 ) ، والأسيفُ والأسِفُ : الغَضْبان .
وقال الأعشى :
أرى رَجُلاً منهمْ أسِيفاً كأَنما
يَضُمُّ إلى كشَحْيَهْ كَفّاً مُخَضّبا
يقول : كأَن يدَه قُطِعت فاختَضَبتْ بدَمِها فيَغضَب لذلك ، ويُقَال لمَوْتِ الفَجْأَة : أَخْذَةُ أَسَف .
وفي حديثِ عائشةَ أنها قالت للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) حين أَمر أبا بكرٍ بالصلاة في مَرضهِ : إن أبا بكرٍ رجلٌ أَسِيف ، فمَتى ما يَقُمْ مَقامَك يَغْلِبْهُ بُكاؤه .
قال أبو عُبيد : الأَسيف : السَّريع الحُزن والكآبة في حديث عائشة . قال : وهو الأَسُوف والأسِيف .
قال : وأَما الأَسِف : فهو الغَضْبان المتلهِّف على الشيء ، ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( غَضْبَانَ أَسِفًا ( .
قال : ويقال من هذا كله : أسفْتُ آسفُ أَسفاً .
وقال أبو عبيد : والأسِيف : العَبْد ، ونحو ذلك .
قال ابن السكّيت . وقالا معاً : العَسِيف : الأَجِير .
وقال الليث : الأَسَف في حال الحُزْن وفي حال الغَضَب : إذا جاءك أمرٌ ممّن هو دُونَك فأنتَ أَسِف ، أي : غَضْبان ، وقد آسَفَك ، وإذا جاءك أمرٌ فحَزِنْتَ له ولم تُطِقْه فأنتَ أَسِف ، أي : حزين ومتأسِّف أيضاً .
قال : وإِسافٌ : اسمُ صَنَم كان لقُرَيش ، ويقال : إن إسافاً ونائلة كانَا رجلاً وامرأة دَخَلا الكعبة فَوجدا خَلْوة فأَحدَثَا ، فمسخَهما الله حَجَرين .
وقال الفرّاء : الأسافَة : رقّة الأرضِ ، وأَنشَد :
تحَفُّها أَسافَةٌ وجَمْعَرُ
ويقال للأرض الرّقيقة : أَسِيفه .
ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابي : سَفَا : إذا ضَعُف عَقْلُه ، وسفا : إذا خَفَّ روحُهُ ، وسَفَا : إذا تعَبَّد وتواضَع لله ، وسَفَا : إذا رَقَّ شَعرهُ ، وجَلِحَ لغةُ طيّء .
فأس : قال الليث : الفَأس : الّذي يفلق به الحَطَب ، يقال : فأَسَه يَفْأَسُه ، أي : يَفْلِقُه . قال : وفأْسُ القَفَا : هو مؤخَّر القَمحْدُوَة . وفَأَسُ اللّجام : الّذي في وَسَط الشَّكِيمة بين المسْحَلَين .
وقال ابن شُميل : الفَأْسُ : الحَديدةُ القائمة في الشَّكِيمة ، ويُجمَع الفأس فُؤوساً .

### Türkçe

س ف ( **و ا ي ء** )
**سوف** ، **سفا** ، **وسف** ، **أسف** ، **فأس** ، **سأف** ، **سيف** ، **فسا** : ( kullanılır ) .
**سوف** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **سافَ يَسُوف سَوْفاً**: kokladığı zaman.
Dedi: el-Mufaḍḍal ed-Ḍabbî bize inşâd etti:
Dedi; hâlbuki **سافَتْ** **مِجَذِّ المِرْوَدِ**
Dedi: **المِرْوَد**: mil’dir; **مِجذُّه**: onun ucu’dur. Manası: güzel kadın gözlerini sürmelediği zaman milin ucunu dudaklarıyla siler ki harareti artsın; yani: siyahlık.
