# وشل — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%84/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B4%D9%84/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وشل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%84.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: وشل

ش ل ( و ا ي ء )
شال ، شلى ، وشل ، لشا ، أشل .
شول : يقال لبقيّة الماء في المَزَادة أو القِرْبة : شوْل ، وجمعه أشوال . وقد شَوَّلت المزادةُ وَجَزَّعَتْ ، إذا بقي فيها جِزْعَةٌ من الماء ، ولا يقال : شالت المزادَةُ ، كما يقال : درهم وازن ، أي ذو وَزْن ، ولا يقال : وزن الدرهم . والشوْل أيضاً من النُّوق : التي قد أتى عليها سبعة أشهر من يوم نَتَاجها ، فلم يَبْقَ في ضروعها إلا شَوْلٌ من اللبن ، أي بقيّة مقدار ثلث ما كانَتْ تحلبُ في حِدْثَان نَتَاجها ، واحِدَتُها شائِلة . وقد شوَّلتِ الإبلُ ، أي صارب ذات شَوْل من اللَّبن ، كما يقال : شَوَّلَتِ المزادةُ إذا بقي فيها نُطَيْفة ، وأما الناقة الشائِلِ بغير هاء . فهي التي ضربَها الفَحْلُ فشالت بذَنَبها ، أي رفعته . تُرِي الفحلَ أنّها لاقح ؛ وذلك آية لِقَاحها ، وتشمخ حينئذٍ بأنفها ، وهي حينئذٍ شامِذٌ ، وقد شَمَذت شِمَاذاً . وجمع الشائِل من النُّوق والشامِذُ شُوَّل وشُمَّذ ، وهي عاسِرٌ أيضاً ، وقد عَسَرَت عِسَاراً .
قلت : وجَميع ما ذكرتُ في هذا الباب من العرب مسموع ومرويّ .
وقد روى أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ أكثره ، إلا أنَّه قال : إذا أَتَى على الناقة مِنْ يَوْم حَمْلها سبعة أشهر خفَّ لبنها . وهو غَلَط لا أدري أهو من أبي عبيد أو الأصمعي والصواب : إذا أتى عليها من يوم نَتاجها سبعة أشهر ، كما ذكرته لا من يوم حملها ، اللهم إلا أن تَحمل الناقة كِشافاً ، وهو أن يضربَها الفحلُ بعد نَتَاجها بأيَّامٍ قلائل . وهي كَشُوفٌ حينئذٍ ، وهو أردأ نَتَاجٍ عند العرب .
وقال الليث : يقال : شال الميزان ، إذا ارتفعت إحدى كَفَّتَيْه لِخِفَّتها ، ويقال للقَوْم إذا خَفُّوا ومضَوْا : شَالَتْ نَعَامتُهم ، والعقرب تشول بذنبها ، وأنشد :
كَذَنَبِ العَقْرَبِ شوَّالٍ عَلِقْ
أبو عُبيد عن اليزيديّ : شَالَتْ الناقةُ بذنبها ، وأشالَتْ ذَنَبَها .
قال : وقال أبو عَمْرو : أشلْتُ الحجرَ وشلتُ به .
وقال غيرُه : شال السَّائلُ يديه ، إذا رفعهما يَسألُ بهما ، وأنشد :
وأعسرَ الكف سَأَلَّاً بها شَوِلاَ
وقول الأعشى :
شاوٍ مِشَلٌّ شِليلٌ شُلْشُلٌ شوِلُ
