# وشي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B4%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وشي

الجوهري: الوَشْيُ من الثياب معروف، والجمع وِشاء على فَعْلٍ وفِعالٍ. ابن سيده: الوَشْيُ معروف، وهو يكون من كل لون؛ قال الأَسود بن يعفر:حَمَتْها رِماحُ الحَرْبِ، حتى تَهَوَّلَت
بِزاهِرِ نَوْرٍ مِثْلِ وَشْي النَّمارِقِ
يعني جميع أَلوان الوَشْي. والوَشْيُ في اللون: خَلْطُ لوْنٍ بلون، وكذلك في الكلام. يقال: وشَيْتُ الثوبَ أَشِيهِ وَشْياً وشِيَةً ووَشَّيْتُه تَوْشِيةً، شدِّد للكثرة، فهو مَوْشِيٌّ ومُوَشًّى، والنسبة إِليه وَشَوِيٌّ، ترد إِليه الواو وهو فاء الفعل وتترك الشين مفتوحاً؛ قال الجوهري: هذا قول سيبويه، قال: وقال الأَخفش القياس تسكين الشين، وإِذا أَمرت منه قلت شِهْ، بهاء تدخلها عليه لأَن العرب لا تنطق بحرف واحد، وذلك أَن أَقلَّ ما يحتاج إِليه البناء حَرْفان: حَرْفٌ يُبْتَدأُ به، وحرف يُوقَف عليه، والحرف الواحد لا يحتمل ابتداء ووقفاً، لأَن هذه حركة وذلك سكون وهما متضادان، فإِذا وصلت بشيء ذهبت الهاء استغناء عنها. والحائكُ واشٍ يَشي الثوب وَشْياً أَي نسْجاً وتأْليفاً. ووَشى الثوبَ وَشْياً وشِيةً: حَسَّنَه. ووَشَّاه: نَمْنَمَه ونَقَشَه وحَسَّنه، ووَشى الكَذِبَ والحديثَ: رَقَمَه وصَوَّرَه. والنَّمَّامُ يَشي الكذبَ: يُؤَلِّفُه ويُلَوِّنه ويُزَيِّنه. الجوهري: يقال وَشى كلامَه: أَي كذب.
والشِّيةُ: اسودٌ في بياض أَو بياض في سواد. الجوهري وغيره: الشِّيةُ كلُّ لون يخالف مُعظم لون الفرس وغيره، وأَصله من الوَشْي، والهاء عوض من الواو الذاهبة من أَوله كالزِّنة والوزن، والجمع شِياتٌ. ويقال: ثَوْرٌ أَشْيَهُ كما يقال فرس أَبْلَقُ وتَيْسٌ أَذْرَأُ. ابن سيده: الشِّيةُ كلُّ ما خالَف اللَّوْنَ من جميع الجسد وفي جميع الدواب، وقيل: شِيةُ الفرس لوْنُه. وفرس حَسَنُ الأُشِيِّ أَي الغُرَّة والتحجيل، همزته بدل من واوِ وُشِيٍّ؛ حكاه اللحياني ونَدَّرَه. وتَوَشَّى فيه الشَّيْبُ: ظَهرَ فيه كالشِّيةِ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
حتى تَوَشَّى فِيَّ وَضَّاحٌ وَقَلْ
وقَلٌ مُتَوَقِّلٌ. وإِن الليل طَويلٌ ولا أَشِ شِيَتَه ولا إِشِ شيته أَي لا أَسهره للفكر وتدبير ما أُريد أَن أُدبره فيه، من وشَيْتُ الثوب، أَو يكون من معرفتك بما يجري فيه لسهرك فتراقب نجومه، وهو على الدعاء؛ قال ابن سيده: ولا أَعرف صيغة إِشِ ولا وجه تصريفها. وثور مُوَشَّى القوائِم: فيه سُعْفةٌ وبياض. وفي التنزيل العزيز: لا شِيةَ فيها؛ أَي ليس فيها لوْنٌ يُخالِفُ سائر لونها.
