# وشع — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D8%B9/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B4%D8%B9/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D8%B9.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: وشع

باب العين والشّين وواي معهما
ع ش و، ع ش ي، ع ي ش، ش ع و، ش و ع، ش ي ع، و ش ع مستعملات
عشو، عشي:
العَشْوُ: إيتانُك ناراً ترجو عندها خيراً وهدىً. عَشَوْتُها أَعْشُوها عَشْواً وعُشُوّا. قال الحطيئة:
متى تأتِهِ تعشو إلى ضَوْءِ نارِه		تَجِدْ خَيْرَ نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ
والعاشيةُ: كلُّ شيءٍ يعشو إلى ضوء نارٍ بالليل كالفَراشِ وغيره، وكذلك الإبل والعواشي، قال:
وعاشيةٍ حوشٍ بطانٍ ذَعَرْتُها		بضربِ قتيلٍ وَسْطَها يَتَسَيَّفُ
وأوطأته عَشْوَة وعِشْوَةُ وعُشْوَةً ثلاث لغات، وذلك في معنى أن تحملَه على أن يركب أمراً على غير بيانٍ. تقول: ركب فلانٌ عشوة من الأمر، وأوطأني فلان عَشْوةً، أي: حملني على أمرٍ غير رشيدٍ، ولقيته في عَشْوةِ العَتَمَة وعَشْوةِ السَّحَر. وأصله من عشواء اللّيل، والعشواء بمنزلة الظّلماء، وعَشْواء اللّيل ظُلْمَتُهُ.
والعِشاءُ: أوّلُ ظلام اللّيلِ، وعشّيتُ الإبل فتعشّت إذا رعيتُها اللّيلِ كلَّه. وقولهم: عَشِّ ولا تغترّ، أي: عشِّ إبلَكَ ههنا، ولا تطلبْ أفضل منه فلعلّك تغترّ.
ويقال: العواشي: الإبل والغنم تُرعَى باللّيل.
العشيّ؛ آخر النّهار، فإذا قلت: عَشِيّة فهي ليومٍ واحد، تقول لقيتُه عشيّةَ يوم كذا، وعشيّةً من العَشِيّاتِ، وإذا صغّروا العشيّ قالوا: عُشَيشِيان، وذلك عند الشَّفَى وهو آخر ساعة من النّهار عند مُغَيْرِبان الشّمس.
ويجوز في تصغير عَشيّة: عُشَيَّة، وعُشَيشِيَة.
والعَشاءُ ممدود مهموز: الأكلُ في وقت العشيّ. والعِشاءُ عند العامّة بعد غروب الشّمس من لدُنْ ذلك إلى أن يولّي صدر اللّيل، وبعض يقول: إلى طلوع الفجر، ويحتجّ بما ألغز الشّاعرُ فيه:
غدونا غدوة سَحَراً بـلـيلٍ		عشاء بعدما انتصف النهار
والعَشَى - مقصوراً - مصدر الأعشَى، والمرأة عَشْواءُ، ورجال عُشْوٌ، والأعشى هو الذي لا يبصر باللّيل وهو بالنّهار بصير، وقد يكون الذي ساء بَصَرُه من غير عمىً، وهو عَرَض حادثٌ ربّما ذهب. وتقول: هما يَعْشَيانِ، وهم يَعْشَوْن، والنّساء يَعْشَيْنَ، والقياس الواو، وتعاشَى تعاشياً مثله، لأنّ كلّ واوٍ من الفعل إذا طالت الكلمة فإنّها تقلب ياءً.
وناقةٌ عَشْواءُ لا تُبصِرُ ما أمامَها فَتَخْبِطُ كلَّ شيءٍ بيدها، أو تقعُ في بئرٍ أو وهْدةٍ، لأنّها لا تَتَعاهدُ موضعَ أخْفافِها. قال زهير:
رأيتُ المنايا خبطَ عشواءَ من تُصِبْ		تُمِتْهُ ومَنْ تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فَـيَهْـرَمِ
وتقول: إنّهم لفي عَشْواء من أمرهم، أو في عمياء.
وتعاشَى الرّجلُ في الأمر، أي: تجاهل. قال:
تَعُدُ التّعاشِيَ في دينها		هدىً لا تقبّل قُربانها
عيش:
العيشُ: الحياةُ. والمعيشة: الّتي يعيش بها الإنسان من المطعم والمشرب، والعِيشة: ضربٌ من العيش، مثل: الجِلْسة، والمِشْية، وكلّ شيء يعاشُ به أو فيه فهو معاش؛ النّهار معاش، والأرض معاش للخلق يلتمسون فيها معايشهم. والعِيش في الشعر بطرح الهاء: العيشة. قال:
إذا أمّ عِيشٍ ما تَـحُـلُّ إزارَهـا		من الكَيْس فيها سَوْرَةٌ وهي قاعد
بنو عيش: قبيلة، وإنّهم بنو عائشة، كما قال:
عَبْدَ بني عائشةَ الهُلابعا
وقال آخر:
يا أمّنا عائش لا تراعي
كلّ بنيك بطل شجاعِ
خَفَضَ العَيْنَ بشُفعةِ الكافِ المكسورة.
شعو:
الشَّعْواءُ: الغارة الفاشية. وأشعى القومُ الغارة إشعاءً، أي: أشعلوها. قال:
كيف نَوْمي على الفراش ولمّا		تشملِ الشّامَ غارةٌ شَـعْـواءُ
شيع وشوع:
الشُّوعُ: شجرُ البانِ، الواحدة: شُوعةٌ. قال الطّرمّاح:
جَنَى ثَمَرٍ بالواديين وشُوعُ
فمن قال بفتح الواو وضمّ الشين: فالواو نسق، وشُوع: شجر البان، ومن قال: وُشُوع بضمّها، أراد: جماعةَ وَشْعٍ، وهو زهر البقول. والشَّيْعُ: مقدارٌ من العَدَد: أقمت شهراً أو شيْعَ شهرٍ، ومعه ألفُ رجلٍ، أو شَيْعُ ذاك.
والشَّيْعُ من أولاد الأسد.
وشاعَ الشّيءُ يَشِيعُ مَشاعاً وشَيْعُوعَةً فهو شائعٌ، إذا ظهر. وأشعْتُهُ وشعْتُ به: أذعته. وفي لغة: أشعت به. ورجلٌ مِشْياعٌ مِذْياعٌ، وهو الذي لا يكْتُمُ شيئاً.
والمُشايَعةُ: متابعتُك إنساناً على أمرٍ.
وشَيَّعتُ النارَ في الحَطَبِ: أضرمتُه إضراماً شديداً، قال رؤبة:
شدّا كما يشيّع التَّضْرِيمُ
والشّياعُ: صوتُ قَصَبةِ الرّاعي. قال:
حَنِين النّيبِ تَطْرَبُ للشِّياعِ
وشيَّع الرّاعي في الشِّياعِ: نَفَخَ في القَصَبة.
ورجل مُشَيَّعُ القَلبِ إذا كان شجاعاً، قد شُيّع قلبه تشييعاً إذا ركب كلَّ هولٍ، قال سليمان:
مُشَيَّع القلبِ ما منْ شأنِهِ الفَرَقُ
وقال الرّاجز:
والخزرجيُّ قلبُه مُشَيَّعُ
ليس من الأمر الجليل يَفْزَعُ
والشِّيعةُ: قوم يتشيّعون، أي: يهوون أهواء قوم ويتابعونهم. وشيعةُ الرّجلِ: أصحابه وأتباعه. وكلّ قومٍ اجتمعوا على أمرٍ فهم شيعة وأصنافهم: شِيَع. قال الله تعالى: "كما فَعَلَ بأشياعهم من قبل". أي: بأمثالِهِمْ من الشِّيَعِ الماضية.
وشَيَّعْتَ فلاناً إذا خرجت معَه لتُودِّعَه وتُبْلِغَه منزِلَهُ.
والشِّياعُ: دعاءُ الإبل إذا استأخرت. قال:
وألاّ تخلدَ الإبل الصّفـايا		ولا طول الإهابة والشِّياعِ
وشع:
الوَشِيعَةُ: خَشَبَة يُلَفُّ عليها الغَزْلُ من ألوان الوَشْي، فكلُّ لفيفةٍ وَشِيعةٌ، ومن هنالك سُمِّيتْ قَصَبَةُ الحائكِ وَشِيعَة، لأنّ الغَزْلَ يُوَشَّعُ فيه. قال ذو الرّمة:
به مَلْعَبٌ من مُعْصِفاتٍ نَسَجْنَهُ		كنَسْجِ اليَمانِي بُرْدَهُ بالوَشائِعِ
وقال:
نَدْفَ القِياس القُطُنَ المُوَشَّعا
والوَشْعُ من زهر البقول: ما اجتمع على أطرافها، فهي وَشْعٌ ووُشُوع.
وأَوْشَعَتِ البُقولُ خرجت زهرتها قبل أن تتفرّق.