فإنّ ابن الأعرابي قال : الشوِل الذي يَشُول بالشيء الذي يشتريه صاحِبُه ، أي يرفعه .
وقال شَمِر : وقال ابن الأعرابيّ : شولَةُ العقرب التي تضربُ بها ، تسمى الشوكة والشَّبَاة والشَّوْكة والإبرة .
قلت : وبها سمّيت إحدى منزل بُرْج العقرب : شولَةُ تشبيهاً بها ، لأنّ البرج كلَّه على صورة العقرب .
والشهر الذي يلي رمضان يقال له شوَّال ، وكانت العرب تَطَّير من عَقْد المناكح فيه ، وتقول : إن المنكوحة تمتنع مِنْ ناكحها ، كما تمتنع طَرُوقة الفحل إذا لُقِحَتْ ، وشالت بذَنَبَها ، فأبطل النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) طِيَرَتُهمْ .
وقالت عائشة : تزوجني رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) في شوَّال ، وبنى عليَّ في شوَّال ، فأيُّ نسائه كان أحظى عنده مَنّى ؟
وقال ابن السِّكِّيت : من أمثالهم في الذي ينصح للقَوْم وهو مَلُوم : ( أنت شولَةُ الناصِحَة ) ، قال : وكانت أَمَةٌ لعَدْوَان رَعْنَاء ، تَنْصَح لمواليها ، فتعود نصيحتُها وَبَالاً عليها لحمْقِهَا .
قال : وقال ابن الأعرابيّ : الشوْلَةُ الحمقاء .
قال : ويقال : شال ميزانُ فلان يَشول شَوَلاناً ، وهو مَثَل في المفاخرة . يقال : فاخَرته فشال ميزانُه ، أي فخرتُه بآبائي وغلبْتُه .
وقال : شالت نعامتُهم ؛ إذا تفرقَّت كلمتُهم ، وشالت نعامتُهم ؛ إذا ذهب عِزُّهم .
أبو عُبيد ، عن أبي زَيد : تشاوَل القومُ تشاوُلاً ؛ إذا تناول بعضُهم بعضاً عند القتال .
شلى : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : أَشلَيتُ الكلب وقَرْقَسْتُ به ، إذا دَعَوْتَه .
وروي عن مطرّف بن عبد الله ، أنه قال : ( وجدتُ الْعَبْد بين الله وبين الشيطان ، فإن اسْتَشْلاَهُ ربُّه نجّاه ، وإن خَلاَّه والشيطانَ هَلكَ ) .
قال أبو عُبيد : قوله : ( استشلاه ) ، أي استنقذه ، وأصل الاستشلاء الدّعاء ، ومنه قيل : أشليت الكلب وغيره ، إذا دعوتهُ .
قال حاتم طيىء يذكر ناقة دعاها فأقبلت إليه :
أشلَيْتُها باسم المرَاح فأقبلتْ
رَتَكاً وكانت قبل ذلك تَرْسُفُ
قال : فأراد مطرّف أنّ الله تعالى إنْ أغاث عَبْدَه ودعاه ، فأنْقَذَه من الهلكة فقد نجا ، وذلك الاستشلاء .
وقال القُطامي يمدح رجلاً :
قَتَلْتَ كلباً وبكراً واشتَليتَ بنا
فقد أَرَدْتَ بأن تَسْتَجْمعَ الْوَادِي
وقوله : ( اشتليت ) واستشليت ) سواء في المعنى ، وكّل مَنْ دَعَوْته فقد أشليتَه .
الليث : الشِّلْو : الجسد والجِلْد من كلّ شيء ، وقال الرّاعي :
فَادفَعْ مظالِمَ عَيَّلَتْ أبناءَنَا
عَنَّا وَأَنْقِذْ شِلْوَنَا الْمأكُولاَ
قال : واشتلى الرجُلُ فلاناً ، أي أنقذ