وأَوْشَتِ الأَرْضُ: خرج أَولُ نبتها، وأَوْشَتِ النخلة: خرج أَولُ رُطبَها، وفيها وَشْيٌ من طَلْعٍ أَي قليل. ابن الأَعرابي: أَوْشَى إِذا كَثُرَ ماله، وهو الوَشاءُ والمَشاء وأَوْشَى الرجلُ وأَفْشى وأَمْشى: كثرت ماشِيَتُه. ووَشْيُ السِّيفِ: فِرِنْدُه الذي في متنه، وكلُّ ذلك من الوَشْي المعروف. وحَجَرٌ به وَشَيٌ أَي حجر من معدن فيه ذهب؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
وما هِبْرِزيٌّ من دَنانير أَيْلةٍ،
بأَيدي الوُشاةِ، ناصِعٌ يَتأَكَّلُ،
بأَحْسَن منه يَوْمَ أَصْبَحَ غادِياً،
ونَفَّسَني فيه الحِمامُ المُعَجَّلُ
قال: الوُشاةُ الضَّرَّابونَ، يعني ضُرَّاب الذهب، ونَفَّسني فيه: رَغَّبني. وأَوْشى المَعْدِنُ واسْتَوْشى: وُجد فيه شيء يسير من ذهب. والوَشاء: تَناسل المالِ وكثرته كالمَشاء والفَشاء. قال ابن جني: هو فَعالٌ من الوَشْيِ، كأَن المال عندهم زِينةٌ وجَمال لهم كما يُلْبَس الوَشْي للتحسن به. والواشِيةُ: الكثيرةُ الولد، يقال ذلك في كل ما يَلِد، والرجل واشٍ. ووَشى بنو فلان وَشْياً: كثروا وما وَشَتْ هذه الماشِيةُ عندي بشيء أَي ما وَلدَت. ووَشى به وَشْياً ووِشايةً: نَمَّ به. وَوَشى به إِلى السلطان وِشايةً أَي سَعى. وفي حديث عفِيف: خَرَجْنا نَشي بسعدٍ إِلى عُمَرَ؛ هو من وَشى إِذا نَمَّ عليه وَسَعى به، وهو واشٍ، وجمعه وُشاةٌ، قال: وأَصله اسْتِخْراج الحديثِ باللُّطْفِ والسؤال. وفي حديث الإِفك: كان يَسْتَوْشِيه ويَجْمَعُه أَي يستخرج الحديث بالبحث عنه. وفي حديث الزهري: أَنه كان يَسْتَوْشي الحديث. وفي حديث عُمَر، رضي الله عنه، والمرأَةِ العجوز: أَجاءَتْني النَّآئِدُ إِلى اسْتِيشاء الأَباعِد أَي أَلجأَتْني الدواهي إِلى مسأَلةِ الأَباعِدِ واستخراج ما في أَيديهم. والوَشْيُ في الصوت. والواشي والوَشاءُ: النَّمَّام.
