# وشي (و-ش-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B4%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Alaca

- Harfler: و - ش - ي
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: وشى

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [شِيَةَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/siga/%D8%B4%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8E.md) | فِعْلَ | Alaca | 1 | 1 | [2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/ayet/2:71.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (18 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ثور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Öküz demektir
2. [بقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sığır
3. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
4. [حرث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Hars ekin demektir
5. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Zeyl etek denektir
6. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
7. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Neredeyse o
8. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
9. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Süllem” merdiven demektir
10. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
11. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
12. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
13. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وشي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Lefîf-i mefrûk (ilk harfi و, son harfi ي olan illetli kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md), [زخرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1%D9%81.md), [بقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir zemin üzerine farklı renkte nakış işlemek, ana rengi bozan alaca leke veya desen |
| Çekirdek Özet 2 | Yaratılışta veya nesnede arılığı bozan, tek rengi kıran harici leke ve katışığın bulunmayışı |
| Çekirdek Özet 3 | Bir bütünün niteliksel saflığını, homojenliğini ve harici tesirlerden arınmışlığını tespit |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir estetik nakış veya süs kabul edip saflığı ve kusursuzluğu bozan her türlü alaca katışık boyutunu ihmal etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وش | Birbirine geçme, giriftlik, yüzeyde iç içe desenlenme ve dallanma hareketidir; [وشج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D8%AC.md) (dalların birbirine sarılması), [وشح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D8%AD.md) (iki renkli kuşak kuşanma), [وشب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D8%A8.md) (karışık topluluk) köklerinde bu çekirdek belirgindir. | ي | İlletli son ses, bu girift ve iç içe geçme hareketini ince bir yüzey nakşına, renk alacalığına ve detaya yayarak renksel zıtlığın oluşturduğu belirgin leke veya desen haline dönüştürmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki ayrı unsuru veya rengi birbirine bitiştirme, zemin ile deseni raptetme hareketidir. |
| ش | Diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Zemini bölen, homojenliği yaran ve zıt renk geçişleriyle yüzeyi ayrıştıran kesintidir. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Zemin üzerindeki nakşın veya lekenin somut bir fiil, dokuma ya da biçimlenişle tezahür etmesidir. |
| وشي | Bir zemin üzerine harici bir unsurun eklenerek bütünlüğün yarılması ve yüzeyin alacalı hale getirilmesi | Zemin renginin kesilip araya başka bir rengin tutturulmasıyla oluşan alaca leke, nakış ve süsleme eylemidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dokunan bir kumaşın zeminine farklı renkte ipliklerle nakış işlemek, atın veya sığırın gövdesindeki ana renkten farklı olan alaca leke ve benek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi el-Esved b. Ya‘fur bir beytinde baharın çiçek açmış bitki örtüsünü nakışlı yastıklara benzetirken kökü şöyle kullanır: حَمَتْها رِماحُ الحَرْبِ، حتى تَهَوَّلَت / بِزاهِرِ نَوْرٍ مِثْلِ وَشْي النَّمارِقِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin lafını süsleyip arasına yalan ve tezvir katarak başkasına aktarması anlamında koğuculuk için «وَشَى بِهِ وَشْياً وَوِشَايَةً» denilmiş, bu eylemi yapana da «وَاشٍ» adı verilmiştir; ayrıca hayvanın döl verip çoğalması için «وَشَتِ المَاشِيَةُ» ifadesi kullanılmıştır. |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab, Esâsü’l-Belâga, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Arapça وشي kökü, Sami dillerinin genelinde dokuma, renk katma, işaretleme ve alacalı kılma semantik alanında sınırlı fakat belirgin bir iz düşümüne sahiptir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde kumaşın boyanması ve desenlenmesi çoğunlukla başka köklerle karşılansa da, yüzeyde harici bir işaret oluşturma veya benek bırakma mantığı Arapçada kökün fonetik yapısıyla birincil olarak korunmuştur. Kökün içerdiği و ve ش konsonantları, girift ve karışık dokuları ifade eden ortak Sami ses repertuvarı ile örtüşür. Arapça içinde kök, bir yandan «renk içine renk karıştırma» (alaca ve nakış), diğer yandan «araya fitne ve yalan katarak sözü tezvir etme» (koğuculuk) ve «doğurarak artma» semantik hatlarına ayrılarak özgün bir genişleme kaydetmiştir. Kökün diller arası düzenli ses denklikleriyle doğrudan tespiti sınırlı olduğundan ortak Sami mirasındaki yeri dar bir morfolojik çerçevededir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisânü’l-Arab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وشي kökünden türeyen ve «şiye» (شِيَة) vezninde gelen isim | İlk harfi illetli olup düşmüş (vav hazfedilmiş), mastar/isim kalıbında sonuna yuvarlak te eklenerek zemindeki farklı renkteki lekeyi, kusuru veya nakşı adlandırmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Kuzeybatı Sami dillerinde nakış, benek ve yüzey karışımı kavramları | Arapçadaki gibi hem fiziksel alaca hem de sözlü tezvirat (koğuculuk) çift kutbunu taşıyan biçimler ağırlıklı olarak Arap yarımadası havzasında belirginleşmiştir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda kökün düzenli ve doğrulanabilir bir dış soydaşına ulaşılamamıştır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Mekâyîsü’l-Luğa, HALOT, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وشي | Anlamlı | Nakışlamak, alacalı olmak, sözü süslemek | Bir zeminde farklı renkte desen oluşturmak, leke veya benek barındırmak, koğuculuk yapmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| ويش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| [شوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D9%8A.md) | Anlamlı | Ateşte kızartmak, yakmak, pişirmek | Eti doğrudan ateşe tutarak pişirmek veya bir şeyin yüzeyini hafifçe yakıp değiştirmek. | Anlam bağı dolaylıdır; harf çevrilmesidir (kalb değildir), Kur'an'da geçer. |
| شيو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| يوش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| يشو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وشي | Merkez | Renk karışımı, alaca, nakış | Bir zemin üzerindeki homojenliği bozan zıt renkli harici leke veya desen. | Kumaşta nakış, hayvanda ana rengi bozan benek veya alaca oluşumudur. |
| [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) | Komşu | Karışım, katışma | İki veya daha çok maddenin özsel olarak birbirine girmesidir; وشي gibi yüzeysel desenleme şartı aramaz. | Birbirine karışan unsurların ayırt edilemez hale gelmesi veya karma yapı oluşturmasıdır. |
| [زخرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AE%D8%B1%D9%81.md) | Komşu | Süsleme, yaldızlama | Parlaklık, yaldız ve göz alıcı harici süslemeyi hedefler; وشي doğrudan iki rengin tezat desenini vurgular. | Yüzeyin süsle kaplanarak asıl mahiyetinin parıltı arkasına gizlenmesidir. |
| [بقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D8%B9.md) | Komşu | Alacalık, beneklilik | Zeminde yer yer beliren düzensiz renk lekeleridir; وشي kadar incelikli bir desen ve nakış boyutu taşımaz. | Renklerin bir düzen olmaksızın zıt lekeler halinde yüzeyde dağılmasıdır. |
| [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) | Zıt | Arılık, katışıksızlık | Hiçbir yabancı unsur, tortu veya leke barındırmayan mutlak saflık durumudur. | Bütün renk ve karışımlardan arınmış, yekpare ve saf olma niteliğidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وشي | Kumaşa nakış işlemek, alaca leke taşımak | Zemindeki tek rengi veya arılığı bozan her türlü zıt renkli desen ve benektir. | Kesin |
| Latince | macula, variegatio | Leke, alacalık, çok renklilik | Yüzeyde beliren lekeyi ve renk çeşitliliğini karşılar; kumaş dokuma sanatındaki nakış zarafetini tam içermez. | Güçlü |
| İngilizce | blemish, speckle, variegation | Kusur lekesi, benek, alacalık | Tek rengi bozan alaca lekeyi ve benekliliği karşılar; kökün koğuculuk veya süsleme boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Makel, Sprenkel, Musterung | Leke, kusur, benekli desen | Hem fiziksel renk katışığını hem de saflığı bozan lekeyi ifade eder; bağlamsal nakış boyutunu sınırlı verir. | Güçlü |
| Fransızca | moucheture, bigarrure, tache | Benek, alaca desen, leke | Renklerin birbirine karışmasıyla oluşan benek ve alacayı karşılar; kökün türevsel zenginliğini kısmen kapsar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| شِيَةَ | Alaca leke, ana rengi bozan yabancı renk ve kusur | Kurban edilecek sığırın renginin tamamen yekpare, sarı ve arı olduğunu; üzerinde hiçbir beyaz, siyah veya zıt renkli leke bulunmadığını bildiren emir bağlamı (Bakara [2:71](https://lisan.digital/tr/ayet/2:71.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Tenzihi sıfatlar ve kusursuzluk bahsi | Varlıkta hiçbir eksiklik, katışık veya nakisanın bulunmaması; zat-ı ilahinin her türlü harici niteleme ve arızadan münezzeh kılınması. | Varlık ve sıfat düzeyinde homojen saflık, yabancı bir arızanın ve lekenin yokluğu. |
| Fıkıh | Kurban edilecek hayvanın nitelikleri ve kusur bahsi | Kurban edilecek hayvanın ayıplardan, alacalıktan ve niteliğini düşürecek renk karışımlarından salim olması şartı. | İbadete konu olan varlığın fiziksel bütünlüğü ve lekesiz, yekpare nitelik taşıması. |
| Tefsir | Bakara kıssasındaki ineğin vasıfları (Bakara [2:71](https://lisan.digital/tr/ayet/2:71.md)) | İsrailoğullarının aşırı soru sorması neticesinde emrin daralması ve kurban edilecek sığırın üzerinde başka hiçbir rengin bulunmaması şartı. | İstenen nesnenin mutlak homojenliği; rengi kıran tek bir benek ve lekenin dahi bulunmaması (لا شِيَةَ فِيهَا). |
| Hadis | Saflık, tevhit ve tezvirattan sakınma rivayetleri | Sözü süsleyip koğuculuk yaparak fitne uyandıranların kınanması ve amellerin riya katışığından arındırılması. | Amelde ihlasın bozulmaması; sözde ve niyette hakikati tahrif eden alaca süslerin dışlanması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve niyet saflığı | Katışıksız ihlas | Bütün yabancı motivasyonları dışlama | Kulun ameline hiçbir riya, menfaat veya şirk lekesinin karışmaması, niyetin tek renk olmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Veri ve tanım netliği | Metodolojik homojenlik | Harici parazitleri ayıklama | Bilimsel bir hipotez veya kuramın içine yabancı, kanıtlanmamış kabullerin ve yanıltıcı süslerin girmemesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Ahit ve diplomasi ahlakı | Şeffaflık ve sadakat | Koğuculuk ve tezviratı engelleme | Toplumsal sözleşmede ve siyasi iradede laf cambazlığına, içten pazarlığa ve fitne nakışlarına yer verilmemesidir. | Güçlü |
| İktisadi | Mal ve para standardı | Kalite standardı ve hilesizlik | Ayıp ve hileyi tasfiye etme | Ticarete konu olan emtianın veya paranın içine düşük ayarlı maden, gizli ayıp veya yanıltıcı ambalaj karıştırılmamasıdır. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz ayrımı ve saflık derecesi (homojenlik) | Kimyada veya malzeme biliminde bir maddenin tek bir fazdan oluşması; kristal yapıda atomik dizilimi bozan yabancı katkı maddesi (safsızlık/dopant) içermemesi durumudur. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif tutarlılık ve bütünlük | Hukukta ve ahlakta bir kural veya ilkenin çelişkili istisnalarla, gizli ajandalarla veya rüşvet niteliğindeki harici tesirlerle zedelenmeksizin uygulanmasıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece hayvanın derisindeki estetik bir alaca veya kumaştaki nakış olarak görmek; kavramın «katışıksızlık, homojenlik ve hilesizlik» ilkesini gözden kaçırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'daki tekil kullanımında (Bakara 2:71), bir emrin ifasında aranan mutlak kusursuzluğu, zeminle çelişen en ufak bir yabancı lekenin dahi kabul edilmeyişini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayette geçen «lâ şiyete fîhâ» ifadesi alelade bir renk tasviri sanıldığında, İsrailoğullarının zihniyetindeki pazarlıkçı, detaya boğulan ve saflığı yitiren tutumun tefsiri yüzeyselleşir. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin talep ettiği saflık, berraklık ve samimiyetin zıddı olan her türlü gizli katışık, alaca leke ve tezviratın mahiyetini tek bir somut imge üzerinden zihne nakşettiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının sığır kesme emri karşısındaki tavırlarını anlatan ve ilahi emirlerin ifasındaki ciddiyeti ortaya koyan Bakara kıssasında (Bakara [2:67](https://lisan.digital/tr/ayet/2:67.md)-71) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadet ve teslimiyetin şekilsel teferruatlara boğularak zorlaştırılmasının eleştirildiğini ve aslolanın katışıksız, şüphesiz ve lekesiz bir teslimiyet olduğunu göstererek lafızcılığı düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kumaşın zeminine farklı renkte iplikle nakış işlemek, sığır veya atın ana rengi üzerinde zıt renkte beliren leke, benek ve alacalık.
- Soyut anlam: Bir bütüne harici bir unsurun, yalanın, riyanın veya ayıbın katılmasıyla o bütünün özgün saflığının, sadeliğinin ve homojenliğinin bozulması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin veya nesnenin hiçbir yabancı unsur, çatlak, tezat leke veya hile barındırmayacak şekilde mutlak arılık ve yekpare standart taşıması hali.
- LaTeX modeli: $$S = \{ x \in U \mid \forall y \in S, \; f(x) = f(y) \} \quad \wedge \quad \delta(S) = \emptyset$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $U$ evrensel nitelik kümesini, $S$ incelenen varlığın veya zeminin durumunu temsil eder. $f(x) = f(y)$ ifadesi, kümedeki her noktanın aynı nitelik ve renk değerine sahip olduğunu, yani homojenliği gösterir. $\delta(S) = \emptyset$ bağıntısı ise zemin üzerinde bu homojenliği bozan, ana renkten sapan hiçbir harici leke, nakış, yabancı unsur veya alacanın ($\delta$) bulunmadığını ifade ederek «lâ şiyete fîhâ» (üzerinde hiçbir alaca katışık yoktur) ilkesini modeller.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B4%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/ayet/2:71.md) — شِيَةَ

قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Dedik ki: Rabbım, o, ne boyunduruğa koşulup arazi sürecek, ne de ekin sulayacak bir inektir, zillete uğramamıştır. Bütün kusurlardan uzaktır. Onun alacası da yoktur, buyuruyor. Onlar: İşte şimdi gerçeği ortaya koydun, dediler. Hemen onu boğazladılar ki az kalsın bunu yapmayacaklardı.

## Sözlükler (11)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: وشى

الشِيَةُ: كلُّ لونٍ يخالف معظمَ لون الفرس وغيره، والهاء عوض من الواو الذاهبة من أوَّله، والجمع شِياتٌ. يقال: ثورٌ أشْيَهُ، كما يقال فرسٌ أبْلَقُ، وتيسٌ أَذْرَأُ. وقوله تعالى: "لا شِيَةَ فيها"، أي ليس فيها لونٌ يخالف سائر لونها. يقال: وَشَيْتُ الثوبَ أشِيه وَشْياً وشِيَةً، ووَشَّيْتُهُ تَوْشِيَةً شدِّد للكثرة، فهو مَوْشِيٌّ ومُوَشًّى. والنسبة إليه وَشَوِيٌّ تُرَدُّ إليه الواو وهو فاء الفعل. وإذا أمرتَ منه قلت: شِهْ بهاءٍ تدخلها عليه. والوَشْيُ من الثياب معروف، والجمع وِشاءٌ. ويقال: وَشى كلامَه، أي كَذَبَ. ووَشى به إلى السلطان وِشايَةً، أي سعى. والواشِيَةُ: الكثيرة الولد. يقال ذلك في كلِّ ما يلِدُ. والرجل واشٍ. ووَشى بنو فلان وَشْياً، كَثُروا. وما وَشَتْ هذه الماشيةُ عندي بشيءٍ، أي ما ولدتْ. وفلان يَسْتَوْشي فرسَه بعَقبه، أي يطلب ما عنده ليزيده. وقد أوْشاهُ يوشِيهِ، إذا استحثَّه بمِحْجَنٍ أو بكُلاَّبٍ. وقال:
جُنادِفٌ لاحِقٌ بالرأس مَنْكِبُهْ		كأنَّه كَوْدَنٌ يوشى بكُـلاَّبِ