شِلوَه ، وأنشد :
إنَّ سُلَيْمَانَ اشتَلاَنَا ابْنَ عَلِي
أي أنقذ شِلْوَنا .
ابن السكِّيت ، عن أبي زَيْد : يقال : ذهبت ماشيَة فلان وبقيت له شَلِيَّة ، وجَمعها شَلايا ، ولا يقال إلا في المال .
وقال أبو عُبيد : الشِّلْو : العضو . وقيل : الشِّلْو : البَقِية . وقالت بنو عامر لما قَتَلُوا بنِي تميم يوم جَبَلة : لم يبق منهم إلاّ شِلْو ، أي بَقيّة ، فغَزَوْهم يوم ذي نَجَب ، فقتلتْهم تميم . وفي ذلك يقول أوْس بن حَجَر :
فَقُلْتُمْ : ذَاكَ شِلُوٌ سَوْفُ نَأْكُله
فكيف أَكْلكُمُ الشِّلْوَ الَّذِي تَرَكُوا
وروى عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لأبيّ بن كعب في القَوْس التي أهداها له الطُّفَيل ابن عمر الدَّوْسِي بإقْرَائِه إياه القرآن : ( تقلَّدْ بها شِلْواً من جهنم ) أي قطعة منها ، ومنه قيل للعضو : شلْو ؛ لأنه طائفة من الجسَد .
وسُئل بعضُ النسَّابين من قريش عن النعمان بن المنذر ونسبه ، فقال : كان من أشلاء قُنَص بن مَعَدّ ، أراد أنه كان من بقايا ولده .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، قال : الشّلا : بقيَّة المال ، والشَّلِيّ : بقايا كل شيء ، وشلاَ ، إذا سار ، وشلاَ ، إذا رَفَع شيئاً .
لشا : أهمله الليث في كتابه ، ورَوَى أبو العباس ، عن ابن الأعرابي أنه قال : لشا ، إذا خَسَّ بعد رِفعة . قال : واللَّشِيّ : الكثير الحَلَب .
وشل : قال الليث : الوَشَل : الماء القليل يُتَحَلَّب . وجبَلَ واشل : يقطرُ منه الماء ، وماء واشل : يَشِلُ منه وَشْلاً .
وقال ابن السِّكّيت : سمعتُ أبا عَمْرو يقول : الوُشُول قلة الغَنَاء ، والضعف ، والنقصان ، وأنشد :
إذا ضَمَّ قَوْمَكُمُ مَأْزِقٌ
وَشلْتُمْ وُشولَ يَدِ الأجْذَمِ
وناقة وَشُولٌ : يَشِلُ لبنُها من كثرته ، أي يسيل ويقطرُ من الوَشَلان ، ويقال : وَشلَ فلان إلى فلان ، إذا ضَرَع إليه ، فهو واشل إليه . ورأْيٌ واشل ، ورجل واشلُ الرَّأْيِ ، أي ضعيفه . وفلان واشلُ الْحَظّ : لا جَدّ له . وأوشلت حَظَّ فلان ، أي أقللتَه .
أبو عُبيد : الوَشَل ما قَطَر من الماء ، وقد وشَل ويشِل ، ورأيت في البادية جَبَلاً يقطر في لِحَفٍ منه من سَقفِه ماء ، فيجتمع في أسفله ، ويقال له الوَشَل .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ ، عن الدُّبَيْرِية : يُسَمَّى الماء ، الذي يقطر من الجبل المَذَع ، والفَزيزُ والوَشل .
أشل : قال الليث : الأشْل من الذَّرْع بلغة أهل البصرة ، يقولون : كذا وكذا أَشلا
لمقدارٍ معلوم عندهم .
قلت : وما أراه عربياً صحيحاً .

