# وصد (و-ص-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B5%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Uygun hale getirilen

- Harfler: و - ص - د
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مُؤْصَدَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/siga/%D9%85%D9%8F%D8%A4%D9%92%D8%B5%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | مُفْعَلَةٌ | Uygun hale getirilen | 2 | 2 | [90:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/ayet/90:20.md) |
| [بِالْوَصِيدِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%B5%D9%90%D9%8A%D8%AF%D9%90.md) | بِالْفَعِيلِ | Eşikte | 1 | 1 | [18:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/ayet/18:18.md) |

## Mücavir kökler — 16 mücavir (21 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [يقظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Uyanıklar
2. [رقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Rekd Lahit demektir
3. [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Zira’ (zal) : Kol demektir
4. [كلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Onların köpeği
5. [رعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Ru’b” taşmakta olan havuz veya taşan su demektir
6. [فرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ferre “Ferv” ölü hayvanın derisi; soluk renk; “firar” etmek…
7. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sol
8. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dal demektir
9. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bisat kilim demektir
10. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
11. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağ yandır
12. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
13. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahip
14. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
15. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ateş demektir
16. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Veli arka demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وصد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî, hemzeli varyantı bulunan ([أصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D8%AF.md)) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%82.md), [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md), [طبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%82.md), [حظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki parçayı birbirine kavuşturup bitiştirmek, aralık bırakmayacak şekilde sımsıkı kapatmak ve çevrelemek |
| Çekirdek Özet 2 | Kaçış ve sızıntı imkânını bütünüyle ortadan kaldıran mutlak kapanma, kilitlenme ve eşik/sınır boyu tecrit |
| Çekirdek Özet 3 | Çıkışsızlık, kuşatılmışlık, dış âlemle irtibatın kesildiği nihai hapis ve korunaklı sınır |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir örtme veya basit kapı kapama sayıp boşluksuz, kilitli ve hava geçirmez şekilde üst üste geçirme nüansını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وص | İki şeyi birbirine raptetme, bitiştirme, uzatarak bağlama ve kesintisiz kılma; nitekim [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) kavuşturup birleştirmeyi, [وصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%A8.md) sürekli ve sabit kalmayı, [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) bir bağı veya hükmü peş peşe eklemeyi, [وصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%81.md) nitelikleri birbirine ekleyerek bağlamayı ifade eder. | د | Kapı, sınır ve itme imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle bitiştirme eylemi, bir geçidi veya aralığı tamamen örterek geçişi durduran, kilitli ve boşluksuz bir kapamaya dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | İki parçayı birbirine tutturma, bağlama ve sabitleme gücü verir. |
| ص | Çit, avlama ağı, sıkıştırma | Kenarlardan daraltma, kuşatma ve çevreleme hareketini sağlar. |
| د | Kapı, geçit bariyeri | Giriş ve çıkışı denetleyen, bir açıklığı kapatıp açan sınırlayıcı levhayı temsil eder. |
| وصد | Çengelle tutturulup sıkıştırılan ve kapı açıklığını bütünüyle kilitleyen hareket | İki kenarın birbirine kenetlenerek aradaki geçişi sıfırlaması, açıklığın hava ve ışık sızdırmayacak şekilde kilitlenip kapatılması. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir açıklığı veya kapıyı iki kanadını bitiştirerek boşluksuz örtmek; dağda davarları vahşi hayvanlardan korumak için taşları üst üste yığarak yapılan dar, kapısı kilitli taş ağıl (el-vasîde); tencerenin kapağını buhar çıkmayacak şekilde sıkıca kapatmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi el-Müzerrid bir beytinde gece yolculuğunun ve karanlığın eşiği sıkıca kapatmasını tasvir ederken kapalı kapı ve eşik anlamında şöyle der: حَمَلْتُ عَلَيْهِ الهَمَّ وَاللَّيْلُ جَانِحٌ / تَمَامٌ وَلَمْ يُفْتَحْ لِحَيْذٍ وَصِيدُهَا |
| Erken Arapça kullanım | Hadis-i şerifte mağaraya sığınan üç kişinin üzerine kayanın yuvarlanıp girişi sımsıkı kapatması anlatılırken dağın mağara ağzını örtmesi şu lafızla aktarılır: فَوَقَعَ الجَبَلُ عَلَى بَابِ الكَهْفِ فَأَوْصَدَهُ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab, Tahdhīb al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde وصد kökü, özellikle Batı Sami ve Güney Sami dillerinde bir açıklığı tıkama, sıkıştırma, eşik ve kilitli alan inşa etme semantiğiyle tespit edilir. İbranicede doğrudan üçlü ses denkliğiyle yaygın bir fiil olarak yer almasa da, nesneleri sıkıca raptetme ve bitiştirme çekirdeği وص kök ailesinde (örneğin bağlama ve ekleme anlamındaki Sami köklerinde) müşterektir; Arapçada ise kök belirgin bir morfolojik ses kaymasıyla hemzeleşmiş varyantı olan [أصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D8%AF.md) ile nöbetleşe kullanılır (el-vasîd / el-asîd; evsade / âsade). Erken Güney Arapçasında ve klasik Bedevi leksikonunda "vasîde", dağ yamaçlarında taşların harçsız olarak birbirine kenetlenmesiyle yapılan muhkem ve korunaklı sığınakları, ağılları bildirir. Kökün temel anlamsal yönü, ayrık iki ucu bitiştirerek aradaki boşluğu yok etmek ve dışarıyla bağı kesen bir eşik (fina/astana) oluşturmaktır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وصد ile [أصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D8%AF.md) varyantları | Kökün ilk harfi olan vâv harfi ile hemze birbirinin yerine geçer; her ikisi de bir kapıyı örtmek, üzerine kilitlemek ve tencereye kapak vurmak manasındadır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arap yarımadası taş mimarisi | Taşları birbirine bitiştirerek yapılan sığınak (vasîde), kilitli mekan ve eşik tasavvuru Sami mimari terimleriyle örtüşür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda bu spesifik üçlü kök dizilişine dair güvenilir veri bulunamamıştır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وصد | Anlamlı | Bitiştirmek, kapatmak, eşik | Açıklığı bütünüyle kapatıp dışarıya geçit vermemek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [ودص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%B5.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [صود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%AF.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu dizilim mühmeldir. | Kur'an'da geçmez. |
| [صدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%88.md) | Anlamlı | Yankılanmak, dönmek, yönelmek | Sesin veya hareketin bir engele çarpıp geri dönmesi ya da bir şeye yönelmesi. | Kur'an'da geçer ([صدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%88.md)). |
| [دوص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B5.md) | Anlamlı | Sıyrılmak, kayıp çıkmak | Bir nesnenin elden kayıp gitmesi, et ile deri arasında bezelerin oynaması ([ديص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D8%B5.md)). | Hedef kökün mutlak kapanma anlamına zıt bir kaçış/sıyrılma hareketi barındırır; Kur'an'da geçmez. |
| دصو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyonlardandır. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وصد | Merkez | Boşluksuz kapama, eşik, kilitlenme | İki kenarı tam kavuşturarak sızıntısız ve kilitli biçimde örtmek. | Hem örtmeyi hem de kaçışı imkânsız kılan nihai hapsi bildirir. |
| [غلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%82.md) | Komşu | Kilitlemek, mandallamak | Kapıyı bir sürgü veya kilit mekanizmasıyla açılmaz kılmak; وصد kökündeki gibi tencere kapağı misali üst üste binip hava geçirmez olma şartı taşımaz. | Mekanik kilitlemeye odaklanır. |
| [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Tıkamak, gediği kapatmak | Bir deliği, yarığı veya açıklığı araya bir nesne koyarak tıkamak; وصد gibi iki kanadın bitiştirilmesi değil, engelin yerleştirilmesidir. | Gediği dolgu maddesiyle örtmektir. |
| [طبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%82.md) | Komşu | Birebir örtüşmek, kapaklanmak | İki yüzeyin birbiri üzerine tam oturması; وصد kökünün tencere kapağı ve cehennem tasvirindeki eşanlamlısıdır ancak mekan tasvirinde eşik anlamı taşımaz. | Yüzeylerin intibakına bakar. |
| [حظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B1.md) | Komşu | Kuşatıp engellemek | Etrafına çit çekerek içeri veya dışarı geçişi menetmek; duvarla çevirme esastır, mutlak tavan veya kapak kapaması içermeyebilir. | Sınır çekme ve yasaklamadır. |
| [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) | Zıt | Açmak, yarmak, serbest bırakmak | Bitişik olan iki yakayı birbirinden ayırarak geçişe, çıkışa ve hava akışına izin vermek. | Kökün var ettiği tecrit durumunu bütünüyle çözer. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وصد | Kapatmak, kilitlemek, eşik | İki parçayı bitiştirip çıkışı imkânsız kılacak şekilde örtmek ve bu yapının giriş eşiği. | Kesin |
| Latince | occludere, claustrum | Tıkamak, sımsıkı kapatmak, kilitli yer | occludere fiili bir geçidi tamamen tıkamayı karşılar; kökün eşik/avlu boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | seal, enclose, threshold | Mühürlemek, hava geçirmez şekilde kapatmak, eşik | seal kelimesi sızıntısız kapanmayı, threshold ise kökün "vasîd" (eşik) anlamını karşılar; tek kelimede birleşmezler. | Güçlü |
| Almanca | verschließen, Riegel, Schwelle | Kilitleyip kapatmak, sürgü, eşik | verschließen mutlak kapanmayı ve dış dünyadan soyutlamayı çok iyi aktarır. | Güçlü |
| Fransızca | clore, verrouiller, seuil | Sımsıkı kapatmak, sürgülemek, eşik | clore ve verrouiller kaçışsız örtmeyi verirken, seuil kelimesi fiziksel giriş eşiğini karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُؤْصَدَةٌ | Üzerine sımsıkı kapatılmış, kilitli, kapağı örtülmüş | Cehennem azabının ehlinin üzerine boşluksuz, sızıntısız ve kaçışsız şekilde kapatılması bağlamında (Beled [90:20](https://lisan.digital/tr/ayet/90:20.md), Hümeze [104:8](https://lisan.digital/tr/ayet/104:8.md)). |
| بِالْوَصِيدِ | Mağaranın girişi, kapı eşiği, ön avlusu | Ashâb-ı Kehf'in köpeğinin mağaranın girişinde/eşiğinde kollarını uzatıp yatması tasvirinde (Kehf [18:18](https://lisan.digital/tr/ayet/18:18.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cehennemin ebediyeti | Cehennem kapılarının kafirlerin üzerine "mü'sade" kılınması, hiçbir şefaat, af veya firar imkânının kalmadığı nihai ve mutlak ümitsizlik tecridi olarak tartışılmıştır. | Çıkışın ebediyen imkânsız olduğu ontolojik hapis. |
| Fıkıh | Mülkiyet sınırları ve korunaklı alan (hırz) | "Vasîde" terimi, davarların ve malların korunduğu taş ağıl anlamıyla hırsızlık cezasının tahakkuku için şart olan güvenli muhafaza yeri (hırz) bağlamında ele alınmıştır. | Koruma altına alınmış kilitli mekan. |
| Tefsir | Kıraat ve tasvir incelikleri | Kelimenin hemzeli ([أصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D8%AF.md)) ve hemzesiz (وصد) okunuşları ile tencerenin kapağının kapatılması (ıtbâk) arasındaki teşbihin incelenmesi. | Üstten ve yandan sımsıkı kapatılan ateş hücresi. |
| Hadis | Mağara hadisi ve tecrit tasvirleri | Mağara kapısının kaya ile kapanması anlatılırken girişin geçit vermez hale gelmesini ifade etmek üzere kullanılmıştır. | Kurtuluş kapısının beşeri güçle açılamayacak şekilde tıkanması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi ceza sistemi | Mutlak tecrit ve kilit | Kaçış ihtimalini sıfırlama | Azabın sadece yakıcı değil, aynı zamanda nefes alacak hiçbir çatlağı bulunmayan bir kapatılmışlık olduğunu gösterir. | Kesin |
| İlmi | Termodinamik ve kapalı sistemler | İzole ve sızdırmaz sistem | Dış çevre ile madde/enerji alışverişini kesme | Tencerenin kapatılması benzetmesinde olduğu gibi ısının ve gazın dışarı kaçmasını önleyen yalıtım. | Güçlü |
| Siyasi | Güvenlik ve sınır denetimi | Müstahkem sınır ve eşik kontrolü | İhlalleri durdurma ve içeriyi koruma | Ashâb-ı Kehf kıssasında eşikteki nöbet gibi, sınır boyunun geçilmez bir eşikle tahkim edilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Değerin ve malın korunması (hırz) | Korunaklı depo, kasa, ağıl | Malın zayi olmasını önleme | Çöl şartlarında hayvanların ve servetin vahşi unsurlardan korunduğu taş mahfaza işlevi. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kapalı ve kompakt manifold / Sınır koşulu | Matematik ve fizikte dışarıya hiçbir akının (flux) sızmadığı, sınırları kendi üzerine kilitlenmiş, dış uzaydan yalıtılmış tam kapalı geometrik sistem. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tam kurum (Total institution) / Mutlak tecrit | Sosyoloji ve infaz hukukunda bireyin dış dünyayla olan bütün fiziksel, sosyal ve görsel bağlarının radikal biçimde kesildiği, eşiği aşılamaz mutlak hapis modeli. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir ahşap kapının kilitlenmesi veya basit bir örtünme olarak anlamak; eşik ve dağ ağılı manalarından soyutlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | وصد iki temel boyuta sahiptir: Biri açıklığın sımsıkı, sızdırmaz ve kilitli biçimde kapatılması (mü'sade), diğeri ise bu korunaklı yapının girişindeki eşiktir (vasîd). Her ikisi de içerisi ile dışarısı arasındaki geçişi mutlak surette denetleyen tek bir mimari mantığa dayanır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cehennem ayetlerindeki azabın dehşetini hafifsemek; oradaki azabın bir ateş havuzu olmanın ötesinde, buharı ve dumanı dışarı sızdırmayan kilitli bir düdüklü tencere gibi basınçlı ve nefessiz bir hapis olduğunu fark edememek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mekan, sınır ve ceza tasavvurundaki mimari dehşeti ve koruma zırhını gösterir. Gerek Ashâb-ı Kehf'in ilahi koruma altındaki sığınağının sınırını gerekse cehennemin üzerlerine kapatılan kapağını en somut Bedevi tecrübesi üzerinden canlandırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mağara arkadaşlarının dış dünyadan tecrit edildiği Kehf kıssasında ve inkârcıların akıbetinin resmedildiği Beled ve Hümeze surelerinin nihai ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Eşik (vasîd) ile kapalı mekan (mü'sade) arasındaki kopuk algıyı düzeltir; her iki kelimenin de açıklığın kenetlenmesi, kapatılması ve denetlenmesi ekseninde birleşen aynı somut kökün görünümleri olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki kenarı veya kapağı bir aralığın üzerine getirip boşluksuz şekilde bitiştirmek, tencerenin kapağını kapatıp buharı hapsetmek, dağda taşları üst üste koyarak çıkışsız ve korunaklı bir taş ağıl yapmak ve bu yapının giriş eşiği.
- Soyut anlam: Geçişkenliğin sıfırlandığı, dışarıyla temasın tamamen kesildiği, kaçış ve kurtuluş ümidinin kilit altına alındığı mutlak kuşatma ve tecrit hali.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin sınırlarının (eşik) dışarıya kapalı hale getirilerek içerideki varlığın mutlak bir basınç ve izolasyon altında tutulması mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S \cap \partial \Omega = \emptyset \implies \Phi_{\partial \Omega}(X) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$ kapatılmış iç uzayı, $\partial \Omega$ bu uzayın sınırını veya eşiğini (vasîd), $X$ içeride hapsedilmiş varlığı veya enerjiyi, $\Phi$ ise sınırdan dışarıya doğru olan akış veya kaçış fonksiyonunu temsil eder. Sınırın kilitlenip kapanması durumunda dışarıya sızıntı sıfırlanır ($\Phi = 0$); içerideki varlık hiçbir açık nokta ($S$) bulamaz ve tam tecrit gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B5%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Kehf 18:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/ayet/18:18.md) — بِالْوَصِيدِ

وَتَحْسَبُهُمْ أَيْقَاظًا وَهُمْ رُقُودٌ وَنُقَلِّبُهُمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَذَاتَ الشِّمَالِ وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ لَوِ اطَّلَعْتَ عَلَيْهِمْ لَوَلَّيْتَ مِنْهُمْ فِرَارًا وَلَمُلِئْتَ مِنْهُمْ رُعْبًا

Meal (IK): Onlar uykuda iken; sen, onları uyanık sanırdın. Biz, onları sağa ve sola döndürüyorduk. Köpekleri de dirseklerini eşiğe uzatmıştı. Onları görsen; için korkuyla dolar, geri dönüp kaçardın.

### [Beled 90:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/ayet/90:20.md) — مُؤْصَدَةٌ

عَلَيْهِمْ نَارٌ مُؤْصَدَةٌ

Meal (IK): Onlara sımsıkı kapatılmış bir ateş vardır.