##### Türkçe

**الشِيَةُ**: At ve başkasının renginin çoğunluğuna aykırı olan her renktir; **الهاء** başından düşmüş olan **الواو**’nun bedelidir; çoğulu **شِياتٌ**’tır. Denir ki: **ثورٌ أشْيَهُ**, nitekim denir: **فرسٌ أبْلَقُ** ve **تيسٌ أَذْرَأُ**. Yüce Allah’ın sözü: **"لا شِيَةَ فيها"**, yani onda, renginin geri kalanına aykırı bir renk yoktur. Denir ki: **وَشَيْتُ الثوبَ** onu **أشِيه**; **وَشْياً** ve **شِيَةً** (olarak). Ve onu **وَشَّيْتُهُ** **تَوْشِيَةً** (olarak); çokluk için şeddelendi; o hâlde o **مَوْشِيٌّ** ve **مُوَشًّى**’dır. Ona nisbet **وَشَوِيٌّ**’dir; **الواو** ona iade edilir ve o fiilin **فاء**’sıdır. Ondan emir verdiğinde dersin ki: **شِهْ**; ona bir **هاء** dâhil edersin. Ve elbiselerden **الوَشْيُ** bilinen (bir şey)dir; çoğulu **وِشاءٌ**’dır. Ve denir ki: **وَشى كلامَه**; yani yalan söyledi. Ve **وَشى به إلى السلطان** **وِشايَةً**; yani (araya girip) koşuşturdu. **الواشِيَةُ**: çok çocuklu olandır. Bu, doğuran her şey hakkında söylenir. Ve erkek **واشٍ**’dir. Ve **وَشى بنو فلان وَشْياً**: çoğaldılar. Ve bu davar benim yanımda hiçbir şey **وَشَتْ**; yani doğurmadı. Ve falan, atını topuğuyla **يَسْتَوْشي**; yani onda olanı, onu artırmak için ister. Ve onu **أوْشاهُ يوشِيهِ**; eğer onu bir **مِحْجَنٍ** ile yahut bir **كُلاَّبٍ** ile acele ettirdiyse (böyledir). Ve dedi ki:
جُنادِفٌ لاحِقٌ بالرأس مَنْكِبُهْ		كأنَّه كَوْدَنٌ يوشى بكُـلاَّبِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب اللفيف من حرف الشين
شيء ، شيشاء ، شوى ، شاء ، شأي ، وشي ، أش ، أشا .
شيء : قال الله تبارك وتعالى : ( ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَسْأَلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ ) ( المائدة : 101 ) .
قلت : لم يختلف النحويّون في أن ) أشياء جمع شيء ، وأنها غير مجراة ، واختلفوا في العِلّة فكرهت أن أحكيَ مقالة كلّ واحد منهم ، واقتصرت على ما ذكره أبو إسحاق الزجاج في كتابه ، لأنه جمع أقاويلَهم على اختلافها ، واحتجّ لأَصْوَبها عنده ، وعَزَاه إلى الخليل بن أحمد ، فقال في قوله : لاَ تَسْأَلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ ( : أشياء في موضع خفضٍ إلا أنها فتحت لأنها لا تنصرف .
قال : وقال الكسائيّ : أشبه آخرُها آخرَ حمراءٍ ، وكثر استعمالهم لها فلم تصرف .
قال الزّجَّاج : وقد أجمع البصريون وأكثرُ الكوفيِّين على أن قول الكسائيّ خطأ ، وألزموه ألاّ يصرف أبناء وأسماء .
قال الفرّاء والأخفش : أصل أشياءٍ ( أفعلاءٍ ) كما تقول : هيْن وأهوناء ، إلاّ أنه كان في الأصل ( أَشْيِئاء ) على وزن أشيِعَاع ، فاجتمعت همزتان بينهما ألفٌ فحذفت الهمزةُ الأولى .
قال أبو إسحاق : وهذا القول أيضاً غَلَط ، لأن ( شيئاً ) ( فَعْل ) ، و ( فَعْل ) لا يجمع على ( أفعلاء ) ، فأمّا هَيْن فأصله ( هَيِّن ) فجمع على ( أفعلاء ) كما يجمَعُ ( فعيل ) على أفعلاء مثل : نصيب وأنصباء .
قال : وقال الخليل : أشياء اسم للجميع كأنّ أصلَه فَعْلاء شيئاء ، فاستثقلت
الهمزتان ، فقُلبت الهمزة الأولى إلى أوّل الكلمة ، فجعلت ( لَفْعاء ) كما قلبوا ( أنْوُق ) ، فقالوا : ( أينُق ) وكما قلبوا قووس ( قِسيّاً ) ، قال : وتصديق قول الخليل جمعهم أشياء على أشاوَى وأشَايَا .
قال : وقول الخليل هو مذهَب سيبويه والمازنيّ وجميع البصريين إلا الزياديّ منهم فإنه كان يميل إلى قول الأخفش .
وذُكِرَ أنّ المازنيّ ناظر الأخفش في هذا ، فقطع المازنيّ الأخفشَ ، وذلك أنه سأله ، كيف تُصَغِّر ( أَشياء ) ؟ فقال له : أقول ( أُشَيَّاء ) ، فاعلم ، ولو كانَتْ أفعلاء لرُدَّتْ في التصغير إلى واحدها ، فقيل : ( أشَيَّات ) ، وإجماع البصريين أن تصغير أصدقاء إن كان للمؤنث ( صُدَيِّقات ) ، وإن كان للمذكر ( صُدَيِّقُون ) .
قلت : وأما اللّيث فإنه حَكَى عن الخليل غير ما حكاه الثِّقاتُ من أصحابه عنه ، وخَلَّط فيما حكى ، وطوَّل تَطْوِيلاً دَلَّ على حَيْرَتِه ولذلك أعرضت عنه ، ولم أكتبه بعَيْنه .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : الأَيْدَعُ والشَّيَّانُ : دَمُ الأَخَوَيْن .
وقال الليث : الشيء الماء . وأنشد :
ترى رَكْبَه بالشَّيء في وَسْطِ قفْرَةٍ
قلت : لا أعرِف الشَّيء بمعنى الماء ، ولا أدرِي ما هو ؟ ولا أَعْرِفُ البيت .
وقال أبو حاتم : قال الأصمعيْ : إذا قال لك الرجل : ما أردتَ ؟ قلت : لا شَيئاً ، وإذا قال لك : لِمَ فعلتَ ذلك ؟ قلت : للاشيءٍ . وإن قال : ما أَمْرُك ؟ . قلت : لا شيءٌ . تنون فيهن كلهن .
شيشاء : أبو عُبيد عن الفراء : يقال للتَّمر الذي لا يشتدّ نوَاه الشيشاء .
وأنشد :
يا لَكَ من تَمْرٍ ومِنْ شِيشَاءِ
يَنْشَبُ في الْمَسْعَلِ واللّهَاء
شأشأ : أبو زَيْد : شأشأتُ بالحمار ، إذا دعوته ( شَأْشَأْ ) و ( تَشُؤْتَشُؤْ ) .
عَمْرو عن أبيه : الشأْشَاء : زجر الحمار وكذلك الشأْشأ .
قال : وَالشأشأ : الشيّص ، والشأشأ : النخل الطوال .
وقال غيره : شأشأت النخلة وصأصأت . وقالوا : شاشت فهي مُشيشة من الشيشاء .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الشَّأشاء : الشيِّص .
وفي الحديث : أن رجلاً من الأنصار قال لبعير : ( شأ لعنك الله ) ، فنهاه النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن لَعْنه .
قلت : قوله : ( شأْ ) زجر للجمل ، وبعض العرب تقول : ( جأ ) وهما لغتان .
شوى : وقال الليث : الشَّيّ : مصدر شَوَيت ،
والشِّواء الاسم ، وتقول : أَشوَيْتُ أصحابي إشواءً إذا أطعمتَهم شِوَاء ، وكذلك شَوّيتهم تشويَةً .
قال : واشْتَوينا لحماً في حَالِ الْخُصوص ، وانْشوى اللَّحم .
قلت : وهذا كلّه صحيح .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : شويت الماء إِذا سَخَّنْتَه .
قال وأَشْوَى الرجل وشَوْشَى وشمْشم وأشْرَى إذا اقتَنى النّقَزَ من رَديء المال .
وقال الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( يُنجِيهِ كَلاَّ إِنَّهَا لَظَى نَزَّاعَةً لِّلشَّوَى تَدْعُواْ مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى وَجَمَعَ فَأَوْعَى إِنَّ الإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعاً إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً ) ( المعارج : 15 ، 16 ) . قال الشَّوى : اليدان والرِّجلان والأطراف ، وقحف الرأس وجلدةُ الرأس ، يقال لها : شواة ، وما كان غير مقتل فهو شوًى .
وقال الزجاج : الشَّوى : جمع الشّواة ، وهي جلدة الرأس ، وأنشد :
قالت قُتَيْلَةُ ماله
قد جُلِّلَتْ شَيْباً شَوَاتُه
وقال أبو ذُؤَيب :
إذا هي قامت تَقْشَعِرُّ شَوَاتُهَا
ويُشْرِقُ بَيْنَ اللِّيتِ منها إلى الصُّقْلِ
وقال مجاهد : ما أَصاب الصائم شَوًى إلا الغِيبة والكذِب . قال أبو عُبيد : قال يحيى بن سَعِيد : الشَّوى : هو الشيء اليسير الهيِّن ، قال : وهذا وجهه ، وإياه أراد مجاهد ؛ ولكنَّ الأصل في الشّوى الأطراف ، وأراد أن الشَّوى ليس بمقتل ، وأن كل شيء أصابه الصائم لا يبطل صومه ، فيكون كالقتل له إلاّ الغِيبة والكذب ، فإنهما يُبطلان الصَّوم ، فهما كالقَتْل له .
أبو عُبَيد عن الأحمر ، وأبي الوليد : الشِّوايةُ : الشيءُ الصغير من الكبير كالقِطعة من الشاة ، قال وشُوَايةُ الخُبْز : القُرص .
قال أبو بكر : العرب تقول : نَضِجَ الشُّوَاءُ ، بضم الشين ، يريدون الشِّواء . قال : والشَّوى : جلدة الرأس ، والشّوى : إخطاء المقتل ، والشوى : اليدان والرجلان ، والشوى : رُذال المال ، ويقال : كل ذلك شوًى ي هيِّنٌ ما سَلِمَ دينك .
وقال الليث : الإشْواء يوضع موضع الإبقاء ، حتى قال بعضهم : تَعَشَّى فلان فأَشْوَى من عشائه ، أي أبقى بعضاً ، وأنشد :
فإنَّ منَ القَوْل التي لا شَوَى لها
إذا زَلَّ عن ظهرِ اللسان انْفِلاتُها
أي لا بُقْيَا لها .
وقال غيره : لا خطأَ لها . وقال الكُميت :
أَجيبُوا رُقَي الآسِي النِّطاسِيّ واحذروا
مُطَفّئة الرَّضْفِ التي لا شَوَى لها
أي لا بَرْءَ لها .
قلت : وهذا كله من إِشْواء الرامِي ؛ وذلك إذا رَمَى فأَصاب الأطرافَ ولم يُصِب المقتَل ، فيوضع الإشواء موضع الخطأ والشيء الهَيِّن .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، قال : الشاء والشّوِيّ والشَّيِّهُ واحِد ، وأنشد :
قالتْ بُهَيَّةُ لا يُجَاوِرُ رَحْلنا
أَهلُ الشَّوِي وغاب أهلُ الجامِل
قلت : والواحد شاة للذكر والأُنثى ، والشاة ، الثَّور الوحشيّ ، لا يقال إلاّ للذكر . وقال الأعشى :
وحانَ انطلاقُ الشَّاةِ من حيثُ خَيَّما
وربما كَنَّوْا بالشاة عن المرأة فأنثّوا كما قال عنترة :
يا شاةَ ما قَنَصٍ لمن حَلَّتْ له
حَرُمَتْ عَلَيَّ وَلَيْتها لم تَحْرُم
فأَنَّثها .
وقال الليث : الشاة كانت في الأصل ( شاهة ) ، وبيان ذلك أنّ تصغيرها ( شُوَيْهة ) ، وأرض ( مُشاهة ) كثيرة الشاء .
قلت : وإذا نسبوا إلى الشَّاء قالوا : هذا شاوِيّ .
وشى : قال الله عزّ وجلّ : ( لاَّ شِيَةَ فِيهَا ) ( البقرة : 71 ) . قال أبو إسحاق : أي ليس فيها لون يخالف سائر لونها .
حدثنا محمد بن إسحاق ، قال : حدثنا عبيد الله بن جرير ، قال : أخبرنا حجاج عن حماد ، عن يحيى بن سعيد ، عن قاسم بن محمد أن أبا سيّارة وَلِعَ بامرأة أبي جُندب ، فأبت عليه ، ثم أعلمت زوجها ، وكَمَنَ له ، وجاء فدخل عليها ، فأَخذه أبو جندب فدق عنقه إلى عَجْبِ ذنبه ، فائتشى مُحْدَوْدِباً .
قال : والوشى في اللون خَلْطُ لونٍ بلون ، وكذلك في الكلام ، يقال وشيت الثوب أشيه وَشْيَةً .
وقال الليث : الشِّيَة سَوَاد في بياض ، أو بياض في سواد ، وثور مُوَشَّى القوائم : فيه سُفعة وبياض ، والحائك واشٍ يشي الثوب وَشْياً ؛ أي نسجاً وتأليفاً ، والنَّمَام يشي الكذب ، يُؤلِّفه . وقد وشى فلان بفلان وشايَةً ، أي نمّ به . والْوَشي في الصوت .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو والفرّاء : ائتِشى العَظم ، إذا برأ من كسْرٍ كان به .
قلتُ : وهو افتعال من الوشي .
ورُوِيَ عن الزُّهْرِيّ أنه كان يستوشي الحديث .
قال أبو عُبيد : معناه أنه كان يستخرجه بالبحث والمسأَلة ، كما يستوشي الرجل جَرْيَ الفرس وهو ضربه جنبه بعقبه وتحريكه ليجري ، يقال : أوشى فرسه
واسْتَوْشاهُ .
وقال الشاعر :
يُوشُونَهُنَّ إذا ما آنَسُوا فَزَعاً
تحت السَّنَوّرِ بالأعقابِ والْجِذَمِ
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : أوشى إذا كثر ماله ، وهو الْوَشَاء والمشاء . وأَوْشى ؛ إذا اسْتَخرج ركض الفرس بجرْيه ، وأَوْشى استخرج معنى كلامٍ أو شعر .
وقال الليث : الوشْوَاش : الخفيف من النعام ، وناقة وشواشة . وناقة شَوْشاء ، مدود .
وقال حُمَيد :
من العيش شَوْشَاءٌ مِزَاقٌ تَرى بها
نُدُوباً من الأنشاع فَذّاً وتَوْأَماً
وقال بعضهم : هي فَعْلاء ، وقيل : هي فعلال . وسماعي من العرب : ناقه شَوشاه بالهاء وقصر الألف .
أبو عُبيد : الشَّوشاة : الناقَة السريعة .
قال : وقال الأُمَوِيّ : الوشوَاش من الرجال الخفيف .
وقال الليث : الوشْوَشة : كلام في اختلاط وكذلك التشويش .
قلت : هذا خطأ ، أمّا الوشوشة فهي الخِفَّة ، وأما التشويش فإن اللّغويين أجمعوا على أنه لا أصل له في العربية وأنه مِنْ كلام المَولّدين . وأصله التهويش ، وهو التخليط ، وقد مرَّ تفسيره في كتاب الهاء .
عَمْرو عن أبيه : في فلان من أبيه وَشْوَاشَة ، أي شَبَهٌ .
وقال أبو عُبيدة : رجل وَشْواش الذّراع ونَشْنَشِيُّ الذراع ، لم يَتَلَبَّثُ ولم يَهْمُمْ .
أشش : قال الليث : الأَشُّ والأَشاش : الْهَشاشُ ، وهو الإقبال على الشيء بنَشاط ، وأنشد :
كيف يُوَاتيه ولا يَؤُشُّه
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الأشُّ : الخبز اليابس الهَشّ ، وأنشد شَمِر :
رُبَّ فتاة مِنْ بني العِنَازِ
حَيَّاكَةٍ ذاتِ هَنٍ كِنَازِ
ذِي عضدين مُكْلَئِزَ نَازي
تَأَشُّ للقُبْلَةِ والْمحازِ
الجماع .
شمر عن بعض بني كلاب : أَشَّت الشَّحمة ونَشَّت . قال : أَشَّتْ ، إذا أَخَذَت تحلب ، ونَشَّت إذا قَطرت ، تَنِشُّ نَشِيشاً .
شأي : قال الليث : الشَّأْو : الْغايَةُ .
يقال : عَدَا الفرس شَأْواً ، أو شأوَيْن ، أي طَلَقاً أو طلَقين .
ويقال : شَأَوتُ القوم ، أي سبقتهم ، وشَآهُ يَشْآهُ شَأْواً ، إذا سبقه .
ويقال : تَشَاءى ما بينهم بوزن تشاعَى ، أي تباعد .
وقال ذو الرُّمة :
أبوك تَلافَى الدِّينَ والناسَ بعدما
تَشاءَوْا وبيتُ الدِّينِ منقطع الكسرِ
وقال ابن الأعرابي : الشَّأْيُ : الفساد ، مِثل : الثّأْي . قال : والشَّأْيُ التفريق .
أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : شَآني الأمرُ مثل : شَعاني ، وشاءني مثل : شاعني ، إذا حَزَنك .
وقال الحارث بن خالد :
مَرّ الخُمولُ فما شَأْونَكَ نَقْرَةً
ولقد أراكَ تُشَاءُ بالأَظْعَان
فجاء باللغتين جميعاً .
وقال أبو عمرو : ومنه قول عديّ بن زيد :
لَمْ أُغَمِّضْ له وَشَأْيِي به مّا
ذاك أَنِّي بصَوبه مَسْرُور
ومن أمثالهم : شَرُّ ما أَشَاءك إلى مُخَّةِ عُرقُوب ، وشرّ ما ألجأَك ، وقد أُشِئْتُ إلى فلان ، وأُجِئْتُ إليه ، أي أُلْجِئْتُ .
الليث : شُؤْتُه أَشُوءُهُ أي أَعْجَبتُه .
وقال ساعدة الهُذْليّ :
حتّى شآها كَلِيلٌ مَوْهِناً عَمِلٌ
باتت طِراباً وبات الليلَ لم يَنِمَ
شَآها ، أي شاقها وطَرَّبَها ، بوزن شَعَاهَا .
وقال الليث : شَأْوُ الناقة : زِمامُها .
قال : وشَأْوُها بَعَرُها ، وقال الشَّماخ عَيْراً وأتانه :
إذا طَرَحا شأواً بأرض هَوَى له
مُفَرَّضُ أطرافِ الذّراعين أفلَجُ
ويقال : للزَّبيل الْمِشآة ، فشبَّه ما يُلْقِيه الحمار والأتان من رَوْثهما به .
شيأ : وقال الليث : للشيئة مَصْدَر شاء يشاء مشيئَة .
وقال أبو عُبيدة : الشَّيِّئان بوزن الشَّيِّعان : البَعيد النظر ، ويُنعتُ به الفرس ، وأنشد شمر :
مُخْتَتِياً لِشَيِّئانٍ مِرْجَمِ
ويقال : شُؤتُ به : أعجبتُ به وسُررت .
أبو عُبيد : اشتأَيْتُ أي استمعْتُ ، وأنشد للشماخ :
وحُرَّتَيْنِ هِجانٍ ليس بَيْنَهما
إذا هُما اشْتَأَتا للسَّمْع تَمَهْيل
أبو عُبيد : الإشاء الصغار من النخل ، واحدها أشاءة .
أبو عَمْرو : الْمُشَيَّأ : المختلف الخَلْق ، القبيح ، وقد شَيّأَ الله خَلْقَه أي قَبَّحَهُ .
وقالت امرأة من العرب :
إني لأَهْوَى الأطْوَلين الْغُلْبَا
وأُبْغِضُ المشَيَّأَيْنِ الزُّغْبا
وقال أبو سَعِيد المُشَيَّأُ مثل المؤبَّن .
وقال الجَعديّ :
زَفيرَ الْمُتِمّ بالْمُشَيَّأِ طَرَّقَتْ
بِكاهِله فيما يَرِيم الملاقيا
اللِّحيانيّ : عن الكسائي : جاء بالعَيّ والشِّيّ .
وهو عَيِييّ شَيِيّ ، وما أعيَاه وأشياه ، وأشواه أكثر .
ويقال : هو عَوِيّ شَوِيَّ .
والشَّوى : رُذال الإبل والغنم ، وصغارها شَوًى .
وقال الشاعر :
أَكَلْنا الشَّوَى حتى إذا لم نَدَعْ شَوًى
أَشَرْنا إلى خَيْراتها بالأصابع
أبو عبيد ، عن الأحمر : يافَيْءَ مالي ، وياشيْء مالي ، وياهَيْء مالي ، معناه كله الأسف والتلهُّف والحزن .
اللِّحيانيّ ، عن الكسائيّ ، يافَيَّ مالِي ، ويا هَيَّ مالي ، لا يهمزان ، ويا شَيْءَ مالي ويا شيَّ مالي يهمز ولا يُهْمز . قال : و ( ما ) في كلها في موضع رفع ، تأويله يا عجباً مالي ومعناه التلهُّفُ والأسَى .
وقال الفراء : قال الكسائيّ : من العرب من يتعجب بشَيْءٍ وهيْء وفيء ، ومنهم من يزيد فيقول : يا شَيَّمَا ، ويا هَيَّمَا ويا فَيَّما ، أي ما أحسن هذا

##### Türkçe

**حرف الشين**’den **اللفيف** bâbı
**شيء** , **شيشاء** , **شوى** , **شاء** , **شأي** , **وشي** , **أش** , **أشا** .
**شيء** : Allah Tebâreke ve Teâlâ dedi ki: ( ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَسْأَلُواْ عَنْ **أَشْيَآءَ** ) ( المائدة : 101 ) .
Dedim: Nahivciler, **أشياء**’ın **شيء**’in çoğulu olduğu ve onun gayr-i mecrâ (munsarif olmayan) olduğu hususunda ihtilaf etmediler; illet konusunda ihtilaf ettiler. Onların her birinin sözünü nakletmeyi hoş görmedim; Ebû İshâk ez-Zeccâc’ın kitabında zikrettiğiyle yetindim; çünkü o, sözlerini ihtilafları üzere toplamış, kendince en isabetli olana delil getirmiş ve onu Halîl b. Ahmed’e nisbet etmiştir. Şöyle dedi: “**لاَ تَسْأَلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ**” sözünde: **أشياء** cer mahallindedir; ancak sarf olunmadığı için fetha ile açıldı.
Dedi: Kisâî dedi ki: Sonu **حمراء**’ın sonuna benzedi; onu çok kullandıkları için sarf olunmadı.
Zeccâc dedi: Basralılar ve Kûfelilerin çoğu, Kisâî’nin sözünün hata olduğu üzerinde icmâ ettiler; onu, **أبناء** ve **أسماء**’yı sarf etmemeyi de gerekli kılmakla ilzam ettiler.
Ferrâ ve Ahfeş dedi ki: **أشياء**’ın aslı, “**أفعلاء**”dır; senin “**هيْن** ve **أهوناء**” demen gibi. Ancak aslında “**أَشْيِئاء**” idi; **أشيِعَاع** vezninde. Aralarında bir elif bulunan iki hemze birleşti; birinci hemze hazfedildi.
Ebû İshâk dedi: Bu söz de yanlıştır; çünkü **شيئاً** “**فَعْل**”dır; “**فَعْل**”, “**أفعلاء**” üzerine cem‘ edilmez. **هَيْن**’e gelince, aslı “**هَيِّن**”dir; “**أفعلاء**” üzerine cem‘ edildi; tıpkı “**فعيل**”in “**أفعلاء**” üzerine cem‘ edilmesi gibi; meselâ: **نصيب** ve **أنصباء**.
Dedi: Halîl dedi ki: **أشياء** cemî‘ için bir isimdir; sanki aslı “**فَعْلاء**” olan **شيئاء** idi; iki hemze ağır geldi; birinci hemze kelimenin evveline çevrildi; böylece “**لَفْعاء**” yapıldı; tıpkı **أنْوُق**’u çevirip **أينُق** demeleri gibi ve **قووس**’u **قِسيّاً** yapmaları gibi. Dedi: Halîl’in sözünün tasdiki, onların **أشياء**’ı **أشاوَى** ve **أشَايَا** üzerine cem‘ etmeleridir.
Dedi: Halîl’in sözü, Sîbeveyh’in, Mâzenî’nin ve Ziyâdî hariç bütün Basralıların mezhebidir; çünkü o, Ahfeş’in sözüne meylediyordu.
Zikredildi ki Mâzenî, bu hususta Ahfeş ile münazara etti; Mâzenî, Ahfeş’i susturdu. Şöyle ki ona sordu: “**أَشياء**’ı nasıl tasğîr edersin?” Ona dedi ki: “**أُشَيَّاء** derim.” (Mâzenî dedi:) “Bil; eğer **أفعلاء** olsaydı, tasğîrde tekiline döndürülürdü; ‘**أشَيَّات**’ denirdi.” Basralıların icmâı: **أصدقاء**’ın tasğîri, eğer müennes içinse “**صُدَيِّقات**”, eğer müzekker içinse “**صُدَيِّقُون**”dur.
Dedim: Lîs’e gelince, Halîl’den, onun ashabından sika olanların ondan naklettiğinden başka bir şeyi nakletti; naklettiğinde karıştırdı; hayretine delâlet eden bir uzatmayla uzattı; bu yüzden ondan yüz çevirdim ve onu aynen yazmadım.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الأَيْدَعُ** ve **الشَّيَّانُ**: **دَمُ الأَخَوَيْن**’dir.
Lîs dedi: **الشيء** sudur. Şu beyti okudu:
ترى رَكْبَه بالشَّيء في وَسْطِ قفْرَةٍ
Dedim: **الشَّيء**’i su mânasında bilmem; onun ne olduğunu da bilmem; beyti de bilmem.
Ebû Hâtim dedi: Asmaî dedi ki: Adam sana “Ne istedin?” derse, “**لا شَيئاً**” dersin. Sana “Niçin bunu yaptın?” derse, “**للاشيءٍ**” dersin. “İşin ne?” derse, “**لا شيءٌ**” dersin. Bunların hepsinde tenvinlersin.