وأْتشى العظمُ: جَبَرَ. الفراء: ائْتَشى العظم إِذا بَرأَ من كَسْر كان به؛ قال أَبو منصور: وهو افْتِعال من الوَشْي. وفي الحديث عن القاسم بن محمد: أَن أَبا سَيَّارة وَلِعَ بامرأَة أَبي جُنْدَبٍ، فأَبت عليه ثم أَعلمت زوجها فكَمَنَ له، وجاء فدخل عليها، فأَخذه أَبو جُنْدَب فدَقَّ عُنُقَه إِلى عَجْب ذَنبه، ثم أَلقاه في مَدْرَجةِ الإِبل، فقيل له: ما شأْنك؟ فقال: وقَعْتُ عن بكر لي فحَطَمَني، فَأْتَشى مُحْدَوْدِباً؛ معناه أَنه بَرَأَ من الكسر الذي أَصابه والتأَمَ وَبرَأَ مع احْديداب حَصَل فيه.وأَوْشى الشيءَ: استخرجه برِفْق. وأَوشى الفَرَسَ: أَخذ ما عنده من الجَرْيِ؛ قال ساعدة بن جؤية:
يُوشُونَهُنَّ، إِذا ما آنَسُوا فَزَعاً
تحْتَ السَّنَوَّرِ، بالأَعْقابِ والجِذَمِ
واسْتَوْشاه: كأَوْشاه. واسْتَوْشى الحديثَ: استخرجه بالبحث والمسأَلة، كما يُسْتَوْشى جَرْيُ الفرس، وهو ضَرْبه جَنْبَه بعَقِبه وتَحْرِيكُه ليَجْريَ. يقال: أَوْشى فرسَه واستَوْشاه. وكلُّ ما دَعَوْتَه وحَرَّكْته لترسله فقد اسْتَوْشَيْتَه. وأَوْشى إِذا استخرج جَرْيَ الفرس برَكْضه. وأَوْشى: استخرج معنى كلام أَو شِعر؛ قال ابن بري: أَنشد الجوهري في فصل جذم بيت ساعدة ابن جؤية:
يوشونهن إِذا ما آنسوا فزعاً
قال أَبو عبيد: قال الأَصمعي يُوشي يُخْرجُ بِرفْقٍ، قال ابن بري: قال ابن حمزة غلط أَبو عبيد على الأَصمعي، إِنما قال يُخرج بكُرْه. وفلان يَسْتَوشِي فرسه بعَقِبه أَي يَطلب ما عنده ليَزيده، وقد أَوْشاه يُوشِيه إِذا استحثه بمِحْجَن أَو بكُلاَّبٍ؛ وقال جندل ابن الراعي يَهجو ابن الرِّقاع:
جُنادِفٌ لاحِقٌ بالرَّأْسِ مَنْكِبُه،
كأَنَّه كَوْدَنٌ يُوشَى بكُلاَّبِ
مِنْ مَعْشَرٍ كُحِلَتْ باللُّؤْمِ أَعْيُنُهُمْ،
وُقْصِ الرِّقابِ مَوالٍ غيرِ طُيّابِ
(* قوله «غير طياب» كذا في الأصل، والذي في صحاح الجوهري في مادة صوب: غير صياب.)
وأَوْشى الشيءَ: عَلِمه؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
غرَّاء بَلْهاء لا يَشْقى الضَّجِيعُ بها،
ولا تُنادي بما تُوشِي وتَسْتَمِعُ
لا تُنادِي به أَي لا تُظْهره. وفي النهاية: في الحديث لا يُنْقَض عَهْدُهم عن شِية ماحِلٍ؛ قال: هكذا جاءَ في رواية أَي من أَجْلِ وَشْي واشٍ، والماحِلُ: الساعي بالمِحال، وأَصل شِيةٍ وَشْيٌ، فحذفت الواو وعوّضت منها الهاء، وفي حديث الخيل: فإِن لم يكن أَدْهَمَ فكُمَيْتٌ على هذه الشِّيةِ، والله أَعلم.

### Türkçe

الجوهري: **الوَشْيُ** elbiselerden (kumaşlardan) bilinen (bir şey)dir; çoğulu **وِشاء**dır, **فَعْلٍ** ve **فِعالٍ** üzere.