### [Hümeze 104:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/ayet/104:8.md) — مُؤْصَدَةٌ

إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ

Meal (IK): Bu, onların üzerine kapatılmıştır.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الصاد والدال و و ا ي ء معهما
ص د ي، ص د أ، ص ي د، و ص د، أ ص د، د ي ص مستعملات صدي، صدء: الصَّدَى: الهامُ الذَّكَر، ويُجمَع أصداءً.
والصَّدَى: الدِّماغ نفسه.
ويقال: بل هو الموضع الذي جُعِلَ فيه السَّمْع من الدِّماغ، يقال: أَصَمَّ اللهُ صَدَى فلانٍ.
وقيل: بل أَصَمَّ اللهُ صَداه من صَدَى الصوت الذي يُجيب صوتَ المنادي، لقول الشاعر في وصف الدار:
صَمَّ صداها وعَفَا رَسْمُـهـا		واستَعجَمَتْ عن منطقِ السائل
وُحَّجة من يقول: الصَّدَى الدِّماغ قول العجاج:
لِهامِـهـم أرُضُّـه وأَنـقَـحُ		أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدى وأَصْمَخُ
والصَّدَى: الصَّوتُ بين الجَبَل ونحوِه يُجيبُكَ مثل صَوْتِكَ والصَّدَى: طائرٌ تزعمُ العربُ أنّ الرجلَ اذا ماتَ خَرجَ من أُذُنَيهِ ويصيحُ: وافُلاناه، فأبْطَلَه رسول الله- صلى اللهُ عليه وعلى آله وسلّم-.
وإنّ فلاناً لَصَدَى مالٍ أي حَسَنُ القيام عليه.
والصَّدَى: العَطَشُ الشديد، ولا يكون ذلك حتى يجفَّ الدماغُ ويَيَبْس، ولذلك تنشق جِلْدةُ جَبْهةِ من يموتُ عَطَشاً، وتقول: صَدَيَ يَصْدَى صَدىً، فهو صَدْيانُ وامرأةٌ صديَى، ولا يقال: صادٍ ولا صادية.
وقيل: يقال صادٍ وصادية، وقال ذو الرُمّة: صَواديَ الهامِ والأَحشاءُ خافقةٌ والصَّداةُ فِعلُ المُتَصدِّي، وهو الذي يرفع رأسَه وصدره، يقال: جَعَلَ فلان يَتَصدَّى للمَلِك لينظر اليه، قال: لها كلَّما صاحَت صَداةٌ ورَكدَةٌ يصف الهامةَ.
والتَّصديَةُ: ضربُك يداً على يَدٍ لتسمع بذلك انساناً، يقال: صَدَّى تَصدِيةً، وهو من قوله: مُكاءً وتَصديةً وهو التصفيق.
والصَّوادي من النخيل: الطِّوال.
ويقال للرجل المُنتَصِب لأمرٍ يفكِّرُ فيه ويدبِّره: هو يُصاديه، قال الشاعر: باتَ يُصادي أمر حَزْمٍ أخصَفا والأَخصفُ: الذي فيه لونانِ من سوادٍ وبياض، وكذلك الشيء الذي يُظلِمُ ثم يبدو.
والصَّدَأ، مهموز، بمنزلة الوَسَخ على السيف، وتقول: صَدِىءَ يَصدَأ صَدَأً.
وتقول: انِه لصاغِرٌ صَدِىءٌ أي لزِمَه صَدَأُ العارِ واللوم.
ومن قال: صَدٍ، بالتخفيفِ، فانه يريد: صاغِر عَطشان.
وكل مصدرٍ من المنقوص المُلَيَّن يكون على بناء الصَّدى والنَّدى فالنَّعْتُ بالتخفيف نحو صَدٍ ونَدٍ، تقول: تقول: ثوبٌ نَدٍ وعطشانُ صَدٍ كما قال طرفة: ستعلمُ انْ مُتنا غداً أيُّنا الصَدي والصُّدأةُ: لون شُقْرةٍ يضربُ الى سَواد غالبٍ، يقال: فَرَسٌ أصدَأُ والأُنثى صَدْآء، والفعلُ صَدِىءَ يصدَأُ وأصدَأَ يُصدِىء.
ورجلٌ صُداويٌَ بمنزلة رُهاويّ، وصُداء حَيٌّ من اليَمَن.
واذا جاءت هذه المَدَّةُ فإنْ كانت في الأصل ياءً أو واواً فانّها تُجعَل في النسبة واواً كراهية التِقاء الياءات، ألا تَرى أنك تقول: رَحىً ورَحَيان، فقد علمت أن ألف رَحَى ياء وتقول: رَحَويّ لتلك العلّة.
وصَدّاء، مشدَّد، عَينٌ عَذْبةٌ معروفة في العرب، فقد تزوَّجَت امرأةُ لَقيط بنِ عَديٍّ بعد موته برجلٍ، فقال لها: أين أنا من لقيط? فقالت ماءٌ ولا كَصَدّاء، ومَرْعىً ولا كالسَّعْدان، فذَهَبتا مَثَلاً.
صيد:
المِصَيدة: ما يُصاد بها، لأنها من بنات الياء المعتلّة، وجمع المِصيَدة مَصايد بلا همز، مثل مَعايش جمع مَعيشة.
والصَّيَدُ معروف، والعرب تقول: خَرَجنا نصيد بَيضَ النَّعام ونَصيدُ الكَمْأَة، والافتعال منه الاصطيادَ، يقال: اصطادَ يصطاد فهو مُصطادٌ، والمَصيدُ مصطادٌ أيضاً، وخَرَج فلان يَتَصيَّدُ الوَحْشَ: اي يطلُب صيدَها.
والصَّيَدُ مصدر الأَصَيد، وله معنيان، يقال: مَلِكٌ أصيَدُ: لا يلتفت الى الناس يميناً ولا شِمالاً. والأصيَدُ أيضاً: من لا يستطيع الالتفات الى الناس يميناً وشِمالاً من داءٍ ونحوه، والفعلُ صَيِدَ يَصْيَدُ صَيَداً.
وأهل الحجاز يُثبتون الياءَ والواوَ في نحو صَيِدَ وعَوِرَ، وغيرُهم يقول: صادَ يَصادُ وعارَ يعارُ كما قال: أعارَتْ عَينُه أم لم تَعارا ودَواءُ الصَّيَد ان يُكْوَى مَوضع من العنق فيذهب الصَّيَد.
قد كنت عن اعِراض قومي مِذوَدا أَشفي المجانينُ وأكوي الأصيَدا والصاد: حرف يُصَغَّر صُوَيدة.
والصاد: ضرْيً من النُّحاس، والصّاد: الكبير، قال: يَضربْنَه بحَوافِرٍ كالصّادِ أي كالجَنْدل.
والمَصادُ: الجَبَل نفسُه، يجمعه العرب على مُصْدان مثل مُسْلان جمعُ مَسيل.
وصد:
الوَصيدُ: فِناء البيت، والوَصيد الباب.
أصد:
الإصْدُ والإِصاد والوِصاد اسمٌ والإيصاد المصدر.
والإصادُ والإصْدُ هما بمنزلة المُطْبق، يقال أطبَقَ عليهم الإصادُ والوٍصاد والإصد.
وأصَدْتُ عليهم وأوصدته، والهمز أعرف.
ونارٌ مُؤصَدة أي مُطبَقةٌ.
ديص:
الغُدَّةُ تَديصُ بين اللحم والجلد.
والاندِياصُ: الشيء يَنْسَلُّ من يدك، وتقول: انداصَ علينا بشَرِّه، وإنّه لمُنْداصٌ بالشَرِّ أي مُفاجىءٌ به وقّاع فيه.

##### Türkçe

باب **الصاد** ve **الدال** ve onlarla birlikte **و** **ا** **ي** **ء**
**ص د ي**، **ص د أ**، **ص ي د**، **و ص د**، **أ ص د**، **د ي ص** kullanımlı olanlardır

**صدي**، **صدء**: **الصَّدَى**: erkek başın tepesi; **أصداء** olarak çoğul yapılır.
Ve **الصَّدَى**: bizzat beynin kendisi.
Ve denilir ki: bilakis o, beyinden işitmenin yerleştirildiği yerdir; denilir: Allah falanın **صَدَى**’sını sağır etti.
Ve denildi: bilakis “Allah onun **صَداه**’ını sağır etti” (ifadesi), çağıranın sesine cevap veren sesin **صَدَى الصوت**’undan (gelir); şairin evin vasfında söylediği sözünden dolayı:
صَمَّ صداها وعَفَا رَسْمُـهـا		واستَعجَمَتْ عن منطقِ السائل

Ve “**الصَّدَى** beyindir” diyenin delili, el-‘Accâc’ın sözü:
لِهامِـهـم أرُضُّـه وأَنـقَـحُ		أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدى وأَصْمَخُ

Ve **الصَّدَى**: dağ ile benzeri arasında olan ses; senin sesin gibi sana cevap verir. Ve **الصَّدَى**: Arapların, adam öldüğü zaman onun iki kulağından çıktığını ve “vâ falânâh” diye bağırdığını iddia ettikleri bir kuştur; onu Resûlullah -Allah ona ve âline salât ve selâm etsin- iptal etti.
Ve şüphesiz falan kimse **لَصَدَى مالٍ**’dır; yani onun üzerinde güzelce durup kalkandır (iyi gözetip idare edendir).
Ve **الصَّدَى**: şiddetli susuzluktur; bu, ancak beyin kuruyup katılaşıncaya kadar olmaz; bu yüzden susuzluktan ölenin alın derisi yarılır. Ve dersin: **صَدَيَ يَصْدَى صَدىً**; o hâlde o **صَدْيانُ**’dır; ve kadın **صديَى** (dır). Ve denilmez: **صادٍ** ve **صادية**.
Ve denildi: **صادٍ** ve **صادية** denilir; Zû’r-Rumme dedi:
صَواديَ الهامِ والأَحشاءُ خافقةٌ

Ve **الصَّداةُ**: **المُتَصدِّي**’nin fiilidir; o, başını ve göğsünü kaldıran kimsedir. Denilir: falan, ona bakmak için krala **يَتَصدَّى** olmaya başladı. Dedi:
لها كلَّما صاحَت صَداةٌ ورَكدَةٌ
(kafatasını vasfeder).

Ve **التَّصديَةُ**: bununla bir insanı işittirmek için elini bir ele vurmandır; denilir: **صَدَّى تَصدِيةً**; ve bu, onun sözü olan **مُكاءً وتَصديةً**’dendir; o da alkıştır.
Ve hurmalıklardan **الصَّوادي**: uzun olanlardır.
Ve bir iş için dikilip onda düşünüp onu tedbir eden adama denilir: o, onu **يُصاديه**. Şair dedi:
باتَ يُصادي أمر حَزْمٍ أخصَفا
Ve **الأَخصفُ**: içinde siyahlık ve beyazlıktan iki renk olan şeydir; aynı şekilde kararıp sonra beliren şey.

Ve **الصَّدَأ** (hemzeli): kılıç üzerindeki kir mesabesindedir. Ve dersin: **صَدِىءَ يَصدَأ صَدَأً**.
Ve dersin: şüphesiz o, küçük düşmüş **صَدِىءٌ**’dür; yani ona ayıp ve kınamanın **صَدَأُ**’u yapışmıştır.
Ve kim **صَدٍ** (hafifletmeyle) derse, o, “küçük düşmüş susuz”u kasteder.
Ve yumuşatılmış eksik (isim)den olan her mastar, **الصَّدى** ve **النَّدى** binası üzere olur; sıfat ise hafifletmeyle **صَدٍ** ve **نَدٍ** gibi olur. Dersin: **ثوبٌ نَدٍ** ve “susuz” **عطشانُ صَدٍ**; Tarafe’nin dediği gibi:
ستعلمُ انْ مُتنا غداً أيُّنا الصَدي

Ve **الصُّدأةُ**: baskın bir siyahlığa vuran sarılık rengidir; denilir: **فَرَسٌ أصدَأُ**; dişisi **صَدْآء**. Fiil: **صَدِىءَ يصدَأُ** ve **أصدَأَ يُصدِىء**.
Ve **رجلٌ صُداويٌَ**: **رُهاويّ** mesabesindedir. Ve **صُداء**: Yemen’den bir kabiledir.
Ve bu uzatma (medde) geldiği zaman, eğer aslında **ياء** veya **واواً** ise, nispette **واواً** yapılır; **الياءات**’ın birleşmesinden hoşlanmama sebebiyle. Görmez misin ki sen **رَحىً** ve **رَحَيان** dersin; böylece **رَحَى**’nın elifinin **ياء** olduğunu bilmiş oldun; ve o illet sebebiyle **رَحَويّ** dersin.

Ve **صَدّاء** (şeddeli): Araplar arasında bilinen tatlı bir pınardır. Nitekim Lekît b. ‘Adî’nin karısı, onun ölümünden sonra bir adamla evlendi; o da ona dedi: “Ben, Lekît’e nispetle neredeyim?” O dedi: “Su var ama **كَصَدّاء** gibi değil; otlak var ama **كالسَّعْدان** gibi değil.” Böylece ikisi mesel oldu.

**صيد**:
**المِصَيدة**: onunla avlanılan şeydir; çünkü o, illetli **الياء**’ın kızlarındandır. **المِصيَدة**’nin çoğulu, hemzesiz **مَصايد**’dir; **مَعيشة**’nin çoğulu **مَعايش** gibi.
Ve **الصَّيَدُ** bilinir. Araplar der: “Devekuşu yumurtası avlamaya çıktık ve **الكَمْأَة**’yi avlarız.” Ondan ifti‘âl babı **الاصطيادَ**’dır; denilir: **اصطادَ يصطاد**; o hâlde o **مُصطادٌ**’dır. Ve **المَصيدُ** de **مصطادٌ**’dır. Ve falan kimse vahşi hayvanı **يَتَصيَّدُ** olarak çıktı; yani onun avını ister.
Ve **الصَّيَدُ**: **الأَصَيد**’in mastarıdır; onun iki manası vardır. Denilir: **مَلِكٌ أصيَدُ**: insanlara sağa da sola da dönüp bakmaz. Ve **الأصيَدُ** ayrıca: hastalık ve benzeri bir şeyden dolayı insanlara sağa ve sola dönüp bakmaya güç yetiremeyen kimsedir. Fiil: **صَيِدَ يَصْيَدُ صَيَداً**.
Ve Hicaz ehli, **صَيِدَ** ve **عَوِرَ** gibi yerlerde **الياء** ve **الواو**’u sabit kılar; başkaları ise **صادَ يَصادُ** ve **عارَ يعارُ** der; şu sözde olduğu gibi:
أعارَتْ عَينُه أم لم تَعارا
Ve **الصَّيَد**’in ilacı, boyundan bir yerin dağlanmasıdır; böylece **الصَّيَد** gider.
قد كنت عن اعِراض قومي مِذوَدا أَشفي المجانينُ وأكوي الأصيَدا

Ve **الصاد**: bir harftir; küçültmesi **صُوَيدة** yapılır.
Ve **الصاد**: bakırdan bir **ضرْيً** (tür); ve **الصّاد**: büyük (olan). Dedi:
يَضربْنَه بحَوافِرٍ كالصّادِ
yani **الجَنْدل** gibi.

Ve **المَصادُ**: bizzat dağın kendisidir; Araplar onu **مُصْدان** üzere çoğul yapar; **مَسيل**’in çoğulu **مُسْلان** gibi.

**وصد**:
**الوَصيدُ**: evin avlusudur; ve **الوَصيد** kapıdır.

**أصد**:
**الإصْدُ** ve **الإِصاد** ve **الوِصاد** bir isimdir; **الإيصاد** ise mastardır.
Ve **الإصادُ** ve **الإصْدُ**: **المُطْبق** mesabesindedir. Denilir: üzerlerine **الإصادُ** ve **الوٍصاد** ve **الإصد** kapandı.
Ve üzerlerine **أصَدْتُ** ve onu **أوصدته**; hemze daha bilinir.
Ve **نارٌ مُؤصَدة**: yani kapatılmıştır (**مُطبَقةٌ**).

**ديص**:
**الغُدَّةُ** et ile deri arasında **تَديصُ** eder.
Ve **الاندِياصُ**: bir şeyin elinden sıyrılıp çıkmasıdır. Ve dersin: onun şerriyle üzerimize **انداصَ** etti. Ve şüphesiz o, şer ile **لَمُنْداصٌ**’dır; yani onunla ansızın gelen, ona dalıp girendir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَصيدُ: الفِناءُ. وأوصدْت البابَ وآصَدْتُهُ، إذا أغلقته. وأوصِدَ البابُ على ما لم يسمَّ فاعله، فهو موصَدٌ. ومنه قوله تعالى: "إنَّها عَلَيْهِمْ موصَدَة". قالوا: مُطْبَقَةٌ. والوَصيدَةُ كالحظيرةِ تُتَّخذ للمال، إلا أنَّها من الحجارة، والحظيرةُ من الغِصَنَةِ. تقول منه: اسْتَوْصَدْتُ في الجبل، إذا اتَّخذته. والوَصيدُ: النباتُ المتقاربُ الأصول.