**شيشاء** : Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: Çekirdeği sertleşmeyen hurmaya **الشيشاء** denir.
Şu beyti okudu:
يا لَكَ من تَمْرٍ ومِنْ شِيشَاءِ
يَنْشَبُ في الْمَسْعَلِ واللّهَاء

**شأشأ** : Ebû Zeyd: Eşeği çağırdığında “**شَأْشَأْ**” ve “**تَشُؤْتَشُؤْ**” diye seslenirsen, “Eşekle **شأشأتُ** yaptım” denir.
Amr, babasından: **الشأْشَاء**: eşeği sürme (azarlama)dır; **الشأْشأ** da böyledir.
Dedi: **الشأشأ**: **الشيّص**’tir; **الشأشأ**: uzun hurma ağaçlarıdır.
Başkası dedi: Hurma ağacına **شأشأت** ve **صأصأت**. “**شاشت**; o, **الشيشاء**’dan **مُشيشة**’dir” dediler.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الشَّأشاء**: **الشيِّص**’tir.
Hadiste: Ensardan bir adam bir deveye “**شأ لعنك الله**” dedi; Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) onu lânetlemekten nehyetti.
Dedim: “**شأْ**” deve için bir zecirdir; Arapların bir kısmı “**جأ**” der; ikisi iki lugattır.

**شوى** : Lîs dedi: **الشَّيّ**: **شَوَيت**’in masdarıdır; **الشِّواء** isimdir. “Arkadaşlarıma **أَشوَيْتُ** onları **إشواءً** (yaptım)” dersin; onlara **شِوَاء** yedirdiğinde. Aynı şekilde “Onları **شَوّيتهم** **تشويَةً** (yaptım)” dersin.
Dedi: **حَالِ الْخُصوص**’ta et **اشْتَوينا** ettik; et **انْشوى** oldu.
Dedim: Bunun hepsi sahihtir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Suyu ısıttığında “Suyu **شويت** ettim” dersin.
Dedi: Adam, kötü maldan **النّقَز** edindiğinde **أَشْوَى** olur; **شَوْشَى** ve **شمْشم** ve **أشْرَى** da (böyledir).
Ferrâ, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında: ( يُنجِيهِ كَلاَّ إِنَّهَا لَظَى نَزَّاعَةً لِّلشَّوَى تَدْعُواْ مَنْ أَدْبَرَ وَتَوَلَّى وَجَمَعَ فَأَوْعَى إِنَّ الإِنسَانَ خُلِقَ هَلُوعاً إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ جَزُوعاً ) ( المعارج : 15 ، 16 ) dedi ki: **الشَّوى**: eller, ayaklar, uçlar; kafatası ve baş derisidir; ona **شواة** denir. Öldürücü yerin dışındaki her şey **شوًى**’dır.
Zeccâc dedi: **الشَّوى**: **الشّواة**’ın cem‘idir; o da baş derisidir. Şu beyti okudu:
قالت قُتَيْلَةُ ماله
قد جُلِّلَتْ شَيْباً شَوَاتُه
Ebû Züeyb dedi ki:
إذا هي قامت تَقْشَعِرُّ شَوَاتُهَا
ويُشْرِقُ بَيْنَ اللِّيتِ منها إلى الصُّقْلِ
Mücâhid dedi: Oruçluya **شوًى** olarak isabet eden şey, ancak gıybet ve yalandır. Ebû Ubeyd dedi: Yahyâ b. Sa‘îd dedi ki: **الشَّوى**: az, kolay şeydir. Dedi: Bu onun vechidir; Mücâhid’in muradı da odur. Lâkin **الشّوى**’nın aslı uçlardır; muradı: **الشَّوى** öldürücü yer değildir; oruçluya isabet eden her şey orucunu bozmaz; ona öldürme gibi olmaz; ancak gıybet ve yalan (böyle değildir); çünkü ikisi orucu bozar; ikisi ona öldürme gibidir.
Ebû Ubeyd, Ahmer ve Ebü’l-Velîd’den: **الشِّوايةُ**: büyükten küçük şeydir; koyundan bir parça gibi. Dedi: **شُوَايةُ الخُبْز**: çörektir.
Ebû Bekir dedi: Araplar “**نَضِجَ الشُّوَاءُ**” derler; **الشِّواء**’ı kastederler; şîni damme ile. Dedi: **الشَّوى**: baş derisidir; **الشّوى**: öldürücü yeri ıskalamaktır; **الشوى**: eller ve ayaklardır; **الشوى**: malın rezil kısmıdır. “Bunların hepsi **شوًى**’dır; dinin selâmette kaldıkça o kolaydır” denir.
Lîs dedi: **الإشْواء** ibkâ (bırakma) yerine konur; hatta bazıları şöyle dedi: “Falan akşam yemeği yedi de yemeğinden **أَشْوَى** etti”; yani bir kısmını bıraktı. Şu beyti okudu:
فإنَّ منَ القَوْل التي لا شَوَى لها
إذا زَلَّ عن ظهرِ اللسان انْفِلاتُها
Yani ona bekâ yoktur.
Başkası dedi: Ona hata yoktur. Kümeyt dedi ki:
أَجيبُوا رُقَي الآسِي النِّطاسِيّ واحذروا
مُطَفّئة الرَّضْفِ التي لا شَوَى لها
Yani ona şifâ yoktur.
Dedim: Bu, hep okçunun **إِشْواء**’sındandır; o, attığında uçlara isabet edip öldürücü yere isabet etmediğinde olur; **الإشواء**, hata ve kolay şey yerine konur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الشاء** ve **الشّوِيّ** ve **الشَّيِّهُ** birdir. Şu beyti okudu:
قالتْ بُهَيَّةُ لا يُجَاوِرُ رَحْلنا
أَهلُ الشَّوِي وغاب أهلُ الجامِل
Dedim: Tekili, erkek ve dişi için **شاة**’dır. **الشاة**: yaban öküzüdür; yalnız erkeğe denir. A‘şâ dedi ki:
وحانَ انطلاقُ الشَّاةِ من حيثُ خَيَّما
Bazen **الشاة** ile kadından kinaye ederler; Antara’nın dediği gibi onu müennes yaparlar:
يا شاةَ ما قَنَصٍ لمن حَلَّتْ له
حَرُمَتْ عَلَيَّ وَلَيْتها لم تَحْرُم
Onu müennes yaptı.
Lîs dedi: **الشاة** aslında “**شاهة**” idi; bunun beyanı: onun tasğîri “**شُوَيْهة**”dir. “**مُشاهة**” bir yer: çokça **الشاء** olan (yerdir).
Dedim: **الشَّاء**’a nisbet ettiklerinde “Bu **شاوِيّ**’dir” derler.

**وشى** : Allah عزّ وجلّ dedi ki: ( لاَّ **شِيَةَ** فِيهَا ) ( البقرة : 71 ) . Ebû İshâk dedi: Yani onda, diğer renginin tamamına muhalif bir renk yoktur.
Bize Muhammed b. İshâk tahdîs etti; dedi: Bize Ubeydullah b. Cerîr tahdîs etti; dedi: Bize Haccâc haber verdi; Hammâd’dan; Yahyâ b. Sa‘îd’den; Kâsım b. Muhammed’den: Ebû Seyyâre, Ebû Cündeb’in karısına tutuldu; o ona yanaşmadı; sonra kocasına bildirdi; o da ona pusu kurdu. (Ebû Seyyâre) geldi, onun yanına girdi; Ebû Cündeb onu yakaladı; boynunu kuyruğunun **عَجْبِ**’ine kadar kırdı; o da kamburlaşmış olarak **فائتشى** oldu.
Dedi: **الوشى** renkte, bir rengi bir renkle karıştırmaktır; sözde de böyledir. “Elbiseyi **وشيت**; onu **أشيه**; **وَشْيَةً** (yaptım)” denir.
Lîs dedi: **الشِّيَة**: beyazda siyahlık yahut siyahta beyazlıktır. **ثور مُوَشَّى القوائم**: ayaklarında esmerlik ve beyazlık vardır. Dokumacı **واشٍ**’dır; elbiseyi **يشي** **وَشْياً**; yani dokuma ve birleştirme (yapar). **النَّمَام** yalanı **يشي** eder; onu birleştirir. Falan, falan hakkında **وشايَةً** ile **وَشى** etti; yani onunla nemîme yaptı. **الْوَشي** sestedir.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr ve Ferrâ’dan: Kemik, kendisinde olan bir kırıktan iyileştiğinde “Kemik **ائتِشى** etti” denir.
Dedim: O, **الوشي**’den ifti‘âldir.
Zührî’den rivayet edildi ki o, hadisi **يستوشي** ederdi.
Ebû Ubeyd dedi: Mânası: onu araştırma ve soru ile çıkarırdı; tıpkı kişinin, atın koşuşunu **يستوشي** etmesi gibi; bu, yanını topuğuyla vurması ve onu koşturmak için hareket ettirmesidir. “Atını **أوشى** etti” ve “Onu **اسْتَوْشاهُ** etti” denir.
Şair dedi ki:
يُوشُونَهُنَّ إذا ما آنَسُوا فَزَعاً
تحت السَّنَوّرِ بالأعقابِ والْجِذَمِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Malı çok olduğunda **أوشى** (denir); o **الْوَشَاء** ve **المشاء**’dır. Ve **أَوْشى**: atın koşmasını, koşuşuyla çıkardı. Ve **أَوْشى**: bir sözün yahut şiirin mânasını çıkardı.
Lîs dedi: **الوشْوَاش**: devekuşunun hafif olanıdır; **ناقة وشواشة**. Ve **ناقة شَوْشاء**: uzun (boyunlu).
Humeyd dedi ki:
من العيش شَوْشَاءٌ مِزَاقٌ تَرى بها
نُدُوباً من الأنشاع فَذّاً وتَوْأَماً
Bazıları dedi: O, **فَعْلاء**’dır; “**فعلال**”dır denildi. Araplardan işittiğim: “**ناقَه شَوشاه**” (hâ ile) ve elifi kısaltma.
Ebû Ubeyd: **الشَّوشاة**: hızlı devedir.
Dedi: Ümevî dedi: Erkeklerden **الوشوَاش** hafif olandır.
Lîs dedi: **الوشْوَشة**: karışıklık içinde bir sözdür; **التشويش** de böyledir.
Dedim: Bu hatadır. **الوشوشة** hafifliktir. **التشويش**’e gelince, lugatçılar onun Arapçada aslı olmadığı üzerinde icmâ ettiler; o, müvelledlerin sözündendir. Aslı **التهويش**’tir; o da karıştırmadır; onun tefsiri **حرف الهاء** kitabında geçti.
Amr, babasından: Falanda, babasından **وَشْوَاشَة** vardır; yani benzerlik.
Ebû Ubeyde dedi: **رجل وَشْواش الذّراع** ve **نَشْنَشِيُّ الذراع**: oyalanmadı ve tereddüt etmedi.

**أشش** : Lîs dedi: **الأَشُّ** ve **الأَشاش**: **الْهَشاشُ**’tır; o, bir şeye canlılıkla yönelmedir. Şu beyti okudu:
كيف يُوَاتيه ولا يَؤُشُّه
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأشُّ**: kuru, gevrek ekmektir. Şemir okudu:
رُبَّ فتاة مِنْ بني العِنَازِ
حَيَّاكَةٍ ذاتِ هَنٍ كِنَازِ
ذِي عضدين مُكْلَئِزَ نَازي
تَأَشُّ للقُبْلَةِ والْمحازِ
Cima‘.
Şemir, Benî Kilâb’dan bazısından: Yağ **أَشَّت** etti ve **نَشَّت** etti. Dedi: **أَشَّتْ**, sağılır olmaya başladığında; **نَشَّت** ise damladığında; **تَنِشُّ** **نَشِيشاً**.

**شأي** : Lîs dedi: **الشَّأْو**: gayedir.
“At **شَأْواً** yahut **شأوَيْن** koştu” denir; yani bir salıverme yahut iki salıverme.
“Topluluğu **شَأَوتُ** ettim” denir; yani onları geçtim. “Onu **شَآهُ يَشْآهُ شَأْواً**” (denir); onu geçtiğinde.
“Araları **تَشَاءى** etti” denir; **تشاعَى** vezninde; yani uzaklaştı.
Zü’r-Rumme dedi ki:
أبوك تَلافَى الدِّينَ والناسَ بعدما
تَشاءَوْا وبيتُ الدِّينِ منقطع الكسرِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الشَّأْيُ**: fesattır; **الثّأْي** gibi. Dedi: **الشَّأْيُ** tefriktir.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: “İş beni **شَآني** etti” **شَعاني** gibi; ve “Beni **شاءني** etti” **شاعني** gibi; seni hüzünlendirdiğinde.
Hâris b. Hâlid dedi ki:
مَرّ الخُمولُ فما شَأْونَكَ نَقْرَةً
ولقد أراكَ تُشَاءُ بالأَظْعَان
İki lugatın hepsiyle getirdi.
Ebû Amr dedi: Ondandır; Adî b. Zeyd’in sözü:
لَمْ أُغَمِّضْ له وَشَأْيِي به مّا
ذاك أَنِّي بصَوبه مَسْرُور
Onların mesellerinden: “En şerli şey, seni **مُخَّةِ عُرقُوب**’a **أَشَاءك** edendir; ve en şerli şey, seni mecbur bırakandır.” “Falan’a **أُشِئْتُ** edildim ve ona **أُجِئْتُ** edildim” denir; yani ona ilcâ edildim.
Lîs: “Onu **شُؤْتُه أَشُوءُهُ**”; yani onu beğendirdim.
Sâ‘ide el-Hüzelî dedi ki:
حتّى شآها كَلِيلٌ مَوْهِناً عَمِلٌ
باتت طِراباً وبات الليلَ لم يَنِمَ
**شَآها**: yani onu şevke getirdi ve onu coşturdu; **شَعَاهَا** vezninde.
Lîs dedi: **شَأْوُ الناقة**: onun yularıdır.
Dedi: Onun **شَأْوُ**’u, onun dışkısıdır. Şemmâh, bir erkek eşek ve dişisi hakkında dedi ki:
إذا طَرَحا شأواً بأرض هَوَى له
مُفَرَّضُ أطرافِ الذّراعين أفلَجُ
**الزَّبيل**’e **الْمِشآة** denir; eşek ile dişi eşeğin dışkılarından attıklarını ona benzetti.

**شيأ** : Lîs dedi: **الشيئة** için, **شاء يشاء مشيئَة**’nin masdarıdır.
Ebû Ubeyde dedi: **الشَّيِّئان** ( **الشَّيِّعان** vezninde): uzak görüşlüdür; at onunla vasfedilir. Şemir okudu:
مُخْتَتِياً لِشَيِّئانٍ مِرْجَمِ
“Onunla **شُؤتُ** ettim”: onu beğendim ve sevindim.
Ebû Ubeyd: **اشتأَيْتُ**; yani dinledim. Şemmâh için okudu:
وحُرَّتَيْنِ هِجانٍ ليس بَيْنَهما
إذا هُما اشْتَأَتا للسَّمْع تَمَهْيل
Ebû Ubeyd: **الإشاء**: hurma ağaçlarının küçükleridir; tekili **أشاءة**’dır.
Ebû Amr: **الْمُشَيَّأ**: yaratılışı farklı, çirkin olandır. Allah onun yaratılışını **شَيّأَ** etti; yani onu çirkinleştirdi.
Araplardan bir kadın dedi ki:
إني لأَهْوَى الأطْوَلين الْغُلْبَا
وأُبْغِضُ المشَيَّأَيْنِ الزُّغْبا
Ebû Sa‘îd: **المُشَيَّأُ** , **المؤبَّن** gibidir.
Ca‘dî dedi ki:
زَفيرَ الْمُتِمّ بالْمُشَيَّأِ طَرَّقَتْ
بِكاهِله فيما يَرِيم الملاقيا
Lihyânî: Kisâî’den: “**العَيّ** ve **الشِّيّ** ile geldi.”
O, **عَيِييّ شَيِيّ**’dir. “Onu ne kadar **أعيَاه** etti ve ne kadar **أشياه** etti”; **أشواه** daha çoktur.
“**عَوِيّ شَوِيَّ**’dir” denir.
**الشَّوى**: develerin ve koyunların rezil kısmıdır; küçükleri **شَوًى**’dır.
Şair dedi ki:
أَكَلْنا الشَّوَى حتى إذا لم نَدَعْ شَوًى
أَشَرْنا إلى خَيْراتها بالأصابع
Ebû Ubeyd, Ahmer’den: “**يافَيْءَ مالي** , **وياشيْء مالي** , **وياهَيْء مالي**”; hepsinin mânası: esef, teessüf ve hüzündür.
Lihyânî, Kisâî’den: “**يافَيَّ مالِي** ve **يا هَيَّ مالي**”; hemzelenmez. “**ويا شَيْءَ مالي** ve **ويا شيَّ مالي**”; hemzelenir ve hemzelenmez. Dedi: Bunların hepsinde “**ما**” ref mahallindedir; te’vili: “Malıma hayret!”tir; mânası: teessüf ve eseftir.
Ferrâ dedi: Kisâî dedi ki: Araplardan kimi **شَيْءٍ** ile, **هيْء** ile ve **فيء** ile taaccüb eder; kimi de artırır ve şöyle der: “**يا شَيَّمَا** , **ويا هَيَّمَا** ve **ويا فَيَّما**”; yani “Bu ne kadar güzel!”