### Türkçe

باب **العين** ve **الشّين** ve **واي** onlarla birlikte
**ع ش و**، **ع ش ي**، **ع ي ش**، **ش ع و**، **ش و ع**، **ش ي ع**، **و ش ع** kullanımdadırlar.

**عشو**، **عشي**:
**العَشْوُ**: Senin, yanında hayır ve hidayet umduğun bir ateşe gelmendir. **عَشَوْتُها أَعْشُوها عَشْواً وعُشُوّا**. Hutay’e dedi ki:
Ne zaman ona, ateşinin ışığına doğru gelsen,
Onun yanında yakıcısı hayır olan bir ateşin hayrını bulursun.

**والعاشيةُ**: Geceleyin ateşin ışığına doğru gelen her şey; pervane ve başkası gibi; develer ve **العواشي** de böyledir. Dedi ki:
Semiz, ürkek bir **عاشية**yi ürküttüm,
Ortalarında kılıç sallayan bir öldürücünün darbesiyle.

Ve onu **عَشْوَة** ve **عِشْوَةُ** ve **عُشْوَةً** olarak ayak bastırdım; üç lehçedir. Bu, onu açıklık olmaksızın bir işe bindirmen manasındadır. Dersin ki: Falan, işten bir **عشوة** bindi; ve falan bana bir **عَشْوةً** ayak bastırdı; yani beni doğru olmayan bir işe yükledi. Ve onu, karanlığın **عَشْوةِ**sinde ve seherin **عَشْوةِ**sinde gördüm. Aslı, gecenin **عشواء**sındandır; **العشواء** **الظّلماء** menzilesindedir; gecenin **عَشْواء**sı onun karanlığıdır.

**والعِشاءُ**: Gecenin karanlığının başlangıcıdır. Develeri **عشّيتُ** de, onları bütün gece otlattığımda, **فتعشّت**. Onların sözü: **عَشِّ ولا تغترّ**; yani: develerini burada **عشِّ** et ve ondan daha iyisini arama; belki aldanırsın.

Ve denilir: **العواشي**: geceleyin otlatılan develer ve koyunlar.

**العشيّ**: Gündüzün sonudur. **عَشِيّة** dediğinde, bir tek gün içindir; dersin: onu falan günün **عشيّة**sinde gördüm; ve **العَشِيّاتِ**ten bir **عشيّةً**. **العشيّ**yi küçülttüklerinde **عُشَيشِيان** dediler; bu, **الشَّفَى** yanındadır; o da güneşin iki batışı vaktinde gündüzün son saatidir.

**عَشيّة**nin küçültmesinde caizdir: **عُشَيَّة** ve **عُشَيشِيَة**.

**والعَشاءُ** (uzatılmış, hemzeli): **العشيّ** vaktinde yemek yemektir. **العِشاءُ** avam katında güneşin batışından sonra, oradan gecenin başı dönüp gidinceye kadardır; bazıları der ki: fecrin doğuşuna kadar. Şairin onda bilmece yaptığı şeye delil getirir:
Sabahleyin seher vakti, bir gece ile sabahladık;
Gündüz yarılandıktan sonra bir **عشاء**.

**والعَشَى** - kısaltılmış olarak - **الأعشَى**nın mastarıdır. Kadın **عَشْواءُ**dur; erkekler **عُشْوٌ**dur. **الأعشى** geceleyin görmeyen, gündüz ise gören kimsedir. Ve bazen, körlük olmaksızın görmesi kötüleşen kimse olur; o, sonradan meydana gelen bir arazdır; bazen gider. Dersin ki: **هما يَعْشَيانِ**; ve onlar **يَعْشَوْن**; ve kadınlar **يَعْشَيْنَ**. Kıyas **الواو**dur. Ve **تعاشَى تعاشياً** da onun gibidir; çünkü fiilden her **واو** kelime uzadığında **ياء**ya çevrilir.

Ve bir dişi deve **عَشْواءُ**dur: önündekini görmez de eliyle her şeye çarpar; yahut bir kuyuya veya çukura düşer; çünkü ayaklarının yerini gözetmez. Züheyr dedi ki:
Ölümleri, isabet edene öldüren, ıskaladığını yaşatıp ihtiyarlatan,
Bir **عشواء**un çarpması gibi gördüm.

Ve dersin ki: Onlar işlerinde bir **عَشْواء** içindedirler; yahut bir **عمياء** içinde.

Ve adam işte **تعاشَى** etti; yani: bilmezlikten geldi. Dedi ki:
Dininde **التّعاشِيَ**yi,
Bir hidayet sayar; kurbanını kabul etmez.

**عيش**:
**العيشُ**: hayattır. **والمعيشة**: insanın onunla yaşadığı, yiyecek ve içecekten olan şeydir. **والعِيشة**: **الجِلْسة** ve **المِشْية** gibi, yaşamdan bir türdür. Ve onunla veya içinde yaşanan her şey **معاش**tır; gündüz **معاش**tır; yer, yaratıklar için **معاش**tır; onda rızıklarını ararlar. Şiirde **العِيش** (هاء’yı atarak): **العيشة**dir. Dedi ki:
Bir **عِيش** anası ki izarını çözmez;
Onda akıllılıktan bir coşkunluk vardır, o otururken.