İbn Sîde: **الوَشْيُ** bilinen (bir şey)dir; her renkten olur; el-Esved b. Ya‘fer dedi ki:
Savaşın mızrakları onu korudu, ta ki dehşete kapıldı
Parlak çiçek(ler) ile, yastıkların **وَشْي**’i gibi
Yani **الوَشْي**’in bütün renkleri. Ve renkte **الوَشْيُ**: bir rengi bir renkle karıştırmaktır; sözde de böyledir. Denir: elbiseyi **وشَيْتُ**; onu **أَشِيهِ**; **وَشْياً** ve **شِيَةً** (olarak); ve onu **وَشَّيْتُ** **تَوْشِيةً** (olarak); çokluk için şeddelendi; o hâlde o **مَوْشِيٌّ** ve **مُوَشًّى**dır; ona nisbet **وَشَوِيٌّ**dur; ona **الواو** iade edilir—o fiilin **فاء**’sıdır—ve **الشين** fethalı bırakılır; el-Cevherî dedi ki: Bu, Sîbeveyh’in sözüdür; dedi ki: el-Ahfeş dedi: kıyas **الشين**’i sükûnlamaktır; ve ondan emir verdiğinde **شِهْ** dersin; ona bir **هاء** dâhil edilir; çünkü Araplar tek bir harfle konuşmaz; bu, şundan dolayıdır ki yapının ihtiyaç duyduğu en az şey iki harftir: kendisiyle başlanılan bir harf ve kendisi üzerinde durulan bir harf; tek harf başlangıç ve duruşu taşımaz; çünkü bu bir harekettir, şu ise bir sükûndur ve ikisi zıttır; bir şeyle vaslettiğinde **الهاء** ondan gider, ona ihtiyaç kalmadığından. Ve dokumacı **واشٍ**dir; elbiseyi **وَشْياً** olarak **يَشي** eder; yani dokuma ve birleştirme. Ve elbiseyi **وَشى** **وَشْياً** ve **شِيةً** (olarak): onu güzelleştirdi. Ve onu **وَشَّاه**: onu benek benek yaptı, onu nakşetti ve onu güzelleştirdi. Ve yalanı ve sözü **وَشى**: onu işledi (rakamlattı) ve onu tasvir etti. Ve koğucu yalanı **يَشي** eder: onu birleştirir, onu renklendirir ve onu süsler. el-Cevherî: Denir: sözünü **وَشى**: yani yalan söyledi.

Ve **الشِّيةُ**: beyazlık içinde siyahlık yahut siyahlık içinde beyazlıktır. el-Cevherî ve başkası: **الشِّيةُ**, atın ve başkasının renginin çoğunluğuna muhalif olan her renktir; aslı **الوَشْي**’dendir; **الهاء**, başından giden **الواو**’nun bedelidir; **الزِّنة** ve **الوزن** gibi; çoğulu **شِياتٌ**dur. Ve denir: **ثَوْرٌ أَشْيَهُ**; nasıl ki **فرس أَبْلَقُ** ve **تَيْسٌ أَذْرَأُ** denildiği gibi. İbn Sîde: **الشِّيةُ**, bütün bedenin tamamında ve bütün dört ayaklılarda renge muhalif olan her şeydir; ve denildi: atın **شِيةُ**’si onun rengidir. Ve **فرس حَسَنُ الأُشِيِّ**: yani alın akı ve ayak akları; hemzesi **وُشِيٍّ**’nin **واو**’undan bedeldir; bunu el-Lihyânî rivayet etti ve onu nadir saydı. Ve onda ak saç **تَوَشَّى** etti: onda **الشِّيةِ** gibi göründü; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyit okundu:
Ta ki bende **وَضَّاحٌ** ve **وَقَلْ** belirdi
Ve **وَقَلٌ** **مُتَوَقِّلٌ**. Ve “Gece uzundur; onun **شِيَتَه**’sini **أَشِ** etmem ve onun **شِيَتَه**’sini **إِشِ** etmem”: yani onu düşünce ve onda tedbir etmek istediğim şeyi tedbir etmek için uykusuz geçirmem; **وشَيْتُ الثوب**’dan; yahut onda cereyan edeni bilmen sebebiyle uykusuz kalmandan olur; yıldızlarını gözetirsin; bu, dua üslubu üzeredir; İbn Sîde dedi ki: **إِشِ** sigasını ve onun tasrifinin yönünü bilmiyorum. Ve **ثَوْر مُوَشَّى القوائِم**: onda bir **سُعْفةٌ** ve beyazlık vardır. Ve aziz tenzilde: **لا شِيةَ فيها**; yani onda, geri kalan rengine muhalif bir renk yoktur.