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والشين وما يثلثهما)
(وشظ(1)) الواو والشين والظاء: قياسٌ واحد، وهو إلصاقُ شيءٍ بشيءٍ ليس منه. والوَشِيظ: عُظَيم يكون زيادةً في العَظْم الصَّميم، ولذلك يقال لمن انتَمَى(2) إلى قومٍ ليس منهم: وَشِيظ. وَشَظْتُ الفَأسَ أشِظُها: ضَيَّقْت خُرْتَها من عَيْر(3) نِصابها. والله أعلم بالصواب.‏
(وشع) الواو والشين والعين: أصلٌ واحد يدلُّ على نَسجِ شيءٍ أو تزيينِه أو ما أشبَهَ ذلك. الوشيعة: خشبَةٌ يُلَفُّ بها الغَزْل من ألوانٍ شَتَّى، كلُّ لفيفةٍ منه وَشيعة. ويقال: أوْشَعَتِ الأرضُ: بدا زَهرُها. والوَشيع: حصير يُتَّخذ من ثُمام. والتَّوشيع: رَقْم الثَّوب. والوَشائع: طرائق الغُبار. ووَشَّعَه الشَّيب. ومما ليس من الباب وشَعْتُ الجبَل: صَعِدت.‏
(وشق) الواو والشين والقاف: كلمة واحدة، هي الوَشِيقة: لحمٌ يقدَّد. يقال وَشَقْت واتَّشَقْتُ(4). قال:‏
إذا عَرَضَتْ منها كَهاةٌ سَمينةٌ *** فلا تُهْدِ منها واتَّشِق وتَجَبْجَبِ(5)‏
وواشق: اسمُ كلْب.‏
(وشك) الواو والشين والكاف: كلمةٌ واحدة هي من السُّرعة. وأوشَكَ فلانٌ خروجاً: أسْرَعَ وعَجِل. ووَشْكَانَ(6) ما كان ذلك، في معنى عَجْلان. وأمرٌ وشِيكٌ. وأوْشَكَ يُوشِك.‏
سمعت أحمد بن طاهر بن النَّجْم(7) يقول: [سمعت ثعلباً يقول(8)]: أوْشَكَ يُوشِك لا غير(9). قال ابن السِّكِّيت: وَاشَكَ وِشاكا(10): أسرعَ السَّيرَ.‏
(وشل) الواو والشين واللام، يدلُّ على سَيلاَنِ ماءٍ قليل. فالوَشَل: الماء القليل، وجمعُه أوشال. وجبلٌ واشلٌ: يقطُر منه الماء. وهو واشِلُ الحظِّ: ناقِصُه. والوُشُول: قلّة الغَناء والضَّعفُ. وناقةٌ وَشُولٌ: يسيل ضَرعُها، وذلك من كَثْرة اللَّبَن.‏
(وشم) الواو والشين والميم: كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على تأثيرٍ في شيءٍ تزييناً له. منه وَشْمُ اليد، إذا نُقِشَتْ وغرِزَتْ. وأوشمَت الأرضُ: ظَهَر نباتُها. وأوْشَمَ البرقُ: لمعَ لَمْعاً خفِيفاً. ويتَّسعون في هذا فيقولون: ما أصابَتنا العامَ وَشْمة، أي قطْرةٌ من مَطَر، وذلك لأنَّ بالقَطر تُوشَم الأرض. وربَّما قالوا: كانت: بيني وبينَه وشِيمةٌ، أي كلام. ولا يكون ذلك إلا في كلامِ عداوةٍ. وهذا تمثيلٌ. وأوْشَمَ: نظر إلى الشَّيءِ، كأنَّه نَظَرَ وتأمَّلَ وَشْمَه.‏
(وشي) الواو والشين والحرف المعتل: أصلانِ، أحدُهما يدلُّ على تحسينِ شيءٍ وتزيينه(11)، والآخر على نَماءٍ وزيادة.‏
الأوَّل: وشَيْتُ الثَّوبَ أشِيهِ وَشْياً. ويقولون للذي يَكْذِب ويَنُِمُّ ويُزخرِفُ كلامَه: قد وَشَى، وهو واشٍ.‏
والأصل الآخر: المرأة الواشية: الكثيرة الوَلَد. ويقال ذلك لكلِّ ما يَلِد. والواشي: الرّجُل الكثير النَّسْل. والوَشْيُ: الكثْرة. ووَشَى بَنُو فلانٍ: كَثُروا. ومَا وَشَتْ هذه الماشيةُ عِندي، أي ما وَلَدت.‏
(وشب) الواو والشين والباء: كلمة. يقال: أوباشٌ من النَّاس وأوشاب(12).‏
(وشج) الواو والشين والجيم: كلمةٌ تدلُّ على اشتباكٍ وتَداخُل. يقال: وَشَجَت الأغصانُ. اشتبكَتْ. وكلُّ شيء اشتَبَكَ فهو واشج. والوَشِيج من القَنَا؛ ما نَبَتَ من الأرض مُعترِضاً، ولعلَّ ذلك يَشتَبِك بعضُه ببعض.‏
(وشح) الواو والشين والحاء: كلمة واحدة الوِشاح. وتوشَّحَ بثَوبِه، كأنَّه جعَلَه وِشاحَهُ، وكذا اتَّشَحَ به. وَشَاةٌ مُوشَّحَة: بجَنْبيها خَطّانِ.‏
(وشر) الواو والشين والراء: كلمة واحدة. الوَشْر والتَّوشير(13): أن تُحدِّد* المرأةُ أسنانَها. والميشار بلا همزٍ من هذا.‏
(وشز) الواو والشين والزاء: كلمة واحدة، هي الوَشْزُ: ما ارتَفع من الأرض، كالنَّشْز، ثمَّ قِيسَ عليه فقِيلَ لشدائد الأمور: أوشاز، الواحد وَشْز.‏
--------------ــ
(1) وردت هذه المادة في الأصل في آخر الباب، فرددتها إلى حقها.‏
(2) في الأصل: "الذي".‏
(3) العير: الوتد، ويراد به الخشبة التي تدخل مع النصاب لتضييق خرت الفأس. وفي الأصل: "غير".‏
(4) يقال وشقه وشقاً، وأشقه على البدل، ووشقه توشيقاً، واتشق وشيقة اتشاقاً: أخذها.‏
(5) لخمام بن زيد مناة اليربوعي، كما في اللسان (جبب). وأنشد البيت في اللسان (عرض، وشق) بدون نسبة. وقد سبق في (عرض، كها).‏
(6) هو بتثليث الواو، ومثله سرعان بتثليث السين.‏
(7) كذا ورد مضبوطاً في المجمل.‏
(8) التكملة من المجمل.‏
(9) هذا رد على لغة العامة في زمان ثعلب، إذ كانوا يقولون "يوشك" بفتح الشين وضم الياء.‏
(10) وكذا في اللسان. وفي المجمل: "أواشك إيشاكا"، تحريف.‏
(11) في الأصل: "وترتيبه".‏
(12) هم الأخلاط من الناس والرعاع.‏
(13) هو مقلوب التأشير، ومادته (أشر).‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الشين** وما يثلثهما)
(**وشظ**(1)) **الواو** ve**الشين** ve**الظاء**: tek bir kıyas; o da, kendisinden olmayan bir şeyi bir şeye yapıştırmaktır. Ve **الوَشِيظ**: katıksız kemiğin içinde bir fazlalık olarak bulunan bir küçük kemiktir; bundan dolayı, kendilerinden olmayan bir kavme intisap edene: **وَشِيظ** denir. **وَشَظْتُ** **الفَأسَ** **أشِظُها**: onun **خُرْتَ**’ını, sapının **عَيْر**(3)’inden daralttım. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.‏
(**وشع**) **الواو** ve**الشين** ve**العين**: tek bir asıl; bir şeyin dokunmasına yahut süslenmesine yahut buna benzer şeye delâlet eder. **الوشيعة**: türlü renklerden ipliğin kendisiyle sarıldığı bir tahta; ondan her sarım bir **وَشيعة**’dır. Ve denir: **أوْشَعَتِ** **الأرضُ**: çiçeği göründü. Ve **الوَشيع**: **ثُمام**’dan yapılan bir hasırdır. Ve **التَّوشيع**: elbisenin nakşıdır. Ve **الوَشائع**: tozun yollarıdır. Ve onu ak saç **وَشَّعَه**. Ve babdan olmayan şeylerden: **وشَعْتُ** **الجبَل**: çıktım.‏
(**وشق**) **الواو** ve**الشين** ve**القاف**: tek bir kelime; o **الوَشِيقة**’dır: kurutulup şerit yapılan ettir. Denir: **وَشَقْت** ve **اتَّشَقْتُ**(4). Dedi ki:‏
إذا عَرَضَتْ منها كَهاةٌ سَمينةٌ *** فلا تُهْدِ منها واتَّشِق وتَجَبْجَبِ(5)‏
Ve **واشق**: bir köpeğin adıdır.‏
(**وشك**) **الواو** ve**الشين** ve**الكاف**: tek bir kelime; o süratten (gelir). **أوشَكَ** falan kimse çıkışa: hızlandı ve acele etti. Ve **وَشْكَانَ**(6) o şey oldu; **عَجْلان** mânâsında. Ve iş **وشِيكٌ**’tir. Ve **أوْشَكَ يُوشِك**.‏
Ahmed b. Tahir b. **النَّجْم**(7)’i şöyle derken işittim: [**ثعلب**’ı şöyle derken işittim(8)]: **أوْشَكَ يُوشِك**; başka değil(9). İbn **السِّكِّيت** dedi: **وَاشَكَ وِشاكا**(10): yürüyüşü hızlandırdı.‏
(**وشل**) **الواو** ve**الشين** ve**اللام**; az bir suyun akmasına delâlet eder. İşte **الوَشَل**: az sudur; çoğulu **أوشال**’dır. Ve **واشلٌ** bir dağ: ondan su damlar. Ve o, nasibin **واشِلُ**’idir: onun eksik olanıdır. Ve **الوُشُول**: zenginliğin azlığı ve zayıflıktır. Ve **وَشُولٌ** bir dişi deve: memesi akar; bu, sütün çokluğundandır.‏
(**وشم**) **الواو** ve**الشين** ve**الميم**: tek bir kelime; süslemek için bir şeyde bir etkiye delâlet eder. Ondan: **وَشْمُ** **اليد**; nakşedildiği ve iğneyle delindiği zaman. Ve **أوشمَت** **الأرضُ**: bitkisi göründü. Ve **أوْشَمَ** **البرقُ**: hafif bir parıltıyla parladı. Ve bunda genişlerler de şöyle derler: bu yıl bize bir **وَشْمة** isabet etmedi; yani yağmurdan bir damla (bile), çünkü damlayla yer **تُوشَم** olur. Ve bazen derler: benimle onun arasında bir **وشِيمةٌ** vardı; yani söz. Ve bu ancak düşmanlık sözünde olur. Ve bu bir temsildir. Ve **أوْشَمَ**: şeye baktı; sanki onun **وَشْم**’una baktı ve onu teemmül etti.‏
(**وشي**) **الواو** ve**الشين** ve illetli harf: iki asıl; ikisinden biri bir şeyi güzelleştirmeye ve süslemeye(11) delâlet eder, diğeri büyümeye ve artmaya.‏
Birincisi: **وشَيْتُ** **الثَّوبَ** **أشِيهِ** **وَشْياً**. Ve yalan söyleyen, söz taşıyan ve sözünü süsleyip bezeyen kimseye derler: **قد وَشَى**; ve o **واشٍ**’dir.‏
Diğer asıl: **المرأة الواشية**: çok çocuklu (kadın)dır. Ve bu, doğuran her şey için söylenir. Ve **الواشي**: nesli çok olan erkektir. Ve **الوَشْيُ**: çokluktur. Ve falanın oğulları **وَشَى**: çoğaldılar. Ve bu davar benim yanımda **وَشَتْ** değil; yani doğurmadı.‏
(**وشب**) **الواو** ve**الشين** ve**الباء**: bir kelime. Denir: insanlardan **أوباشٌ** ve **أوشاب**(12).‏
(**وشج**) **الواو** ve**الشين** ve**الجيم**: bir kelime; birbirine geçmeye ve iç içe girmeye delâlet eder. Denir: **وَشَجَت** dallar; birbirine dolaştı. Ve birbirine dolaşan her şey **واشج**’dir. Ve **الوَشِيج** **القَنَا**’dandır; yerden enlemesine biten şeydir; belki onun bir kısmı bir kısmıyla dolaşır.‏
(**وشح**) **الواو** ve**الشين** ve**الحاء**: tek bir kelime: **الوِشاح**. Ve elbisesiyle **توشَّحَ**; sanki onu kendi **وِشاح**’ı kıldı; bunun gibi onunla **اتَّشَحَ** da. **وَشَاةٌ مُوشَّحَة**: iki yanında iki çizgi (olan).‏
(**وشر**) **الواو** ve**الشين** ve**الراء**: tek bir kelime. **الوَشْر** ve**التَّوشير**(13): kadının dişlerini sivriltmesidir*. Ve hemzesiz **الميشار** bundan (gelir).‏
(**وشز**) **الواو** ve**الشين** ve**الزاء**: tek bir kelime; o **الوَشْزُ**’dür: yerden yükselen şey; **النَّشْز** gibi. Sonra ona kıyas edildi de işlerin şiddetlerine **أوشاز** denildi; teki **وَشْز**’dür.‏
--------------ــ
(1) Bu madde asılda babın sonunda geldi; onu hakkına iade ettim.‏
(2) Asılda: “**الذي**”.‏
(3) **العير**: kazıktır; onunla, baltanın **خرت**’ını daraltmak için sapla birlikte giren tahta kastedilir. Asılda: “**غير**”.‏
(4) Denir: onu **وشقه** ve **وشقاً**; ve bedel olarak onu **أشقه**; ve onu **وشقه توشيقاً**; ve **اتشق وشيقة اتشاقاً**: onu aldı.‏
(5) **لخمام بن زيد مناة اليربوعي**’dendir; **اللسان**’da (**جبب**)’de olduğu gibi. Ve beyti **اللسان**’da (**عرض**، **وشق**) nisbesiz olarak şevâhid getirdi. Ve daha önce (**عرض**، **كها**)’da geçti.‏
(6) O, **الواو**’nun teslîsi iledir; bunun benzeri **سرعان**’dır, **السين**’in teslîsi iledir.‏
(7) **المجمل**’de ضبط edilmiş olarak böyle vârid olmuştur.‏
(8) Zeyl **المجمل**’dendir.‏
(9) Bu, **ثعلب** zamanında avamın diline reddiyedir; zira onlar **"يوشك"**’ı **الشين**’i fetha ve **الياء**’ı damme ile söylüyorlardı.‏
(10) **اللسان**’da da böyledir. **المجمل**’de: “**أواشك إيشاكا**”; tahriftir.‏
(11) Asılda: “**وترتيبه**”.‏
(12) Onlar, insanlardan karışık zümreler ve ayak takımıdır.‏
(13) O, **التأشير**’in kalbidir; maddesi (**أشر**)’dir.‏

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: وشى

- وشيت الشيء وشيا: جعلت فيه أثرا يخالف معظم لونه، واستعمل الوشي في الكلام تشبيها بالمنسوج، والشية فعلة (أصلها: وشية، فحذفت الفاء، نحو عدة وزنة) من الوشي. قال تعالى: ﴿مسلمة لاشية فيها﴾ [البقرة/71] وثور موشى القوائم. والواشي يكنى به عن النمام، ووشى فلان كلامه عبارة عن الكذب نحو: موهه وزخرفه.

##### Türkçe

- **وشيت** **الشيء** **وشيا**: onda, renginin çoğunluğuna aykırı bir iz yaptım; ve **الوشي** sözde, dokunmuş olana benzetme olarak kullanıldı; **الشية** bir فعلة’dir (aslı: **وشية**; sonra ف harfi düşürüldü; **عدة** ve **وزنة** gibi) **الوشي**’dendir. Yüce Allah dedi ki: ﴿مسلمة لاشية فيها﴾ [البقرة/71]. Ve bacakları benekli bir boğa. Ve **الواشي**, onunla **النمام** hakkında kinaye yapılır; ve “falanca sözünü **وشى** etti” (ifadesi), **موهه** ve **زخرفه** gibi, yalan hakkında bir ibaredir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ش ي
ثوب موشيٌّ وموشّى وهو يلبس الوشيَ‏.‏
ورجل وشاءٌ وقد وشاه يشيه وشياً وشيةً‏.‏
وما أحسن شية هذا الفرس‏!‏ وهي بياض في سواد أو سواد في بياض‏.‏
‏"‏ لا شية فيها ‏"‏‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو واش من الوشاة‏:‏ لأنه يشي كلامه بالزور ويزخرفه‏:‏ وقد وشى به إلى السلطان وشاية وهو كثير الوشايات‏.‏
وما زال فلان يمشي ويشي‏.‏
وثور موشيّ القوائم‏.‏
ووشت الماشية‏:‏ فشت وكثرت وفيها مشاءٌ وفشاءٌ ووشاءٌ‏:‏ لأنها تَشي وتزين بكثرتها ‏"‏ولكم فيها جِمَالٌ"، وأوشَتِ الأرضُ، ظهر فيها وشيٌ من النبات. وأوشتِ النخلة: بدا أوّل رُطَبِها.

##### Türkçe

و ش ي
**ثوب موشيٌّ** ve **موشّى**: ve o, **الوشيَ** giyer.
Ve **رجل وشاءٌ**: ve onu **وشاه يشيه وشياً وشيةً**.
Bu atın **شية**si ne kadar güzel! Ve o, siyahlık içinde bir beyazlık yahut beyazlık içinde bir siyahlıktır.
“**لا شية فيها**”.
Mecazdan: o, **واش**tır, **الوشاة**den: çünkü sözünü yalanla **يشي** eder ve onu süsler; ve onun hakkında sultana **وشاية** ile **وشى** etti ve o, **الوشايات**ı çok olandır.
Falan kimse durmadan yürür ve **يشي** eder.
Ve **ثور موشيّ القوائم**.
Ve **الماشية** **وشت**: yayıldı ve çoğaldı; ve onda **مشاءٌ** ve **فشاءٌ** ve **وشاءٌ** vardır: çünkü o, çokluğuyla **تَشي** eder ve süsler: “**ولكم فيها جِمَالٌ**”; ve **الأرضُ أوشَتِ**: onda bitkiden bir **وشيٌ** göründü. Ve **النخلة أوشتِ**: onun ilk **رُطَبِ**i belirdi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الجوهري: الوَشْيُ من الثياب معروف، والجمع وِشاء على فَعْلٍ وفِعالٍ. ابن سيده: الوَشْيُ معروف، وهو يكون من كل لون؛ قال الأَسود بن يعفر:حَمَتْها رِماحُ الحَرْبِ، حتى تَهَوَّلَت
بِزاهِرِ نَوْرٍ مِثْلِ وَشْي النَّمارِقِ
يعني جميع أَلوان الوَشْي. والوَشْيُ في اللون: خَلْطُ لوْنٍ بلون، وكذلك في الكلام. يقال: وشَيْتُ الثوبَ أَشِيهِ وَشْياً وشِيَةً ووَشَّيْتُه تَوْشِيةً، شدِّد للكثرة، فهو مَوْشِيٌّ ومُوَشًّى، والنسبة إِليه وَشَوِيٌّ، ترد إِليه الواو وهو فاء الفعل وتترك الشين مفتوحاً؛ قال الجوهري: هذا قول سيبويه، قال: وقال الأَخفش القياس تسكين الشين، وإِذا أَمرت منه قلت شِهْ، بهاء تدخلها عليه لأَن العرب لا تنطق بحرف واحد، وذلك أَن أَقلَّ ما يحتاج إِليه البناء حَرْفان: حَرْفٌ يُبْتَدأُ به، وحرف يُوقَف عليه، والحرف الواحد لا يحتمل ابتداء ووقفاً، لأَن هذه حركة وذلك سكون وهما متضادان، فإِذا وصلت بشيء ذهبت الهاء استغناء عنها. والحائكُ واشٍ يَشي الثوب وَشْياً أَي نسْجاً وتأْليفاً. ووَشى الثوبَ وَشْياً وشِيةً: حَسَّنَه. ووَشَّاه: نَمْنَمَه ونَقَشَه وحَسَّنه، ووَشى الكَذِبَ والحديثَ: رَقَمَه وصَوَّرَه. والنَّمَّامُ يَشي الكذبَ: يُؤَلِّفُه ويُلَوِّنه ويُزَيِّنه. الجوهري: يقال وَشى كلامَه: أَي كذب.
والشِّيةُ: اسودٌ في بياض أَو بياض في سواد. الجوهري وغيره: الشِّيةُ كلُّ لون يخالف مُعظم لون الفرس وغيره، وأَصله من الوَشْي، والهاء عوض من الواو الذاهبة من أَوله كالزِّنة والوزن، والجمع شِياتٌ. ويقال: ثَوْرٌ أَشْيَهُ كما يقال فرس أَبْلَقُ وتَيْسٌ أَذْرَأُ. ابن سيده: الشِّيةُ كلُّ ما خالَف اللَّوْنَ من جميع الجسد وفي جميع الدواب، وقيل: شِيةُ الفرس لوْنُه. وفرس حَسَنُ الأُشِيِّ أَي الغُرَّة والتحجيل، همزته بدل من واوِ وُشِيٍّ؛ حكاه اللحياني ونَدَّرَه. وتَوَشَّى فيه الشَّيْبُ: ظَهرَ فيه كالشِّيةِ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
حتى تَوَشَّى فِيَّ وَضَّاحٌ وَقَلْ
وقَلٌ مُتَوَقِّلٌ. وإِن الليل طَويلٌ ولا أَشِ شِيَتَه ولا إِشِ شيته أَي لا أَسهره للفكر وتدبير ما أُريد أَن أُدبره فيه، من وشَيْتُ الثوب، أَو يكون من معرفتك بما يجري فيه لسهرك فتراقب نجومه، وهو على الدعاء؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف صيغة إِشِ ولا وجه تصريفها. وثور مُوَشَّى القوائِم: فيه سُعْفةٌ وبياض. وفي التنزيل العزيز: لا شِيةَ فيها؛ أَي ليس فيها لوْنٌ يُخالِفُ سائر لونها.
وأَوْشَتِ الأَرْضُ: خرج أَولُ نبتها، وأَوْشَتِ النخلة: خرج أَولُ رُطبَها، وفيها وَشْيٌ من طَلْعٍ أَي قليل. ابن الأَعرابي: أَوْشَى إِذا كَثُرَ ماله، وهو الوَشاءُ والمَشاء وأَوْشَى الرجلُ وأَفْشى وأَمْشى: كثرت ماشِيَتُه. ووَشْيُ السِّيفِ: فِرِنْدُه الذي في متنه، وكلُّ ذلك من الوَشْي المعروف. وحَجَرٌ به وَشَيٌ أَي حجر من معدن فيه ذهب؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
وما هِبْرِزيٌّ من دَنانير أَيْلةٍ،
بأَيدي الوُشاةِ، ناصِعٌ يَتأَكَّلُ،
بأَحْسَن منه يَوْمَ أَصْبَحَ غادِياً،
ونَفَّسَني فيه الحِمامُ المُعَجَّلُ
قال: الوُشاةُ الضَّرَّابونَ، يعني ضُرَّاب الذهب، ونَفَّسني فيه: رَغَّبني. وأَوْشى المَعْدِنُ واسْتَوْشى: وُجد فيه شيء يسير من ذهب. والوَشاء: تَناسل المالِ وكثرته كالمَشاء والفَشاء. قال ابن جني: هو فَعالٌ من الوَشْيِ، كأَن المال عندهم زِينةٌ وجَمال لهم كما يُلْبَس الوَشْي للتحسن به. والواشِيةُ: الكثيرةُ الولد، يقال ذلك في كل ما يَلِد، والرجل واشٍ. ووَشى بنو فلان وَشْياً: كثروا وما وَشَتْ هذه الماشِيةُ عندي بشيء أَي ما وَلدَت. ووَشى به وَشْياً ووِشايةً: نَمَّ به. وَوَشى به إِلى السلطان وِشايةً أَي سَعى. وفي حديث عفِيف: خَرَجْنا نَشي بسعدٍ إِلى عُمَرَ؛ هو من وَشى إِذا نَمَّ عليه وَسَعى به، وهو واشٍ، وجمعه وُشاةٌ، قال: وأَصله اسْتِخْراج الحديثِ باللُّطْفِ والسؤال. وفي حديث الإِفك: كان يَسْتَوْشِيه ويَجْمَعُه أَي يستخرج الحديث بالبحث عنه. وفي حديث الزهري: أَنه كان يَسْتَوْشي الحديث. وفي حديث عُمَر، رضي الله عنه، والمرأَةِ العجوز: أَجاءَتْني النَّآئِدُ إِلى اسْتِيشاء الأَباعِد أَي أَلجأَتْني الدواهي إِلى مسأَلةِ الأَباعِدِ واستخراج ما في أَيديهم. والوَشْيُ في الصوت. والواشي والوَشاءُ: النَّمَّام.
وأْتشى العظمُ: جَبَرَ. الفراء: ائْتَشى العظم إِذا بَرأَ من كَسْر كان به؛ قال أَبو منصور: وهو افْتِعال من الوَشْي. وفي الحديث عن القاسم بن محمد: أَن أَبا سَيَّارة وَلِعَ بامرأَة أَبي جُنْدَبٍ، فأَبت عليه ثم أَعلمت زوجها فكَمَنَ له، وجاء فدخل عليها، فأَخذه أَبو جُنْدَب فدَقَّ عُنُقَه إِلى عَجْب ذَنبه، ثم أَلقاه في مَدْرَجةِ الإِبل، فقيل له: ما شأْنك؟ فقال: وقَعْتُ عن بكر لي فحَطَمَني، فَأْتَشى مُحْدَوْدِباً؛ معناه أَنه بَرَأَ من الكسر الذي أَصابه والتأَمَ وَبرَأَ مع احْديداب حَصَل فيه.وأَوْشى الشيءَ: استخرجه برِفْق. وأَوشى الفَرَسَ: أَخذ ما عنده من الجَرْيِ؛ قال ساعدة بن جؤية:
يُوشُونَهُنَّ، إِذا ما آنَسُوا فَزَعاً
تحْتَ السَّنَوَّرِ، بالأَعْقابِ والجِذَمِ
واسْتَوْشاه: كأَوْشاه. واسْتَوْشى الحديثَ: استخرجه بالبحث والمسأَلة، كما يُسْتَوْشى جَرْيُ الفرس، وهو ضَرْبه جَنْبَه بعَقِبه وتَحْرِيكُه ليَجْريَ. يقال: أَوْشى فرسَه واستَوْشاه. وكلُّ ما دَعَوْتَه وحَرَّكْته لترسله فقد اسْتَوْشَيْتَه. وأَوْشى إِذا استخرج جَرْيَ الفرس برَكْضه. وأَوْشى: استخرج معنى كلام أَو شِعر؛ قال ابن بري: أَنشد الجوهري في فصل جذم بيت ساعدة ابن جؤية:
يوشونهن إِذا ما آنسوا فزعاً
قال أَبو عبيد: قال الأَصمعي يُوشي يُخْرجُ بِرفْقٍ، قال ابن بري: قال ابن حمزة غلط أَبو عبيد على الأَصمعي، إِنما قال يُخرج بكُرْه. وفلان يَسْتَوشِي فرسه بعَقِبه أَي يَطلب ما عنده ليَزيده، وقد أَوْشاه يُوشِيه إِذا استحثه بمِحْجَن أَو بكُلاَّبٍ؛ وقال جندل ابن الراعي يَهجو ابن الرِّقاع:
جُنادِفٌ لاحِقٌ بالرَّأْسِ مَنْكِبُه،
كأَنَّه كَوْدَنٌ يُوشَى بكُلاَّبِ
مِنْ مَعْشَرٍ كُحِلَتْ باللُّؤْمِ أَعْيُنُهُمْ،
وُقْصِ الرِّقابِ مَوالٍ غيرِ طُيّابِ
(* قوله «غير طياب» كذا في الأصل، والذي في صحاح الجوهري في مادة صوب: غير صياب.)
وأَوْشى الشيءَ: عَلِمه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
غرَّاء بَلْهاء لا يَشْقى الضَّجِيعُ بها،
ولا تُنادي بما تُوشِي وتَسْتَمِعُ
لا تُنادِي به أَي لا تُظْهره. وفي النهاية: في الحديث لا يُنْقَض عَهْدُهم عن شِية ماحِلٍ؛ قال: هكذا جاءَ في رواية أَي من أَجْلِ وَشْي واشٍ، والماحِلُ: الساعي بالمِحال، وأَصل شِيةٍ وَشْيٌ، فحذفت الواو وعوّضت منها الهاء، وفي حديث الخيل: فإِن لم يكن أَدْهَمَ فكُمَيْتٌ على هذه الشِّيةِ، والله أَعلم.