### Türkçe

ش ل ( و ا ي ء )
**شال** , **شلى** , **وشل** , **لشا** , **أشل** .

**شول** : kırbada yahut tulumda kalan suyun bakiyyesi için söylenir: **شوْل** , bunun çoğulu **أشوال**’dır. Ve “tulum **شَوَّلت** ve **وَجَزَّعَتْ**” denilmiştir; içinde sudan bir **جِزْعَةٌ** kaldığı vakit. “Tulum **شالت**” denilmez; “ağırlığı olan”, yani “ağırlık sahibi” demek olan **درهم وازن** denildiği gibi; “dirhem tarttı” mânasında “**وزن الدرهم**” denilmez. **الشوْل** ayrıca develerden: doğduğu günden yedi ay geçmiş olan; memelerinde sütten ancak bir **شَوْلٌ** kalan, yani doğumunun yeniliğinde sağdığı şeyin üçte biri miktarının bakiyyesi kalan; bunun bir teki **شائِلة**’dir. “Develer **شوَّلتِ**” denilmiştir; yani sütten **شَوْل** sahibi oldular; tıpkı “tulum **شَوَّلَتِ**” denildiği gibi, içinde bir **نُطَيْفة** kaldığı vakit. Ama **الشائِلِ** (هاء’sız) deve: erkeğin vurduğu, sonra kuyruğuyla **شالت**; yani onu kaldırdı, olandır. Erkeğe gebe olduğunu gösterir; bu, gebeliğinin alâmetidir. O sırada burnuyla yükselir; o sırada o **شامِذٌ**’dir; “**شَمَذت** **شِمَاذاً**” denilmiştir. Develerden **الشائِل**’in ve **الشامِذُ**’in çoğulu **شُوَّل** ve **شُمَّذ**’dür. O ayrıca **عاسِرٌ**’dir de; “**عَسَرَت** **عِسَاراً**” denilmiştir.

Dedim: Bu bapta zikrettiğim şeylerin hepsi Araplardan işitilmiş ve rivayet edilmiştir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den bunun çoğunu rivayet etmiştir; ancak o şöyle dedi: Deveye, hamile kaldığı günden yedi ay geçtiği vakit sütü hafifler. Bu bir hatadır; Ebû Ubeyd’den mi yoksa el-Asma‘î’den mi bilmem. Doğrusu: doğduğu günden yedi ay geçtiği vakit; benim zikrettiğim gibi, hamile kaldığı günden değil. Meğer ki deve **كِشافاً** hamile kalsın; bu da, doğumundan birkaç gün sonra erkeğin onu vurmasıdır. O sırada o **كَشُوفٌ**’tur; bu, Araplar yanında en kötü doğumdur.

el-Leys dedi: “Terazi **شال**” denilir; kefelerinden biri hafifliğinden yükseldiği vakit. Ve kavme, hafifleyip gittikleri vakit: “Onların devekuşu **شَالَتْ**” denilir. Akrep kuyruğuyla **تشول** eder. Şu beyit okunmuştur:
كَذَنَبِ العَقْرَبِ شوَّالٍ عَلِقْ

Ebû Ubeyd, el-Yezîdî’den: “Deve kuyruğuyla **شَالَتْ**; ve kuyruğunu **أشالَتْ**” (denilir).

Dedi: Ebû ‘Amr da dedi: “Taşı **أشلْتُ** ve onunla **شلتُ**.”

Başkası dedi: “Dilenici iki elini **شال**”; onları, onlarla dilenmek için kaldırdığı vakit. Şu beyit okunmuştur:
وأعسرَ الكف سَأَلَّاً بها شَوِلاَ

Ve el-A‘şâ’nın sözü:
شاوٍ مِشَلٌّ شِليلٌ شُلْشُلٌ شوِلُ

Çünkü İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشوِل**; sahibinin satın aldığı şeyle **يَشُول** eden, yani onu kaldıran kimsedir.

Şemir dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: Akrebin, onunla vurduğu **شولَةُ**’si; **الشوكة** ve **الشَّبَاة** ve **الشَّوْكة** ve **الإبرة** diye adlandırılır.

Dedim: Bununla, Burc-ı Akrep’in menzillerinden birine **شولَةُ** adı verilmiştir; ona benzetme olarak; çünkü burcun tamamı akrep sûreti üzerinedir.

