# وصم — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%85/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B5%D9%85/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%85.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: وصم

(باب الواو والصاد وما يثلثهما)
(وصع) الواو والصاد والعين: كلمة واحدة، هي الوَصَْع: طائر صغيرٌ. وفي الحديث: "إنَّ إسرافِيلَ يتواضَعُ لله حتَّى يَصِيرَ مثل الوَصَْع([1])".
(وصف) الواو والصاد والفاء: أصلٌ واحد، هو تحْليَةُ الشَّيء. ووصَفْتُه أصِفُه وَصْفاً. والصِّفَة: الأمَارة اللاَّزِمةُ للشّيء، كما يقال وَزَنتُه وَزْناً، والزِّنَة: قَدْرُ الشَّيء. يقال اتَّصَفَ الشَّيءُ في عَينِ النّاظر: احتَملَ أن يُوصَف.
وأمَّا قولُهم: وصَفَت النّاقةُ وُصوفاً، إذا أجادت السّيرَ فهو [من قولهم] للخـادم وصيف، وللخادمة وصيفة. ويقال أوْصَفَت الجاريةُ؛ لأنَّهما يُوصَفان عند البَيع.
(وصل) الواو والصاد واللام: أصلٌ واحد يدلُّ على ضمِّ شيءٍ إلى شيءٍ حَتَّى يَعْلَقَه. ووَصَلْتُه به وَصْلاً. والوَصل: ضِدّ الهِجْران. ومَوْصِلُ البعير: ما بين عَجُزِه وفَخذه. والواصِلَة في الحديث: التي تَصِلُ شَعْرَها بشعرٍ آخَرَ زُوراً. ويقول وصَلْتُ الشّيء وصلاً، والموصول به وِصْلٌ بكسر الواو.
ومن الباب الوَصِيلة: العِمارة والخِصْب. لأنَّها تَصِلُ النّاسَ بعضَهم ببعض، وإذا أجْدَبوا تفَرَّقُوا. والوَصيلة: الأرض الواسعة، كأنَّها وُصِلَت فلا تَنقطِع. أمَّا الوَصِيلة من الغَنَم في قوله تعالى: ﴿وَلاَ وَصِيلةٍ وَلا حامٍ﴾ [المائدة 103]....([2])
(وصم) الواو والصاد والميم: أصلٌ صحيح يدلُّ على كَسْرٍ وضَعْف. ووجد توصيماً في جَسدِه، أي تكسيراً وفَترةً وكَسَلاً. قال:
وإذا رُمْتَ رَحيلاً فارتحِلْ *** واعصِ ما يأمُرُ توصيمُ الكَسَلْ([3])والوَصْم: الصَّدعُ غَير بائن. يقال: أصابَ القناةَ وَصْمٌ.
ويُحمَل على هذا فيقال للعار والعَيب: وَصْم. قال:
فإنْ تك جَرْمٌ ذاتَ وصمٍ فإنّنا *** دَلَفْنا إلى جرمٍ بِألأَمَ من جَرمِ([4])
(وصي) الواو والصاد والحرف المعتلّ: أصلٌ يدلُّ على وَصلِ شيءٍ بشيء. ووَصَيْتُ الشَّيءَ: وصَلْتُه. ويقال: وطِئْنا أرضاً واصيةً، أي إنَّ نَبتَها متَّصلٌ قد امتلأَتْ منه. ووَصَيْتُ اللّيلَةَ باليوم: وصَلْتُها، وذلك في عملٍ تَعمَلُه. والوصِيَّة من هذا القياس، كأنّه كلامٌ يُوصَى أي يُوصَل. يقال: وصَّيْتُه توصيةً، وأوصَيْتُه إيصاء.
(وصب) الواو والصاد والباء: كلمةٌ تدلُّ على دَوامِ شيء. ووَصَبَ الشَّيءُ وصوباً: دام. ووَصَبَ الدِّينُ: وَجَب. ومَفَازةٌ واصِبة: بعيدةٌ لا غايةَ لها. وفي كتاب الله تعالى: ﴿وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ﴾ [الصافات 9]، أي دائم. والوَصَب: المرضُ المُلازم الدَّائم. رجلٌ وصِبٌ ومُوَصَّبٌ: دائم الأوصاب.
(وصد) الواو والصاد والدال: أصلٌ يدلُّ على ضمِّ شيءٍ إلى شيء. وأوصَدْتُ البابَ: أغْلَقْتُهُ. والوَصيد: النَّبْت المتقارِبُ الأصول. والوصيد: الفِناء لاتِّصاله بالرَّبع. والمُوصَد: المُطْبَق. وقال تعالى: ﴿إنَّها عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ﴾ [الهمزة 8].
(وصر) الواو والصاد والراء: كلمةٌ واحدة. قال الخليل: الوَصِيرة: الصّكّ. ويقال الوِصْر: السِّجِلُّ يكتُبه الملك لِمَنْ يُقْطِعُه([5]). وفي بعض الحديث: "إنَّ هذا اشتَرَى مِنِّي أرضاً وقَبَضَ مِنِّي وِصْرَها، فلا هو يردُّ([6]) عَلَيَّ الوِصْر ولا يعطيني الثمن".
---------------------__
([1]) في اللسان: "إن العرش على منكب إسرافيل، وإنه ليتواضع لله حتى يصير مثل الوصع. يروى بفتح الصاد وسكونها".
([2]) كذا وردت العبارة مبتورة في الأصل. وفي المجمل: "والوصيلة من الغنم كانوا... هم الشاة ذكرا قالوا: هذا لآلهتنا، فيقربونه، فإذا ولدها ذكرا وأنثى قالوا: وصلت... ها من أجلها" الكتابة مبتورة في المجمل أيضاً.
([3]) للبيد في ديوانه 12 طبع 1881 واللسان (وصم).
([4]) أنشده في المجمل واللسان (وصم).
([5]) ذكر في اللسان "الوصير" و"الوصر" وقال: "كلتاهما فارسية معربة".
([6]) في الأصل: "يرد" صوابه من المجمل واللسان. ولفظ المجمل: "فهو لا يرد عليَّ الوصر ولا يعطيني الثمن" ولفظ اللسان: فلا هو يعطيني الثمن ولا هو يرد الوصر".