**بنو عيش**: bir kabiledir; onlar **بنو عائشة**dir; dediği gibi:
**عَبْدَ بني عائشةَ الهُلابعا**

Bir başkası dedi ki:
Ey anamız **عائش**; kaygılanma,
Bütün oğulların yiğit bir kahramandır.

**خَفَضَ العَيْنَ**: kırık **الكاف**ın şef‘asıyla.

**شعو**:
**الشَّعْواءُ**: yaygın baskındır. Kavim baskını **أشعى** etti, **إشعاءً**; yani onu alevlendirdiler. Dedi ki:
Şam’ı kapsamamışken bir **شَـعْـواءُ** baskın,
Yatağın üzerinde nasıl uyurum?

**شيع وشوع**:
**الشُّوعُ**: **البانِ** ağacıdır; teki: **شُوعةٌ**. Tırimmâh dedi ki:
İki vadide meyve devşirmesi ve **شُوعُ**.

Kim **الواو**yu fetha, **الشين**i damme ile söylerse: **الواو** atıftır; **شُوع**: **البان** ağacıdır. Kim onu damme ile **وُشُوع** derse, muradı: **وَشْعٍ** topluluğudur; o da baklagillerin çiçeğidir. **والشَّيْعُ**: sayıdan bir miktardır: Bir ay veya ayın bir **شيْعَ**ı kadar kaldım; yanında bin adam vardır; yahut onun **شَيْعُ**u.

Ve **الشَّيْعُ**, aslan yavrularındandır.

Ve **شاعَ** şey **يَشِيعُ** **مَشاعاً** ve **شَيْعُوعَةً**; o **شائعٌ**dir; ortaya çıktığında. Ve onu **أشعْتُهُ** ve onunla **شعْتُ**: onu yaydım. Bir dilde: onunla **أشعت**. Ve adam **مِشْياعٌ مِذْياعٌ**dur; o, hiçbir şeyi gizlemeyen kimsedir.

**والمُشايَعةُ**: bir insanı bir iş üzerinde takip etmendir.

Ve odunu ateşte **شَيَّعتُ**: onu şiddetli bir tutuşturma ile tutuşturdum. Ru’be dedi ki:
Sıkıca; tıpkı tutuşturmanın **يشيّع** etmesi gibi.

**والشّياعُ**: çobanın kamışının sesidir. Dedi ki:
Dişi develerin iniltisi, **الشِّياعِ**a coşar.

Ve çoban **الشِّياعِ**da **شيَّع** etti: kamışa üfledi.

Ve adam **مُشَيَّعُ القَلبِ**tir; şecaatli olduğunda. Kalbi, her dehşete bindiğinde, **تشييعاً** ile **شُيّع** edilmiştir. Süleyman dedi ki:
**مُشَيَّع القلبِ**; korku onun işi değildir.

Ve recez söyleyen dedi ki:
Ve Hazrecî; kalbi **مُشَيَّعُ**dur,
Yüce işten korkmaz.

**والشِّيعةُ**: bir kavme meyledip onları takip eden kavimdir. Adamın **شيعةُ**si: dostları ve tâbileridir. Herhangi bir iş üzerinde toplanan her kavim **شيعة**dir; sınıfları: **شِيَع**dir. Allah Teâlâ dedi ki: "**كما فَعَلَ بأشياعهم من قبل**". Yani: geçmiş **الشِّيَعِ**den onların benzerleriyle.

Ve falanı **شَيَّعْتَ**: onunla, onu uğurlamak ve onu menziline ulaştırmak için çıktığında.

**والشِّياعُ**: geri kaldığında develere yapılan çağrıdır. Dedi ki:
Ve develerin saf kayalarda ebedî kalmaması,
Ne de ürkütmenin ve **الشِّياعِ**ın uzunluğu.

**وشع**:
**الوَشِيعَةُ**: renkli **الوَشْي**den ipliğin sarıldığı bir tahta parçasıdır; her sarım **وَشِيعةٌ**dir. Oradan dokumacının kamışına **وَشِيعَة** adı verilmiştir; çünkü iplik onda **يُوَشَّعُ** edilir. Zü’r-Rumme dedi ki:
Orada, şiddetli rüzgârların dokuduğu bir oyun yeri vardır;
Yemenînin hırkasını **الوَشائِعِ** ile dokuması gibi.

Ve dedi ki:
Ölçünün atmasını, **المُوَشَّعا** pamuğu kabartmasını.

**والوَشْعُ** baklagillerin çiçeğindendir: uçlarında toplanan şeydir; o, **وَشْعٌ** ve **وُشُوع**dur.

Ve baklagiller **أَوْشَعَتِ**: çiçeği, ayrışmadan önce çıktı.