##### Türkçe

الجوهري: **الوَشْيُ** elbiselerden (kumaşlardan) bilinen (bir şey)dir; çoğulu **وِشاء**dır, **فَعْلٍ** ve **فِعالٍ** üzere.
İbn Sîde: **الوَشْيُ** bilinen (bir şey)dir; her renkten olur; el-Esved b. Ya‘fer dedi ki:
Savaşın mızrakları onu korudu, ta ki dehşete kapıldı
Parlak çiçek(ler) ile, yastıkların **وَشْي**’i gibi
Yani **الوَشْي**’in bütün renkleri. Ve renkte **الوَشْيُ**: bir rengi bir renkle karıştırmaktır; sözde de böyledir. Denir: elbiseyi **وشَيْتُ**; onu **أَشِيهِ**; **وَشْياً** ve **شِيَةً** (olarak); ve onu **وَشَّيْتُ** **تَوْشِيةً** (olarak); çokluk için şeddelendi; o hâlde o **مَوْشِيٌّ** ve **مُوَشًّى**dır; ona nisbet **وَشَوِيٌّ**dur; ona **الواو** iade edilir—o fiilin **فاء**’sıdır—ve **الشين** fethalı bırakılır; el-Cevherî dedi ki: Bu, Sîbeveyh’in sözüdür; dedi ki: el-Ahfeş dedi: kıyas **الشين**’i sükûnlamaktır; ve ondan emir verdiğinde **شِهْ** dersin; ona bir **هاء** dâhil edilir; çünkü Araplar tek bir harfle konuşmaz; bu, şundan dolayıdır ki yapının ihtiyaç duyduğu en az şey iki harftir: kendisiyle başlanılan bir harf ve kendisi üzerinde durulan bir harf; tek harf başlangıç ve duruşu taşımaz; çünkü bu bir harekettir, şu ise bir sükûndur ve ikisi zıttır; bir şeyle vaslettiğinde **الهاء** ondan gider, ona ihtiyaç kalmadığından. Ve dokumacı **واشٍ**dir; elbiseyi **وَشْياً** olarak **يَشي** eder; yani dokuma ve birleştirme. Ve elbiseyi **وَشى** **وَشْياً** ve **شِيةً** (olarak): onu güzelleştirdi. Ve onu **وَشَّاه**: onu benek benek yaptı, onu nakşetti ve onu güzelleştirdi. Ve yalanı ve sözü **وَشى**: onu işledi (rakamlattı) ve onu tasvir etti. Ve koğucu yalanı **يَشي** eder: onu birleştirir, onu renklendirir ve onu süsler. el-Cevherî: Denir: sözünü **وَشى**: yani yalan söyledi.

Ve **الشِّيةُ**: beyazlık içinde siyahlık yahut siyahlık içinde beyazlıktır. el-Cevherî ve başkası: **الشِّيةُ**, atın ve başkasının renginin çoğunluğuna muhalif olan her renktir; aslı **الوَشْي**’dendir; **الهاء**, başından giden **الواو**’nun bedelidir; **الزِّنة** ve **الوزن** gibi; çoğulu **شِياتٌ**dur. Ve denir: **ثَوْرٌ أَشْيَهُ**; nasıl ki **فرس أَبْلَقُ** ve **تَيْسٌ أَذْرَأُ** denildiği gibi. İbn Sîde: **الشِّيةُ**, bütün bedenin tamamında ve bütün dört ayaklılarda renge muhalif olan her şeydir; ve denildi: atın **شِيةُ**’si onun rengidir. Ve **فرس حَسَنُ الأُشِيِّ**: yani alın akı ve ayak akları; hemzesi **وُشِيٍّ**’nin **واو**’undan bedeldir; bunu el-Lihyânî rivayet etti ve onu nadir saydı. Ve onda ak saç **تَوَشَّى** etti: onda **الشِّيةِ** gibi göründü; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyit okundu:
Ta ki bende **وَضَّاحٌ** ve **وَقَلْ** belirdi
Ve **وَقَلٌ** **مُتَوَقِّلٌ**. Ve “Gece uzundur; onun **شِيَتَه**’sini **أَشِ** etmem ve onun **شِيَتَه**’sini **إِشِ** etmem”: yani onu düşünce ve onda tedbir etmek istediğim şeyi tedbir etmek için uykusuz geçirmem; **وشَيْتُ الثوب**’dan; yahut onda cereyan edeni bilmen sebebiyle uykusuz kalmandan olur; yıldızlarını gözetirsin; bu, dua üslubu üzeredir; İbn Sîde dedi ki: **إِشِ** sigasını ve onun tasrifinin yönünü bilmiyorum. Ve **ثَوْر مُوَشَّى القوائِم**: onda bir **سُعْفةٌ** ve beyazlık vardır. Ve aziz tenzilde: **لا شِيةَ فيها**; yani onda, geri kalan rengine muhalif bir renk yoktur.

Ve yer **أَوْشَتِ**: ilk bitkisi çıktı. Ve hurma **أَوْشَتِ**: ilk tazesı (rutabı) çıktı; ve onda **وَشْيٌ** vardır, **طَلْعٍ**dan; yani az. İbnü’l-A‘râbî: **أَوْشَى**; malı çoğaldığında; o **الوَشاءُ** ve **المَشاء**dır. Ve adam **أَوْشَى** ve **أَفْشى** ve **أَمْشى**: hayvanı çoğaldı. Ve kılıcın **وَشْيُ**’i: onun sırtındaki **فِرِنْدُ**’udur; bütün bunlar bilinen **الوَشْي**’dendir. Ve bir taş ki onda **وَشَيٌ** vardır: yani içinde altın bulunan bir madenden taş; ve onun sözü—İbnü’l-A‘râbî okuttu:
Ve Eyle dinarlarından bir **هِبْرِزيٌّ** değildir,
**الوُشاةِ**’nin ellerinde, parlak, yenilip tüketilen,
Ondan daha güzeliyle, sabahleyin giden olarak sabahladığı gün,
Ve onda acele ölüm beni ferahlattı.
Dedi ki: **الوُشاةُ** vuranlardır; yani altın basanlar; ve “onda beni ferahlattı”: beni ona rağbet ettirdi. Ve maden **أَوْشى** etti ve **اسْتَوْشى** etti: onda az bir şey altın bulundu. Ve **الوَشاء**: malın çoğalması ve artmasıdır; **المَشاء** ve **الفَشاء** gibi. İbn Cinnî dedi ki: O, **الوَشْي**’den **فَعالٌ**dır; sanki mal, onlarda bir süs ve onlara bir güzelliktir; nasıl ki onunla güzelleşmek için **الوَشْي** giyilir. Ve **الواشِيةُ**: çok çocuklu (dişi); bu, doğuran her şey hakkında söylenir; ve erkek **واشٍ**dir. Ve falan oğulları **وَشى** **وَشْياً**: çoğaldılar. Ve “Bu hayvan sürüsü bende bir şeyle **وَشَتْ** etmedi”: yani doğurmadı. Ve onunla **وَشى** **وَشْياً** ve **وِشايةً**: onu ele verdi. Ve onunla sultana **وِشايةً** olarak **وَشى**: yani koğuculuk etti. ‘Afîf hadîsinde: “Sa‘d ile ‘Umer’e doğru **نَشي** olarak çıktık”; bu, **وَشى**’dan, ona karşı koğuculuk ettiğinde ve onunla koştuğunda; o **واشٍ**dir; çoğulu **وُشاةٌ**dur. Dedi ki: ve aslı, sözü incelik ve soru ile çıkarmaktır. İfk hadîsinde: “Onu **يَسْتَوْشِيه** ve onu topluyordu”: yani sözü onu araştırmakla çıkarıyordu. ez-Zührî hadîsinde: onun hadîsi **يَسْتَوْشي** ettiği. ‘Umer—Allah ondan razı olsun—ve yaşlı kadın hadîsinde: “Beni felaketler uzakları **اسْتِيشاء** etmeye getirdi”: yani musibetler beni uzakların istemesine ve ellerindekini çıkarmaya mecbur etti. Ve seste **الوَشْيُ**. Ve **الواشي** ve **الوَشاءُ**: koğucudur.

Ve kemik **وأْتشى** etti: kaynadı. el-Ferrâ: kemik **ائْتَشى** eder; onda olan bir kırılmadan iyileştiğinde; Ebû Mansûr dedi ki: o, **الوَشْي**’den **افْتِعال**dır. el-Kâsım b. Muhammed’den hadîste: Ebû Seyyâre, Ebû Cündeb’in karısına tutuldu; o ona yanaşmadı; sonra kocasına haber verdi; o da ona pusu kurdu; geldi, onun yanına girdi; Ebû Cündeb onu yakaladı; boynunu kuyruğunun sokumuna kadar kırdı; sonra onu develerin geçidine attı; ona denildi: hâlin ne? dedi ki: bir genç deveden düştüm; beni kırdı; sonra **فَأْتَشى مُحْدَوْدِباً**; manası: ona isabet eden kırılmadan iyileşti; kaynadı ve iyileşti; onda meydana gelen bir kamburlukla birlikte. Ve şeyi **أَوْشى** etti: onu yumuşaklıkla çıkardı. Ve atı **أَوشى** etti: onda olan koşuyu aldı; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
Onları **يُوشُونَهُنَّ**, bir korku sezdiklerinde,
**السَّنَوَّرِ** altında, topuklarla ve **الجِذَمِ** ile.
Ve onu **اسْتَوْشاه**: **أَوْشاه** gibi. Ve hadîsi **اسْتَوْشى** etti: onu araştırma ve sorma ile çıkardı; nasıl ki atın koşusu **يُسْتَوْشى** edilir; o, topuğuyla böğrünü vurması ve onu koşturmak için onu hareket ettirmesidir. Denir: atını **أَوْشى** etti ve onu **استَوْشاه** etti. Ve her neyi çağırdın ve onu göndermek için hareket ettirdin ise, onu **اسْتَوْشَيْتَه**. Ve **أَوْشى**: atın koşusunu, onu koşturmakla çıkardı. Ve **أَوْشى**: bir sözün yahut şiirin manasını çıkardı; İbn Berrî dedi ki: el-Cevherî, **جذم** faslında Sâ‘ide b. Cüeyye’nin beytini okuttu:
**يوشونهن إِذا ما آنسوا فزعاً**
Ebû ‘Ubeyd dedi ki: el-Asma‘î dedi: **يُوشي** “yumuşaklıkla çıkarır”dır. İbn Berrî dedi ki: İbn Hamza dedi: Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î hakkında yanıldı; o ancak “zorla çıkarır” dedi. Ve falan, atını topuğuyla **يَسْتَوشِي** eder: yani onda olanı ister ki onu artırsın; ve onu **أَوْشاه**; onu **يُوشِيه**; bir **مِحْجَن** ile yahut bir **كُلاَّبٍ** ile onu teşvik ettiğinde; ve Cündel b. er-Râ‘î, İbn er-Riqâ‘ı hicvederek dedi ki:
**جُنادِفٌ**; başa bitişik, omzu,
Sanki bir **كَوْدَنٌ**dur; bir **كُلاَّبٍ** ile **يُوشَى** edilir,
Öyle bir topluluktan ki gözleri alçaklıkla sürmelendi,
Boyunları kısa; efendilere bağlı; **غيرِ طُيّابِ**.
(* “**غير طياب**” sözü: asılda böyle; el-Cevherî’nin Sıhâh’ında **صوب** maddesinde olan: **غير صياب**.)

Ve şeyi **أَوْشى** etti: onu bildi; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyit okundu:
Güzel, ahmak; onunla yatan bedbaht olmaz,
Ve **تُوشِي** edip dinlediğini çağırmaz.
“Onunla çağırmaz”: yani onu açığa vurmaz. Ve en-Nihâye’de: hadîste “Onların ahdi, bir **شِية** **ماحِلٍ** sebebiyle bozulmaz”; dedi ki: rivayette böyle geldi; yani bir **واشٍ**’in **وَشْي**’i yüzünden; ve **الماحِلُ**: hile ile koşan (fesatçı); ve **شِيةٍ**’nin aslı **وَشْيٌ**’dir; **الواو** hazfedildi ve onun yerine **الهاء** tazmin edildi; ve atlar hadîsinde: “Eğer **أَدْهَمَ** değilse, bu **الشِّيةِ** üzere bir **كُمَيْتٌ** (olsun)”; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ش ي * * الشِّيَة * كل لون يخالف معظم لون الفرس وغيره والجمع * شيَات * وقوله تعالى ﴿لا شِيَةَ فيها﴾ أي ليس فيها لون يخالف سائر لونها ويقال * وَشَى * الثوب يشيه * وَشْياً * و * شِيَةً * و * وَشّاهُ تَوْشِية * شدد للكثرة فهو * مُوَشَى * و * مُوَشًّى * و * الوَشْيُ * من الثياب معروف ويقال * وَشَى * كلامه أي كذب ووشى به إلى السلطان * وِشَايَة * أي سعى

##### Türkçe

* و ش ي * * **الشِّيَة** * at ve başkasının renginin çoğunluğuna aykırı olan her renktir; çoğulu * **شيَات** *’tır. Yüce Allah’ın sözü: ﴿**لا شِيَةَ فيها**﴾ yani onda, renginin geri kalanına aykırı bir renk yoktur. Ve denir: * **وَشَى** * elbiseyi, onu * **وَشْياً** * ve * **شِيَةً** * (olarak) nakışladı/süsledi; ve * **وَشّاهُ تَوْشِية** *; çokluk için şeddelendi; o hâlde o, * **مُوَشَى** * ve * **مُوَشًّى** *’dır. Ve * **الوَشْيُ** * elbiselerden bilinen (bir tür)dür. Ve denir: * **وَشَى** * sözünü; yani yalan söyledi. Ve onunla sultana * **وِشَايَة** * (olarak) **وشى**; yani (arayı) koştu/koğuculuk etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!الوَشْيُ : نَقْشُ الثَّوْبِ ) ، وهو ( م ) مَعْروفٌ ، ( ويكونُ مِن كلِّ لَوْنٍ ) ؛ قالَ الأسْوَدُ بنُ يَعْفر :
حَمَتْها رِماحُ الحَرْبِ حتى تَهَوَّلَتْ
بزاهِرِ نَوْرٍ مِثْلِ *!وَشْي النَّمارِقِ ( و ) الوَشْيُ ( من السَّيْفِ فِرِنْدُهُ ) الذي في مَتْنِه .
( *!وَشَى الثَّوْبَ ، كوَعَى ) ، يَشِيهِ ( *!وَشْياً *!وشِيَةً حَسَنَةً ) ، كعِدَةٍ ؛ هكذا في النسخِ على أنَّ حَسَنَةً صفَةٌ *!لشِيَة ، وليسَ في المُحْكَم هذه الزِّيادَة وإنَّما جَعَلَه تَفْسِير *!لوشاة فقالَ : حَسَنَة ، ثم قالَ : *!ووَشَّاهُ

بالتَّشْديدِ ؛ ( نَمْنَمَهُ ونَقَشَهُ وحَسَّنَهُ ) ، وليسَ في العِبارَتَيْن كَبيرُ اخْتِلافٍ إلاَّ أنَّه ليسَ في أُصُولِ كُتُبِ اللغةِ هذه الزِّيادَةِ فتأَمَّل .
( *!كوشَّاهُ ) *!تَوْشِيةً ؛ قالَ الجَوْهرِي : شُدِّدَ للكَثْرةِ .
( و ) مِن المجازِ : *!وَشَى النَّمَّامُ ( كَلامَهُ ) *!يَشِيه *!وَشْياً إذا ( كَذَبَ فيه ) ، وذلكَ لأنَّه يُصَورُه ويُؤَلِّفُه ويُزَيِّنُه .
( و ) مِن المجازِ : *!وَشَى ( به إلى السُّلطانِ *!وَشْياً *!ووِشايَةً ) ، هذه بالكسْر ، أَي ( نَمَّ ) عليه ( وسَعَى ) به . يقالُ : هو ما زالَ يَمْشِي *!ويَشِي .
( و ) مِن المجازِ : وَشَى ( بَنُو فلانٍ ) ، إذا ( كَثُرُوا ) ، أَي كَثُرَ نَسْلُهم .
( *!وشِيَةُ الفَرَسِ ، كعِدَةٍ : لَوْنُه ) ؛ كذا في المُحْكم .
وفي الصِّحاح : *!الشِّيَةُ كُلُّ لوْنٍ يُخالِفُ مُعْظَم لَوْنِ الفَرَسِ وغيرِهِ ، والهاءُ عِوَضٌ مِن الواوِ الذاهِبَةِ مِن أَوَّلهِ ، والجَمْعُ *!شِياتٌ . يقالُ : ثَوْرٌ *!أَشْيَهُ كما يقال فَرَسٌ أَبْلَقُ وتَيْسٌ أَذْرَأُ ؛ وقولهُ تعالى : ﴿لا *!شِيَةَ فيها﴾ ، أَي ليسَ فيها لَوْن يُخالِفُ سائِرَ لَوْنِها ، انتَهَى ؛ كذا في النسخ والصَّوابُ ثَوْبٌ *!أَشْيَهُ .
( و ) يقالُ : ( فَرَسٌ حَسَنُ *!الأُشِيِّ ، كصُلِيَ ، أَي الغُرَّةِ والتّحْجيلِ ) ، هَمْزتُه بدلٌ مِن واوِ *!وُشِيَ ، حكَاهُ اللّحْياني وقالَ : وهو نادِرٌ .
( و ) مِن المجازِ : ( *!تَوَشَّى فيه الشَّيْبُ ) ، أَي ( ظَهَرَ ) فيه ؛ ( *!كالشِّيَةِ ) ؛ عن ابن الأعْرابي ؛ وأَنْشَدَ :
حتى *!توشَّى فيَّ وَضَّاحٌ وَقَلْ