##### Türkçe

**الوَصيدُ**: avlu. Ve “kapıyı **أوصدْت** ve **آصَدْتُهُ**”, onu kapattığın zaman. Ve “kapı **أوصِدَ**”, faili adlandırılmayan üzere; o hâlde o **موصَدٌ**dur. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “إنَّها عَلَيْهِمْ **موصَدَة**”. Dediler: “**مُطْبَقَةٌ**” (örtülmüş/kapalı). Ve **الوَصيدَةُ**, mal için edinilen bir ağıl gibi; ancak o taşlardandır, **الحظيرةُ** ise daldandır. Ondan şöyle dersin: “dağda **اسْتَوْصَدْتُ**”, onu edindiğin zaman. Ve **الوَصيدُ**: kökleri birbirine yakın olan bitki.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ص د ( و ا ي ء )
صدى ، صدأ ، صيد ، صاد ، وصد ، أصد ، ديص ، دصا : ( مستعملة ) .
صدى صدأ : قال الله جلّ وعزّ : ( وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) ( الأنفال : 35 ) .
قال ابن عَرَفة : التَّصدِيةُ من الصَدى ، وهو الصَّوت الذي يَرُدُّهُ عليك الجبلُ .
قال : والمُكَاءُ والتَّصْدِية ليسَا بصَلاة ، ولكنَّ الله أخبر أنهم جعلوا مكانَ الصَّلاةِ التي أُمِروا بها المُكَاءَ والتَّصْدية .
قال : وهذا كقولك : رَفَدني فلانٌ ضَرْباً وحِرْماناً ، أي : جَعَلَ هذين مكانَ الرِّفْد والعَطا ؛ وهو كقول الفَرَزْدَق :
قَرَيْناهُم المَأْثُورةَ البِيضَ قَبْلَها
يَثُجُّ العُروقَ الأَيْزَنِيُّ المثقَّف
أي : جعَلْنا لهم بَدَلَ القِرَى السيوفَ والأسِنّة .
قال أبو العباس المبَرِّد : الصَّدَى على ستّة أوجه : أحدُها : ما يَبقَى من الميّت في قبره ، وهو جُثّته .
وقال النَّمِر بن تَولَب :
أعاذِلُ إن يُصْبِحْ صَدايَ بقَفْرةٍ
بعيداً نَآني ناصِرِي وقَرِيبي
فصَداه : بدَنُه وجُثّته . وقوله : نآني ، أي : نأى عنّي .
قال : والصدَى الثاني : حُشْوَة الرأس ؛ يقال لها : الهامةُ والصَّدَى ، وكانت العربُ تقول : إن عظامَ المَوْتَى تَصِير هَامةً فتَطِير .
وكان أبو عُبَيدة يقول : إنهم كانوا يُسمُّون
ذلك الطائرَ الذي يَخرج من هامة الميّت إذا بَلِيَ : الصَّدَى ، وجمعُه أَصْداء .
وقال أبو دُوَاد :
سُلِّط الموتُ والمَنونُ عليهمْ
فلهمْ في صَدَى المَقابر هامُ
وقال لَبيد :
فليسَ الناسُ بَعدَك في نَقيرٍ
وليسوا غيرَ أَصْداءٍ وَهَامِ
والثالث : الصَّدَى : الذَّكَر من البُوم ، وكانت العرب تقول : إذا قتل قتيلٌ فلم يُدرَكْ به الثَّأْر خَرَجَ من رأسه طائرٌ كالبُومة ، وهي الهامة ، والذَّكَر الصَّدَى فيصيح على قبره : اسقُوني اسقوني ، فإن قُتِل قاتلُه كَفّ عن صِيَاحِه ، ومنه قولُ الشاعر :
أَضْرِبْكَ حتّى تَقولَ الهامةُ اسقُونِي
والرابع : الصَّدَى : ما يَرجِعُ من صوت الجبل ، ومنه قولُ امرىء القيس يصف داراً دَرَسَتْ :
صَمَّ صَداها وَعَفَا رَسْمُها
واستَعْجَمتْ عن منطقِ السّائلِ
والعرب تقول :
صُمّي ابنة الجبل
مهما يُقَل تَقُلْ
وأخبرني المنذري عن الحمّادي عن ابن أخي الأصمعيّ عن عمه قال : العَرَب تقول : الصَّدَى في الهامة ، والسَّمْعُ في الدِّماغ ، أصم الله صداه من هذا .
وأنشدني أبو الفضل عن ثعلب عن ابن الأعرابي أَنه أنشد لسدوس بن ضباب :
إني إلى كل أيسار ونَادبة
أدعو حُبَيشاً كما تدعو ابنة الجبل
أي : أنوّه كما ينوّه بابنة الجبل .
وقيل : ابنة الجبل هي الحية . وقيل : هي الداهية العظيمة .
والبيت الذي يليه يحقّق هذا القول الأول :
إن تَدَعْه مَوْهناً بجابته
عاري الأشاجع يسعى غير مشتَمِل
يقول : يعجل حبيش بجابته كما تعجل الصدى ، وهو صوت الجبل .
وقال المبرّد : والصَّدَى أيضاً العطَشُ .
يقال : صَدِي الرجل يَصْدَى صدًى فهو صدٍ وصادٍ وصيدان ، وأنشد :
ستعلم إن متنا غداً أيّنا الصّدِي
وقال غيره : الصدَى : العطش الشديد . ويقال : إنه لا يشتدّ حتى يَيْبَسَ الدِّماغ . ولذلك تَنْشَقُّ جِلْدةُ جبهة من يموت عَطَشاً .
ويقال : امرأةٌ صَدْيَا وصادِيةٌ .
والصَّدَى : السادسُ : قولُهم : فلانٌ صَدَى مالٍ : إذا كان رفيقاً بسياستها .
وقال أبو عُبَيد : قال أبو عمرو : يقال : إنه لصَدَى مالٍ : إذا كان عالماً بها وبمصلَحتِها ، ومِثلُه هو إزاَءُ مالٍ .
قال أبو عبيد : والصَّدَى أيضاً : الرجُل اللَّطيف الجَسَد .
وأخبرني الإياديّ عن شَمِر : رَوَى أبو عُبيد هذا الحَرْفَ غيرَ مهموز ، وأُراه مهموزاً ، كأنَّ الصَّدَى لغةٌ في الصَّدَع ، وهو اللّطيفُ الجِسْم .
قال : ومنه ما جاء في الحديث : ( صَدَأٌ من حديدٍ ) في ذِكر عليَ .
قلتُ : وقد فَسَّر أبو عُبَيد هذا الحرف على غير ما فسّره شَمِر .
رَوَي عن الأصمعيّ أنّ حمّاد بن سَلَمة رواه : ( صدأ من حديد ) .
قال : ورواه غيرُه : ( صَدَع من حديد ) ، فقال عُمر : وَادفْرَاه .
قال الأصمعيّ : والصَّدَأ أشبَه بالمعنى ، لأنَّ الصَّدَأَ آلة ذَفَرٍ ، والصَّدَع لا ذَفَر له ، وهو حِدَّة رائحةِ الشيء ، خبيثاً كان أو طيّباً . وأمّا الدّفَرُ بالدال فهو في النَّتْن خاصّة .
قلتُ : والذي ذهب إليه شمر معناه حَسَن . أراد أنَّه يعني علياً خفيفٌ يَخِفّ إلى الحُروب ولا يكسل وهو حديد لشدة بأسه وشجاعته ؛ قال الله جلّ وعزّ : ( بِالْقِسْطِ وَأَنزْلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ ) ( الحديد : 25 ) .
وقال الليث : الصَّدَى : الذَّكَر من الهام . والصَّدَى : الدِّماغ نفسُه .
ويقال : بل هو الموضع الذي جُعِل فيه السَّمْع من الدّماغ ، ولذلك يقال : أصَمَّ الله صَدَاه .
قال : وقيل : بل أصمَّ اللَّهُ صداه ، مِنْ صَدَى الصوتِ الَّذي يُجيبُ صوتَ المُنادِي .
قال : وقال رؤبة في تصديق من يقول : الصَّدَى : الدِّماغ :
لِهامِهِمْ أَرُضُّهُ وأَنْقُّخُ
أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدَى وأَصْمَخُ
قال : والصَّدَاة فِعْل للمُتَصَدِّي ، وهو الذي يَرفَع رأسَه وصدرَه يتصدّى للشيء يَنظُر إليه ، وأنشد للطِّرِمّاح :
لها كلَّما صاحت صداةٌ ورَكْدَةٌ
يصف هامةً إذا صاحت تصدّتْ مرّةً وركدَتْ أخرى .
قال : والتَّصْدِيةُ : ضربُك يداً على يَدٍ لتُسمع بذلك إنساناً ، وهو من قوله : ( مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) ( الأنفال : 35 ) وهو التصفيق ، وقد مرّ تفسيرُه في مُضاعَف الصاد .
وقولُ الله جلّ وعزّ : ( الْعَالَمِينَ ( ) وَالْقُرْءانِ ) ( ص : 1 ) .
قال الزّجّاج : من قرأ : ( صاد ) فله وجهان ؛ أحدُهما : أنه هِجاءٌ موقوفٌ
فكُسِرَ لالتقاء الساكنَين . والثاني : أنه أمرٌ من المُصاداةِ على معنى : صادِ القرآنَ بعَمَلِك ، أي : قابل .
يقال : صادَيْتُه ، أي : قابلتُه ، وعادلْتُه .
قال : والقراءة : ( صادْ ) ، بسكون الدال : الوقوف عليها .
وقيل : معناه : الصادقُ اللَّهُ .
وقيل : معناه : القسم ، ويكون صاد اسماً للسُّورة لا ينصرفُ .
أبو عُبيد عن أبي عمرو : صاديْتُ الرجل وداجَيْتُه ودارَيْتُه بمعنى واحد .
وقال أبو العبّاس في المُصاداة : قال أهل الكوفة : هي المداراة .
وقال الأصمعي : هي العِنايةُ بالشيء .
وقال رجلٌ من العرب وقد نَتجَ ناقةً له فقال لما مَخَضَتْ :
بِتُّ أُصاديها طولَ لَيْلِي
وذلك أنه كره أن يَعْقِلَها فيُعْنِتَها أو يَدَعَها فتَفْرُق ، أي : تَنِدّ في الأرض فيأكُلَ الذِّئبُ ولدَها ، وذلك مُصاداتُه إيّاها .
وكذلك الراعي يُصادِي إبِلَه إذا عَطِشَتْ قبلَ تمامِ ظِمْئِها يمنعُها عن القرَبِ .
وقال كُثَيِّر :
أيا عَزّ صَادِ القَلْبَ حتى يَوَدَّنِي
فؤادُكِ أو رُدِّي عليَّ فُؤَادِيَا
أبو عُبَيد عن الأصمعي : الصَّوادي من النَّخيل : الطِّوال .
قال أبو عُبَيد : وقد تكون الصوادي التي لا تَشْرَبُ الماءَ .
وقال ذو الرُّمّة يصفُ الأجمال :
مِثْلَ صَوَادِي النَّخْل والسَّيَالِ
وقال آخر :
صَوادِياً لا تُمكِنُ اللُّصوصَا
وقيل في قولهم : فلانٌ يتصدّى لفلان : إنه مأخوذٌ من اتّباعه صَداه .
وفيه قولٌ آخر : إنّه مأخوذٌ من الصَّدَد ، فقُلِبَتْ إحدَى الدّالات في يتصدّى ياءً ، وقد مرّ فيما تقدّم .
والصدأ مهموزٌ مقصور الطبَع والدَّنَس يَركب الحديدَ .
قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : كتيبةٌ جَأْوَاءُ : إذا كان عِلْيَتُها صَدَأَ الحديد .
وقد صَدِىء الحديدُ يَصْدَأ صَدَأً .
وقال الليث : يقال : إنّه لَصاغِرٌ صَدِىءٌ ، أي : لزِمه صدَأُ العار واللَّوْم .
أبو عُبَيد عن الأصمعي في باب أَلوان الإِبِل إذا خالَطَ كُمتَةَ البَعير مِثل صدإ الحديد فهو الجُؤْوَة .
وقال الليث : الصُّدْأَةُ : لونُ شُقْرَةٍ تَضْرِب إلى سوادٍ غالب ؛ يقال : فرسٌ أصْدأُ والأنثى صَدْآء ، والفعل على وجهين : يقال : صَدِىءَ يَصْدأُ ، وأَصدأَني يُصْدِأُني .
قال : وصُدَاءُ ممدود حَيٌّ من اليَمَن ، والنسبة إليهم صُدَاوِيٌّ بمنزلة الرَّهاويّ . قال : وهذه المَدَّة وإن كانت في الأصل ياءً أو واواً فإنها تجعل في النسبة واواً كراهيةَ التقاءِ الباءات ، ألا تَرَى أنك تقول رَحًى ورَحَيان ، فقد عَلمتَ أن ألفَ رَحًى ياء ، وقالوا في النسبة إليها : رَحَوِيّ لتلك العلة .
شمِر : الصَّدْءاءُ : الأرضُ التي تَرَى حَجَرَها أصدأَ أَحمر ، يَضرِب إلى السواد ، لا تكون إلاّ غليظة ، ولا تكون مستويةً بالأرض ، وما تحتَ حجارة الصَّدْءاء أرضٌ غليظة ، وربما كانت طيناً وحجارة .
أبو عبيد : من أمثالِهم في الرَّجُلَين يكونان ذَوَيْ فَضْل غير أن لأحدهما فضلاً على الآخَر قولُهم : ماءٌ ولا كَصدَّاء . هكذا أَقرأَنيه المنذريُّ .
عن أبي الهيْثم بتشديد الدَّال والمَدة . وذكر أن المَثَل لِقَذُورَ بنت قيس بن خالد الشيَّبانيّ ، وكانت زوجةَ لَقيط بنِ زُرارة ، فتزوّجها بعده رجلٌ من قومها ، فقال لها يوماً : أنا أجمل أَمْ لَقيطٌ ؟ فقالت : ماءٌ ولا كَصدّاء ، أي : أَنت جميلٌ ولستَ مِثلَه .
قال أبو عُبيد : قال المفضّل : صَدّاء : رَكِيَّةٌ ليس عندهم ماءٌ أَعذب من مائها ؛ وفيها يقول ضِرارُ بن عَمرو السَّعْدِيّ :
وإني وتَهْيَامِي بزينبَ كالذي
يُطالب من أَحْواضِ صدَّاءَ مَشربَا
قال : ولا أَدرِي صدّاء ، فعَّال أو فَعْلاء ، فإن كان فَعَّالاً فهو من صَدا يَصدو ، أَو صَدِيَ يَصدَى .
وقال شمر : صَدا الهامُ يَصدُو : إذا صاح . وإن كانت صَدَّاءُ فَعْلاَء فهو من المضاعَف ، كقولهم صَمَّاء من الصَّمَم .
أبو عُبيد عن العَدَبَّس قال : الصَّدَى هو الطائرُ الذي يَصِرّ باللّيل ويَقْفِز قَفَزاناً ويطيرُ .
قال : والناسُ يَرَوْنه الجُنْدُب ، وإنما هو الصدَى يكون في البَرارِي ، فأما الجُندب فهو أصغَر من الصَّدَى يكون في البراري . قال : والجُدْجُد : الذي يُصِرّ بالليل أيضاً .
صيد : يقال : صادَ الصيَّد يَصيدُه صَيْداً : إذا أَخَذه . وصِدْتُ فلاناً صَيْداً : إذا صدتَه له ، كقولك : بَغَيْتُه حاجةً ، أي : بغَيْتُها له .
قال الليث : مِصْيَدَةٌ : التي يُصادُ بها . قال : وهي المِصْيَدَة ، لأنها من بنات الياء المعتلّة ، وجمعُ المصيدة مصايد بلا همز ، مثلُ معايشَ جمع معيشة .
والعرَبُ تقول : خرجْنا نَصيد بَيْضَ النَّعام ونصيدُ الكَمْأَة ، والافتعالُ منه الاصطياد ، يقال : اصطادَ يَصطاد فهو مُصطاد والمَصيدُ مصْطادٌ أيضاً . وخرج فلانٌ يتصيَّد الوَحْشَ ، أي : يطلبُ صيدَها .
الحرّاني عن ابن السكّيت : الصادُ والصِّيد والصُيَدُ : داءٌ يصيب الإبلَ في رؤوسها فيسيل من أُنوفها مِثلُ الزَّبَد وتَسْمُو عند ذلك برؤوسها .
قال : والصِّيد أيضاً جمعُ الأَصْيد .
وقال الليث : الصَّيَد : مصدرُ الأصيَد ، وله معنيان . يقال : مَلِكٌ أَصيَدُ : لا يلتفِت إلى النّاس يميناً وشِمالاً . والأصيَد أيضاً : من لا يستطيع الالتفاتَ إلى الناس يميناً وشمالاً من داءٍ ونحوِه .
والفِعلُ صَيِد يَصْيدُ .
قال : وأَهل الحجاز يُثْبِتون الواوَ والياء ، نحو : صَيِد وعَوِد ، وغيرُهم يقول : صَادَ يَصادُ وعارَ يَعار .
قال : ودَواءُ الصَّيَد : أن يُكوَى بين عينيه فيذهب الصيَدُ ، وأَنشد :
أَشفِي المجانين وأَكْوي الأصْيدا
أبو عبيد : الصادُ : قُدودُ الصُّفْر والنُّحاس .
قال حسّان بن ثابت :
رأَيتُ قُدورَ الصادِ حولَ بيوتِنا
قال : والصَّيَداءُ : حَجَرٌ أبيضُ يُعمَل منه البِرَام . والصَّيْدانُ : بِرامُ الحجارة ، وأنشد :
وسُودٍ من الصِّيدانِ فيها مَذانِبُ
وقال النَّضْرُ : الصيْداء : الأرض التي تُربتُها حمراءُ غليظةُ الحجارة مستويةٌ بالأرض .
وقال أبو عُبَيد : هي الأرض الغليظة .
وقال أبو خَيْرة : الصيْداءُ : الحَصَى ، وقال الشَّمَّاخ :
حَذاها من الصيْداءِ نعلاً طِراقُها
حَوامِي الكُراع المُؤْيدات العَشَاوِزِ
أي : حَذاها حَرَّةً نِعالها الصّخور .
شمر عن أبي عمرو قال : الصَّيْداءُ : الأرض المستوية ، وإذا كان فيها حَصًى فهو قاع . قال . وكان في البُرْمة صِيْدان وصَيْدَاء يكون فيها كهيئة بَريق الفضّة ، وأجوده ما كان كالذّهب وأنشد :
طِلْحٌ كضاحِية الصَّيْداءِ مَهْزولُ
قال : وصَيْدانُ الحَصَى : صغارُها .
وقال الأصمعيّ : الصَّيْدان والصَّيْدء : حَجرٌ أبيض تَعمَل منه البِرَام .
وقال بعضهم : الصَّيْدانُ : النُّحاس ، قال كعب :
وقِدْراً تَغْرَق الأَوْصالَ فيه
من الصَّيْدان مُترَعَةً رَكُودا
وصد : قال الله جلّ وعزّ : ( وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالوَصِيدِ ) ( الكهف : 18 ) ، قال الفرّاءُ : الوَصِيدُ والأصيد لُغتان ، الفِناء مِثلُ الوِكاف والإكاف ، وهما العِناء .
وقال ذلك يونس ، وقولهم : ( الاَفْئِدَةِ إِنَّهَا عَلَيْهِم مُّؤْصَدَةٌ ) ( الهمزة : 8 ) ، وقرىء ( مُوصَدة ) .
 ( أصد ) : قال ابن السِّكيت : قال أبو عبيدة : أَصَدْتُ وأَوْصَدْتُ : إذا أطبَقْتَ ، ومعنى مؤصَدَة : أي : مطبقةٌ عليهم .
وقال الليثُ : الإصاد والأُصُد بمنزلة المُطْبَق ، يقال : أطبق عليهم الإصادَ والوِصاد والآصِدة .
وقال ثعلب : الأُصْدةُ : الصُّدْرة ، وأنشد :
مثل البِرَام غَدا في أُصْدَةٍ خَلَقٍ
لَم يستَعِنْ وحوامي الموتِ تَغْشاه
أبو عبيد عن الأحمر : الأصِيدُ : الفِناء : وآصَدْت البابَ وأَوْصَدْته : إذا أغلقْتَه .
وقال الأمويّ : الأصِيدةُ كالحَظيرة تعمل .
وقال أبو مالك : أصَدَتْنا مُذ اليومِ ، أي : آذَبَتْنا إصادَةً . وفي ( النوادر ) : وَصَدْتُ بالمكان أَصِد ، ووتَدْتُ أَتِد : إذا ثَبَتَ .
ديص : قال الليث : داصت الغُدَّة بين اللحم والجلد تَدِيصُ . قال : والانْدِياصُ : الشّيءُ يَنسَل من يَدِك ، تقول : انْدَاصَ علينا بشرِّه . وإنّه لمُنْداص بالشرّ ، أي : مفاجِىءٌ به ، وقّاعٌ فيه .
أبو عبيد عن أبي زيد : داصَ يَدِيص دَيْصاً : إذا فَرّ .
وقال الأحمر مِثلَه . قال : والداصَةُ منه .
أبو العبّاسَ عن ابن الأعرابيّ قال : الدَّيْصُ : نَشاطُ السّائس . وداصَ الرجُل : إِذا خَسّ بعد رِفْعة .
الأصمعيّ : رجلٌ دَيّاصٌ : إذا كنتَ لا تَقدر أن تَقبِض عليه من شدّة عَضَلِه .

##### Türkçe

ص د ( **و ا ي ء** )
**صدى** ، **صدأ** ، **صيد** ، **صاد** ، **وصد** ، **أصد** ، **ديص** ، **دصا** : (kullanılanlar).