Ve yer **أَوْشَتِ**: ilk bitkisi çıktı. Ve hurma **أَوْشَتِ**: ilk tazesı (rutabı) çıktı; ve onda **وَشْيٌ** vardır, **طَلْعٍ**dan; yani az. İbnü’l-A‘râbî: **أَوْشَى**; malı çoğaldığında; o **الوَشاءُ** ve **المَشاء**dır. Ve adam **أَوْشَى** ve **أَفْشى** ve **أَمْشى**: hayvanı çoğaldı. Ve kılıcın **وَشْيُ**’i: onun sırtındaki **فِرِنْدُ**’udur; bütün bunlar bilinen **الوَشْي**’dendir. Ve bir taş ki onda **وَشَيٌ** vardır: yani içinde altın bulunan bir madenden taş; ve onun sözü—İbnü’l-A‘râbî okuttu:
Ve Eyle dinarlarından bir **هِبْرِزيٌّ** değildir,
**الوُشاةِ**’nin ellerinde, parlak, yenilip tüketilen,
Ondan daha güzeliyle, sabahleyin giden olarak sabahladığı gün,
Ve onda acele ölüm beni ferahlattı.
Dedi ki: **الوُشاةُ** vuranlardır; yani altın basanlar; ve “onda beni ferahlattı”: beni ona rağbet ettirdi. Ve maden **أَوْشى** etti ve **اسْتَوْشى** etti: onda az bir şey altın bulundu. Ve **الوَشاء**: malın çoğalması ve artmasıdır; **المَشاء** ve **الفَشاء** gibi. İbn Cinnî dedi ki: O, **الوَشْي**’den **فَعالٌ**dır; sanki mal, onlarda bir süs ve onlara bir güzelliktir; nasıl ki onunla güzelleşmek için **الوَشْي** giyilir. Ve **الواشِيةُ**: çok çocuklu (dişi); bu, doğuran her şey hakkında söylenir; ve erkek **واشٍ**dir. Ve falan oğulları **وَشى** **وَشْياً**: çoğaldılar. Ve “Bu hayvan sürüsü bende bir şeyle **وَشَتْ** etmedi”: yani doğurmadı. Ve onunla **وَشى** **وَشْياً** ve **وِشايةً**: onu ele verdi. Ve onunla sultana **وِشايةً** olarak **وَشى**: yani koğuculuk etti. ‘Afîf hadîsinde: “Sa‘d ile ‘Umer’e doğru **نَشي** olarak çıktık”; bu, **وَشى**’dan, ona karşı koğuculuk ettiğinde ve onunla koştuğunda; o **واشٍ**dir; çoğulu **وُشاةٌ**dur. Dedi ki: ve aslı, sözü incelik ve soru ile çıkarmaktır. İfk hadîsinde: “Onu **يَسْتَوْشِيه** ve onu topluyordu”: yani sözü onu araştırmakla çıkarıyordu. ez-Zührî hadîsinde: onun hadîsi **يَسْتَوْشي** ettiği. ‘Umer—Allah ondan razı olsun—ve yaşlı kadın hadîsinde: “Beni felaketler uzakları **اسْتِيشاء** etmeye getirdi”: yani musibetler beni uzakların istemesine ve ellerindekini çıkarmaya mecbur etti. Ve seste **الوَشْيُ**. Ve **الواشي** ve **الوَشاءُ**: koğucudur.