( و ) يقالُ : ( الَّليلُ طويلٌ ولا آشِ ) ، بالمدِّ ويُقْصَرُ ( *!شِيَتَهُ ) ، أَي ( لا أَسْهَرُه للفِكْرِ وتَدْبيرِ ما أُرِيدُ أَنْ أُدَبِّرَه ) فيه ، مِن *!وشَيْتُ الثَّوبَ ، أَو يكونُ مِن مَعْرفتِك بما يَجْري فيه لسَهَرِكَ فتُراقبُ نَحْوه ، وهو على الدُّعاءِ ، ( ولا تُعْرَفُ ) ؛ هو قولُ ابنِ سِيدَه في المُحْكم فإنَّه قالَ بعدَ سِياقِ هذه العِبارَةِ : ولا أَعْرِفُ ؛ ( صِيغَةَ آشٍ ، ولا وَجْهَ تَصْرِيفِها ) ، وهو ضَبَطَ الكَلِمَة بِمدِّ الألفِ وبقَصْرِها ؛ والمصنِّفُ أَغْفَلَ عن أَحَدِهما .
قُلْتُ : مَعْنى قَوْلهم : غَداً لا أَشِ شِيَتَه ، بقَصْرِ الألفِ ، كان أَصْله لا أَشِي أَي لا أَسْهَر مُشْتَغلاً *!بشِيَتِه أَي لَوْنِه ، وهو كِنايَةٌ عن التَّدْبِيرِ في أَمْرٍ مُهمَ وعلى تَقْديرِ مَدِّ الأَلف يكونُ مِن آشاهُ الذي هو مُبْدلٌ مِن *!وَاشاهُ مُفاعَلَةٌ مِن الوَشْي على بابِها ، أَو بمعْنَى وَشاهُ فيرجعُ إلى المَعْنى الأَوَّل ، فتأَمَّل . والعَجَبُ مِن ابنِ سِيدَه مع تَبَحُّرِه في التَّصْريفِ كيفَ لم يَعْرف صِيغَتَها .
( و ) مِن المجازِ : ( *!أَوْشَتِ الأرضُ ) ، إذا ( خَرَجَ أَوَّلُ نَبْتِها ) .
وفي الأساس ، ظَهَرَ فيها *!وَشْيٌ مِن النّباتِ .
( و ) مِن المجازِ : *!أَوْشَتِ ( النَّخْلةُ ) ، إذا ( رُئِيَ ) ؛ وفي الأساس بَدَا ، ( أَوَّلُ رُطَبِها .
( و ) مِن المجازِ : *!أَوْشَى ( الرَّجلُ )

إذا ( كَثُرَ مالهُ ) وتناسَلَ ، عن ابنِ الأعْرابي . ( والاسْمُ *!الوَشاءُ ، كسَماءٍ ) ، وكذلكَ المَشاءُ والفَشاءُ ؛ عن ابنِ الأعْرابي .
قالَ ابنُ جنِّي : هو فَعالٌ مِن *!الوَشْي ، كأَنَّ المالَ عنْدَهم زِينةٌ وجَمالٌ لهُم كما يُلْبَسُ *!الوَشْيُ للتَّحَسنِ به .
قُلْتُ : ويدلُّ لذلكَ قولهُ تعالى : ﴿ولكم فيها جمال حين تريحون وحين تسرحون﴾ .
( و ) *!أَوْشَى : ( اسْتَخْرَجَ معنى كلامٍ أَو شِعْرٍ ) بالبَحْثِ عنه .
( و ) أَوْشَى ( المَعْدِنُ : وُجِدَ فيه ) شيءٌ ( يَسِيرٌ مِن ذَهَبٍ .
( و ) أَوْشَى ( الشَّيءَ : اسْتَخْرَجَهُ برِفْقٍ ) .
قالَ ابنُ برِّي : أَنْشَدَ الجَوْهرِي في فَصْل جذم :
*!يُوشُونَهُنَّ إذا ما آنَسُوا فَزَعاً قال أَبو عبيدٍ : قال الأصْمعي : *!يُوشِي يُخْرجُ برِفْقٍ .
قال ابنُ برِّي : قالَ عليُّ بنُ حَمْزةَ غَلِطَ أَبو عبيدٍ على الأصْمعي إنَّما قالَ يُخْرج بكُرْه .
قُلْتُ : وهو قولُ ساعِدَةَ بنِ جُؤَيَّة الهُذَلي وبعْدُه :
تَحْتَ السَّنَوَّرِ بالأعْقابِ والجِذَم ( و ) *!أَوْشَى ( فَرَسَه : اسْتَخْرَجَ ) ؛ وفي نسخةٍ أَخْرَجَ ؛ ( ما عنْدَه مِن الجَرْيِ ) .
وفي الصِّحاح : اسْتَحَثَّه

بمِحْجَنٍ أَو بِكُلاَّبٍ ؛ وأَنْشَدَ للرَّاعي :
جُنادِفٌ لاحِقٌ بالرأْسِ مَنْكِبُه
كأَنَّه كَوْدَنٌ *!يُوشَى بكُلاَّبِقُلْتُ : هو لجَنْدل بنِ الرَّاعي يَهْجُو ابنَ الرّقاع وبعْده :
مِنْ مَعْشَرٍ كُحِلَتْ باللُّؤْمِ أَعْيُنُهُمْ
وَقْصِ الرَّقابِ مَوالٍ غيرِ طُيَّابِ ( *!كاسْتَوْشاهُ ) ، وذلكَ إذا ضَرَبَ جَنْبَه بعَقِبهِ أَو بدرةٍ ليَرْكَضَ .
( و ) *!أَوْشَى ( في الشَّيءِ ) ؛ كذا في النسخِ والصَّوابُ أَوْشَى الشيءَ ؛ إذا ( عَمِلَهُ ) ؛ كما هو نَصُّ ابنِ الأعْرابي ؛ وفي بعضِ النسخِ عَمِلَهُ وهو سَهْوٌ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأعْرابي :
غَرَّاءَ بَلْهاء لا يَشْقى الضَّجِيعُ بها
ولا يُنادِى بما *!يُوشِي ويَسْتَمِعُلا يُنادِي به أَي لا يُظْهرُه .
( و ) *!أَوْشَى ( في الدَّراهِم ) : إذا ( أَخَذَ منها ) ؛ ونَصُّ التكملةِ : *!أَوْشَيْتُ في الدَّراهِم والجوالقِ : أَخَذْتُ منها ونَقَصْتها .
( و ) *!أَوْشَى ( الدَّواءُ المَريضَ ) : إذا ( أَبْرَأَهُ ؛ و ) قولهُ أَنْشَدَه ابنُ الأعْرابي :
وما هِبْرِزِيٌّ من دَنانيرِ ابله
بأيدِي *!الوُشاةِ ناصِعٌ يَتأَكَّلُبأَحْسَن منه يَوْمَ أَصْبَح غادِياً
ونَفَّسَني فِيه الحِمامُ المُعَجَّلُ

قالَ : ( الوُشاةُ : الضَّرَّابونَ للذَّهَبِ ) ونَفَّسنِي فيه : رَغّبَني .
( و ) يقالُ : ( حَجَرٌ به *!وَشْيٌ ، أَي ) حَجَرٌ ( مِن مَعْدِنٍ فيه ذَهَبٌ .
( *!والواشِي : الكَثيرُ الولدِ ، وهي بهاءٍ ) ، يقالُ ذلكَ في كلِّ ما يلِدُ . ويقالُ : ما *!وَشَتْ هذه الماشِيَةُ عنْدِي بشيءٍ أَي ما وَلَدَتْ ؛ وهو مجازٌ .
( والحائِكُ ) *!واشٍ *!يَشِي الثَّوْبَ *!وَشْياً ، أَي نَسْجاً وتأْلِيفاً .
( وكلُّ ما دَعَوْتَه وحَرَّكْتَهُ لتُرْسِلَه : فقد *!اسْتَوْشَيْتَه ) ، والسِّين لغةٌ فيه ، وقد تقدَّمَ .
( *!وائْتَشَى العَظْمُ ) جَبَرَ ؛ وقال الفرَّاء وأَبو عَمْرٍ و : إذا ( بَرَأَ مِن كَسْرٍ كانَ به ) .
قال الأزْهري : هو افْتِعال من الوَشْي .
وفي الحديثِ عن القاسمٍ بنِ محمدٍ : أَنَّ أَبا سَيَّارة وَلِع بامْرأَةِ أَبي جُنْدَبٍ فأَبَتْ عليه ثم أَعْلَمَتْ زَوْجَها فكَمَنَ له وجاءَ فدَخَل عليها ، فأخَذَه أبو جُنْدَب فدقَّ عُنُقَه إلى عَجْب ذَنَبه ، ثم أَلْقاهُ في مَدْرَجةِ الإِبِلِ ، فقيل له : ما شأْنك ؟ فقال : وقعْتُ عن بكْرٍ لي فحَطَمَني ، *!فائْتَشَى مُحْدَوْدباً ، مَعْناه أنَّه بَرَأَ مِن الكَسْرِ الذي أَصابَهُ والْتَأَم مع احْدِيدابٍ حَصَلَ فيه .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
الوَشْيُ من الثِّيابِ جَمْعُه *!وِشاةٌ ، ككِساءٍ ، نقلَهُ الجوهري ؛ وقالَ : على فَعْلٍ وفِعالٍ .
وثَوبٌ *!مَوْشِيٌّ *!ومُوَشًّى ، والنِّسْبة إلى *!الشِّيَة *!وَشَوِيٌّ تُردُّ إليه الواوُ المَحْذوفَةُ ، وهو فاءُ الفِعْل وتُتْرك الشِّين

مَفْتوحاً ؛ هذا قولُ سِيْبَوَيْه .
وقالَ الأخْفَش : القِياسُ تَسْكِين الشِّين ، وإذا أَمَرْتَ منه قلْت *!شِهْ ، تُدْخلُها عليه لأنَّ العَرَبَ لا تَنْطقُ بحَرْفٍ واحِدٍ ، نقلَهُ الجَوْهرِي .
وثَوْرٌ *!مُوَشَّى القوائِمِ : فيه سُفْعةٌ وبَياضٌ .
وفي النَّخْل *!وَشْيٌ من طَلْعٍ : أَي قَلِيلٌ .
*!واسْتَوْشَى المَعْدِنُ : مِثْلُ *!أَوْشَى .
*!واسْتَوْشَى الحديثَ : بَحَثَ عنه وجَمَعَه .
وفي حديثِ عُمَر والمَرْأة العَجُوز : ( أَجاءَتْني النَّائدُ إلى *!اسْتِيشاءِ الأباعِدِ ) ، أَي أَلْجأَتْني الدَّواهِي إلى مَسْأَلَةِ الأباعِدِ واسْتِخْراجِ ما في أَيْدِيهم .
*!والوَشَّاءُ ، ككتَّانٍ : الذي يَبِيعُ ثِيابَ الإبريسم وقد عُرِفَ بذلكَ جماعَةٌ مِن المحدِّثِين ؛ وهو أَيْضاً النَّمَّامُ والكذَّابُ .
وقد *!وَشاهُ برداً : أَي أَلْبَسَه .
*!والمُوشِيَّةُ ، بالضم وكسرِ الشِّين وتَشْديدِ الياءِ : قَرْيةٌ كَبِيرَةٌ في غَرْبي النِّيل بالصَّعِيدِ ، عن ياقوت ، وضَبَطَها الصَّاغاني بفَتْح الميم .

##### Türkçe

: ( **ي** ( *!**الوَشْيُ** : elbisenin nakşıdır ) ، ve o (m) mâlûmdur ، ( ve her renkten olur ) ؛ **الأسْوَدُ بنُ يَعْفر** dedi ki :
Hَمَتْها رِماحُ الحَرْبِ حتى تَهَوَّلَتْ
بزاهِرِ نَوْرٍ مِثْلِ *!**وَشْي** النَّمارِقِ ( ve ) **الوَشْيُ** (kılıçtan: onun **فِرِنْدُهُ**’dur) ki onun sırtındadır.

( *!**وَشَى** الثَّوْبَ ، كوَعَى ) ، onu **يَشِيهِ** ( *!**وَشْياً** *!**وشِيَةً حَسَنَةً** ) ، كعِدَةٍ ؛ nüshalarda böyledir; şu şartla ki **حَسَنَةً** **لشِيَة**’nin sıfatıdır; **المُحْكَم**’de bu ziyade yoktur; ancak onu **لوشاة** için bir tefsir kıldı da “**حَسَنَة**” dedi; sonra dedi ki: *!**ووَشَّاهُ**

teşdîd ile; (onu nakışladı ve işledi ve güzelleştirdi); iki ibarede büyük bir ihtilaf yoktur; ancak dil kitaplarının asıllarında bu ziyade yoktur; öyleyse düşün.
( *!**كوشَّاهُ** ) *!**تَوْشِيةً** ؛ **الجَوْهرِي** dedi ki: çokluk için teşdîd edildi.

( ve ) mecazdandır: *!**وَشَى** النَّمَّامُ (sözünü) *!**يَشِيه** *!**وَشْياً**; (onda yalan söylediği) zaman; bu, çünkü onu tasvir eder, onu telif eder ve onu süsler.
( ve ) mecazdandır: *!**وَشَى** (onunla sultana) *!**وَشْياً** *!**ووِشايَةً** ، bu kesre iledir; yani (onun aleyhine nemîme yaptı) (ve onunla sa‘y etti). Denir ki: o hâlâ *!**يَمْشِي** *!**ويَشِي**.
( ve ) mecazdandır: وَشَى (falancanın oğulları), (çoğaldıkları) zaman; yani nesilleri çoğaldı.

( *!**وشِيَةُ** الفَرَسِ ، كعِدَةٍ : onun rengidir ) ؛ **المُحْكم**’de böyledir.
**الصِّحاح**’ta: *!**الشِّيَةُ** atın ve başkasının renginin çoğunluğuna muhalif olan her renktir; **الهاء** başından düşmüş olan **الواو**’dan bedeldir; cem‘i *!**شِياتٌ**’tır. Denir ki: ثَوْرٌ *!**أَشْيَهُ**; nasıl ki فَرَسٌ أَبْلَقُ ve تَيْسٌ أَذْرَأُ denir; ve Yüce’nin sözü: ﴿لا *!**شِيَةَ** فيها﴾ ، yani onda, renginin geri kalanına muhalif bir renk yoktur; bitti; nüshalarda böyledir; doğrusu ثَوْبٌ *!**أَشْيَهُ**’dur.
( ve ) denir ki: ( فَرَسٌ حَسَنُ *!**الأُشِيِّ** ، كصُلِيَ ، yani **الغُرَّةِ** ve **التّحْجيلِ** ) ، hemzesi **وُشِيَ**’nin vavından bedeldir; bunu **اللّحْياني** rivayet etti ve dedi ki: o nadirdir.

( ve ) mecazdandır: ( *!**تَوَشَّى** فيه الشَّيْبُ ) ، yani (onda göründü); ( *!**كالشِّيَةِ** ) ؛ **ابن الأعْرابي**’den; ve inşad etti:
حتى *!**توشَّى** فيَّ وَضَّاحٌ وَقَلْ

( ve ) denir ki: ( الَّليلُ طويلٌ ولا آشِ ) ، med ile; ve kısaltılır ( *!**شِيَتَهُ** ) ، yani (onda, düşündüğüm ve tedbir etmek istediğim şeyi tedbir etmek için onu uykusuz geçirmem); **وشَيْتُ** الثَّوبَ’dan; yahut, onda cereyan eden şeyi bilmen sebebiyle uykusuzluğundan olup onun yönünü gözetirsin; ve o dua üzerinedir; (ve bilinmez); bu, **ابنِ سِيدَه**’nin **المُحْكم**’deki sözüdür; çünkü bu ibareyi sevk ettikten sonra dedi ki: “ve bilmem”; ( **آشٍ**’ın sigasını ve onun tasrifinin vechini ) ؛ ve o kelimeyi elifin meddiyle ve kısaltmasıyla ضبط etti; musannif ikisinden birini ihmal etti.
Dedim: onların “غَداً لا أَشِ شِيَتَه” sözünün manası, elifin kısaltılmasıyla, aslı “لا أَشِي” idi; yani *!**بشِيَتِه** ile meşgul olarak uykusuz kalmam; yani onun rengiyle; ve bu, mühim bir işte tedbirden kinayedir. Elifin meddi takdirinde ise, **آشاهُ**’dan olur ki o **وَاشاهُ**’dan ibdaldir; **الوَشْي**’den müfâ‘ale, kendi bâbı üzeredir; yahut **وَشاهُ** manasınadır; böylece birinci manaya döner; öyleyse düşün. Hayret, **ابنِ سِيدَه**’nin tasrifte derinliğiyle beraber onun sigasını nasıl bilmediğidir.

( ve ) mecazdandır: ( *!**أَوْشَتِ** الأرضُ ) ، (ilk bitkisi çıktığı) zaman.
**الأساس**’ta: onda nebattan *!**وَشْيٌ** göründü.
( ve ) mecazdandır: *!**أَوْشَتِ** ( النَّخْلةُ ) ، (görüldüğü) zaman; **الأساس**’ta “belli oldu”; (ilk rutubu).

( ve ) mecazdandır: *!**أَوْشَى** ( الرَّجلُ )
(malı çoğaldığı) ve çoğaldığı (nesillendiği) zaman; **ابنِ الأعْرابي**’den. (İsim *!**الوَشاءُ** ، كسَماءٍ’dır), ve كذلكَ **المَشاءُ** ve **الفَشاءُ**; **ابنِ الأعْرابي**’den.
**ابنُ جنِّي** dedi ki: o, *!**الوَشْي**’den **فَعالٌ**’dır; sanki mal, onların yanında bir ziynet ve bir cemaldir; nasıl ki *!**الوَشْيُ** onunla güzelleşmek için giyilir.
Dedim: buna Yüce’nin sözü delalet eder: ﴿ولكم فيها جمال حين تريحون وحين تسرحون﴾.

( ve ) *!**أَوْشَى** : (bir sözün yahut şiirin manasını, onu araştırarak çıkardı).
( ve ) أَوْشَى (maden: onda bulundu) bir şey (az bir altın).
( ve ) أَوْشَى (şeyi: onu yumuşaklıkla çıkardı).
**ابنُ برِّي** dedi ki: **الجَوْهرِي**’nin “فَصْل جذم”da inşad ettiğini:
*!يُوشُونَهُنَّ إذا ما آنَسُوا فَزَعاً **أَبو عبيدٍ** dedi ki: **الأصْمعي** dedi: *!**يُوشِي** yumuşaklıkla çıkarır.
**ابنُ برِّي** dedi ki: **عليُّ بنُ حَمْزةَ** dedi: **أَبو عبيدٍ** **الأصْمعي**’ye karşı yanıldı; ancak “kerhle çıkarır” dedi.
Dedim: o, **ساعِدَةَ بنِ جُؤَيَّة الهُذَلي**’nin sözüdür; ve ondan sonrası:
تَحْتَ السَّنَوَّرِ بالأعْقابِ والجِذَم

( ve ) *!**أَوْشَى** (atını: çıkardı); bir nüshada “çıkardı”; (onda bulunan koşuyu).
**الصِّحاح**’ta: onu bir **مِحْجَنٍ** ile yahut bir **كُلاَّبٍ** ile acele ettirdi; ve **الرَّاعي** için inşad etti:
جُنادِفٌ لاحِقٌ بالرأْسِ مَنْكِبُه
كأَنَّه كَوْدَنٌ *!**يُوشَى** بكُلاَّبِ
Dedim: o, **جَنْدل بنِ الرَّاعي**’nindir; **ابنَ الرّقاع**’ı hicveder; ve ondan sonrası:
مِنْ مَعْشَرٍ كُحِلَتْ باللُّؤْمِ أَعْيُنُهُمْ
وَقْصِ الرَّقابِ مَوالٍ غيرِ طُيَّابِ
( *!**كاسْتَوْشاهُ** ) ، ve bu, onun yanını topuğuyla yahut bir değnekle vurduğu zaman olur; koşsun diye.