Dedi: **السَّوْفُ**: sabırdır; ve “o mutlaka **لمسوِّفٌ**” (dır), yani: sabırlı. el-Mufaḍḍal inşâd etti:
Bu; ve nice erteleyenleri sabah vakti bastım
Bâbil şarabından; içene bir lezzet
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **سَوَّفْتُ** adamı işimi **تَسْوِيفاً**; yani: işimi ona mâlik kıldım; aynı şekilde **سَوَّمْتُهُ**.
Ebû Zeyd dedi: denir ki: yapıdan bir **سافٌ** ve **سافاتٌ** ve üç **آسُف**; ve o, **السُّوف**’tur.
el-Leys dedi: **السافُ**: yapının **سافات**’ları arasındaki şeydir; onun **ألِفُه**’i aslında **واو**’dur.
Başkası dedi: duvarda tuğladan yahut çamurdan her satır: **سافٌ** ve **مِدْمَاكٌ**.
el-Leys dedi: **التسويف**: geciktirmedir; senin “**سَوْفَ أفعل**” sözünden.
Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) kadınlardan **المسَوِّفة**’yi lânetlediği: o, kocası onu döşeğine çağırdığı zaman onu savan ve onun ihtiyacını gidermeyen kadındır.
el-Leys dedi: **السواف**: develerde vâki olan bir **فثا**’dır; denir ki: **إساف الرجال**: malı helâk olduğu zaman. Dedi: **والأسواف**: Medine’de bilinen bir yerdir.
el-Ḥarrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **أَسافَ** adam; o halde o **مُسيف**’dir: malı helâk olduğu zaman. Ve malın kendisi **سافَ** **يَسوفُ**: helâk olduğu zaman.
Ve denir: Allah onu **بالسَّواف** ile attı; bunu Ebû ‘Amr’dan **السين**’in fethiyle böyle rivayet ediyorum.
Dedi: Hişâm’ı Ebû ‘Amr’a şöyle derken işittim: el-Aṣma‘î diyor ki: **السُّواف** (dır), zamme ile; ve hastalıkların hepsi zamme ile gelmiştir. Ebû ‘Amr dedi ki: hayır; o **السَّوَاف**’tır.
Dedi: **وساف** şeyi **يَسُوفُه سَوْفاً**: onu kokladığı zaman.
el-Leys dedi: **المسافةُ**: çölün ve yolun uzaklığıdır.
Başkası dedi: ona **مسافة** adı verildi; çünkü kılavuz, iki ucu uzak olan uzak düzlükte yola, toprağını **بِسَوْفِه** (koklaması) ile delâlet eder. Ru’be’nin sözü bundandır:
Şüphesiz kılavuz, yolların izlerini kokladı
İmru’ül-Ḳays da onda ayrıca dedi:
Bir ana yol üzerinde; işaret direğiyle yol bulunmaz
Onu uzun boyunlu deve kokladığı zaman gürültüyle geviş getirir
Onun sözü: ( **لا يُهتَدَى بمَناره** ) der ki: kendisiyle yol bulunacak bir işaret direği yoktur; deve onun toprağını kokladığı zaman, uzaklığı ve suyunun azlığı sebebiyle sabırsızlanarak gürültüyle geviş getirir.
Ebû ‘Ubeyd: **أَسافَ** boncuk dizen **يُسيف إسافةً**; yani: ipi çürüttü de iki boncuk yarıldı. Çobanın sözü bundandır:
Ellerinden sakat, ipi çürütmüş kırbalar
İki artçı onları süratle koşturdu ve koşturdu
**وسف** : el-Leys dedi: **الوَسفُ**: elde çatlamadır; ve devenin uyluğunda ve sağrısında, semirme ve dolgunlaşma başladığında ilk başlayan şeydir; sonra bedenine yayılır da derisi **فيتَوسف**; yani: soyulur. Bazen deri bir hastalıktan yahut uyuzdan **توسف** eder.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: deriden yün yahut kıl düştüğü ve değiştiği zaman **تَوَسف** denir.
el-Liḥyânî dedi: develerin yünleri **تَحسفَتْ** ve **توسَّفَتْ**; yani: onlardan uçtu.