**صدى** **صدأ** : Allah (azze ve celle) dedi: ( وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) (الأنفال: 35).
İbn **عَرَفة** dedi: **التَّصدِيةُ** **الصَدى**’dandır; o, dağın sana geri çevirdiği sestir.
Dedi: **المُكَاءُ** ve **التَّصْدِية** namaz değildir; fakat Allah, onların, kendilerine emrolunan namazın yerine **المُكَاءَ** ve **التَّصْدية**’yi koyduklarını haber verdi.
Dedi: Bu, senin “Falanca bana vuruş ve mahrumiyetle yardım etti” demen gibidir; yani bu ikisini, yardım ve bağışın yerine koydu; ve bu, **الفَرَزْدَق**’ın sözü gibidir:
قَرَيْناهُم المَأْثُورةَ البِيضَ قَبْلَها
يَثُجُّ العُروقَ الأَيْزَنِيُّ المثقَّف
Yani: ikramın bedeli olarak onlara kılıçları ve mızrakları yaptık.
Ebû’l-‘Abbâs **المبَرِّد** dedi: **الصَّدَى** altı vecih üzeredir: birincisi: ölünün kabrinde kalan şeydir; o da cesedidir.
**النَّمِر** b. **تَولَب** dedi:
أعاذِلُ إن يُصْبِحْ صَدايَ بقَفْرةٍ
بعيداً نَآني ناصِرِي وقَرِيبي
Onun **صَداه**’ı: bedeni ve cesedidir. Ve onun sözü: **نآني**; yani: benden uzaklaştı.
Dedi: ikinci **الصدَى**: başın iç dolgusudur; ona **الهامةُ** ve **الصَّدَى** denir. Araplar derlerdi ki: ölülerin kemikleri **هَامةً** olur da uçar.
Ebû ‘Ubeyde derdi: onların, ölünün **هامة**’sından, çürüdüğü zaman çıkan o kuşa: **الصَّدَى** adını verdiklerini; çoğulu **أَصْداء**’dır.
Ebû **دُوَاد** dedi:
سُلِّط الموتُ والمَنونُ عليهمْ
فلهمْ في صَدَى المَقابر هامُ
**لَبيد** dedi:
فليسَ الناسُ بَعدَك في نَقيرٍ
وليسوا غيرَ أَصْداءٍ وَهَامِ
Üçüncüsü: **الصَّدَى**: baykuşun erkeğidir. Araplar derlerdi ki: bir maktul öldürülür de onunla kısas alınmazsa, başından baykuş gibi bir kuş çıkar; o **الهامة**’dır; erkeği **الصَّدَى**’dır; kabri üzerinde “Bana su verin, bana su verin” diye bağırır; katili öldürülürse bağırışından vazgeçer. Ondandır şairin sözü:
أَضْرِبْكَ حتّى تَقولَ الهامةُ اسقُونِي
Dördüncüsü: **الصَّدَى**: dağın sesinden geri dönen şeydir. Ondandır **امرىء القيس**’in, silinmiş bir evi vasfederken sözü:
صَمَّ صَداها وَعَفَا رَسْمُها
واستَعْجَمتْ عن منطقِ السّائلِ
Araplar der:
صُمّي ابنة الجبل
مهما يُقَل تَقُلْ
Münzirî bana, Hammâdî’den, o da Asma‘î’nin kardeş oğlundan, o da amcasından haber verdi; dedi: Araplar der: **الصَّدَى** **الهامة**’dadır; **السَّمْعُ** **الدِّماغ**’dadır; “Allah bunun **صداه**’ını sağır etsin.”
Ebû’l-Fadl bana, Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den rivayetle, onun **سدوس بن ضباب**’a ait olarak inşad ettiğini inşad etti:
إني إلى كل أيسار ونَادبة
أدعو حُبَيشاً كما تدعو ابنة الجبل
Yani: onu, **ابنة الجبل** ile seslenildiği gibi yüceltirim.
Ve denildi: **ابنة الجبل** yılandır. Ve denildi: büyük musibettir.
Ondan sonraki beyit, bu birinci sözü tahkik eder:
إن تَدَعْه مَوْهناً بجابته
عاري الأشاجع يسعى غير مشتَمِل
Diyor ki: **حبيش** cebesine, **الصدى**’nın acele ettiği gibi acele eder; o da dağın sesidir.
**المبرّد** dedi: **الصَّدَى** ayrıca susuzluktur.
Denir: **صَدِي** adam **يَصْدَى** **صدًى**; o halde o **صدٍ** ve **صادٍ** ve **صيدان**’dır. Ve inşad etti:
ستعلم إن متنا غداً أيّنا الصّدِي
Başkası dedi: **الصدَى**: şiddetli susuzluktur. Denir: o, ancak **الدِّماغ** kuruyuncaya kadar şiddetlenir. Bu yüzden susuzluktan ölenin alın derisi yarılır.
Ve denir: kadın **صَدْيَا** ve **صادِيةٌ**.
Altıncı **الصَّدَى**: onların “Falanca **صَدَى مالٍ**” sözüdür: onu idare etmede yumuşak huylu olduğu zaman.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Amr dedi: “O, **لَصَدَى مالٍ**’dır” denir: onunla ve onun maslahatlarıyla âlim olduğu zaman. Benzeri: “o, **إزاَءُ مالٍ**’dır.”
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الصَّدَى** ayrıca: bedeni latif olan adamdır.
İyâdî bana, Şemir’den haber verdi: Ebû ‘Ubeyd bu harfi hemzesiz rivayet etti; ben onu hemzeli görüyorum; sanki **الصَّدَى** **الصَّدَع**’da bir lugattır; o, cismi latif olandır.
Dedi: Ondandır hadiste gelen: ( **صَدَأٌ من حديدٍ** ) Ali’nin zikrinde.
Dedim: Ebû ‘Ubeyd bu harfi, Şemir’in tefsir ettiği gibi olmayan bir şekilde tefsir etti.
Asma‘î’den rivayet edildi ki Hammâd b. Seleme onu: ( **صدأ من حديد** ) diye rivayet etti.
Dedi: Başkası onu: ( **صَدَع من حديد** ) diye rivayet etti; bunun üzerine ‘Umer: **وَادفْرَاه** dedi.
Asma‘î dedi: **الصَّدَأ** manaya daha benzer; çünkü **الصَّدَأ** **ذَفَرٍ** aletidir; **الصَّدَع**’ın **ذَفَر**’i yoktur. O, şeyin kokusunun keskinliğidir; kötü de olsa iyi de olsa. **الدّفَرُ** ise **الدال** ile, yalnızca pis kokudadır.
Dedim: Şemir’in gittiği şeyin manası güzeldir. Ali’yi kastetti: savaşlara hafifçe atılır, tembellik etmez; ve o, şiddetli yiğitliği ve cesareti sebebiyle demirdir. Allah (azze ve celle) dedi: ( بِالْقِسْطِ وَأَنزْلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ ) (الحديد: 25).
**الليث** dedi: **الصَّدَى**: **الهام**’ın erkeğidir. **الصَّدَى**: bizzat **الدِّماغ**’dır.
Ve denir: bilakis o, **الدّماغ**’dan işitmenin konulduğu yerdir; bu yüzden “Allah onun **صَدَاه**’ını sağır etsin” denir.
Dedi: Ve denildi: bilakis “Allah onun **صداه**’ını sağır etsin”, çağıranın sesine cevap veren sesin **صَدَى**’sındandır.
Dedi: Ve **رؤبة** dedi, **الصَّدَى**’nın **الدِّماغ** olduğunu söyleyeni tasdik ederken:
لِهامِهِمْ أَرُضُّهُ وأَنْقُّخُ
أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدَى وأَصْمَخُ
Dedi: **الصَّدَاة** **المُتَصَدِّي** için bir fiildir; o, başını ve göğsünü kaldırır; şeye karşı durur, ona bakar. Ve **الطِّرِمّاح**’a ait olarak inşad etti:
لها كلَّما صاحت صداةٌ ورَكْدَةٌ
Bir **هامة**’yı vasfeder: bağırdığı zaman bir kere karşı durdu, başka bir kere durdu.
Dedi: **التَّصْدِيةُ**: bir insanı bununla işittirmek için elini ele vurmandır; o, ( مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) (الأنفال: 35) sözündendir; o, alkıştır; tefsiri **مُضاعَف الصاد**’da geçti.
Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( الْعَالَمِينَ ( ) وَالْقُرْءانِ ) (ص: 1).
**الزّجّاج** dedi: Kim ( **صاد** ) okursa, onun için iki vecih vardır: birincisi: o, durulan bir heceleme olduğundan, iki sâkinin birleşmesi sebebiyle kesrelenmiştir. İkincisi: o, **المُصاداةِ**’dan bir emirdir; “Kur’an’ı amelinle **صادِ** et” manasında; yani: karşıla.
Denir: **صادَيْتُه**; yani: onu karşıladım; ve ona denk oldum.
Dedi: Kıraat: ( **صادْ** ), **الدال**’ın sükûnu ile: üzerinde durmaktır.
Ve denildi: manası: “Allah doğrudur.”
Ve denildi: manası: yemindir; ve **صاد** sûrenin ismi olur, munsarif olmaz.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **صاديْتُ** adamı ve **داجَيْتُه** ve **دارَيْتُه** bir manadadır.
Ebû’l-‘Abbâs **المُصاداة** hakkında dedi: Kûfe ehli dedi: o, **المداراة**’dır.
Asma‘î dedi: o, şeyle ilgilenmektir.
Araplardan bir adam, bir devesi doğurduğunda, doğum sancısı çekince dedi:
بِتُّ أُصاديها طولَ لَيْلِي
Bu, onu bağlamayı çirkin gördüğü içindir; ona eziyet eder; yahut onu bırakır da ürker; yani yerde kaçar da kurt yavrusunu yer; işte bu, onun onu **مُصاداتُه**’dur.
Böylece çoban, develeri, susuzlukları tam olmadan önce susadıkları zaman, onları suya yaklaşmaktan men ederse, develerini **يُصادِي** eder.
**كُثَيِّر** dedi:
أيا عَزّ صَادِ القَلْبَ حتى يَوَدَّنِي
فؤادُكِ أو رُدِّي عليَّ فُؤَادِيَا
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: hurmalıklardan **الصَّوادي**: uzun olanlardır.
Ebû ‘Ubeyd dedi: ve **الصوادي** su içmeyenler de olabilir.
**ذو الرُّمّة** develeri vasfederken dedi:
مِثْلَ صَوَادِي النَّخْل والسَّيَالِ
Bir başkası dedi:
صَوادِياً لا تُمكِنُ اللُّصوصَا
“Falanca falancaya **يتصدّى** eder” sözünde denildi: o, onun **صَداه**’ını takip etmekten alınmıştır.
Ve onda başka bir söz vardır: o, **الصَّدَد**’den alınmıştır; **يتصدّى**’da iki **الدّال**’dan biri **ياء**’a çevrilmiştir; daha önce geçti.
**الصدأ** hemzelidir, maksûrdur; tab‘ ve pisliktir; demire biner.
Ebû ‘Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: **كتيبةٌ جَأْوَاءُ**: onun üst kısmı demirin **صَدَأَ**’ı olduğu zaman.
Demir **صَدِىء** oldu; **يَصْدَأ** **صَدَأً**.
**الليث** dedi: “O, **لَصاغِرٌ صَدِىءٌ**’dür” denir; yani: ayıp ve kınamanın **صدَأُ**’ı ona yapıştı.
Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den, develerin renkleri babında: devenin kumralına demirin **صدإ**’i gibi bir şey karışırsa o **الجُؤْوَة**’dir.
**الليث** dedi: **الصُّدْأَةُ**: siyaha çalan baskın bir sarılık rengidir; denir: at **أصْدأُ**; dişisi **صَدْآء**. Fiil iki vecih üzeredir: denir: **صَدِىءَ** **يَصْدأُ**; ve **أَصدأَني** **يُصْدِأُني**.
Dedi: **صُدَاءُ** (memdûd) Yemen’den bir kabiledir; onlara nisbet **صُدَاوِيٌّ**’dir; **الرَّهاويّ** menzilesinde. Dedi: Bu med, aslında **ياء** veya **واواً** olsa da nisbetle **واواً** yapılır; **الباءات**’ın birleşmesinden hoşlanmama sebebiyle. Görmüyor musun ki sen **رَحًى** ve **رَحَيان** dersin; **رَحًى**’nın elifinin **ياء** olduğunu bildin; ona nisbetle o illet sebebiyle **رَحَوِيّ** dediler.
Şemir: **الصَّدْءاءُ**: taşını **أصدأَ** kırmızı, siyaha çalan gördüğün yerdir; ancak kaba olur; yerde düz olmaz; **الصَّدْءاء** taşlarının altı kaba topraktır; bazen çamur ve taş olur.
Ebû ‘Ubeyd: iki adam hakkında, ikisi de fazilet sahibi olup birinin diğerine üstünlüğü bulunduğunda, onların mesellerinden sözleri: “Su var; fakat **كَصدَّاء** gibi değil.” Münzirî bunu bana böyle okuttu.
Ebû’l-Heysem’den, **الدَّال**’ı şeddeli ve med ile. Ve meselin, **قَذُورَ** bint Kays b. Hâlid eş-Şeybânî’ye ait olduğunu zikretti; o, **لَقيط** b. **زُرارة**’nin hanımı idi; ondan sonra kavminden bir adam onunla evlendi; bir gün ona dedi: “Ben mi daha güzelim yoksa **لَقيطٌ** mu?” O dedi: “Su var; fakat **كَصدّاء** gibi değil”; yani: sen güzelsin, fakat onun gibi değilsin.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **المفضّل** dedi: **صَدّاء**: bir kuyudur; onların yanında suyundan daha tatlı su yoktur. **ضِرارُ** b. ‘Amr es-Sa‘dî onun hakkında der:
وإني وتَهْيَامِي بزينبَ كالذي
يُطالب من أَحْواضِ صدَّاءَ مَشربَا
Dedi: Bilmiyorum, **صدّاء** **فعَّال** mı yoksa **فَعْلاء** mı; eğer **فَعَّال** ise **صَدا يَصدو**’dan yahut **صَدِيَ يَصدَى**’dandır.
Şemir dedi: **صَدا الهامُ يَصدُو**: bağırdığı zaman. Eğer **صَدَّاءُ** **فَعْلاَء** ise, o, muzâ‘af’tandır; onların **صَمَّاء** demeleri gibi, **الصَّمَم**’den.
Ebû ‘Ubeyd, **العَدَبَّس**’ten: **الصَّدَى** geceleri ötüşen, sıçrayışlarla sıçrayan ve uçan kuştur.
Dedi: insanlar onu **الجُنْدُب** görürler; hâlbuki o, bozkırlarda bulunan **الصَّدَى**’dır. **الجُندب** ise **الصَّدَى**’dan daha küçüktür; bozkırlarda bulunur. Dedi: **الجُدْجُد** de geceleri öten şeydir.
**صيد**: denir: **صادَ** avı **يَصيدُه** **صَيْداً**: onu aldığı zaman. Ve **صِدْتُ** falancayı **صَيْداً**: onun için onu avladığın zaman; senin “Onun için bir ihtiyaç aradım” demen gibi; yani: onu onun için aradım.
**الليث** dedi: **مِصْيَدَةٌ**: onunla avlanılan şeydir. Dedi: o, **المِصْيَدَة**’dir; çünkü o, illetli **ياء**’ın kızlarındandır. **المصيدة**’nin çoğulu, hemzesiz **مصايد**’dir; **معايشَ**’in, **معيشة**’nin çoğulu olması gibi.
Araplar der: devekuşu yumurtası avlamak için çıktık ve **الكَمْأَة** avlarız. Ondan ifti‘âl: **الاصطياد**’dır. Denir: **اصطادَ** **يَصطاد**; o halde o **مُصطاد**’dır; ve **المَصيدُ** da **مصْطادٌ**’dır. Ve falanca vahşi hayvanı **يتصيَّد** ederek çıktı; yani: onun avını ister.
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الصادُ** ve **الصِّيد** ve **الصُيَدُ**: develerin başlarında isabet eden bir hastalıktır; burunlarından köpük gibi bir şey akar; o sırada başlarıyla yükselirler.
Dedi: **الصِّيد** ayrıca **الأَصْيد**’in çoğuludur.
**الليث** dedi: **الصَّيَد**: **الأصيَد**’in masdarıdır; onun iki manası vardır. Denir: **مَلِكٌ أَصيَدُ**: insanlara sağa sola dönüp bakmaz. **الأصيَد** ayrıca: hastalık ve benzeri bir şeyden dolayı insanlara sağa sola dönüp bakmaya güç yetiremeyendir.
Fiil: **صَيِد** **يَصْيدُ**.
Dedi: Hicaz ehli **واو** ve **ياء**’ı ispat eder; mesela: **صَيِد** ve **عَوِد**; başkaları ise: **صَادَ** **يَصادُ** ve **عارَ** **يَعار** der.
Dedi: **الصَّيَد**’in ilacı: iki gözünün arasını dağlamaktır; böylece **الصيَد** gider. Ve inşad etti:
أَشفِي المجانين وأَكْوي الأصْيدا
Ebû ‘Ubeyd: **الصادُ**: sarı ve bakır kazanlardır.
Hassân b. Sâbit dedi:
رأَيتُ قُدورَ الصادِ حولَ بيوتِنا
Dedi: **الصَّيَداءُ**: ondan **البِرَام** yapılan beyaz taştır. **الصَّيْدانُ**: taşların **بِرام**’ıdır. Ve inşad etti:
وسُودٍ من الصِّيدانِ فيها مَذانِبُ
**النَّضْرُ** dedi: **الصيْداء**: toprağı kırmızı, taşı kaba, yerde düz olan arazidir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: o, kaba arazidir.
Ebû Hayra dedi: **الصيْداءُ**: çakıldır. **الشَّمَّاخ** dedi:
حَذاها من الصيْداءِ نعلاً طِراقُها
حَوامِي الكُراع المُؤْيدات العَشَاوِزِ
Yani: ona, ayakkabıları kayalar olan bir **حَرَّةً** giydirdi.
Şemir, Ebû ‘Amr’dan: **الصَّيْداءُ**: düz arazidir; eğer onda çakıl varsa o **قاع**’dır. Dedi: ve tencerede **صِيْدان** ve **صَيْدَاء** olur; onda gümüş parıltısı gibi bir şey olur; en iyisi altın gibi olandır. Ve inşad etti:
طِلْحٌ كضاحِية الصَّيْداءِ مَهْزولُ
Dedi: **وصَيْدانُ الحَصَى**: onun küçükleridir.
Asma‘î dedi: **الصَّيْدان** ve **الصَّيْدء**: ondan **البِرَام** yapılan beyaz taştır.
Bazıları dedi: **الصَّيْدانُ**: bakırdır. Ka‘b dedi:
وقِدْراً تَغْرَق الأَوْصالَ فيه
من الصَّيْدان مُترَعَةً رَكُودا
**وصد**: Allah (azze ve celle) dedi: ( وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالوَصِيدِ ) (الكهف: 18). **الفرّاءُ** dedi: **الوَصِيدُ** ve **الأصيد** iki lugattır; avlu; **الوِكاف** ve **الإكاف** gibi; ikisi de **العِناء**’dır.
Bunu Yûnus da söyledi. Ve onların sözü: ( الاَفْئِدَةِ إِنَّهَا عَلَيْهِم مُّؤْصَدَةٌ ) (الهمزة: 8); ve ( **مُوصَدة** ) diye de okundu.
( **أصد** ): İbnü’s-Sikkît dedi: Ebû ‘Ubeyde dedi: **أَصَدْتُ** ve **أَوْصَدْتُ**: kapattığın zaman. Ve **مؤصَدَة**’nin manası: yani: üzerlerine kapatılmış.
**الليثُ** dedi: **الإصاد** ve **الأُصُد** **المُطْبَق** menzilesindedir. Denir: üzerlerine **الإصادَ**’ı ve **الوِصاد**’ı ve **الآصِدة**’yi kapattı.
Sa‘leb dedi: **الأُصْدةُ**: **الصُّدْرة**’dir. Ve inşad etti:
مثل البِرَام غَدا في أُصْدَةٍ خَلَقٍ
لَم يستَعِنْ وحوامي الموتِ تَغْشاه
Ebû ‘Ubeyd, Ahmer’den: **الأصِيدُ**: avludur. Ve kapıyı **آصَدْت** ve **أَوْصَدْت**: onu kapattığın zaman.
Emevî dedi: **الأصِيدةُ** bir çit gibi yapılır.
Ebû Mâlik dedi: “Bize bugünden beri **أصَدَتْنا**”; yani: bizi **إصادَةً** ile incitti. **النوادر**’de: “Mekânda **وَصَدْتُ** **أَصِد** ve **وتَدْتُ** **أَتِد**”: sabit kaldığın zaman.
**ديص**: **الليث** dedi: et ile deri arasında bez şişti, **داصت** **تَدِيصُ**. Dedi: **الانْدِياصُ**: elinden sıyrılan şeydir. Dersin: “Bize şerriyle **انْدَاصَ**.” Ve o, şerle **لَمُنْداص**’tır; yani: onunla ansızın gelen, ona dalandır.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **داصَ** **يَدِيص** **دَيْصاً**: kaçtığı zaman.
Ahmer de onun benzerini söyledi. Dedi: ondan **الداصَةُ**.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدَّيْصُ**: seyisin çevikliğidir. Ve adam **داصَ**: yükselişten sonra alçaldığı zaman.
Asma‘î: adam **دَيّاصٌ**: sertliğinin şiddetinden onu yakalamaya güç yetiremediğin zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والصاد وما يثلثهما)
(وصع) الواو والصاد والعين: كلمة واحدة، هي الوَصَْع: طائر صغيرٌ. وفي الحديث: "إنَّ إسرافِيلَ يتواضَعُ لله حتَّى يَصِيرَ مثل الوَصَْع([1])".
(وصف) الواو والصاد والفاء: أصلٌ واحد، هو تحْليَةُ الشَّيء. ووصَفْتُه أصِفُه وَصْفاً. والصِّفَة: الأمَارة اللاَّزِمةُ للشّيء، كما يقال وَزَنتُه وَزْناً، والزِّنَة: قَدْرُ الشَّيء. يقال اتَّصَفَ الشَّيءُ في عَينِ النّاظر: احتَملَ أن يُوصَف.
وأمَّا قولُهم: وصَفَت النّاقةُ وُصوفاً، إذا أجادت السّيرَ فهو [من قولهم] للخـادم وصيف، وللخادمة وصيفة. ويقال أوْصَفَت الجاريةُ؛ لأنَّهما يُوصَفان عند البَيع.
(وصل) الواو والصاد واللام: أصلٌ واحد يدلُّ على ضمِّ شيءٍ إلى شيءٍ حَتَّى يَعْلَقَه. ووَصَلْتُه به وَصْلاً. والوَصل: ضِدّ الهِجْران. ومَوْصِلُ البعير: ما بين عَجُزِه وفَخذه. والواصِلَة في الحديث: التي تَصِلُ شَعْرَها بشعرٍ آخَرَ زُوراً. ويقول وصَلْتُ الشّيء وصلاً، والموصول به وِصْلٌ بكسر الواو.
ومن الباب الوَصِيلة: العِمارة والخِصْب. لأنَّها تَصِلُ النّاسَ بعضَهم ببعض، وإذا أجْدَبوا تفَرَّقُوا. والوَصيلة: الأرض الواسعة، كأنَّها وُصِلَت فلا تَنقطِع. أمَّا الوَصِيلة من الغَنَم في قوله تعالى: ﴿وَلاَ وَصِيلةٍ وَلا حامٍ﴾ [المائدة 103]....([2])
(وصم) الواو والصاد والميم: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْرٍ وضَعْف. ووجد توصيماً في جَسدِه، أي تكسيراً وفَترةً وكَسَلاً. قال:
وإذا رُمْتَ رَحيلاً فارتحِلْ *** واعصِ ما يأمُرُ توصيمُ الكَسَلْ([3])والوَصْم: الصَّدعُ غَير بائن. يقال: أصابَ القناةَ وَصْمٌ.
ويُحمَل على هذا فيقال للعار والعَيب: وَصْم. قال:
فإنْ تك جَرْمٌ ذاتَ وصمٍ فإنّنا *** دَلَفْنا إلى جرمٍ بِألأَمَ من جَرمِ([4])
(وصي) الواو والصاد والحرف المعتلّ: أصلٌ يدلُّ على وَصلِ شيءٍ بشيء. ووَصَيْتُ الشَّيءَ: وصَلْتُه. ويقال: وطِئْنا أرضاً واصيةً، أي إنَّ نَبتَها متَّصلٌ قد امتلأَتْ منه. ووَصَيْتُ اللّيلَةَ باليوم: وصَلْتُها، وذلك في عملٍ تَعمَلُه. والوصِيَّة من هذا القياس، كأنّه كلامٌ يُوصَى أي يُوصَل. يقال: وصَّيْتُه توصيةً، وأوصَيْتُه إيصاء.
(وصب) الواو والصاد والباء: كلمةٌ تدلُّ على دَوامِ شيء. ووَصَبَ الشَّيءُ وصوباً: دام. ووَصَبَ الدِّينُ: وَجَب. ومَفَازةٌ واصِبة: بعيدةٌ لا غايةَ لها. وفي كتاب الله تعالى: ﴿وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ﴾ [الصافات 9]، أي دائم. والوَصَب: المرضُ المُلازم الدَّائم. رجلٌ وصِبٌ ومُوَصَّبٌ: دائم الأوصاب.
(وصد) الواو والصاد والدال: أصلٌ يدلُّ على ضمِّ شيءٍ إلى شيء. وأوصَدْتُ البابَ: أغْلَقْتُهُ. والوَصيد: النَّبْت المتقارِبُ الأصول. والوصيد: الفِناء لاتِّصاله بالرَّبع. والمُوصَد: المُطْبَق. وقال تعالى: ﴿إنَّها عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ﴾ [الهمزة 8].
(وصر) الواو والصاد والراء: كلمةٌ واحدة. قال الخليل: الوَصِيرة: الصّكّ. ويقال الوِصْر: السِّجِلُّ يكتُبه الملك لِمَنْ يُقْطِعُه([5]). وفي بعض الحديث: "إنَّ هذا اشتَرَى مِنِّي أرضاً وقَبَضَ مِنِّي وِصْرَها، فلا هو يردُّ([6]) عَلَيَّ الوِصْر ولا يعطيني الثمن".
---------------------__
([1]) في اللسان: "إن العرش على منكب إسرافيل، وإنه ليتواضع لله حتى يصير مثل الوصع. يروى بفتح الصاد وسكونها".
([2]) كذا وردت العبارة مبتورة في الأصل. وفي المجمل: "والوصيلة من الغنم كانوا... هم الشاة ذكرا قالوا: هذا لآلهتنا، فيقربونه، فإذا ولدها ذكرا وأنثى قالوا: وصلت... ها من أجلها" الكتابة مبتورة في المجمل أيضاً.
([3]) للبيد في ديوانه 12 طبع 1881 واللسان (وصم).
([4]) أنشده في المجمل واللسان (وصم).
([5]) ذكر في اللسان "الوصير" و"الوصر" وقال: "كلتاهما فارسية معربة".
([6]) في الأصل: "يرد" صوابه من المجمل واللسان. ولفظ المجمل: "فهو لا يرد عليَّ الوصر ولا يعطيني الثمن" ولفظ اللسان: فلا هو يعطيني الثمن ولا هو يرد الوصر".