( ve ) *!**أَوْشَى** (şeyde)؛ nüshalarda böyledir; doğrusu “أَوْشَى الشيءَ”dır; (onu yaptığı) zaman; **ابنِ الأعْرابي**’nin nassı böyledir; bazı nüshalarda “عَمِلَهُ” vardır ve o bir sehivdir; **ابنُ الأعْرابي** inşad etti:
غَرَّاءَ بَلْهاء لا يَشْقى الضَّجِيعُ بها
ولا يُنادِى بما *!**يُوشِي** ويَسْتَمِعُ
“لا يُنادِي به” yani onu izhar etmez.

( ve ) *!**أَوْشَى** (dirhemlerde): (ondan aldığı) zaman; **التكملة**’nin nassı: *!**أَوْشَيْتُ** في الدَّراهِم والجوالقِ: ondan aldım ve onu eksilttim.
( ve ) *!**أَوْشَى** (ilâç hastayı): (onu iyileştirdiği) zaman; (ve) **ابنُ الأعْرابي**’nin inşad ettiği sözü:
وما هِبْرِزِيٌّ من دَنانيرِ ابله
بأيدِي *!**الوُشاةِ** ناصِعٌ يَتأَكَّلُ
بأَحْسَن منه يَوْمَ أَصْبَح غادِياً
ونَفَّسَني فِيه الحِمامُ المُعَجَّلُ

Dedi ki: (**الوُشاةُ**: altını dövenlerdir) ve “beni onda nefeslendirdi”: beni rağbetlendirdi.
Ve denilir: (kendinde **وَشْيٌ** bulunan taş; yani) içinde altın bulunan bir madenden (olan) taş.
(**والواشِي**: çok çocuklu olan; ve o, **بهاءٍ** iledir); bu, doğuran her şey hakkında söylenir. Ve denilir: Bu davar bende hiçbir şey **وَشَتْ** etmedi; yani doğurmadı; ve o, mecazdır.
(Ve dokumacı) **واشٍ**dır; elbiseyi **يَشِي** eder, **وَشْياً**; yani dokuma ve telif (birleştirme).
Ve her neyi çağırdın ve onu göndermek için hareket ettirdin ise: muhakkak onu **اسْتَوْشَيْتَه**; ve **السِّين** onda bir lugattır; ve daha önce geçti.
(**وائْتَشَى العَظْمُ**) kaynadı; ve el-Ferrâ ve Ebû Amr dedi ki: (kendinde olan bir kırıktan) (iyileştiği zaman).
el-Ezherî dedi ki: o, **الوَشْي**’den ifti‘âldir.
Ve hadiste el-Kâsım b. Muhammed’den: Ebû Seyyâre, Ebû Cündeb’in karısına tutuldu; o da ona yanaşmadı; sonra kocasına bildirdi; o da ona pusu kurdu; geldi ve onun yanına girdi; Ebû Cündeb onu yakaladı da boynunu kuyruğunun sokumuna kadar ezdi; sonra onu develerin geçit yerine attı; ona: “Halin nedir?” denildi; dedi ki: “Bir genç deveden düştüm de beni parçaladı”; sonra **فائْتَشَى** kamburlaşmış olarak; mânâsı: kendisine isabet eden kırıktan iyileşti ve onda meydana gelen bir kamburlukla birlikte kaynaştı.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır:
Elbiselerden **الوَشْيُ**; onun çoğulu **وِشاةٌ**dur; **كِساءٍ** gibi; onu el-Cevherî nakletti; ve dedi ki: **فَعْلٍ** ve **فِعالٍ** üzerinedir.
Ve **مَوْشِيٌّ** ve **مُوَشًّى** elbise; ve **الشِّيَة**’ye nisbet **وَشَوِيٌّ**dur; ona, hazfedilmiş vav geri döndürülür; ve o, fiilin fâsıdır; ve şîn açık bırakılır; bu, Sîbeveyh’in sözüdür.
Ve el-Ahfeş dedi ki: kıyas, şîni sükûnlamaktır; ve ondan emir verdiğin zaman **شِهْ** dersin; onu ona dâhil edersin; çünkü Araplar tek bir harfi telaffuz etmez; onu el-Cevherî nakletti.
Ve ayakları **مُوَشَّى** olan boğa: onda siyahlık ve beyazlık vardır.
Ve hurmada, tomurcuktan **وَشْيٌ**: yani azdır.
**واسْتَوْشَى المَعْدِنُ**: **أَوْشَى** gibidir.
**واسْتَوْشَى الحديثَ**: onu araştırdı ve onu topladı.
Ve Ömer ile yaşlı kadın hadîsinde: (Beni, uzakların **اسْتِيشاءِ**’ına musibetler getirdi), yani belâlar beni uzakları sormaya ve ellerindekini çıkarmaya mecbur etti.
**والوَشَّاءُ**; **كتَّانٍ** gibi: ipek elbiseleri satan kimsedir; bununla bir cemaat muhaddis tanınmıştır; ve o, ayrıca koğucu ve yalancıdır.
Ve onu bir serinlik ile **وَشاهُ** etti: yani onu giydirdi.
Ve **المُوشِيَّةُ**, damme ile ve şînin kesriyle ve yânın şeddelenmesiyle: Saîd’de Nil’in batısında büyük bir köydür; Yâkût’tan; ve es-Sâğânî onu mîmin fethiyle ضبط etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: وشى

وَشَى
1 وَشَى ذ , inf. n. وَشْىٌ, He variegated, or figured, a piece of cloth, or a garment; (Mgh, Msb, * K;) and embellished it. (K.) ― -b2- وَشَى بِهِ اِلَى السُّلْطَانِ, (S, K,) or عِنْدَ السُّلْطَانِ, (Msb,) He calumniated, or misrepresented, him to the Sultلn. (S, Msb, K.)

شِيَةٌ
شِيَةٌ ذ Any colour differing from the main colour of a horse, &c.; a colour differing from the rest, (S,) or from that which generally pervades a thing. ― -b2- لَا شِيَةَ فِيهِ It is of one generally pervading colour, in which is no other colour. ― -b3- شِيَةٌ [also] A mark, sign, symptom, or token, by which a thing is known; syn. عَلَامَةٌ; (Msb;) and مَخِيلَةٌ, which see.

وَشْىٌ
وَشْىٌ ذ , originally an inf. n., A kind of variegated, or figured, cloth, or garment. (Mgh, Msb. *) ― -b2- وَشْىٌ The variegation, figured work, or figuring, of a garment; making it partycoloured. ― -b3- وَشى sometimes signifies A natural diversity of colours: see رُمْلَةٌ. ― -b4- وَشْىٌ of a sword: see فِرِنْدٌ.

شِيَوِىٌّ
شِيَوِىٌّ ذ : see what next follows.

وَشَوِىٌّ
وَشَوِىٌّ ذ rel. n. of شِيَةٌ, the rad. و being restored; (S in the present art.;) and so ↓ شِيَوِىٌّ, like عِدَوِىٌّ [of عِدَةٌ]. (S in art. وعد.)

قَوْلٌ مَوْشِىٌّ بِهِ
قَوْلٌ مَوْشِىٌّ بِهِ ذ [A saying misrepresented]. (TA in art. قت, in an explanation of قَوْلٌ مَقْتُوتٌ.) ― -b2- مَوْشِىٌّ is used by Aboo-Dhu-eyb to signify A musical reed-pipe. (TA, art. نوب.)

##### Türkçe

وَشَى
1 **وَشَى** ذ , mastar ismi **وَشْىٌ**, O, alacalı kıldı, yahut nakışladı, bir parça kumaşı, yahut bir elbiseyi; (Mgh, Msb, * K;) ve onu süsledi. (K.) ― -b2- **وَشَى بِهِ اِلَى السُّلْطَانِ**, (S, K,) yahut **عِنْدَ السُّلْطَانِ**, (Msb,) O, onu Sultana gammazladı, yahut onun hakkında yanlış tanıtımda bulundu. (S, Msb, K.)

شِيَةٌ
**شِيَةٌ** ذ Bir atın vb.nin ana renginden farklı olan herhangi bir renk; geri kalanından farklı bir renk, (S,) yahut bir şeye genellikle yayılan şeyden farklı olan. ― -b2- **لَا شِيَةَ فِيهِ** O, içinde başka renk bulunmayan, tek bir genel yaygın renktedir. ― -b3- **شِيَةٌ** [ayrıca] Bir şeyin kendisiyle bilindiği bir işaret, alamet, belirti, yahut nişan; eşanlamlısı **عَلَامَةٌ**; (Msb;) ve **مَخِيلَةٌ**, ona bak.

وَشْىٌ
**وَشْىٌ** ذ , aslında bir mastar ismi olarak, Alacalı, yahut nakışlı, bir çeşit kumaş, yahut elbise. (Mgh, Msb. *) ― -b2- **وَشْىٌ** Bir elbisenin alacalanması, nakış işi, yahut nakışlama; onu çok renkli kılma. ― -b3- **وَشى** bazen, Renklerin tabiî bir çeşitliliği anlamına gelir: **رُمْلَةٌ**’ye bak. ― -b4- Bir kılıcın **وَشْىٌ**’si: **فِرِنْدٌ**’e bak.

شِيَوِىٌّ
**شِيَوِىٌّ** ذ : hemen ardından gelen şeye bak.

وَشَوِىٌّ
**وَشَوِىٌّ** ذ **شِيَةٌ**’nin nisbe ismidir; kökün **و**’su iade edilmiştir; (S bu maddede;) ve böylece ↓ **شِيَوِىٌّ**, **عِدَةٌ**’den **عِدَوِىٌّ** gibi. (S, madde وعد’da.)

قَوْلٌ مَوْشِىٌّ بِهِ
**قَوْلٌ مَوْشِىٌّ بِهِ** ذ [Yanlış tanıtılmış bir söz]. (TA, madde قت’te, **قَوْلٌ مَقْتُوتٌ**’un bir açıklamasında.) ― -b2- **مَوْشِىٌّ**, Ebû-Ḏu-eyb tarafından, Mûsikî kamış düdüğü anlamında kullanılır. (TA, madde نوب.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَشَى
وَشَى
a.  [ يَشِي ]( n. ac. وَشْي 1 ,  شِيَة [ وِشْيَة 2t ]), Figured, coloured; embroidered ( cloth ); adorned, embellished; overcoloured, tricked out ( talk ).

b.  ( n. ac. وَشْي 1 ,  وِشَاْيَة 23t ), Increased, multiplied ( tribe ).

c.  [ Bi &  Ila ], Slandered, misrepresented.... to.

d.  [ Bi ], Brought forth.

وَشَّيَ
وَشَّيَ II ,
a.  see I (a) .

أَوْشَيَ
أَوْشَيَ IV ,
a.  Put forth its first shoots ( ground ); formed its fruit ( palm-tree ).

b.  Extracted; explained, elucidated ( poem & c. ).

c.  [ Fī ], Took from.

d.   Yielded a little gold ( mine ).

e.  Cured, restored.

f.  Tried ( horse ).

g.  Became rich.

h.  Accomplished.

تَوَشَّيَ
تَوَشَّيَ V
a.  [ Fī ], Appeared on.

اِوْتَشَيَ
اِوْتَشَيَ VIII ( y ),
a.  Was set, healed ( bone ).

اِسْتَوْشَيَ
اِسْتَوْشَيَ X ,
a.  see IV (f) .

b.  Called.

وَشْي
وَشْي [ 1 ] , ( pl. وشَآء [ 23A ] ),
a.  Coloured design; embroidery; brocade.

b.  Glitter, lustre.

c.  Vein of gold.

شِيَة
شِيَة [ 2t ],
a.  Speck; flaw.

وَشَوِيّ
وَشَوِيّ [ 4yiU ],
a.  Spotted; motley.

وَاشٍ
وَاشٍ [ 21 ] , ( pl. وُشَاة [ 9t ] ,
a.  وَاشُوْن ), Traitor; informer.

b.  Moneystamper, coiner.

c.  Weaver.

d.  Prolific.

وَشَآء
وَشَآء [ 22A ],
a.  Opulence.

مَوْشِيّ
مَوْشِيّ [ N. P.
a.  I],  مُوَشًى [ N. P. II], Embroidered &c.

b.  Embellished.

##### Türkçe

وَشَى
وَشَى
a. [ **يَشِي** ]( n. ac. **وَشْي** 1 , **شِيَة** [ **وِشْيَة** 2t ]), Desenli, renkli; işlemeli (kumaş); süslü, bezeli; aşırı renklendirilmiş, yapmacıkça süslenmiş (söz).

b. ( n. ac. **وَشْي** 1 , **وِشَاْيَة** 23t ), Artmış, çoğalmış (kabile).

c. [ Bi & Ila ], -e/-a iftira etti, yanlış tanıttı.... -e/-a.

d. [ Bi ], Ortaya çıkardı.

وَشَّيَ
وَشَّيَ II ,
a. I (a)’ya bak.

أَوْشَيَ
أَوْشَيَ IV ,
a. İlk filizlerini çıkardı (toprak); meyvesini oluşturdu (hurma ağacı).

b. Çıkardı; açıkladı, izah etti (şiir vb.).

c. [ Fī ], -den aldı.

d. (maden) azıcık altın verdi.

e. İyileştirdi, eski hâline getirdi.

f. Denedi (at).

g. Zengin oldu.

h. Yerine getirdi.

تَوَشَّيَ
تَوَشَّيَ V
a. [ Fī ], Üzerinde göründü.

اِوْتَشَيَ
اِوْتَشَيَ VIII ( y ),
a. Yerine kondu, kaynadı (kemik).

اِسْتَوْشَيَ
اِسْتَوْشَيَ X ,
a. IV (f)’ye bak.

b. Çağırdı.

وَشْي
وَشْي [ 1 ] , ( pl. **وشَآء** [ 23A ] ),
a. Renkli desen; nakış; sırmalı kumaş.

b. Parıltı, parlaklık.

c. Altın damarı.

شِيَة
شِيَة [ 2t ],
a. Benek; kusur.

وَشَوِيّ
وَشَوِيّ [ 4yiU ],
a. Benekli; alacalı.

وَاشٍ
وَاشٍ [ 21 ] , ( pl. **وُشَاة** [ 9t ] ,
a. **وَاشُوْن** ), Hain; muhbir.

b. Para damgalayıcı, sikke basıcı.

c. Dokumacı.

d. Çok doğuran.

وَشَآء
وَشَآء [ 22A ],
a. Bolluk.

مَوْشِيّ
مَوْشِيّ [ N. P.
a. I], **مُوَشًى** [ N. P. II], İşlemeli vb.