Ramazan’ı takip eden aya **شوَّال** denilir. Araplar onda nikâh akdinden uğursuzluk sayarlardı; ve derlerdi ki: nikâhlanan kadın, kendisini nikâhlayana karşı, erkeğin **طَرُوقة**’si gebe kaldığı vakit ve kuyruğuyla **شالت** ettiği gibi, imtina eder. Bunun üzerine Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) onların uğursuzluğunu iptal etti.

Âişe dedi: Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) beni **شوَّال**’da nikâhladı; ve benimle **شوَّال**’da zifafa girdi. Onun hanımlarından hangisi onun yanında benden daha bahtlı idi?

İbnü’s-Sikkît dedi: Kavme nasihat eden, hâlbuki kınanan kimse hakkında darb-ı mesellerinden: ( **أنت شولَةُ الناصِحَة** ). Dedi: ‘Advân’a ait, ahmak bir câriye vardı; efendilerine nasihat ederdi; sonra nasihati, ahmaklığından dolayı onun aleyhine bir vebal olarak dönerdi.

Dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشوْلَةُ** ahmaktır.

Dedi: “Falanın terazisi **شال**; **يَشول** **شَوَلاناً**” denilir; bu, övünmede bir meseldir. “Onunla övündüm de terazisi **شال**” denilir; yani onu atalarımla övdüm ve ona galip geldim.

Dedi: “Onların devekuşu **شالت**”; sözleri ayrılıp dağıldığı vakit. Ve “onların devekuşu **شالت**”; izzetleri gittiği vakit.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Kavim **تشاوَل** etti, **تشاوُلاً**; savaşta birbirlerine uzanıp (birbirlerini) tuttukları vakit.

**شلى** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Köpeği **أَشلَيتُ** ve onunla **قَرْقَسْتُ**; onu çağırdığım vakit.

Mutarrif b. ‘Abdullah’tan rivayet edildi; dedi ki: ( Kulu Allah ile şeytan arasında buldum; eğer Rabbi onu **اسْتَشْلاَهُ** ederse onu kurtarır; eğer onu ve şeytanı baş başa bırakırsa helâk olur ).

Ebû Ubeyd dedi: Onun sözü: ( **استشلاه** ) yani onu kurtardı. **الاستشلاء**’nın aslı çağırmadır. Bundan dolayı “köpeği ve başkasını **أشليت**” denildi; onu çağırdığın vakit.

Hâtim Tayyi’, kendisine çağırdığı bir deveyi anarak dedi:
أشلَيْتُها باسم المرَاح فأقبلتْ
رَتَكاً وكانت قبل ذلك تَرْسُفُ

Dedi: Mutarrif, Allah Teâlâ’nın kuluna yardım ettiği ve onu çağırdığı takdirde, onu helâkten kurtarmışsa kurtulmuş olduğunu kastetti; işte bu **الاستشلاء**’dır.

el-Kutâmî bir adamı överek dedi:
قَتَلْتَ كلباً وبكراً واشتَليتَ بنا
فقد أَرَدْتَ بأن تَسْتَجْمعَ الْوَادِي

Onun sözü: ( **اشتليت** ) ve ( **استشليت** ) mânada birdir. Senin çağırdığın herkes, onu **أشليتَه** olmuşsundur.

el-Leys: **الشِّلْو**: her şeyden beden ve deridir. er-Râ‘î dedi:
فَادفَعْ مظالِمَ عَيَّلَتْ أبناءَنَا
عَنَّا وَأَنْقِذْ شِلْوَنَا الْمأكُولاَ

Dedi: Adam falanı **اشتلى** etti; yani onun **شِلوَه**’unu kurtardı. Şu beyit okunmuştur:
إنَّ سُلَيْمَانَ اشتَلاَنَا ابْنَ عَلِي

Yani bizim **شِلْوَنا**’yı kurtardı.

İbnü’s-Sikkît, Ebû Zeyd’den: “Falanın hayvanı gitti, ona bir **شَلِيَّة** kaldı” denilir; bunun çoğulu **شَلايا**’dır. Yalnız mal hakkında söylenir.