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الصاد** وما يثلثهما)
(**وصع**) **الواو** ve**الصاد** ve**العين**: tek bir kelimedir; o da **الوَصَْع**’dır: küçük bir kuştur. Hadiste: “Şüphesiz **إسرافِيلَ** Allah için tevazu eder; ta ki **الوَصَْع** gibi oluncaya kadar([1]).”

(**وصف**) **الواو** ve**الصاد** ve**الفاء**: tek bir asıldır; o da şeyin süslenmesidir. “Onu vasfettim”: onu vasfederim; **وَصْفاً** (vasfetme) ile. **الصِّفَة**: şey için lâzım olan alâmettir; nitekim “Onu tarttım” **وَزْناً** (tartma) ile; **الزِّنَة**: şeyin miktarıdır. Denir: Şey, bakanın gözünde **اتَّصَفَ** etti: vasfedilmeyi ihtimal etti.

Onların sözüne gelince: “Dişi deve **وصَفَت** **وُصوفاً** etti”; eğer yürüyüşü güzel yaptıysa; bu, [onların sözünden] hizmetkâr için **وصيف** ve hizmetçi kadın için **وصيفة** (denmesindendir). Ve denir: Cariye **أوْصَفَت** etti; çünkü ikisi satışta vasfedilirler.

(**وصل**) **الواو** ve**الصاد** ve**اللام**: tek bir asıldır; bir şeyi bir şeye katmaya delâlet eder; ta ki ona yapışsın. “Onu onunla birleştirdim” **وَصْلاً** ile. **الوَصل**: **الهِجْران**’ın zıddıdır. Devenin **مَوْصِلُ**’i: sağrısı ile uyluğu arasındaki şeydir. Hadiste **الواصِلَة**: saçını başka bir saçla yalan olarak birleştiren kadındır. Ve “Şeyi birleştirdim” **وصلاً** der; onunla birleştirilen ise **وِصْلٌ**’dür; **الواو**’nun kesresiyle.

Babdan **الوَصِيلة**: imar ve bolluktur. Çünkü o, insanları birbirine bağlar; kuraklığa düştüklerinde dağılırlardı. Ve **الوَصِيلة**: geniş arazidir; sanki birleştirilmiş de kesilmez. Allah Teâlâ’nın sözündeki koyundan **الوَصِيلة**’ye gelince: ﴿وَلاَ وَصِيلةٍ وَلا حامٍ﴾ [المائدة 103]....([2])

(**وصم**) **الواو** ve**الصاد** ve**الميم**: kırılma ve zayıflığa delâlet eden sahih bir asıldır. “Bedeninde **توصيماً** buldu”; yani kırılma ve gevşeklik ve tembellik. Dedi ki:
وإذا رُمْتَ رَحيلاً فارتحِلْ *** واعصِ ما يأمُرُ توصيمُ الكَسَلْ([3])
Ve **الوَصْم**: belirgin olmayan çatlak. Denir: Mızrağa **وَصْمٌ** isabet etti.

Buna hamledilir de ayıp ve kusur için **وَصْم** denir. Dedi ki:
فإنْ تك جَرْمٌ ذاتَ وصمٍ فإنّنا *** دَلَفْنا إلى جرمٍ بِألأَمَ من جَرمِ([4])

(**وصي**) **الواو** ve**الصاد** ve illetli harf: bir şeyi bir şeye bağlamaya delâlet eden bir asıldır. “Şeyi **وَصَيْتُ**”: onu birleştirdim. Ve denir: **واصيةً** bir toprağa bastık; yani bitkisi bitişiktir; ondan dolmuştur. “Geceyi gündüze **وَصَيْتُ**”: onu birleştirdim; bu, yaptığın bir iştedir. **الوصِيَّة** bu kıyastandır; sanki o, **يُوصَى** yani birleştirilen bir sözdür. Denir: Onu **وصَّيْتُه** **توصيةً** ile; ve onu **أوصَيْتُه** **إيصاء** ile.

(**وصب**) **الواو** ve**الصاد** ve**الباء**: bir şeyin devamına delâlet eden bir kelimedir. Şey **وَصَبَ** etti **وصوباً**: devam etti. Din **وَصَبَ** etti: vacip oldu. **واصِبة** bir çöl: uzak, sonu olmayan. Allah’ın kitabında: ﴿وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ﴾ [الصافات 9]; yani daim. **الوَصَب**: lâzım olan daim hastalıktır. **وصِبٌ** ve **مُوَصَّبٌ** bir adam: daim ağrıları olan.

(**وصد**) **الواو** ve**الصاد** ve**الدال**: bir şeyi bir şeye katmaya delâlet eden bir asıldır. Kapıyı **أوصَدْتُ**: onu kapattım. **الوَصيد**: kökleri birbirine yakın bitkidir. Ve **الوصيد**: avlu; konakla bitişik olmasından dolayı. Ve **المُوصَد**: kapatılıp örtülmüş olan. Ve Teâlâ dedi: ﴿إنَّها عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ﴾ [الهمزة 8].

(**وصر**) **الواو** ve**الصاد** ve**الراء**: tek bir kelimedir. **الخليل** dedi: **الوَصِيرة**: senettir. Ve denir: **الوِصْر**: hükümdarın, kendisine iktâ verdiği kimse için yazdığı sicildir([5]). Bazı hadiste: “Şüphesiz bu, benden bir arazi satın aldı ve benden onun **وِصْرَ**’ını kabzetti; artık ne **الوِصْر**’ı bana geri çeviriyor([6]) ne de bana bedeli veriyor.”

---------------------__
([1]) **اللسان**’da: “Şüphesiz arş **إسرافيل**’in omzu üzerindedir; ve o, Allah için tevazu eder; ta ki **الوصع** gibi oluncaya kadar. **الصاد**’ın fethasıyla ve sükûnuyla rivayet olunur.”
([2]) İbare asılda böylece kopuk olarak geldi. **المجمل**’de: “Koyundan **الوصيلة**: onlar ... erkek bir koyun derlerdi: bu ilâhlarımız içindir, derlerdi; onu kurban ederlerdi; eğer onun doğurduğu erkek ve dişi olursa derlerdi: **وصلت** ... onu onun yüzünden” yazı **المجمل**’de de kopuktur.
([3]) **لبيد**’indir; divanında 12, 1881 baskısı ve **اللسان** (**وصم**).
([4]) **المجمل** ve **اللسان** (**وصم**)’da onu inşad etti.
([5]) **اللسان**’da “**الوصير**” ve “**الوصر**” zikretti ve dedi: “İkisi de Arapçalaştırılmış Farsçadır.”
([6]) Asılda: “**يرد**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır. **المجمل** lafzı: “Artık o, bana **الوصر**’ı geri çevirmez ve bana bedeli vermez.” **اللسان** lafzı: “Artık o, bana bedeli vermez ve o, **الوصر**’ı geri çevirmez.”

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الوصيدة: حجرة تجعل للمال في الجبل، يقال: أوصدت الباب وآصدته. أي: أطبقته وأحكمته، وقال تعالى: ﴿عليهم نار موصدة﴾ [البلد/20] وقرئ بالهمز (وهي قراءة أبي عمرو وحفص وحمزة ويعقوب وخلف. الإتحاف ص 439) : مطبقة، والوصيد المتقارب الأصول.

##### Türkçe

- **الوصيدة**: Dağda mal için yapılan oda; denilir ki: **أوصدت الباب** ve **آصدته**. Yani: onu kapattım ve onu sağlamlaştırdım. Yüce Allah dedi ki: ﴿عليهم نار **موصدة**﴾ [البلد/20] ve hemze ile okunmuştur (ve o, Ebû Amr, Hafs, Hamza, Ya‘kūb ve Halef’in kıraatidir. **الإتحاف** s. 439): kapatılmış; ve **الوصيد** kökleri birbirine yakın olan (şey).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ص د
‏"‏ باسط ذراعيه بالوصيد ‏"‏‏:‏ بالفناء وقيل‏:‏ بالباب‏.‏
قال مزرّد‏:‏ حملت عليه الهم والليل جانح تمام ولم يفتح لحيذ وصيدها وأوصد الباب‏:‏ أغلقه‏.‏
وأوصد القدر‏:‏ أطبقها‏.‏
وأوصدوا واستوصدوا‏:‏ اتخذوا وصيدة للغنم‏:‏ حظيرةً وغنمهم في الوصائد‏.‏
ومن المجاز‏:‏ أوصدوا على فلانٍ‏:‏ ضيّقوا عليه وأرهقوه وهو موصدٌ عليه‏.‏

##### Türkçe

و ص د
"باسط ذراعيه بالوصيد": avlu ile; ve denildi ki: kapı ile.

Muzarrad dedi ki:
Üzerine kederi ve yana yatmış geceyi yükledim; tamamlandı; ve onun için, onun **لحيذ**’ine ve onun **وصيد**’ine bir açılma olmadı.

Ve **أوصد** kapıyı: onu kapattı.

Ve **أوصد** tencereyi: onu sıkıca kapattı.

Ve **أوصدوا** ve **استوصدوا**: koyun için bir **وصيدة** edindiler: bir ağıl; ve onların koyunları **الوصائد**’dedir.

Ve mecazdan: **أوصدوا على فلانٍ**: ona daralttılar ve onu bunaltıp yordular; ve o, üzerine **موصدٌ** olandır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَصِيدُ: فِناءُ الدار والبيت. قال الله عز وجل: وكلبهم باسط ذِراعَيْهِ بالوَصِيدِ؛ قال الفراء: الوَصِيدُ والأَصيدُ لغتان مثل الوِكافِ والإِكافِ وهما الفِناءُ، قال: قال ذلك يونس والأَخفش.
والوَصِيدةُ: بيتٌ يُتخذ من الحجارة للمال في الجبال. والوِصادُ: المُطْبَقُ. وأَوْصَدَ البابَ وآصَدَه: أَغْلَقَه، فهو مُوصَدٌ، مثل أَوجَعَه، فهو موجَع. وفي حديث أَصحاب الغار: فوقع الجبل على باب الكَف فأَوْصَدَه أَي سَدَّه، من أَوْصَدْت الباب إِذا أَغلَقْتَه، ويروى: فأَوْطَدَه، بالطاء، وسيأْتي ذكره. وأَوصَد القِدْرَ: أَطْبَقَها، والاسم منهما جميعاً الوِصادُ؛ حكاه اللحياني. وقوله عز وجل: إِنها عليهم مُؤْصَدةٌ، وقرئ مُوصَدة، بغير همز. قال أَبو عبيدة: آصَدْتُ مُوصَدة، بغير همز. قال أَبو عبيدة: آصَدْتُ وأَوْصَدْتُ إِذا أَطْبَقْتَ، ومعنى مُؤْصَدةٌ أَي مُطْبَقَةٌ عليهم. وقال الليث: الإِصادُ والأَصِيدُ هما بمنزلة المُطْبَق. يقال: أَطْبَقَ عليهم الإِصادَ والوِصادَ والأَصِيدةُ. والوَصِيدة كالحظيرةِ تُتَّخَذُ للمال إِلا أَنها من الحجارة والحَظِيرةُ من الغِصنَة. تقول منه: اسْتَوْصَدْتُ في الجبل إِذا اتخذت الوَصيدة.
والمُوَصَّدُ: الخِدْرُ؛ أَنشد ثعلب:
وعُلِّقْتُ لَيْلَى، وهْيَ ذاتُ مُوَصَّدٍ،
ولم يَبْدُ لِلأَتْرابِ مِن ثَدْيِها حَجْمُ
وَوَصَدَ النَّسَّاجُ بعضَ الخَيْطِ في بعض وَصْداً وَوَصَّدَه: أَدْخَلَ اللُّحْمَةَ في السَّدَى. الوصَّادُ: الحائِكُ. وفي النوادر: وَصَدْتُ بالمكان أَصِدُ ووَتَدْتُ أَتِدُ إِذا ثَبَتَّ. ويقال: وَصَدَ الشيءُ ووَصَبَ أَي ثَبَتَ، فهو واصِدٌ ووَاصِبٌ، ومثله الصَّهْيَدُ. والصَّيْهَبُ: الحرُّ الشديدُ. والوصيدُ: النباتُ المتقاربُ الأُصولِ. ووَصَّدَه: أَغراه؛ وأَوصَدَ الكلب بالصَّيْدِ كذلك. والتوصِيدُ: التحذيرُ؛ وقوله أَنشده يعقوب:
ومُرْهَقٍ سالَ إِمْتاعاً بِوَصْدِته،
لم يَسْتَعِنْ، وحَوامِي المَوْتِ تَغْشاه
قال ابن سيده: لم يفسره. قال: وعندي أَنه إِنما عنى به خُبْتَه سَراوِيله، أَو غير ذلك منها، وقوله لم يَسْتَعِنْ أَي لم يَحْلِق عانتَه.

##### Türkçe

**الوَصِيدُ**: evin ve hane’nin avlusu. Aziz ve yüce Allah dedi ki: “Ve köpekleri, iki ön kolunu **الوَصِيدِ** üzerinde uzatmış (hâlde)”; el-Ferrâ dedi ki: **الوَصِيدُ** ve **الأَصيدُ** iki lehçedir; **الوِكافِ** ve **والإِكافِ** gibi; ikisi de avludur. Dedi ki: bunu Yûnus ve el-Ahfeş söyledi.