Ve kemik **وأْتشى** etti: kaynadı. el-Ferrâ: kemik **ائْتَشى** eder; onda olan bir kırılmadan iyileştiğinde; Ebû Mansûr dedi ki: o, **الوَشْي**’den **افْتِعال**dır. el-Kâsım b. Muhammed’den hadîste: Ebû Seyyâre, Ebû Cündeb’in karısına tutuldu; o ona yanaşmadı; sonra kocasına haber verdi; o da ona pusu kurdu; geldi, onun yanına girdi; Ebû Cündeb onu yakaladı; boynunu kuyruğunun sokumuna kadar kırdı; sonra onu develerin geçidine attı; ona denildi: hâlin ne? dedi ki: bir genç deveden düştüm; beni kırdı; sonra **فَأْتَشى مُحْدَوْدِباً**; manası: ona isabet eden kırılmadan iyileşti; kaynadı ve iyileşti; onda meydana gelen bir kamburlukla birlikte. Ve şeyi **أَوْشى** etti: onu yumuşaklıkla çıkardı. Ve atı **أَوشى** etti: onda olan koşuyu aldı; Sâ‘ide b. Cüeyye dedi ki:
Onları **يُوشُونَهُنَّ**, bir korku sezdiklerinde,
**السَّنَوَّرِ** altında, topuklarla ve **الجِذَمِ** ile.
Ve onu **اسْتَوْشاه**: **أَوْشاه** gibi. Ve hadîsi **اسْتَوْشى** etti: onu araştırma ve sorma ile çıkardı; nasıl ki atın koşusu **يُسْتَوْشى** edilir; o, topuğuyla böğrünü vurması ve onu koşturmak için onu hareket ettirmesidir. Denir: atını **أَوْشى** etti ve onu **استَوْشاه** etti. Ve her neyi çağırdın ve onu göndermek için hareket ettirdin ise, onu **اسْتَوْشَيْتَه**. Ve **أَوْشى**: atın koşusunu, onu koşturmakla çıkardı. Ve **أَوْشى**: bir sözün yahut şiirin manasını çıkardı; İbn Berrî dedi ki: el-Cevherî, **جذم** faslında Sâ‘ide b. Cüeyye’nin beytini okuttu:
**يوشونهن إِذا ما آنسوا فزعاً**
Ebû ‘Ubeyd dedi ki: el-Asma‘î dedi: **يُوشي** “yumuşaklıkla çıkarır”dır. İbn Berrî dedi ki: İbn Hamza dedi: Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î hakkında yanıldı; o ancak “zorla çıkarır” dedi. Ve falan, atını topuğuyla **يَسْتَوشِي** eder: yani onda olanı ister ki onu artırsın; ve onu **أَوْشاه**; onu **يُوشِيه**; bir **مِحْجَن** ile yahut bir **كُلاَّبٍ** ile onu teşvik ettiğinde; ve Cündel b. er-Râ‘î, İbn er-Riqâ‘ı hicvederek dedi ki:
**جُنادِفٌ**; başa bitişik, omzu,
Sanki bir **كَوْدَنٌ**dur; bir **كُلاَّبٍ** ile **يُوشَى** edilir,
Öyle bir topluluktan ki gözleri alçaklıkla sürmelendi,
Boyunları kısa; efendilere bağlı; **غيرِ طُيّابِ**.
(* “**غير طياب**” sözü: asılda böyle; el-Cevherî’nin Sıhâh’ında **صوب** maddesinde olan: **غير صياب**.)

Ve şeyi **أَوْشى** etti: onu bildi; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyit okundu:
Güzel, ahmak; onunla yatan bedbaht olmaz,
Ve **تُوشِي** edip dinlediğini çağırmaz.
“Onunla çağırmaz”: yani onu açığa vurmaz. Ve en-Nihâye’de: hadîste “Onların ahdi, bir **شِية** **ماحِلٍ** sebebiyle bozulmaz”; dedi ki: rivayette böyle geldi; yani bir **واشٍ**’in **وَشْي**’i yüzünden; ve **الماحِلُ**: hile ile koşan (fesatçı); ve **شِيةٍ**’nin aslı **وَشْيٌ**’dir; **الواو** hazfedildi ve onun yerine **الهاء** tazmin edildi; ve atlar hadîsinde: “Eğer **أَدْهَمَ** değilse, bu **الشِّيةِ** üzere bir **كُمَيْتٌ** (olsun)”; Allah daha iyi bilir.