Ebû Ubeyd dedi: **الشِّلْو**: uzuvdur. Ve denildi ki: **الشِّلْو**: bakiyyedir. Benû ‘Âmir, Cebele günü Benû Temîm’i öldürdükleri vakit dedi ki: Onlardan ancak bir **شِلْو** kaldı; yani bir bakiyye. Sonra Zî Neceb günü onlara akın ettiler; Temîm onları öldürdü. Bunun hakkında Evs b. Hacer şöyle der:
فَقُلْتُمْ : ذَاكَ شِلُوٌ سَوْفُ نَأْكُله
فكيف أَكْلكُمُ الشِّلْوَ الَّذِي تَرَكُوا

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: Kur’an’ı ona okutması sebebiyle Tufeyl b. ‘Amr ed-Devsi’nin ona hediye ettiği yay hakkında Übeyy b. Ka‘b’a dedi ki: ( Onunla cehennemden bir **شِلْواً** kuşan ). Yani ondan bir parça. Bundan dolayı uzva **شِلْو** denildi; çünkü o, bedenden bir taifedir.

Kureyş’ten bazı nesep âlimine Nu‘mân b. el-Münzir ve nesebi soruldu; dedi ki: **قُنَص بن مَعَدّ**’in **أشلاء**’ından idi; onunla, onun evladının bakiyyelerinden olduğunu kastetti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, dedi: **الشّلا**: malın bakiyyesidir. **الشَّلِيّ**: her şeyin bakiyyeleridir. Ve **شلاَ**; yürüdüğü vakit. Ve **شلاَ**; bir şeyi kaldırdığı vakit.

**لشا** : el-Leys onu kitabında ihmal etti. Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **لشا**; yükselişten sonra düştüğü vakit. Dedi: **اللَّشِيّ**: çok süt veren (şey)dir.

**وشل** : el-Leys dedi: **الوَشَل**: az su; sağılır gibi azar azar alınır. **جبَلَ واشل**: ondan su damlar. **ماء واشل**: ondan **وَشْلاً** olarak **يَشِلُ** eder.

İbnü’s-Sikkît dedi: Ebû ‘Amr’u şöyle derken işittim: **الوُشُول**; zenginliğin azlığı, zayıflık ve noksanlıktır. Şu beyit okunmuştur:
إذا ضَمَّ قَوْمَكُمُ مَأْزِقٌ
وَشلْتُمْ وُشولَ يَدِ الأجْذَمِ

**ناقة وَشُولٌ**: sütü çokluğundan **يَشِلُ** eder; yani **الوَشَلان**’dan akar ve damlar. Ve “Falan falana **وَشلَ** etti” denilir; ona yalvardığı vakit; o da ona karşı **واشل**’dir. Ve **رأْيٌ واشل**; ve **رجل واشلُ الرَّأْيِ**; yani zayıfı. Ve “falan **واشلُ الْحَظّ**” (dır); yani ona bir uğur yoktur. “Falanın uğurunu **أوشلت**” (denilir); yani onu azalttın.

Ebû Ubeyd: **الوَشَل**; sudan damlayan şeydir. Ve **وشَل** eder ve **يشِل** eder. Bâdiyede bir dağ gördüm; onun tavanından, içindeki bir **لِحَفٍ**’a su damlıyordu; sonra aşağısında toplanıyordu; ona **الوَشَل** denilir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, ed-Dübeyriyye’den: Dağdan damlayan suya **المَذَع** ve **الفَزيزُ** ve **الوَشل** adı verilir.

**أشل** : el-Leys dedi: **الأشْل**; Basra ehlinin lügatinde **الذَّرْع**’dandır. Derler ki: “şu kadar ve şu kadar **أَشلا**”; onların yanında bilinen bir miktar için.

Dedim: Onu sahih bir Arapça görmüyorum.