**والوَصِيدةُ**: dağlarda mal için taşlardan edinilen bir ev. **والوِصادُ**: kapatılmış olan. Ve **أَوْصَدَ** kapıyı ve **آصَدَه**: onu kapattı; o hâlde o **مُوصَدٌ**’dur; “onu acıttı, o hâlde o acıyan” gibi. Ve mağara arkadaşları hadîsinde: “Dağ, mağaranın kapısı üzerine düştü de onu **فأَوْصَدَه**”; yani onu kapadı; “kapıyı **أَوْصَدْتُ**” (yani) onu kapattığın zaman (denir). Ve rivayet olunur: “**فأَوْطَدَه**”, **الطاء** ile; ve onun zikri gelecektir. Ve **أَوصَد** tencereyi: onu kapattı; ikisinden de isim, ikisinden de birlikte **الوِصادُ**’dur; bunu el-Lihyânî nakletti. Ve Aziz ve yüce olanın sözü: “Şüphesiz o, onların üzerine **مُؤْصَدةٌ**’dir”; ve hemzesiz **مُوصَدة** diye okunmuştur. Ebû Ubeyde dedi ki: **آصَدْتُ** (hemzesiz) **مُوصَدة** (demektir). Ebû Ubeyde dedi ki: **آصَدْتُ** ve **أَوْصَدْتُ**, kapattığın zaman (denir); ve **مُؤْصَدةٌ**’nin mânası: onların üzerine kapatılmış, yani onların üzerine kapatılmıştır. El-Leys dedi ki: **الإِصادُ** ve **الأَصِيدُ**, kapatılmış olan mertebesindedir. Denir ki: onların üzerine **الإِصادَ**’ı ve **الوِصادَ**’ı ve **الأَصِيدةُ**’yi kapattı. Ve **الوَصِيدة** ağıl gibidir; mal için edinilir; ancak o taşlardandır, **الحَظِيرةُ** ise daldandır. Ondan dersin ki: dağda **اسْتَوْصَدْتُ**; yani **الوَصيدة** edindiğim zaman.

**والمُوَصَّدُ**: perde arkasındaki oda; Sa‘leb inşâd etti:
وعُلِّقْتُ لَيْلَى، وهْيَ ذاتُ مُوَصَّدٍ،
ولم يَبْدُ لِلأَتْرابِ مِن ثَدْيِها حَجْمُ

Ve dokumacı, ipliğin bir kısmını bir kısmına **وَصْداً** ile **وَصَّدَه**: atkıyı çözgünün içine soktu. **الوصَّادُ**: dokumacı. Ve nevâdirde: “Mekânda **وَصَدْتُ**; **أَصِدُ** (ve) **وَتَدْتُ**; **أَتِدُ**” (denir); sabit kaldığın zaman. Ve denir ki: **وَصَدَ** şey ve **وَصَبَ**; yani sabit kaldı; o hâlde o **واصِدٌ** ve **وَاصِبٌ**’dir; ve onun benzeri **الصَّهْيَدُ**’dir. **والصَّيْهَبُ**: şiddetli sıcak. Ve **الوصيدُ**: kökleri birbirine yakın olan bitki. Ve **وَصَّدَه**: onu kışkırttı; ve köpeği av ile **أَوصَدَ** da böyledir. **والتوصِيدُ**: sakındırma; ve onun sözü; Ya‘kûb onu inşâd etti:
ومُرْهَقٍ سالَ إِمْتاعاً بِوَصْدِته،
لم يَسْتَعِنْ، وحَوامِي المَوْتِ تَغْشاه

İbn Sîde dedi ki: onu açıklamadı. Dedi ki: ve benim yanımda, ancak onunla, onun şalvarlarının ağını, yahut ondan başka bir şeyi kastetti; ve “**لم يَسْتَعِنْ**” sözü: yani kasık kıllarını tıraş etmedi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ص د * * الوَصِيدُ * الفناء و * أَوْصدْتُ * الباب وآصدته أغلقته و * أُوصِدَ * الباب على ما لم يسم فاعله فهو * مُوْصَدٌ * وقوله تعالى ﴿إنها عليهم مؤصدة﴾ قالوا مطبقة

##### Türkçe

* و ص د * * **الوَصِيدُ** * avlu ve * **أَوْصدْتُ** * kapıyı ve **آصدته**: onu kapattım; ve * **أُوصِدَ** * kapı, faili adlandırılmayan şeye göre; o hâlde o * **مُوْصَدٌ** *dur. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿Şüphesiz o, onların üzerine **مُؤْصَدَةٌ**dur﴾ dediler: kapatılıp örtülmüş.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوصيد والأصيد لغتان مثل الوكاف والإكاف، نقله الفراء عن يونس والأخفش، وهما: الفناء، والجمع وصد ووصائد، وقيل: الوصيد: العتبة للباب والوصيد بيت كالحظيرة من الحجارة يتخذ في الجبال، للمال أي للغنم وغيرها، كالوصيدة، يقال: غنمهم في الوصائد. والوصيد: كهف أصحاب الكهف في بعض الأقوال، وبالوجوه الثلاثة فسر قوله تعالى  وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد  كذا في البصائر للمصنف، فلا وجه لإنكار شيخنا عليه. والوصيد أيضا: الجبل، أورده المصنف في البصائر. والوصيد: النبات المتقارب الأصول. ومن المجاز الوصيد: الضيق، كالموصد عليه وقد أوصدوا على فلان: ضيقوا عليه وأرهقوه، كما في الأساس.والوصيد: المطبق، كالوصاد. والوصيد: الذي يختن مرتين، أورده المصنف في البصائر. والوصيد: الحظيرة من الغصنة، بكسر الغين المعجمة وفتح الصاد المهملة، جمع غصن كما سيأتي، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، فإن الأصيدة والوصيدة لا تكون إلا من الحجارة، والذي من الغصنة تسمى الحظيرة، وقد بين هذا الفرق ابن منظور وغيره. ولما رأى المصنف في عبارة الأزهري والحظيرة من الغصنة بعد قوله إلا أنها من الحجارة ظن أنه معطوف على ما قبله، وليس كذلك فتأمل. والوصد، محركة، وضبطه الصاغاني بالفتح، وهو الصواب: النسج. والوصاد: النساج قال رؤبة:
  ما كان تحبير اليماني البراد
  يرجو وإن داخل كل وصاد
  نسجي ونسجي مجرهد الجداد يقال: وصد النساج بعض الخيط في بعض وصدا، ووصده: أدخل اللحمة في السدى. والموصد، كمعظم: الخدر أنشد ثعلب:
  وعلقت ليلى وهي ذات موصدولم يبد للأتراب من ثديها حجم وأوصد الرجل: اتخذ حظيرة في الجبل لحفظ المال، كاستوصد. وأوصد الكلب وغيره بالصيد: أغراه كوصده توصيدا. وأوصد الباب: أطبقه وأغلقه، كآصده فهو موصد، مثل أوجع فهو موجع، وفي حديث أصحاب الغار فوقع الجبل على باب الكهف فأوصده أي سده، من أوصدت الباب إذا أغلقته. وأوصد القدر: أطبقها، والاسم منهما جميعا الوصاد، حكاه اللحياني. وقوله عز وجل  إنها عليهم مؤصدة  وقرىء موصدة، بغير همز، قال أبو عبيدة: آصدت وأوصدتن إذا أطبقت، ومعنى مؤصدة: مطبقة عليهم، وفي البصائر: همزها أبو عمرو وحمزة وخلف وحفص واختلف على يعقوب، والباقون بغير همز. ووصد، كوعد: ثبت، وفي النوادر: وصدت بالمكان أصد، ووتدت أتد، إذا ثبت، ويقال: وصد الشيء: وصب، أي ثبت، فهو واصد وواصب، ومثله الصيهد والصيهب للحر الشديد، ووصد بالمكان: أقام. وهو مأخوذ من عبارة النوادر، مثل وطد. والتوصيد: التحذير، يقال وصده، وأوصده، إذا أغراه وحذره. ومما يستدرك عليه: الوصدة من الرجل: خبتة سراويله، وأنشد يعقوب:
  ومرهق سال إمتاعا بوصـدتـه                      لم يستعن وحوامي الموت تغشاه فسره ابن سيده بما تقدم وقال: معنى لم يستعن، أي لم يحلق عانته.

##### Türkçe

**الوصيد** ve **الأصيد** iki lugattır; **الوكاف** ve **الإكاف** gibi; bunu **الفراء** **يونس**’tan ve **الأخفش**’ten nakletmiştir; ve ikisi: avlu/önlük; cem‘i **وصد** ve **وصائد**’dir. Ve denildi ki: **الوصيد**: kapı için eşik; ve **الوصيد**: taşlardan, dağlarda yapılan, mal için yani koyun ve başkası için, **الوصيدة** gibi, bir ağıl gibi evdir; “koyunları **الوصائد**’dedir” denir. Ve **الوصيد**: bazı kavillere göre Ashâb-ı Kehf’in mağarasıdır; ve üç vecih ile “Ve köpekleri iki kolunu **الوصيد**’de uzatmış” (âyeti) tefsir edilmiştir; musannifin **البصائر**’inde böyledir; öyleyse şeyhimizin ona karşı inkârına bir vecih yoktur. Ve **الوصيد** ayrıca: dağ; musannif onu **البصائر**’de zikretmiştir. Ve **الوصيد**: kökleri birbirine yakın bitki. Ve mecazdan **الوصيد**: darlık; üzerine kapatılmış gibi; “falana karşı **أوصدوا**: ona daralttılar ve onu bunaltıp yordular” denir; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **الوصيد**: kapatılmış/örtülmüş; **الوصاد** gibi. Ve **الوصيد**: iki defa sünnet edilen; musannif onu **البصائر**’de zikretmiştir. Ve **الوصيد**: **الغصنة**’den (mu‘ceme **الغين**’in kesri ve ihmâl edilmiş **الصاد**’ın fethi ile), bir ağıl; **غصن**’un cem‘i, ileride geleceği üzere; bütün nüshalarda böyle; ve bu yanlıştır; çünkü **الأصيدة** ve **الوصيدة** ancak taşlardan olur; **الغصنة**’den olan ise **الحظيرة** diye adlandırılır; bu farkı İbn Manzûr ve başkaları açıklamıştır. Musannif, **الأزهري**’nin ibaresinde “ancak o taşlardandır” sözünden sonra “ve **الحظيرة** **الغصنة**’dendir”i görünce, onu öncekine atfedilmiş sandı; öyle değildir; öyleyse düşün.

Ve **الوصد**, harekeli; **الصاغاني** onu fetha ile ضبط etmiştir; ve o doğrudur: dokuma. Ve **الوصاد**: dokumacı; Ru’be dedi ki:

  ما كان تحبير اليماني البراد
  يرجو وإن داخل كل وصاد

  نسجي ونسجي مجرهد الجداد

“Dokumacı, bazı ipliği bazı ipliğe **وصدا** ile dokudu” denir; ve “onu **وصده**”: atkıyı çözgüye soktu. Ve **الموصد**, **معظم** gibi: gerdek odası; Sa‘leb inşad etti:

  وعلقت ليلى وهي ذات موصد
  ولم يبد للأتراب من ثديها حجم

Ve adam **أوصد** etti: malı korumak için dağda bir ağıl edindi; **استوصد** gibi. Ve köpeği ve başkasını av ile **أوصد** etti: onu kışkırttı; onu **توصيدا** ile **وصده** gibi. Ve kapıyı **أوصد** etti: onu kapattı ve kilitledi; **آصده** gibi; o hâlde o **موصد**’dur; “acıttı” mânasındaki **أوجع** gibi; o hâlde o **موجع**’dır. Ve **أصحاب الغار** hadîsinde: “dağ mağaranın kapısı üzerine düştü da onu **فأوصده**” yani onu kapadı; “kapıyı **أوصدت** ettiğimde” yani onu kapattığımda (denir). Ve tencereyi **أوصد** etti: onu kapattı; ikisinden de isim **الوصاد**’dır; bunu **اللحياني** hikâye etmiştir. Ve O’nun عز وجل sözü: “Şüphesiz o, onların üzerine **مؤصدة**’dir”; ve hemzesiz **موصدة** diye de okunmuştur. Ebû Ubeyde dedi ki: “Kapattığımda **آصدت** ve **أوصدت**”; **مؤصدة**’nin mânası: onların üzerine kapatılmıştır. Ve **البصائر**’de: Ebû Amr, Hamza, Halef ve Hafs onu hemzeledi; Ya‘kûb’dan ihtilaf edildi; geri kalanlar hemzesizdir.

Ve **وصد**, **وعد** gibi: sabit oldu. Ve **النوادر**’de: “mekânda **وصدت** ederim, **أصد** ederim; ve **وتدت** ederim, **أتد** ederim; sabit olduğumda” (denir). Ve “şey **وصد** etti”: “**وصب** etti” yani sabit oldu; o hâlde o **واصد** ve **واصب**’tır. Ve bunun benzeri: şiddetli sıcak için **الصيهد** ve **الصيهب**. Ve “mekânda **وصد** etti”: ikamet etti. Bu, **النوادر**’in ibaresinden alınmıştır; **وطد** gibi.

Ve **التوصيد**: sakındırma/uyarma; “onu **وصده** etti” ve “onu **أوصده** etti” denir; onu kışkırttığında ve onu sakındırdığında.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: adamdan **الوصدة**: şalvarının çöküklüğü/sarkıklığı. Ya‘kûb inşad etti:

  ومرهق سال إمتاعا بوصـدتـه
  لم يستعن وحوامي الموت تغشاه

İbn Sîde onu, geçenle tefsir etti ve dedi ki: “**لم يستعن**”in mânası: yani kasık kıllarını tıraş etmedi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

اوصد
4 اوصد ذ He closed, a door, or an entrance; syn. أَغْلَقَ; (S, M, A, L, K;) and أَطْبَقَ: (Msb, K:) as also آصَدَ. (S, L, K.) ― -b2- See 10. ― -b3- أُوِصِدَ It (a door, or entrance) became closed. (S.) ― -b4- اوصد He covered, or covered over, a cooking-pot. (M, A, L.) ― -b5- وَقَعَ الجَبَلُ عَلَى بَابِ الكَهْفِ فَأَوْصَدَهُ The mountain fell upon the entrance of the cavern, and stopped it up. (L, from a trad.) See also أَوْطَدَ. ― -b6- اوصدوا عَلَيْهِ (tropical:) They straitened him, and imposed on him a difficulty which he was unable to bear. (A.)

استوصد
10 استوصد ذ (S, A, L, K) and ↓ اوصد (A, K) He made a fold, such as is called وَصِيدَة, (S, L,) or وَصِيد, (K,) or a حَظِيرَة, for his sheep or goats, (A,) in a mountain. (S, L.)

وِصَادٌ
وِصَادٌ ذ (M, L,) as also اِصَادٌ, (L,) and ↓ وَصِيدٌ [see the Kur, xviii. 17,] (K,) i. q. مطبق: (M, L, K.:) [in a copy of the M written مَطْبَقٌ: in the L, without any syll. signs: in the CK, مُطْبَق: and in my MS. copy of the K, مُطْبِق: see the remarks on these words in art. أَصد:]) or وِصَادٌ and اِصَادٌ are like طِبَاقٌ. (O.)

وَصِيدٌ
وَصِيدٌ ذ A court, or an open or a wide space in front of a house or dwelling, or extending from its sides: (S, M, A, L, Msb, K:) as also أَصِيدٌ; q. v.: (L:) pl. وُصُدٌ and وَصَائِدُ. (TA.) ― -b2- A threshold (Msb, K) of a door or entrance. (Msb.) ― -b3- A door, or entrance. (A.) See وِصَادٌ. ― -b4- It has the first of these meanings in the Kur, xviii. 17; (A, L, TA;) or the second: (TA:) or the third: (A, TA:) or it there means The cavern of the Ashلb el-Kahf. (K *, TA.) ― -b5- Also, وَصِيدٌ, (K,) or ↓ وَصِيدَةٌ, (S, A, L,) [as also أَصِيدَةٌ,] A fold (حَظِيرَة) for sheep or goats: (A:) or a house like a حظيرة, of stones, made in the mountains, for flocks or herds; (L, K;) i. e., for sheep or goats &c.: (TA:) an enclosure like a حظيرة, made for flocks or herds, excepting that it is of stones, and a حظيرة [is] of branches of trees: (S, L:) F, misunderstanding this explanation, has erroneously said in the K, that وَصِيدٌ also signifies a حظيرة of branches of trees: (TA:) pl. وَصَائِدُ. (A.) ― -b6- [Snares, or traps, for catching beasts of prey: see رَصَائِدُ in art. رصد.] ― -b7- وَصِيدٌ Herbage having the roots near together. (S, L, K.) ― -b8- وَصِيدٌ (tropical:) Strait; straitened; (K, TA;) as also عَلَيْهِ ↓ مُوصَدٌ. (A, TA.)

وَصِيدَةٌ
وَصِيدَةٌ ذ : see وَصِيدٌ.

مُوصَدٌ
مُوصَدٌ ذ A door, or entrance, closed: (L:) or become closed. (S.) ― -b2- In the Kur, eiv. 8, [and xc. 20,] مُوصَدَةٌ (as some read instead of مُؤْصَدَةٌ, L) signifies Closed over. (S, L.) ― -b3- See وَصِيدٌ.

##### Türkçe

**اوصد**
4 **اوصد** ذ O, bir kapıyı yahut bir girişi kapadı; eşanlamlısı **أَغْلَقَ**; (S, M, A, L, K;) ve **أَطْبَقَ**: (Msb, K:) keza **آصَدَ** olarak da. (S, L, K.) ― -b2- 10’a bak. ― -b3- **أُوِصِدَ** O (bir kapı yahut giriş) kapalı hâle geldi. (S.) ― -b4- **اوصد** O, bir pişirme kabını örttü yahut üstünü örttü. (M, A, L.) ― -b5- **وَقَعَ الجَبَلُ عَلَى بَابِ الكَهْفِ فَأَوْصَدَهُ** Dağ, mağaranın girişinin üzerine düştü de onu tıkadı. (L, bir rivayetten.) Ayrıca **أَوْطَدَ**’a da bak. ― -b6- **اوصدوا عَلَيْهِ** (mecazen:) Ona daralttılar ve ona, onun katlanamadığı bir güçlük yüklediler. (A.)

**استوصد**
10 **استوصد** ذ (S, A, L, K) ve ↓ **اوصد** (A, K) O, dağda, koyunları yahut keçileri için, **وَصِيدَة** denilen türden bir ağıl yaptı, (S, L,) yahut **وَصِيد**, (K,) yahut bir **حَظِيرَة**, (A,) (S, L.)

**وِصَادٌ**
**وِصَادٌ** ذ (M, L,) keza **اِصَادٌ**, (L,) ve ↓ **وَصِيدٌ** [Kur’ân, xviii. 17’ye bak,] (K,) **مطبق** ile aynı (i. q.): (M, L, K.:) [M’nin bir nüshasında **مَطْبَقٌ** yazılmıştır: L’de, hiçbir hareke işareti olmaksızın: CK’de, **مُطْبَق**: ve K’nın yazma nüshamda, **مُطْبِق**: bu kelimeler üzerine **أَصد** maddesindeki notlara bak:]) yahut **وِصَادٌ** ve **اِصَادٌ**, **طِبَاقٌ** gibidir. (O.)