Seleme, el-Ferrâ’dan: **وسَّفته** ve **لَتّحْتُه**: onu soyduğun zaman. Ve soyulmuş hurma: **مُوسفَةٌ** (dır), soyulmuş.
**سفا** : el-Leys dedi: rüzgâr toprağı **تَسفِي** **سفْياً**; ve kuru yaprağı **تسفِي** **سفياً**.
Dedi: **السافِياءُ**: yeryüzünün yüzü üzerinde çok toprak taşıyan, onu insanların üzerine hücum ettiren rüzgârdır.
Ebû Duvâd dedi:
Ve bir tümsek; **السافياء** ona zarar verdi
Silinip gittiği vakit **النُّون**’dan bir ders gibi
Dedi: **السَّفا**: rüzgârın, zikrettiğim her şeyden savurduğu her şeyin adıdır.
Ebû ‘Amr dedi: **السَّفَا**: toprağın adıdır; rüzgâr onu savurmamış olsa bile. el-Hüzelî dedi:
Öncülerini gönderdiler de kök saldılar
Bir kuyu; **سَفاهاً**; oturan cariyeler gibi
Kabri ve onu kazanları vasfeder.
İbnü’s-Sikkît dedi: **السَّفا** , **سَفَاةٍ**’nin cem‘idir; o, kabir ve kuyu toprağıdır. Ve inşâd etti:
Ellerinle engereğe dokunma; onu istiyorsun
Ve onu bırak; onu **سفَاتُها** gizlediği zaman
Dedi: **السّفَا**: **البَهمَى**’nın dikeni; bir tanesi **سَفَاةٌ**. Ve **السَّفا**: rüzgârın senin üzerine savurduğu topraktır. Rüzgârın fiili **السّفيُ**’dir. Ve **السّفا**: perçemin hafifliğidir.
Denir: içinde **سَفا** olan bir perçem; ve **أَسَفَى** bir at: perçemi hafif. Ebû ‘Ubeyd inşâd etti:
Ne **بأسْفى**dır, ne **أَقْنَى**dır, ne de **تَغَلٍ**
Ensesinin ilacı sulanır; beslenmiş, sakin
Dedi: **السّفْوَاء** hızlı katırlardandır; ve atlardan perçemi az olanlardandır. Ebû ‘Ubeyd bunu el-Aṣma‘î’den nakletti. Bir katırın sıfatında inşâd etti:
Onu getirdi; hırkasına bürünmüş
**سَفْواءُ**; tek dokumasıyla hızlı yürür
Ebû ‘Amr dedi: **السافِيات**: rüzgârla giden topraktır. Ve rüzgârlardan **السَّوافي**: toprağı savuranlardır.
Dedi: **السفا**: kuyu toprağıdır.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **أَسْفَى** adam: **السَّفَى**’yı aldığı zaman; o, **البُهْمَى**’nın dikenidir. Ve **أَسْفَى**: **السَّفَا**’yı naklettiği zaman; o, topraktır. Ve **أَسْفَى**: **سَفِيّاً** olduğu zaman; yani: **سَفِيهاً**.
el-Liḥyânî dedi: **السَّفِيه** için **سَفِيٌّ** denir; **السَّفاءَ**’ı açık (olan); med (ile). Ve **السفا**: her şeyde hafifliktir; ve o, cehildir. Ve inşâd etti:
Onların sütlerinde **سَفَاءُ** olan develer
Yani: akıllarında hafiflik.
Ve **سَفَوانُ**: Basra’da **المِرْبَد** kapısından bir merhale miktarı uzaklıkta bir sudur; onda **السَّافي**’si çok su vardır; o, topraktır. Bir bedevî bana inşâd etti:
**بسَفوانَ**’da bir cariye; evi
Ağır ağır yürür; başörtüsü eğik
**فسا** : el-Leys dedi: **الفَسْوُ**: bilinir; bir tanesi **فَسْوَة**; hepsi **الفُسَاء**; fiil: **فَسَا يَفْسُو فسواً**.