b. Süslenmiş.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وشي
وَشَى - يَشِي - شِيَة
وَشَى - يَشي + كائن + شيئاً (الثوب - الكلام): يُجَمِّله بأشياء زائدة عنه ليست فيه: يُجَمِّله بإضافة أشياء زائدة أو بقع من ألوان من غير لونه ولا تغلب على معظمه
شِيَة: أصلها " وَشْيَة ": عاى وزن " فَعْلَة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " وَشَى - يَشِي ": التبقيع بلون خاص وبطريقة خاصة معينة لثوب أو جلد أو ما شابه
﴿مسلمة لا شية فيها﴾: لا وشي فيها: بلون واحد
وَشَّى - يُوَشَّي + الكائن + الثوب: يقوم بفعل " وَشَى - يَشِي " على وجه التكرار والشدة: يبالغ في وضع بقع لونية مختلفة على ثوب أو ما شابه، لزيادة جماله
واللفظ ينتمي إلى مجموعة " التلوين والتبقيع والصبغ وخلط الألوان"، وهي:
صَبَغَ - يَصْبِغُ (صَبَغَ - يَصْبَغُ) (صَبَغَ - يَصْبُغُ)، وَشى - يَشِي، لَوَنَ - يَلوُنُ، بَقِعَ - يَبْقَعُ (بَقَعَ - يَبْقَعُ)، بَرِصَ - يَبْرَصُ، شَابَ - يَشْيْبُ
شية
 	﴿قال إنه يقول إنها بقرة لا ذلول تثير الأرض ولا تسقي الحرث مسلمة لا شية فيها قالوا الآن جئت بالحق فذبحوها وما كادوا يفعلون(71)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [وشى] و ش ى: الشِّيَة كل لون يخالف معظم لون الفرس وغيره والجمع شيَات وقوله تعالى ﴿لا شِيَةَ فيها﴾ أي ليس فيها لون يخالف سائر لونها ويقال وَشَى الثوب يشيه وَشْياً و شِيَةً و وَشّاهُ تَوْشِية شدد للكثرة فهو مُوَشَى و مُوَشًّى و الوَشْيُ من الثياب معروف ويقال وَشَى كلامه أي كذب ووشى به إلى السلطان وِشَايَة أي سعى
معجم الفرائد القرآنية:
و ش ي
"شِيَةَ" في قوله تعالى :" تُثِيرُ الأرْضَ وَلا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لا شِيَةَ فِيهَا " (71) البقرة .
وَشَى (الثوب) : إذا نسجه على لونين فأكثر، والشية كل لون يخالف معظم لون الفرس وغيره، ومعنى الآية: أن البقرة ذات لون واحد، لا يوجد فيها لون يخالف معظم لونها .
الراغب
شيه
- شية: أصلها وشية (انظر تفسير غريب القرآن ص 54)، وذلك من باب الواو.
وشى
- وشيت الشيء وشيا: جعلت فيه أثرا يخالف معظم لونه، واستعمل الوشي في الكلام تشبيها بالمنسوج، والشية فعلة (أصلها: وشية، فحذفت الفاء، نحو عدة وزنة) من الوشي. قال تعالى: }مسلمة لاشية فيها{ [البقرة/71] وثور موشى القوائم. والواشي يكنى به عن النمام، ووشى فلان كلامه عبارة عن الكذب نحو: موهه وزخرفه.
ملخص اللسان
1.     الوَشْيُ من الثياب معروف، والجمع وِشاء على فَعْلٍ  وفِعالٍ. ، وهو يكون من كل لون؛والوَشْيُ في اللون: خَلْطُ لوْنٍ بلون،والحائكُ واشٍ يَشي الثوب وَشْياً أَي نسْجاً وتأْليفاً. ووَشى الثوبَ وَشْياً وشِيةً:حَسَّنَه. ووَشَّاه: نَمْنَمَه ونَقَشَه وحَسَّنه،
2.     وكذلك في الكلام. يقال: وشَيْتُ الثوبَ أَشِيهِ وَشْياً وشِيَةً ووَشَّيْتُه  تَوْشِيةً، شدِّد للكثرة، فهو مَوْشِيٌّ ومُوَشًّى،
3.  ووَشى الكَذِبَ والحديثَ:  رَقَمَه وصَوَّرَه. والنَّمَّامُ يَشي الكذبَ: يُؤَلِّفُه ويُلَوِّنه ويُزَيِّنه.يقال وَشى كلامَه: أَي كذب.   ووَشى به وَشْياً ووِشايةً: نَمَّ به. وَوَشى به إِلى  السلطان وِشايةً أَي سَعى.
4.     والشِّيةُ: اسودٌ في بياض أَو بياض في سواد، الشِّيةُ  كلُّ لون يخالف مُعظم لون الفرس وغيره، لا شِيةَ فيها؛ أَي ليس فيها  لوْنٌ يُخالِفُ سائر لونها.
5.     وأَوْشَتِ الأَرْضُ: خرج أَولُ نبتها،
6.  أَوْشَى إِذا  كَثُرَ ماله، وهو الوَشاءُ والمَشاء وأَوْشَى الرجلُ وأَفْشى وأَمْشى: كثرت ماشِيَتُه ، ووَشى بنو فلان وَشْياً: كثروا وما وَشَتْ هذه الماشِيةُ عندي  بشيء أَي ما وَلدَت.
7.     الوُشاةُ الضَّرَّابونَ، يعني ضُرَّاب الذهب
8.     وأَوْشى الشيءَ: استخرجه برِفْق.
لسان العرب
● -   وشي: الجوهري: الوَشْيُ من الثياب معروف، والجمع وِشاء على فَعْلٍ  وفِعالٍ. ابن سيده: الوَشْيُ معروف، وهو يكون من كل لون؛ قال الأَسود بن  يعفر:حَمَتْها رِماحُ الحَرْبِ، حتى تَهَوَّلَت  بِزاهِرِ نَوْرٍ مِثْلِ وَشْي النَّمارِقِ  يعني جميع أَلوان الوَشْي. والوَشْيُ في اللون: خَلْطُ لوْنٍ بلون،  وكذلك في الكلام. يقال: وشَيْتُ الثوبَ أَشِيهِ وَشْياً وشِيَةً ووَشَّيْتُه  تَوْشِيةً، شدِّد للكثرة، فهو مَوْشِيٌّ ومُوَشًّى، والنسبة إِليه  وَشَوِيٌّ، ترد إِليه الواو وهو فاء الفعل وتترك الشين مفتوحاً؛ قال الجوهري:  هذا قول سيبويه، قال: وقال الأَخفش القياس تسكين الشين، وإِذا أَمرت منه  قلت شِهْ، بهاء تدخلها عليه لأَن العرب لا تنطق بحرف واحد، وذلك أَن  أَقلَّ ما يحتاج إِليه البناء حَرْفان: حَرْفٌ يُبْتَدأُ به، وحرف يُوقَف  عليه، والحرف الواحد لا يحتمل ابتداء ووقفاً، لأَن هذه حركة وذلك سكون وهما  متضادان، فإِذا وصلت بشيء ذهبت الهاء استغناء عنها. والحائكُ واشٍ يَشي  الثوب وَشْياً أَي نسْجاً وتأْليفاً. ووَشى الثوبَ وَشْياً وشِيةً:  حَسَّنَه. ووَشَّاه: نَمْنَمَه ونَقَشَه وحَسَّنه، ووَشى الكَذِبَ والحديثَ:  رَقَمَه وصَوَّرَه. والنَّمَّامُ يَشي الكذبَ: يُؤَلِّفُه ويُلَوِّنه  ويُزَيِّنه. الجوهري: يقال وَشى كلامَه: أَي كذب.  والشِّيةُ: اسودٌ في بياض أَو بياض في سواد. الجوهري وغيره: الشِّيةُ  كلُّ لون يخالف مُعظم لون الفرس وغيره، وأَصله من الوَشْي، والهاء عوض من  الواو الذاهبة من أَوله كالزِّنة والوزن، والجمع شِياتٌ. ويقال: ثَوْرٌ  أَشْيَهُ كما يقال فرس أَبْلَقُ وتَيْسٌ أَذْرَأُ. ابن سيده: الشِّيةُ كلُّ  ما خالَف اللَّوْنَ من جميع الجسد وفي جميع الدواب، وقيل: شِيةُ الفرس  لوْنُه. وفرس حَسَنُ الأُشِيِّ أَي الغُرَّة والتحجيل، همزته بدل من واوِ  وُشِيٍّ؛ حكاه اللحياني ونَدَّرَه. وتَوَشَّى فيه الشَّيْبُ: ظَهرَ فيه  كالشِّيةِ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  حتى تَوَشَّى فِيَّ وَضَّاحٌ وَقَلْ  وقَلٌ مُتَوَقِّلٌ. وإِن الليل طَويلٌ ولا أَشِ شِيَتَه ولا إِشِ شيته  أَي لا أَسهره للفكر وتدبير ما أُريد أَن أُدبره فيه، من وشَيْتُ الثوب،  أَو يكون من معرفتك بما يجري فيه لسهرك فتراقب نجومه، وهو على الدعاء؛ قال  ابن سيده: ولا أَعرف صيغة إِشِ ولا وجه تصريفها. وثور مُوَشَّى  القوائِم: فيه سُعْفةٌ وبياض. وفي التنزيل العزيز: لا شِيةَ فيها؛ أَي ليس فيها  لوْنٌ يُخالِفُ سائر لونها.  وأَوْشَتِ الأَرْضُ: خرج أَولُ نبتها، وأَوْشَتِ النخلة: خرج أَولُ  رُطبَها، وفيها وَشْيٌ من طَلْعٍ أَي قليل. ابن الأَعرابي: أَوْشَى إِذا  كَثُرَ ماله، وهو الوَشاءُ والمَشاء وأَوْشَى الرجلُ وأَفْشى وأَمْشى: كثرت  ماشِيَتُه. ووَشْيُ السِّيفِ: فِرِنْدُه الذي في متنه، وكلُّ ذلك من  الوَشْي المعروف. وحَجَرٌ به وَشَيٌ أَي حجر من معدن فيه ذهب؛ وقوله أَنشده  ابن الأَعرابي:  وما هِبْرِزيٌّ من دَنانير أَيْلةٍ،  بأَيدي الوُشاةِ، ناصِعٌ يَتأَكَّلُ،  بأَحْسَن منه يَوْمَ أَصْبَحَ غادِياً،  ونَفَّسَني فيه الحِمامُ المُعَجَّلُ  قال: الوُشاةُ الضَّرَّابونَ، يعني ضُرَّاب الذهب، ونَفَّسني فيه:  رَغَّبني. وأَوْشى المَعْدِنُ واسْتَوْشى: وُجد فيه شيء يسير من ذهب.  والوَشاء: تَناسل المالِ وكثرته كالمَشاء والفَشاء. قال ابن جني: هو  فَعالٌ من الوَشْيِ، كأَن المال عندهم زِينةٌ وجَمال لهم كما يُلْبَس  الوَشْي للتحسن به. والواشِيةُ: الكثيرةُ الولد، يقال ذلك في كل ما يَلِد،  والرجل واشٍ. ووَشى بنو فلان وَشْياً: كثروا وما وَشَتْ هذه الماشِيةُ عندي  بشيء أَي ما وَلدَت. ووَشى به وَشْياً ووِشايةً: نَمَّ به. وَوَشى به إِلى  السلطان وِشايةً أَي سَعى. وفي حديث عفِيف: خَرَجْنا نَشي بسعدٍ إِلى  عُمَرَ؛ هو من وَشى إِذا نَمَّ عليه وَسَعى به، وهو واشٍ، وجمعه وُشاةٌ،  قال: وأَصله اسْتِخْراج الحديثِ باللُّطْفِ والسؤال. وفي حديث الإِفك: كان  يَسْتَوْشِيه ويَجْمَعُه أَي يستخرج الحديث بالبحث عنه. وفي حديث الزهري:  أَنه كان يَسْتَوْشي الحديث. وفي حديث عُمَر، رضي الله عنه، والمرأَةِ  العجوز: أَجاءَتْني النَّآئِدُ إِلى اسْتِيشاء الأَباعِد أَي أَلجأَتْني  الدواهي إِلى مسأَلةِ الأَباعِدِ واستخراج ما في أَيديهم. والوَشْيُ في  الصوت. والواشي والوَشاءُ: النَّمَّام.  وأْتشى العظمُ: جَبَرَ. الفراء: ائْتَشى العظم إِذا بَرأَ من كَسْر كان  به؛ قال أَبو منصور: وهو افْتِعال من الوَشْي. وفي الحديث عن القاسم بن  محمد: أَن أَبا سَيَّارة وَلِعَ بامرأَة أَبي جُنْدَبٍ، فأَبت عليه ثم  أَعلمت زوجها فكَمَنَ له، وجاء فدخل عليها، فأَخذه أَبو جُنْدَب فدَقَّ  عُنُقَه إِلى عَجْب ذَنبه، ثم أَلقاه في مَدْرَجةِ الإِبل، فقيل له: ما  شأْنك؟ فقال: وقَعْتُ عن بكر لي فحَطَمَني، فَأْتَشى مُحْدَوْدِباً؛ معناه  أَنه بَرَأَ من الكسر الذي أَصابه والتأَمَ وَبرَأَ مع احْديداب حَصَل  فيه.وأَوْشى الشيءَ: استخرجه برِفْق. وأَوشى الفَرَسَ: أَخذ ما عنده من  الجَرْيِ؛ قال ساعدة بن جؤية:  يُوشُونَهُنَّ، إِذا ما آنَسُوا فَزَعاً  تحْتَ السَّنَوَّرِ، بالأَعْقابِ والجِذَمِ  واسْتَوْشاه: كأَوْشاه. واسْتَوْشى الحديثَ: استخرجه بالبحث والمسأَلة،  كما يُسْتَوْشى جَرْيُ الفرس، وهو ضَرْبه جَنْبَه بعَقِبه وتَحْرِيكُه  ليَجْريَ. يقال: أَوْشى فرسَه واستَوْشاه. وكلُّ ما دَعَوْتَه وحَرَّكْته  لترسله فقد اسْتَوْشَيْتَه. وأَوْشى إِذا استخرج جَرْيَ الفرس برَكْضه.  وأَوْشى: استخرج معنى كلام أَو شِعر؛ قال ابن بري: أَنشد الجوهري في فصل  جذم بيت ساعدة ابن جؤية:  يوشونهن إِذا ما آنسوا فزعاً  قال أَبو عبيد: قال الأَصمعي يُوشي يُخْرجُ بِرفْقٍ، قال ابن بري: قال  ابن حمزة غلط أَبو عبيد على الأَصمعي، إِنما قال يُخرج بكُرْه. وفلان  يَسْتَوشِي فرسه بعَقِبه أَي يَطلب ما عنده ليَزيده، وقد أَوْشاه يُوشِيه  إِذا استحثه بمِحْجَن أَو بكُلاَّبٍ؛ وقال جندل ابن الراعي يَهجو ابن  الرِّقاع:  جُنادِفٌ لاحِقٌ بالرَّأْسِ مَنْكِبُه،  كأَنَّه كَوْدَنٌ يُوشَى بكُلاَّبِ  مِنْ مَعْشَرٍ كُحِلَتْ باللُّؤْمِ أَعْيُنُهُمْ،  وُقْصِ الرِّقابِ مَوالٍ غيرِ طُيّابِ  (* قوله «غير طياب» كذا في الأصل، والذي في صحاح الجوهري في مادة صوب:  غير صياب.)  وأَوْشى الشيءَ: عَلِمه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:  غرَّاء بَلْهاء لا يَشْقى الضَّجِيعُ بها،  ولا تُنادي بما تُوشِي وتَسْتَمِعُ  لا تُنادِي به أَي لا تُظْهره. وفي النهاية: في الحديث لا يُنْقَض  عَهْدُهم عن شِية ماحِلٍ؛ قال: هكذا جاءَ في رواية أَي من أَجْلِ وَشْي واشٍ،  والماحِلُ: الساعي بالمِحال، وأَصل شِيةٍ وَشْيٌ، فحذفت الواو وعوّضت  منها الهاء، وفي حديث الخيل: فإِن لم يكن أَدْهَمَ فكُمَيْتٌ على هذه  الشِّيةِ، والله أَعلم.
مقاييس اللغة:
(وشي) الواو والشين والحرف المعتل: أصلانِ، أحدُهما يدلُّ على تحسينِ شيءٍ وتزيينه(11)، والآخر على نَماءٍ وزيادة.‏
الأوَّل: وشَيْتُ الثَّوبَ أشِيهِ وَشْياً. ويقولون للذي يَكْذِب ويَنُِمُّ ويُزخرِفُ كلامَه: قد وَشَى، وهو واشٍ.‏
والأصل الآخر: المرأة الواشية: الكثيرة الوَلَد. ويقال ذلك لكلِّ ما يَلِد. والواشي: الرّجُل الكثير النَّسْل. والوَشْيُ: الكثْرة. ووَشَى بَنُو فلانٍ: كَثُروا. ومَا وَشَتْ هذه الماشيةُ عِندي، أي ما وَلَدت.‏
القاموس المحيط:
ي الوَشْيُ نَقْشُ الثَّوْبِ م، ويكونُ من كلِّ لَوْنٍ، و من السَّيْفِ فِرِنْدُهُ. وَشَى الثَّوْبَ، كَوَعَى، وشْياً وشِيَةً حَسَنَةً نَمْنَمَهُ، ونَقَشَه، وحَسَّنَهُ، كوشَّاهُ، و كلامَهُ كَذَبَ فيه، و به إلى السُّلْطانِ وَشْياً ووِشايَةً نَمَّ، وسَعَى، و بنو فلانٍ كَثُرُوا. وشِيَةُ الفَرَسِ، كعِدةٍ لَوْنُه. وفَرَسٌ حَسَنُ الْأُشِيِّ، كصُلِيٍّ، أي الغُرَّةِ والتَّحْجِيلِ. وتَوَشَّى فيه الشَّيْبُ ظَهَرَ كالشِّيَةِ، والليلُ طويلٌ ولا آشِ شِيَتَهُ لا أسْهَرهُ للفِكْرِ وتَدْبيرِ ما أُرِيدُ أن أُدَبِّرَهُ، ولا تُعْرَفُ صِيْغَةُ آشِ، ولا وجْهُ تَصْرِيفِها.
وأوْشَت الأرضُ: خَرَجَ أوَّلُ نَبْتِها، و النَّخْلَةُ: رُئِيَ أَوَّلُ رُطَبِها، و الرجلُ: كثُرَ مالُه، والاسمُ: الوَشاءُ، كسماءٍ، واسْتَخْرَجَ معنى كلامٍ أو شِعْرٍ، و المَعْدِنُ: وُجِدَ فيه يسيرٌ من ذَهَبٍ، و الشيءَ: اسْتَخْرَجَه بِرِفْقٍ، و فَرَسَه: اسْتَخْرَجَ ما عندَه من الجَرْيِ، كاسْتَوْشاه، و في الشيء: عَلِمَه، و الدَّراهِمِ: أَخَذَ منها، و الدَّواءُ المَريضَ: أبْرَأه. والوُشاةُ: الضَّرَّابون للذَّهَبِ. وحَجَرٌ به وَشْيٌ، أي: من مَعْدِنٍ فيه ذَهَبٌ. والواشِي: الكثيرُ الوَلَدِ، وهي: بهاءٍ، والحائِكُ. وكلُّ ما دَعَوْتَه وحَرَّكْتَهُ لتُرْسِلَهُ فقد اسْتَوْشَيْتَه. وائْتَشَى العَظْمُ: بَرَأَ من كَسْرٍ كان به.
تاج العروس:
( ى الوشى نقش الثوب ) وهو ( م ) معروف ( ويكون من كل لون ) قال الاسود بن يعفر حتمها رماح الحرب حتى تهولت * بزاهر نور مثل وشى النمارق ( و ) الوشى ( من السيف فرنده ) الذى في متنه ( وشى الثوب كوعى ) يشيه ( وشيا وشية حسنة ) كعدة هكذا في النسخ على أن حسنة صفة لشية وليس في المحكم هذه الزيادة وانما جعله تفسير الوشاه فقال حسنة ثم قال ووشاه بالتشديد ( نمنمه ونقشه وحسنه ) وليس في العبارتين كبير اختلاف الا انه ليس في أصول كتب اللغة هذه الزيادة فتأمل ( كوشاه ) توشية قال الجوهرى شدد للكثرة ( و ) من المجاز وشى النمام ( كلامه ) يشيه وشيا إذا ( كذب فيه ) وذلك لانه يصوره ويؤلفه ويزينه ( و ) من المجاز وشى ( به الى السلطان وشيا ووشاية ) هذه بالكسر أي ( نم ) عليه ( وسعى ) به يقال هو ما زال يمشى ويشى ( و ) من المجاز وشى ( بنو فلان ) إذا ( كثروا ) أي كثر نسلهم ( وشية الفرس كعدة لونه ) كذا في المحكم وفى الصحاح الشية كل لون يخالف معظم لون الفرس وغيره والهاء عوض من الواو الذاهبة من أوله والجمع شيات يقال ثور أشيه كما يقال فرس أبلق وتيس أذرأ وقوله تعالى لا شية فيها أي ليس فيها لون يخالف سائر لونها انتهى كذا في النسخ والصواب ثوب أشيه ( و ) يقال ( فرس حسن الأشى كصلى أي الغرة والتحجيل ) همزته بدل من واووشى حكاه اللحيانى وقال هو نادر ( و ) من المجاز ( توشى فيه الشيب ) أي ( ظهر ) فيه ( كالشية ) عن ابن الاعرابي وأنشد * حتى توشى في وضاح وقل * ( و ) يقال ( الليل طويل ولا آش ) بالمد ويقصر ( شيته ) أي ( لا أسهره للفكر وتدبير ما أريد أن أدبره ) فيه من وشيت الثوب أو يكون من معرفتك بما يجرى فيه لسهرك فتراقب نحوه وهو على الدعاء ( ولا تعرف ) هو قول ابن سيده في المحكم فانه قال بعد سياق هذه العبارة ولا أعرف ( صيغة آش ولا وجه تصريفها ) وهو ضبط الكلمة بمد الالف وبقصرها والمصنف أغفل عن أحدهما * قلت معنى قولهم غدالا أش شيته بقصر الاف كان أصله لا أشى أي لا أسهر مشتغلا بشيته أي لونه وهو كناية عن التدبير في أمر مهم وعلى تقدير مد الالف يكون من آشاه الذى هو مبدل من واشاه مفاعلة من الوشى على بابها أو بمعنى وشاه فيرجع الى المعنى الاول فتأمل والعجب من ابن سيده مع تبحره في التصريف كيف لم يعرف صيغتها ( و ) من المجاز ( أوشت الارض ) إذا ( خرج أول نبتها ) وفى الاساس ظهر فيها وشى من النبات ( و ) من المجاز أوشت ( النخلة ) إذا ( رؤى ) وفى الاساس بدا ( أول رطبها و ) من المجاز أوشى ( الرجل ) إذا ( كثر ماله ) وتناسل عن ابن الاعرابي ( والاسم الوشاء كسماء ) وكذلك المشاء والفشاء عن ابن الاعرابي قال ابن جنى هو فعال من الوشى كأن المال عندهم زينة وجمال لهم كما يلبس الوشى للتحسن به * قلت ويدل لذلك قوله تعالى ولكم فيها جمال حين تريحون وحين تسرحون ( و ) أوشى ( استخرج معنى كلام أو شعر ) بالبحث عنه ( و ) أوشى ( المعدن وجد فيه ) شئ ( يسير من ذهب و ) أوشى ( الشئ استخرجه برفق ) قال ابن برى أنشد الجوهرى في فصل جذم * يوشونهن إذا ما آنسوا فزعا * قال أبو عبيد قال الاصمعي يوشى يخرج برفق قال ابن برى قال على بن حمزة غلط أبو عبيد على الاصمعي انما قال يخرج بكره * قلت وهو قول ساعدة بن جؤية الهذلى وبعده * تحت السنور بالاعقاب والجذم * ( و ) أوشى ( فرسه استخرج ) وفى نسخة أخرج ( ما عنده من الجرى ) وفى الصحاح استحثه بمحجن أو بكلاب وأنشد للراعي جنادف لاحق بالرأس منكبه * كأنه كودن يوشى بكلاب قلت هو لجندل بن الراعى يهجو ابن الرقاع وبعده من معشر كحلت باللؤم أعينهم * وقص الرقاب موال غير طياب ( كاستوشاه ) وذلك إذا ضرب جنبه بعقبه أو بدرة ليركض ( و ) أوشى ( في الشئ ) كذا في النسخ والصواب أوشى الشئ إذا ( علمه ) كما هو نص ابن الاعرابي وفى بعض النسخ عمله وهو سهو وأنشد ابن الاعرابي غراء بلهاء لا يشقى الضجيع بها * ولا ينادى بما يوشى ويستمع لا ينادى به أي لا يظهره ( و ) أوشى ( في الدراهم ) إذا ( أخذ منها ) ونص التكملة أوشيت في الدراهم والجوالق أخذت منها ونقصتها
( و ) أوشى ( الدواء المريض ) إذا ( أبرأه و ) قوله أنشده ابن الاعرابي وما هبرزى من دنانير ابله * بايدى الوشاة ناصع يتأكل بأحسن منه يوم أصبح غاديا * ونفسني فيه الحمام المعجل
قال ( الوشاة الضرابون للذهب ) ونفسني فيه رغبني ( و ) يقال ( حجر به وشى أي ) حجر ( من معدن فيه ذهب والواشى الكثير الولد وهى بهاء ) يقال ذلك في كل ما يلد ويقال ما وشت هذه الماشية عندي بشئ أي ما ولدت وهو مجاز ( والحائك ) واش يشى الثوب وشيا أي نسجا وتأليفا ( وكل ما دعوته وحركته لترسله فقد استوشيته ) والسين لغة فيه وقد تقدم ( وائتشى العظم ) جبر وقال الفراء وأبو عمر وإذا ( برأ من كسر كان به ) قال الازهرى هو افتعال من الوشى وفى الحديث عن القاسم بن محمد أن أبا سيارة ولع بامرأة أبى جندب فأبت عليه ثم أعلمت زوجها فكمن له وجاء فدخل عليها فأخذه أبو جندب فدق عنقه الى عجب ذنبه ثم ألقاه في مدرجة الابل فقيل له ما شأنك فقال وقعت عن بكر لى فحطمني فايتشى محدودبا معناه انه برأ من الكسر الذى أصابه والتأم مع احديداب حصل فيه * ومما يستدرك عليه الوشى من الثياب جمعه وشاء ككساء نقله الجوهرى وقال على فعل وفعال وثوب موشى وموشى والنسبة الى الشية وشوى ترد إليه الواو المحذوفة وهو فاء الفعل وتترك الشين مفتوحا هذا قول سيبويه وقال الاخفش القياس تسكين الشين وإذا أمرت منه قلت شه بهاء تدخلها عليه لان العرب لا تنطق بحرف واحد نقله الجوهرى وثور موشى القوائم فيه سفعة وبياض وفى النخل وشى من طلع أي قليل واستوشى المعدن مثل أوشى واستوشى الحديث بحث عنه وجمعه وفى حديث عمر والمرأه العجوز أجاءتني النائد الى استيشاء الاباعد أي ألجأتني الدواهي الى مسألة الاباعد واستخراج ما في أيديهم والوشاء ككتان الذى يبيع ثياب الابريسم وقد عرف بذلك جماعة من المحدثين وهو أيضا النمام والكذاب وقد وشاه برد أي ألبسه والموشية بالضم وكسر الشين وتشديد الياء قرية كبيرة في غربي النيل بالصعيد عن ياقوت وضبطها الصاغانى بفتح الميم

_Türkçe çeviri henüz yok_