**وَصِيدٌ**
**وَصِيدٌ** ذ Bir avlu; yahut bir evin yahut meskenin önünde bulunan açık yahut geniş bir alan, yahut yanlarından uzanan: (S, M, A, L, Msb, K:) keza **أَصِيدٌ**; ona bak: (L:) çoğulu **وُصُدٌ** ve **وَصَائِدُ**. (TA.) ― -b2- Bir kapının yahut girişin eşiği (Msb, K). (Msb.) ― -b3- Bir kapı yahut giriş. (A.) **وِصَادٌ**’a bak. ― -b4- Kur’ân, xviii. 17’de bu ilk mânâdadır; (A, L, TA;) yahut ikinci: (TA:) yahut üçüncü: (A, TA:) yahut orada, Ashلb el-Kahf’in mağarası mânâsınadır. (K *, TA.) ― -b5- Ayrıca, **وَصِيدٌ**, (K,) yahut ↓ **وَصِيدَةٌ**, (S, A, L,) [keza **أَصِيدَةٌ** olarak da,] Koyunlar yahut keçiler için bir ağıl (**حَظِيرَة**): (A:) yahut dağlarda, sürüler yahut davarlar için, taşlardan yapılmış, bir **حظيرة** gibi bir ev; (L, K;) yani koyunlar yahut keçiler vb. için: (TA:) sürüler yahut davarlar için yapılmış, bir **حظيرة** gibi bir çevreleme; ancak o taşlardandır, **حظيرة** ise ağaç dallarındandır: (S, L:) F, bu açıklamayı yanlış anlayarak, K’da hatalı olarak, **وَصِيدٌ**’in ayrıca ağaç dallarından bir **حظيرة** mânâsına geldiğini söylemiştir: (TA:) çoğulu **وَصَائِدُ**. (A.) ― -b6- [Yırtıcı hayvanları yakalamak için kapanlar yahut tuzaklar: **رَصَائِدُ**’a, **رصد** maddesinde bak.] ― -b7- **وَصِيدٌ** Kökleri birbirine yakın olan ot. (S, L, K.) ― -b8- **وَصِيدٌ** (mecazen:) Dar; daraltılmış; (K, TA;) keza **عَلَيْهِ** ↓ **مُوصَدٌ**. (A, TA.)

**وَصِيدَةٌ**
**وَصِيدَةٌ** ذ : **وَصِيدٌ**’e bak.

**مُوصَدٌ**
**مُوصَدٌ** ذ Kapalı bir kapı yahut giriş: (L:) yahut kapalı hâle gelmiş. (S.) ― -b2- Kur’ân, eiv. 8’de, [ve xc. 20’de,] **مُوصَدَةٌ** (bazılarının **مُؤْصَدَةٌ** yerine okuduğu üzere, L) Üstü kapatılmış mânâsına gelir. (S, L.) ― -b3- **وَصِيدٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَصَدَ
وَصَدَ
a.  [ يَصِدُ ] ( n. ac. وَصْد 1 ), Was firm.

b.  [ Bi ], Stayed in.

c.  Wove-

وَصَّدَ
وَصَّدَ II ,
a.  Intimidated; menaced.

أَوْصَدَ
أَوْصَدَ IV ,
a.  Shut ( door ).

b.  Set on ( dog ).

c.  Made an enclosure of stone.

اِسْتَوْصَدَ
اِسْتَوْصَدَ X ,
a.  see IV (c) .

وَصِيْد
وَصِيْد 25 , ( pl. وُصُد 10 ),
a.  Threshold.

b.  Stone enclosure.

c.  Cave.

d.  Short ( plant ).

e.  Narrow.

f.  Closed.

وَصِيْدَة
وَصِيْدَة 25t , ( pl. وَصَاْئِدُ 46 ),
a.  see 25 (b) .

وَصَّاْد
وَصَّاْد 28 ,
a.  Weaver.

وَصَّدَ
N. P. وَصَّدَ II ,
a.  Curtain.

أَوْصَدَ
N. P. أَوْصَدَ IV ,
a.  Closed.

##### Türkçe

وَصَدَ
وَصَدَ
a. [ يَصِدُ ] (n. ac. وَصْد 1), sağlam oldu.

b. [ Bi ], içinde kaldı.

c. dokudu-

وَصَّدَ
وَصَّدَ II,
a. korkuttu; tehdit etti.

أَوْصَدَ
أَوْصَدَ IV,
a. (kapıyı) kapattı.

b. (köpeği) saldı.

c. taştan bir çevre yaptı.

اِسْتَوْصَدَ
اِسْتَوْصَدَ X,
a. IV (c)’ye bak.

وَصِيْد
وَصِيْد 25, (pl. وُصُد 10),
a. eşik.

b. taş çevre.

c. mağara.

d. kısa (bitki).

e. dar.

f. kapalı.

وَصِيْدَة
وَصِيْدَة 25t, (pl. وَصَاْئِدُ 46),
a. 25 (b)’ye bak.

وَصَّاْد
وَصَّاْد 28,
a. dokumacı.

وَصَّدَ
N. P. وَصَّدَ II,
a. perde.

أَوْصَدَ
N. P. أَوْصَدَ IV,
a. kapalı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وصد
وَصَدَ - يَصِدُ - وَصيد - أَوْصَدَ - يُوصِدُ - مُؤْصَد - مُؤْصَدة
وَصَدَ - يَصِدُ + كائن + شيئاً: سد منفذه للخارج
وَصيد: على وزن " فعيل" : اسم فاعل مبالغة من " وَصَدَ - يَصِدُ ": الشيء أو الكائن الذي يسد منفذ المكان نحو الخارج: وهو كذلك بمعنى اسم مكان: الجزء من المكان الذي فيه يقع الحاجز الذي يغلق المنفد للخارج
أَوْصَدَ - يُوصِدُ: على وزن " أَفْعَلَ من " وَصَدَ - يَصِدُ  ": جعله " يَصِدُ ": جعله سداً لا ينفد شيء من خلاله
مُؤْصَد: اسم مفعول لفعل " أوْصَدَ - يُوصِدُ ": مغلق ومسدود جميع منافذه للخارج
مُؤْصَدة: مؤنث " مُؤْصَد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الغلق والختم والقفل ومنع الحركة من داخل الشيء إلى خارجه، ومن خارجه إلى داخله"، وهي:
خَتَمَ - يَخْتِمُ، قَفَل - يَقْفُلُ، سَدَّ - يَسُدُّ، غَلَقَ - يغْلِقُ، وَصَدَ - يَصِدُ، سَكَرَ - يَسْكُرُ
يفرق لفظاً:
صَدَّ - يَصُدُّ + كائن + كائناً + عن كان أو شيء أو أمر: يقوم بتشكيل حاجز في طريق سير شيء متحرك ليوقف تقدمه، ويرده عائداً من حيث أتى
صَدَّ - يَصِدُّ + الكائن أو الجرح: يُقًزِّز ويُقْرِف ويُنَفِّر لامتلائه بالقيح والصديد الذي ينز ويسيل ويخرج عنه
وَصَدَ - يَصِدُ + كائن + شيئاً: سد منفذه للخارج
صَدَى - يَصْدِي + كائن + شيئاً: يصدمه ويصفقه ويصفعه سطحاً بسطح

وصيد
 	﴿وتحسبهم أيقاظا وهم رقود ونقلبهم ذات اليمين وذات الشمال وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد لو اطلعت عليهم لوليت منهم فرارا ولملئت منهم رعبا(18)﴾ الكهف
مؤصدة
 ﴿عليهم نار مؤصدة(20)﴾ البلد ﴿إنها عليهم مؤصدة(8)﴾ الهمزة
مختار الصحاح
● [وصد] و ص د: الوَصِيدُ الفناء و أَوْصدْتُ الباب وآصدته أغلقته و أُوصِدَ الباب على ما لم يسم فاعله فهو مُوْصَدٌ وقوله تعالى ﴿إنها عليهم مؤصدة﴾ قالوا مطبقة
الراغب
وصد
- الوصيدة: حجرة تجعل للمال في الجبل، يقال: أوصدت الباب وآصدته. أي: أطبقته وأحكمته، وقال تعالى: }عليهم نار موصدة{ [البلد/20] وقرئ بالهمز (وهي قراءة أبي عمرو وحفص وحمزة ويعقوب وخلف. الإتحاف ص 439) : مطبقة، والوصيد المتقارب الأصول.
ملخص اللسان
1.    الوَصِيدُ: فِناءُ الدار والبيت.
2.  والوَصِيدةُ: بيتٌ يُتخذ من الحجارة للمال في الجبال.والأَصِيدةُ. والوَصِيدة كالحظيرةِ  تُتَّخَذُ للمال إِلا أَنها من الحجارة والحَظِيرةُ من الغِصنَة. تقول منه:  اسْتَوْصَدْتُ في الجبل إِذا اتخذت الوَصيدة.
3.     وأَوْصَدَ البابَ وآصَدَه: أَغْلَقَه، فهو مُوصَدٌ، فوقع الجبل على باب الكَف فأَوْصَدَه أَي سَدَّه،
4.  والوِصادُ:المُطْبَقُ.وأَوصَد القِدْرَ: أَطْبَقَها، إِنها عليهم مُؤْصَدةٌ، وقرئ مُوصَدة، بغير همز.: آصَدْتُ وأَوْصَدْتُ إِذا أَطْبَقْتَ، ومعنى مُؤْصَدةٌ أَي  مُطْبَقَةٌ عليهم.: الإِصادُ والأَصِيدُ هما بمنزلة المُطْبَق. يقال:  أَطْبَقَ عليهم الإِصادَ والوِصادَ
5.     والمُوَصَّدُ: الخِدْرُ؛
6.     وَوَصَدَ النَّسَّاجُ بعضَ الخَيْطِ في بعض وَصْداً وَوَصَّدَه:  أَدْخَلَ اللُّحْمَةَ في السَّدَى. الوصَّادُ: الحائِكُ.
7.     وَصَدْتُ  بالمكان أَصِدُ ووَتَدْتُ أَتِدُ إِذا ثَبَتَّ. ويقال: وَصَدَ الشيءُ ووَصَبَ أَي ثَبَتَ، فهو واصِدٌ ووَاصِبٌ،
8.     والوصيدُ: النباتُ المتقاربُ الأُصولِ.
9.     ووَصَّدَه:  أَغراه؛ وأَوصَدَ الكلب بالصَّيْدِ كذلك.
10.                       والتوصِيدُ: التحذيرُ؛
لسان العرب
● - وصد: الوَصِيدُ: فِناءُ الدار والبيت. قال الله عز وجل: وكلبهم باسط  ذِراعَيْهِ بالوَصِيدِ؛ قال الفراء: الوَصِيدُ والأَصيدُ لغتان مثل الوِكافِ  والإِكافِ وهما الفِناءُ، قال: قال ذلك يونس والأَخفش.  والوَصِيدةُ: بيتٌ يُتخذ من الحجارة للمال في الجبال. والوِصادُ:  المُطْبَقُ. وأَوْصَدَ البابَ وآصَدَه: أَغْلَقَه، فهو مُوصَدٌ، مثل أَوجَعَه،  فهو موجَع. وفي حديث أَصحاب الغار: فوقع الجبل على باب الكَف فأَوْصَدَه  أَي سَدَّه، من أَوْصَدْت الباب إِذا أَغلَقْتَه، ويروى: فأَوْطَدَه،  بالطاء، وسيأْتي ذكره. وأَوصَد القِدْرَ: أَطْبَقَها، والاسم منهما جميعاً  الوِصادُ؛ حكاه اللحياني. وقوله عز وجل: إِنها عليهم مُؤْصَدةٌ، وقرئ  مُوصَدة، بغير همز. قال أَبو عبيدة: آصَدْتُ مُوصَدة، بغير همز. قال أَبو  عبيدة: آصَدْتُ وأَوْصَدْتُ إِذا أَطْبَقْتَ، ومعنى مُؤْصَدةٌ أَي  مُطْبَقَةٌ عليهم. وقال الليث: الإِصادُ والأَصِيدُ هما بمنزلة المُطْبَق. يقال:  أَطْبَقَ عليهم الإِصادَ والوِصادَ والأَصِيدةُ. والوَصِيدة كالحظيرةِ  تُتَّخَذُ للمال إِلا أَنها من الحجارة والحَظِيرةُ من الغِصنَة. تقول منه:  اسْتَوْصَدْتُ في الجبل إِذا اتخذت الوَصيدة.  والمُوَصَّدُ: الخِدْرُ؛ أَنشد ثعلب:  وعُلِّقْتُ لَيْلَى، وهْيَ ذاتُ مُوَصَّدٍ،  ولم يَبْدُ لِلأَتْرابِ مِن ثَدْيِها حَجْمُ  وَوَصَدَ النَّسَّاجُ بعضَ الخَيْطِ في بعض وَصْداً وَوَصَّدَه:  أَدْخَلَ اللُّحْمَةَ في السَّدَى. الوصَّادُ: الحائِكُ. وفي النوادر: وَصَدْتُ  بالمكان أَصِدُ ووَتَدْتُ أَتِدُ إِذا ثَبَتَّ. ويقال: وَصَدَ الشيءُ  ووَصَبَ أَي ثَبَتَ، فهو واصِدٌ ووَاصِبٌ، ومثله الصَّهْيَدُ. والصَّيْهَبُ:  الحرُّ الشديدُ. والوصيدُ: النباتُ المتقاربُ الأُصولِ. ووَصَّدَه:  أَغراه؛ وأَوصَدَ الكلب بالصَّيْدِ كذلك. والتوصِيدُ: التحذيرُ؛ وقوله أَنشده  يعقوب:  ومُرْهَقٍ سالَ إِمْتاعاً بِوَصْدِته،  لم يَسْتَعِنْ، وحَوامِي المَوْتِ تَغْشاه  قال ابن سيده: لم يفسره. قال: وعندي أَنه إِنما عنى به خُبْتَه  سَراوِيله، أَو غير ذلك منها، وقوله لم يَسْتَعِنْ أَي لم يَحْلِق  عانتَه.
مقاييس اللغة:
(وصد) الواو والصاد والدال: أصلٌ يدلُّ على ضمِّ شيءٍ إلى شيء. وأوصَدْتُ البابَ: أغْلَقْتُهُ. والوَصيد: النَّبْت المتقارِبُ الأصول. والوصيد: الفِناء لاتِّصاله بالرَّبع. والمُوصَد: المُطْبَق. وقال تعالى: ﴿إنَّها عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ﴾ [الهمزة 8].
القاموس المحيط:
الوَصيدُ الفِناءُ، والعَتَبَةُ، وبيتٌ كالحَظيرَةِ من الحِجارَةِ في الجِبالِ لِلمالِ، وكَهْفُ أصحابِ الكَهْفِ، والجَبَلُ، والنَّباتُ المُتقارِبُ الْأُصولِ، والضَّيِّقُ، والمُطْبَقُ، والذي يُخْتَنُ مَرَّتَيْنِ، والحَظيرَةُ من الغِصَنَةِ. والوَصَدُ، محرَّكةً النَّسْجُ. والوَصَّادُ النَّسَّاجُ. والمُوَصَّدُ، كمُعَظَّمٍ الخِدْرُ. وأوصَدَ اتَّخَذَ حَظيرَةً، كاسْتَوْصَدَ، والكَلْبَ وغيرَهُ أغْراهُ، والبابَ أطْبَقَهُ وأغْلَقَهُ.
كآصَدَهُ. ووصَدَ، كوعَدَ: ثَبَتَ، وأقامَ. والتَّوْصِيدُ: التَّحْذِيرُ.
تاج العروس:
و ص د
الوَصِيدُ والأَصِيدُ لغَتَانِ مِثْل الوِكَاف والإِكاف نقله الفَرّاءُ عن يونس والأَخفش وهما : الفِنَاءُ والجَمْعُ وُصُدٌ ووَصَائِدُ وقيل : الوَصِيد : العَتَبةُ لِلْبَابِ والوصيد بَيْتٌ كالحَظيرةِ مِن الحِجَارةِ يُتَّخَذُ في الجِبَالِ للمالِ أَي للغَنَمِ وغيرِهَا كالوَصِيدَةِ يقال : غَنَمَهُم في الوصَائِد . والوَصيدُ : كَهْفُ أَصحَابِ الكَهْفِ في بَعْضِ الأَقْوَالِ وبالوُجُوهِ الثلاثَةِ فُسِّر قولهُ تَعَالى " وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالْوَصِيدِ " كذا في البصائر للمصنّف فلا وَجْهَ لإِنكار شيخِنا عليه . والوَصِيدُ أَيضاً : الجَبَلُ أَورَدَه المُصنِّف في البصائر . والوَصِيدُ : النَّبَاتُ المُتقارِبُ الأُصولِ . ومِن المجاز الوَصِيدُ : الضَّيِّقُ كالمُوصَدِ عليه وقد أَوْصَدُوا على فُلانٍ : ضَيَّقُوا عليه وأَرْهَقُوه كما في الأَساس . والوَصِيد : المُطْبَقُ كالوِصَادِ . والوَصِيد : الذي يُخْتَنُ مَرَّتَيْنِ أَورَدَه المُصَنِّف في البصائر . والوَصِيد : الحَظِيرةُ مِن الغِصَنَةِ بكسر الغين المعجمة وفتح الصاد المهملة جمع غُصْنٍ كما سَيَأْتِي هكذا في سائرِ النُّسَخ وهو غَلَطٌ فإِن الأَصِيدَة والوَصِيدَة لا تكون إِلاَّ مِن الحِجَارَة والذي من الغِصَنَةِ تُسَمَّى الحَظِيرَة وقد بَيَّن هذا الفَرْقَ ابنُ مَنظورٍ وغيرُه . ولمَّا رأَى المُصَنِّف في عبارةِ الأَزْهريّ والحَظِيرَة مِن الغِصَنَةِ بعد قوله إِلاَّ أَنَّهَا من الحِجَارَة ظَنَّ أَنه مَعْطُوفٌ على ما قَبْلَه وليس كذلك فتأَمَّلْ . والوَصَدُ محرّكةً وضَبطَه الصاغَانيُّ بالفتح وهو الصَّوَابُ : النَّسْجُ . والوَصَّادُ : النَّسَّاجُ قال رؤبة :
" مَا كَانَ تَحْبِيرُ اليَمَانِي البَرَّادْ
" يَرْجُو وَإِنْ دَاخَلَ كُلُّ وَصَّادْ
" نَسْجِي ونَسْجِي مُجْرَهِدُّ الجُدَّادْ يقال : وَصَدَ النَسَّاجُ بَعْضَ الخَيْطِ في بَعْضٍ وَصْداً وَوَصَّدَه : أَدخَلَ اللُّحْمَةَ في السَّدَى . والمُوَصَّد كمُعَظَّم : الخِدْرُ أَنشد ثَعلبٌ :
" وَعُلِّقْتُ لَيْلَى وَهْيَ ذَاتُ مُوَصَّدٍوَلَمْ يَبْدُ لِلأَتْرَابِ مِنْ ثَدْيِهَا حَجْمُ وأَوْصَدَ الرَّجُل : اتَّخَذَ حَظِيرَةً في الجَبَلِ لحِفْظِ المالِ كاسْتَوْصَدَ . وأَوْصَدَ الكَلْبَ وغَيْرَه بالصَّيْدِ : أَغرَاه كوَصَّدَه تَوْصِيداً . وأَوصَدَ البَابَ : أَطْبَقَه وأَغْلَقه كَآصَدَه فهو مُوصَدٌ مثل أَوْجَع فهو مُوجَعٌ وفي حديثِ أَصحابِ الغَارِ فَوَقَعَ الجَبَلُ عَلَى بابِ الكَهْفِ فأَوْصَدَه أَي سَدَّهُ من أَوْصَدْتُ البَابَ إِذا أَغْلَقْتَه . وأَوْصَدَ القِدْرَ : أَطْبَقَهَا والاسم منهما جَمِيعاً الوِصَادُ حكاه اللِّحيانيُّ . وقوله عز وجل " إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ " وقرىء مُوصَدَة بغير هَمْزٍ قال أَبو عُبَيْدة : آصَدْتُ وأَوْصَدْتن إَذا أَطْبَقْت ومعنى مُؤْصَدة : مُطْبَقَةٌ عَليهم وفي البصائر : هَمَزَهَا أَبو عَمْرٍو وحَمْزَةُ وخَلَفٌ وَحَفْصٌ واختلف على يَعقُوب والبَاقُون بغير هَمْزٍ . ووَصَدَ كوَعَد : ثَبَتَ وفي النوادر : وَصَدْت بالمكانِ أَصِدُ ووَتَدْتُ أَتِدُ إِذا ثَبَتُّ ويقال : وَصَدَ الشيءُ : وَصَبَ أَي ثَبَتَ فهو واصِدٌ ووَاصِبٌ ومثْلهُ الصَّيْهَدُ والصَّيْهَبُ للحَرِّ الشديدِ وَوَصَدَ بالمكان : أَقَامَ . وهو مأْخوذٌ من عِبَارَة النوادِرِ مِثْل وَطَدَ . والتَّوْصِيدُ : التَّحْذِيرُ يقال وَصَّدَه وأَوْصَدَه إِذا أَغْرَاهُ وحَذَّرَه . ومما يستدرك عليه : الوَصْدَةُ مِن الرَّجُلِ : خُبْتَةُ سَرَاوِيلِه وأَنشد يعقوب :
ومُرْهَقٍ سَالَ إِمْتَاعاً بِوَصْدَتِه ... لَمْ يَسْتَعِنْ وَحَوَامِي المَوْتِ تَغْشَاهُ فسّرَه ابنُ سِيدَه بما تقدَّم وقال : مَعْنَى لم يَسْتَعِن أَي لَمْ يَحْلِقْ عَانَتُه

##### Türkçe

**وصد**
**وَصَدَ - يَصِدُ - وَصيد - أَوْصَدَ - يُوصِدُ - مُؤْصَد - مُؤْصَدة**

**وَصَدَ - يَصِدُ** + bir varlık + bir şeyi: dışarıya olan geçidini kapattı.

**وَصيد**: “فعيل” vezni üzere: **وَصَدَ - يَصِدُ**’den mübalağa ism-i fâil: yerin dışarıya doğru geçidini kapatan şey veya varlık; ve o, aynı zamanda ism-i mekân mânâsındadır: dışarıya geçidi kapatan engelin bulunduğu yerin parçası.