Dedi: ‘Abdü’l-Ḳays’e **الفُساةُ** ve **الفَسْو** denir; bununla tanınırlar. Ve bok böceğine, kokusundan dolayı **الفَسَّاءة** denir. Ve bir tek **فَسْوَةً** **فسا** etti. Araplar der ki: **أَفْسَى مِن الظَّرِبان**; o, kertenkele deliğine gelen bir hayvandır; deliğin ağzına kıçının kabasını koyar; onu çıkarıncaya kadar sürekli yellenir. **الفَسْوَة**’nin küçültmesi **فُسَيَّة**’dir.
Ebû ‘Ubeyd, râcizin sözünde:
Bir bakire; geniş kalçalı; yaklaşarak **تَفاسَى**
Dedi: **تَفاسَى**: kıçını çıkarır. Ve **تَبازَى**: kalçasını kaldırır.
Başkası el-Aṣma‘î’den hikâye etti: o dedi ki: **تفَاسأَ** adam **تَفاسُوءاً** hemze ile: sırtını çıkardığı zaman. Ve bu recezi hemzesiz inşâd etti.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَسأُ**: bel kemiğinin içeri girmesidir. Ve **الفَقَأُ**: göğsün dışarı çıkmasıdır. Ve onun iki kalçasında **فَسَأٌ** vardır. Ve inşâd etti:
Alnı çıkıntılı; pamuğu içeri girmiş
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: elbise parçalanıp eskidiği zaman “**تَفسَّأَ**” denir. el-Kisâî de bunun benzerini söyledi.
Dedi: denir ki: ey Mâlik, elbiseni **تَفْسأ** et.
Ebû Zeyd dedi: **فسأْتُه** onu değnekle ve **وطأْته**: onun sırtına onunla vurduğun zaman.
**سأف** ( **سيف** ) : Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: eli **سَئِفَتْ** ve **سَعِفَتْ**: o, tırnakların çevresindeki dağınıklık ve çatlaklardır.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: parmakları **سَئِفَتْ** ve **شئفت**; tek bir manadadır.
Ebû ‘Ubeyde: **السأَفُ** , **السّعَف** takdirince: kuyruk kılı ve **الهُلْب**’dür. Ve **السائِفةُ**: kumun alt taraflarından incelen şeydir; cem‘i **السَّوائف**.
el-Leys dedi: denir ki: **سَئِفُ اللِّيفِ**; o, lifin aralarından, hurma dalı diplerine yapışık olan şeydir; o, onun en kötüsü ve en kabasıdır; çünkü hurma dalının yanlarından **يُسأَفُ** edilir de sanki lifmiş gibi olur, hâlbuki lif değildir. Hemzesi yumuşatıldı. Ve hurma ağacı **سَئِفَتِ**.
Râciz, sağmal develerin kuyruklarını vasfederek dedi:
Sanki sağım yerleri üzerinde kökünden sökülmüş
Cü’âsâ hurmaları; tazelerinden alınmış
Ve **السِّيفُ** ve **اللِّيف** onların püskülleri üzerinde
Dedi: **السِّيف**: deniz kıyısıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **السِّيف**: sudan temiz olan yerdir. Ondan: “**درهمٌ مُسَيَّف**” denildi; nakıştan temiz yanları olduğu zaman.
el-Leys dedi: **السَّيْف** bilinir; cem‘i **سُيوف** ve **أَسْياف**.
Şemir dedi: kılıçların topluluğuna **مَسْيَفَة** denir; bunun benzeri, şeyhler için **مَشيخَة**. Ve denir: kavim **تَسايَفَ** etti ve **استَافُوا**: kılıçlarla dövüştükleri zaman.
Ebû ‘Ubeyd, el-Kisâî’den: **المُسِيف**: kılıç kuşanan. Onunla vurduğu zaman o **سائف**’tir. Ve ben adamı **سِفْتُ**; onu **أُسِيفُه**.
el-Ferrâ dedi: onu **سِفْتُ** ve onu mızrakladım.
el-Leys dedi: **سَيْفانةٌ** bir cariye; o, ince uzun olandır; sanki kılıç ağzı gibidir; erkek onunla vasfedilmez.