**أَوْصَدَ - يُوصِدُ**: **وَصَدَ - يَصِدُ**’den “أَفْعَلَ” vezni üzere: onu “**يَصِدُ**” kıldı; onu, içinden hiçbir şeyin geçip nüfuz etmediği bir set kıldı.

**مُؤْصَد**: **أَوْصَدَ - يُوصِدُ** fiilinin ism-i mef’ûlü: dışarıya olan bütün geçitleri kapalı ve tıkalı.

**مُؤْصَدة**: **مُؤْصَد**’ın müennesi.

Lafız, “şeyin içinden dışına, ve dışından içine hareketi kapama, mühürleme, kilitleme ve engelleme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**خَتَمَ - يَخْتِمُ**، **قَفَل - يَقْفُلُ**، **سَدَّ - يَسُدُّ**، **غَلَقَ - يغْلِقُ**، **وَصَدَ - يَصِدُ**، **سَكَرَ - يَسْكُرُ**

Lafızca ayırt edilir:
**صَدَّ - يَصُدُّ** + bir varlık + bir varlığı + bir varlıktan veya bir şeyden veya bir işten: hareket eden bir şeyin gidiş yolunda, ilerlemesini durdurmak ve onu geldiği yere geri çevirmek için bir engel teşkil eder.

**صَدَّ - يَصِدُّ** + varlık veya yara: içinden sızan, akan ve çıkan irin ve cerahatle dolu olması sebebiyle tiksindirir, iğrendirir ve nefret ettirir.

**وَصَدَ - يَصِدُ** + bir varlık + bir şeyi: dışarıya olan geçidini kapattı.

**صَدَى - يَصْدِي** + bir varlık + bir şeyi: ona çarpar, onu tokatlar, bir yüzeyi bir yüzeye vurarak ona şaplak atar.

**وصيد**
﴿Ve onları uyanıklar sanırsın, hâlbuki onlar uykudadırlar; onları sağ tarafa ve sol tarafa çeviririz; köpekleri de **بالوصيد**’de iki kolunu uzatmıştır; eğer onlara muttali olsaydın, onlardan kaçışla geri dönerdin ve onlardan korkuyla doldurulurdun (18)﴾ **الكهف**

**مؤصدة**
﴿Onların üzerinde **نار مؤصدة** (20)﴾ **البلد** ﴿Şüphesiz o, onların üzerinde **مؤصدة**’dir (8)﴾ **الهمزة**

مختار الصحاح
● [**وصد**] و ص د: **الوَصِيدُ** avlu; **أَوْصدْتُ** kapıyı ve **آصدته**: onu kapattım; **أُوصِدَ** kapı, faili isimlendirilmeyen üzere (meçhul) olarak; o hâlde o **مُوْصَدٌ**’dur. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**إنها عليهم مؤصدة**﴾; “dediler ki: üst üste kapatılmıştır.”

الراغب
**وصد**
- **الوصيدة**: dağda mala (para/mal) için yapılan bir oda; denir: **أوصدت** kapıyı ve **آصدته**; yani: onu üst üste kapattım ve sağlamlaştırdım. Ve Yüce Allah dedi: }**عليهم نار موصدة**{ [**البلد/20**]; ve hemze ile okunmuştur (ve o, Ebû Amr, Hafs, Hamza, Ya‘kūb ve Halef’in kıraatidir. **الإتحاف** s. 439): üst üste kapatılmış. Ve **الوصيد**: kökleri birbirine yakın olan (bitki).

ملخص اللسان
1. **الوَصِيدُ**: evin ve hane’nin avlusu.
2. Ve **الوَصِيدةُ**: dağlarda mala (para/mal) için taşlardan edinilen bir ev. Ve **الأَصِيدةُ**. Ve **الوَصِيدة** tıpkı **الحظيرة** gibidir; mala için edinilir; ancak o taşlardandır, **الحَظِيرةُ** ise dal parçasındandır. Ondan dersin: dağda **اسْتَوْصَدْتُ**; yani **الوَصيدة** edindim.
3. Ve **أَوْصَدَ** kapıyı ve **آصَدَه**: onu kapattı; o hâlde o **مُوصَدٌ**’dur. Dağ, mağaranın kapısının üzerine düştü de onu **فأَوْصَدَه**; yani onu kapattı.
4. Ve **الوِصادُ**: üst üste kapatılmış olan. Ve **أَوصَد** tencereyi: onu üst üste kapattı. Şüphesiz o, onların üzerinde **مُؤْصَدةٌ**’dir; ve hemzesiz **مُوصَدة** okunmuştur: **آصَدْتُ** ve **أَوْصَدْتُ**; yani üst üste kapattın. **مُؤْصَدةٌ**’nin mânâsı: onların üzerinde üst üste kapatılmıştır. **الإِصادُ** ve **الأَصِيدُ**, üst üste kapatılmış olan menzilesindedir. Denir: onların üzerine **الإِصادَ** ve **الوِصادَ**’ı üst üste kapattı.
5. Ve **المُوَصَّدُ**: perde arkası oda (hıdr).
6. Ve dokumacı, ipliğin bir kısmını bir kısmına **وَصْداً** ile **وَصَدَ** ve onu **وَصَّدَه**: atkıyı çözgüye soktu. **الوصَّادُ**: dokumacı.
7. Ve **وَصَدْتُ** yerde **أَصِدُ** ve **وَتَدْتُ** **أَتِدُ**: sabit durduğumda. Ve denir: şey **وَصَدَ** ve **وَصَبَ**; yani sabit oldu; o hâlde o **واصِدٌ** ve **واصِبٌ**’dir.
8. Ve **الوصيدُ**: kökleri birbirine yakın olan bitki.
9. Ve onu **وَصَّدَه**: onu kışkırttı; ve köpeği av ile **أَوصَدَ** da böyledir.
10. Ve **التوصِيدُ**: sakındırma/uyarma.

لسان العرب
● - **وصد**: **الوَصِيدُ**: evin ve hane’nin avlusu. Aziz ve Celil Allah dedi: Ve köpekleri iki kolunu **بالوَصِيدِ**’de uzatmıştır; Ferrâ dedi: **الوَصِيدُ** ve **الأَصيدُ** iki lugattır; tıpkı **الوِكافِ** ve **الإِكافِ** gibi; ikisi de avludur. Dedi: bunu Yûnus ve Ahfeş söylemiştir. Ve **الوَصِيدةُ**: dağlarda mala (para/mal) için taşlardan edinilen bir ev. Ve **الوِصادُ**: üst üste kapatılmış olan. Ve **أَوْصَدَ** kapıyı ve **آصَدَه**: onu kapattı; o hâlde o **مُوصَدٌ**’dur; tıpkı “onu acıttı” (**أَوجَعَه**) ve o “acıyan” (**موجَع**) gibi. Ve mağara ehli hadîsinde: dağ, mağaranın kapısının üzerine düştü de onu **فأَوْصَدَه**; yani onu kapattı; **أَوْصَدْت** kapıyı, onu kapattığında. Ve şöyle rivayet edilir: **فأَوْطَدَه**; **الطاء** ile; ve onun zikri gelecektir. Ve **أَوصَد** tencereyi: onu üst üste kapattı; ikisinin de ismi: **الوِصادُ**; bunu Lihyânî nakletti. Ve Aziz ve Celil’in sözü: Şüphesiz o, onların üzerinde **مُؤْصَدةٌ**’dir; ve hemzesiz **مُوصَدة** okunmuştur. Ebû Ubeyde dedi: **آصَدْتُ**: hemzesiz **مُوصَدة**. Ebû Ubeyde dedi: **آصَدْتُ** ve **أَوْصَدْتُ**; yani üst üste kapattın. **مُؤْصَدةٌ**’nin mânâsı: onların üzerinde üst üste kapatılmıştır. Leys dedi: **الإِصادُ** ve **الأَصِيدُ**, üst üste kapatılmış olan menzilesindedir. Denir: onların üzerine **الإِصادَ** ve **الوِصادَ** ve **الأَصِيدةُ**’yi üst üste kapattı. Ve **الوَصِيدة** tıpkı **الحظيرة** gibidir; mala için edinilir; ancak o taşlardandır, **الحَظِيرةُ** ise dal parçasındandır. Ondan dersin: dağda **اسْتَوْصَدْتُ**; yani **الوَصيدة** edindim. Ve **المُوَصَّدُ**: perde arkası oda (hıdr). Sa‘leb inşâd etti:
Ve Leylâ’ya asıldım, o **ذاتُ مُوَصَّدٍ** iken,
ve onun memesinden, akranlara bir hacim görünmedi.
Ve dokumacı, ipliğin bir kısmını bir kısmına **وَصْداً** ile **وَصَدَ** ve onu **وَصَّدَه**: atkıyı çözgüye soktu. **الوصَّادُ**: dokumacı. Ve **النوادر**’de: yerde **وَصَدْتُ** **أَصِدُ** ve **وَتَدْتُ** **أَتِدُ**: sabit durduğumda. Ve denir: şey **وَصَدَ** ve **وَصَبَ**; yani sabit oldu; o hâlde o **واصِدٌ** ve **واصِبٌ**’dir; ve bunun benzeri **الصَّهْيَدُ**’dir. Ve **الصَّيْهَبُ**: şiddetli sıcak. Ve **الوصيدُ**: kökleri birbirine yakın olan bitki. Ve onu **وَصَّدَه**: onu kışkırttı; ve köpeği av ile **أَوصَدَ** da böyledir. Ve **التوصِيدُ**: sakındırma/uyarma. Yakūb’un inşâd ettiği sözü:
Ve bir bunalmış (kimse) ki, **بِوَصْدِته** ile eşya sızdırdı,
yardım istemedi; ölümün yakıcıları onu kuşatıyor.
İbn Sîde dedi: onu açıklamadı. Dedi: ve bence o, bununla ancak onun şalvarının ağını, yahut ondan başka bir şeyi kastetti. Ve “**لم يَسْتَعِنْ**” sözü: yani kasık kıllarını tıraş etmedi.

مقاييس اللغة:
(**وصد**) **الواو** ve **الصاد** ve **الدال**: bir asıl; bir şeyin bir şeye katılmasına delâlet eder. Ve **أوصَدْتُ** kapıyı: onu kapattım. Ve **الوَصيد**: kökleri birbirine yakın bitki. Ve **الوصيد**: avlu; çünkü konak yerine bitişiktir. Ve **المُوصَد**: üst üste kapatılmış olan. Ve dedi: ﴿Şüphesiz o, onların üzerinde **مُؤْصَدَةٌ**’dir﴾ [**الهمزة 8**].

القاموس المحيط:
**الوَصيدُ**: avlu; ve eşik; ve dağlarda mala (para/mal) için taşlardan, **الحظيرة** gibi bir ev; ve mağara ehlinin mağarası; ve dağ; ve kökleri birbirine yakın bitki; ve dar olan; ve üst üste kapatılmış olan; ve iki defa sünnet edilen; ve dal parçasından **الحظيرة**. Ve **الوَصَدُ**, harekeli olarak: dokuma. Ve **الوَصَّادُ**: dokumacı. Ve **المُوَصَّدُ**, “**مُعَظَّم**” gibi: perde arkası oda (hıdr). Ve **أوصَدَ**: bir **حظيرة** edindi; **اسْتَوْصَدَ** gibi. Ve köpeği ve başkasını: onu kışkırttı. Ve kapıyı: onu üst üste kapattı ve kapattı; **كآصَدَهُ** gibi. Ve **وصَدَ**, “**وَعَدَ**” gibi: sabit oldu ve ikamet etti. Ve **التَّوْصِيدُ**: sakındırma/uyarma.

تاج العروس:
و ص د
**الوَصِيدُ** ve **الأَصِيدُ** iki lugattır; tıpkı **الوِكَاف** ve **الإِكاف** gibi; Ferrâ bunu Yûnus ve Ahfeş’ten nakletti; ikisi de: avludur. Çoğulu: **وُصُدٌ** ve **وَصَائِدُ**. Ve denildi: **الوَصِيد**: kapının eşiğidir. Ve **الوصيد**: dağlarda mala, yani koyuna ve başkasına, **الوَصِيدَة** gibi, taşlardan **الحظيرة** gibi bir evdir. Denir: onların koyunu **الوصَائِد**’dedir. Ve **الوَصيدُ**: bazı görüşlerde mağara ehlinin mağarasıdır. Ve üç vecih ile, Yüce’nin sözü “Ve köpekleri iki kolunu **بِالْوَصِيدِ**’de uzatmıştır” tefsir edilmiştir; musannifin **البصائر**’inde böyledir; şeyhimizin ona itiraz etmesine bir vech yoktur. Ve **الوَصِيدُ** ayrıca: dağdır; musannif bunu **البصائر**’de zikretti. Ve **الوَصِيدُ**: kökleri birbirine yakın bitkidir. Ve mecazdan: **الوَصِيدُ**: üzerine **المُوصَد** gibi dar olan; ve “falana karşı **أَوْصَدُوا**”: ona daralttılar ve onu bunaltıp yordular; **الأَساس**’ta olduğu gibi. Ve **الوَصِيد**: **الوِصَاد** gibi üst üste kapatılmış olan. Ve **الوَصِيد**: iki defa sünnet edilen; musannif bunu **البصائر**’de zikretti. Ve **الوَصِيد**: **الغِصَنَة**’den (mu‘ceme **الغين**’in kesri ve **الصاد**’ın fethi ile; **غُصْن**’un cem‘i) olan **الحَظِيرة**; diğer nüshalarda böyle; ve bu yanlıştır; çünkü **الأَصِيدَة** ve **الوَصِيدَة** ancak taşlardan olur; **الغِصَنَة**’den olan ise **الحَظِيرَة** diye adlandırılır; İbn Manzûr ve başkaları bu farkı açıklamıştır. Musannif, Ezherî’nin ibaresinde “ancak o taşlardandır” sözünden sonra “ve **الحَظِيرَة** **الغِصَنَة**’dendir”i görünce, onun öncekine atfedilmiş olduğunu zannetti; öyle değildir; düşün. Ve **الوَصَدُ** harekeli olarak; Sâgânî onu fetha ile ضبط etti ve o doğrudur: dokumadır. Ve **الوَصَّادُ**: dokumacı. Ru’be dedi:
“Yemenî’nin süslemesi, soğutucu (demirci) olmadı,
her **وَصَّاد** içeri girse de umar;
benim dokumam ve benim dokumam, yeni kesilmişi yorar.”
Denir: dokumacı, ipliğin bir kısmını bir kısmına **وَصْداً** ile **وَصَدَ** ve onu **وَصَّدَه**: atkıyı çözgüye soktu. Ve **المُوَصَّد** “**مُعَظَّم**” gibi: perde arkası oda (hıdr). Sa‘leb inşâd etti:
“Ve Leylâ’ya asıldım, o **ذاتُ مُوَصَّدٍ** iken;
ve onun memesinden, akranlara bir hacim görünmedi.”
Ve **أَوْصَدَ** adam: dağda malı korumak için bir **حظيرة** edindi; **اسْتَوْصَدَ** gibi. Ve köpeği ve başkasını av ile **أَوْصَدَ**: onu kışkırttı; **وَصَّدَه**’yi **تَوْصِيداً** gibi. Ve **أَوصَدَ** kapıyı: onu üst üste kapattı ve kapattı; **كَآصَدَه** gibi; o hâlde o **مُوصَدٌ**’dur; tıpkı “acıttı” (**أَوْجَع**) ve “acıyan” (**مُوجَع**) gibi. Ve mağara ehli hadîsinde: dağ, mağaranın kapısının üzerine düştü de onu **فأَوْصَدَه**; yani onu kapattı; “kapıyı **أَوْصَدْتُ**” onu kapattığında. Ve **أَوْصَدَ** tencereyi: onu üst üste kapattı; ikisinin de ismi: **الوِصَادُ**; bunu Lihyânî nakletti. Ve Aziz ve Celil’in sözü: “Şüphesiz o, onların üzerinde **مُؤْصَدَةٌ**’dir”; ve hemzesiz **مُوصَدَة** okunmuştur. Ebû Ubeyde dedi: **آصَدْتُ** ve **أَوْصَدْتُ**; yani üst üste kapattın. **مُؤْصَدة**’nin mânâsı: onların üzerinde üst üste kapatılmıştır. **البصائر**’de: Ebû Amr, Hamza, Halef ve Hafs onu hemzeledi; Ya‘kūb hakkında ihtilaf edildi; geri kalanlar hemzesizdir. Ve **وَصَدَ** “**وَعَدَ**” gibi: sabit oldu. Ve **النوادر**’de: yerde **وَصَدْت** **أَصِدُ** ve **وَتَدْتُ** **أَتِدُ**: sabit durduğumda. Ve denir: şey **وَصَدَ**: **وَصَبَ**; yani sabit oldu; o hâlde o **واصِدٌ** ve **واصِبٌ**’dir. Ve bunun benzeri: şiddetli sıcak için **الصَّيْهَدُ** ve **الصَّيْهَبُ**. Ve yerde **وَصَدَ**: ikamet etti. Bu, **النوادر** ibaresinden alınmıştır; **وَطَدَ** gibi. Ve **التَّوْصِيدُ**: sakındırma/uyarma. Denir: onu **وَصَّدَه** ve **أَوْصَدَه**: onu kışkırttı ve onu sakındırdı. Ve kendisine ek olarak istidrâk edilenlerdendir: adamdan **الوَصْدَةُ**: şalvarının ağı. Yakūb inşâd etti:
Ve bir bunalmış (kimse) ki, **بِوَصْدَتِه** ile eşya sızdırdı...
yardım istemedi; ölümün yakıcıları onu kuşatıyor.
İbn Sîde onu, geçenle tefsir etti ve dedi: “**لم يَسْتَعِن**”in mânâsı: kasık kıllarını tıraş etmedi.