Seleme, el-Ferrâ’dan: el-Kisâî dedi: **سَيْفَانُ** bir erkek ve **سَيْفَانةٌ** bir kadın: o, uzun boylu, endamlıdır.
**أسف** : Allah Teâlâ dedi: ( **فَاسِقِينَ فَلَمَّآ ءَاسَفُونَا انتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْنَاهُمْ أَجْمَعِينَ** ) ( ez-Zuḫruf: 55 ); manası: **آسفونا**: bizi öfkelendirdiler. Yine O’nun sözü: ( **إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا** ) ( el-A‘râf: 150 ). Ve **الأسيفُ** ve **الأسِفُ**: öfkeli.
el-A‘şâ dedi:
Onlardan bir adam görüyorum; **أسِيفاً**; sanki
Yanına kanla boyanmış bir el sıkıştırıyor
Der ki: sanki eli kesilmiş de kanıyla boyanmış; bundan dolayı öfkelenir. Ve ansızın ölüm için: **أَخْذَةُ أَسَف** denir.
Âişe’nin hadisinde: Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ), hastalığında Ebû Bekir’e namazı emrettiği vakit dedi ki: Ebû Bekir **أَسِيف** bir adamdır; senin makamında ne zaman durursa ağlaması ona galip gelir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Âişe’nin hadisinde **الأَسيف**: hızlı hüzün ve kederlenendir. Dedi: o, **الأَسُوف** ve **الأسِيف**’tir.
Dedi: **الأَسِف** ise: şeye karşı öfkeli, içi yanan (kimsedir). Ondan Allah’ın عزّ وجلّ sözü: ( **غَضْبَانَ أَسِفًا** ).
Dedi: bunun hepsinden denir: **أسفْتُ** **آسفُ** **أَسفاً**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **والأسِيف**: köledir; ve buna benzer şey.
İbnü’s-Sikkît dedi. Ve ikisi birlikte dedi: **العَسِيف**: ücretli işçi.
el-Leys dedi: **الأَسَف** hüzün hâlinde de öfke hâlinde de: senden aşağı olan birinden sana bir iş geldiği zaman sen **أَسِف**’sin; yani: öfkeli; ve o seni **آسَفَك** etmiştir. Ve sana bir iş geldi de ona üzüldün ve ona güç yetiremedin ise sen **أَسِف**’sin; yani: hüzünlü ve ayrıca müteessif.
Dedi: **وإِسافٌ**: Kureyş’in bir putunun adıdır. Ve denir ki: **إسافاً** ve **نائلة** bir erkek ve bir kadındı; Kâbe’ye girdiler de bir halvet buldular da (kötülük) yaptılar; Allah onları iki taşa çevirdi.
el-Ferrâ dedi: **الأسافَة**: yerin inceliğidir. Ve inşâd etti:
Onu **أَسافَةٌ** ve **جَمْعَرُ** kuşatır
Ve ince toprağa: **أَسِيفه** denir.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **سَفَا**: aklı zayıfladığı zaman. Ve **سفا**: ruhu hafiflediği zaman. Ve **سَفَا**: Allah’a ibadet edip tevazu gösterdiği zaman. Ve **سَفَا**: saçı inceldiği zaman. Ve **جَلِحَ**: Ṭayy lehçesidir.
**فأس** : el-Leys dedi: **الفَأس**: odunu yarılan şeydir. Denir: **فأَسَه يَفْأَسُه**; yani: onu yarar. Dedi: **وفأْسُ القَفَا**: **القَمحْدُوَة**’nin arka tarafıdır. Ve **فَأَسُ اللّجام**: **الشَّكِيمة**’nin ortasında, iki **المسْحَلَين** arasında olan şeydir.
İbn Şümeyl dedi: **الفَأْسُ**: **الشَّكِيمة**’deki dik duran demirdir. Ve **الفأس** **فُؤوساً** olarak cem‘ edilir.