ـ

### Türkçe

(باب **الواو** و**الصاد** وما يثلثهما)

(**وصع**) **الواو** ve**الصاد** ve**العين**: tek bir kelimedir; o da **الوَصَْع**’dır: küçük bir kuştur. Hadiste: “Şüphesiz **إسرافِيلَ** Allah için tevazu eder; ta ki **الوَصَْع** gibi oluncaya kadar([1]).”

(**وصف**) **الواو** ve**الصاد** ve**الفاء**: tek bir asıldır; o da şeyin süslenmesidir. Ve onu vasfettim; onu vasfederim; vasfetme olarak. Ve **الصِّفَة**: şey için lâzım olan alâmettir; nitekim “onu tarttım, tartma olarak” denir; ve **الزِّنَة**: şeyin miktarıdır. Denir: Şey, bakanın gözünde **اتَّصَفَ** etti: vasfedilmeyi taşıdı (vasfedilebilir oldu).

Ama onların sözü: “Deve **وصَفَت** **وُصوفاً**” (yürüyüşü güzel yaptığında) ise, o [onların] hizmetkâr için **وصيف** ve hizmetçi kadın için **وصيفة** demelerindendir. Ve denir: Cariye **أوْصَفَت**; çünkü ikisi satış sırasında vasfedilirler.

(**وصل**) **الواو** ve**الصاد** ve**اللام**: tek bir asıldır; bir şeyi bir şeye katmaya delâlet eder; ta ki onu yapıştırsın. Ve onu onunla birleştirdim; birleştirme olarak. Ve **الوَصل**: **الهِجْران**’ın zıddıdır. Ve devenin **مَوْصِلُ**’i: sağrısı ile uyluğu arasındaki şeydir. Ve hadiste **الواصِلَة**: saçını başka bir saçla yalan olarak birleştiren (kadın)dır. Ve “Şeyi birleştirdim, birleştirme olarak” der; ve onunla birleştirilen: **وِصْلٌ** ( **الواو**’nun kesresiyle).

Ve babdan **الوَصِيلة**: imar ve bolluktur. Çünkü o, insanları birbirine bağlar; kuraklığa düştüklerinde ayrılırlar. Ve **الوَصيلة**: geniş arazidir; sanki birleştirilmiş de kesilmez. Ama koyundan **الوَصِيلة**, Yüce Allah’ın sözü olan: ﴿وَلاَ وَصِيلةٍ وَلا حامٍ﴾ [المائدة 103]’te....([2])

(**وصم**) **الواو** ve**الصاد** ve**الميم**: sahih bir asıldır; kırılmaya ve zayıflığa delâlet eder. Ve bedeninde **توصيماً** buldu; yani kırıp dökme ve gevşeklik ve tembellik. Dedi ki:
وإذا رُمْتَ رَحيلاً فارتحِلْ *** واعصِ ما يأمُرُ توصيمُ الكَسَلْ([3])
Ve **الوَصْم**: belirgin olmayan çatlak/yarıktır. Denir: Mızrağa **وَصْمٌ** isabet etti.

Buna hamledilir de ayıp ve kusur için **وَصْم** denir. Dedi ki:
فإنْ تك جَرْمٌ ذاتَ وصمٍ فإنّنا *** دَلَفْنا إلى جرمٍ بِألأَمَ من جَرمِ([4])

(**وصي**) **الواو** ve**الصاد** ve illetli harf: bir şeyi bir şeye bağlamaya delâlet eden bir asıldır. Ve **وَصَيْتُ** şeyi: onu birleştirdim. Ve denir: **واصيةً** bir toprağa bastık; yani bitkisi bitişik, ondan dolmuştur. Ve geceyi gündüze **وَصَيْتُ**: onu birleştirdim; bu, yaptığın bir işte olur. Ve **الوصِيَّة** bu kıyastandır; sanki o, **يُوصَى** yani bağlanan bir sözdür. Denir: Ona **وصَّيْتُه** tavsiye etme olarak; ve ona **أوصَيْتُه** îsâ’ olarak.

(**وصب**) **الواو** ve**الصاد** ve**الباء**: bir şeyin devamına delâlet eden bir kelimedir. Ve şey **وَصَبَ** **وصوباً**: devam etti. Ve din **وَصَبَ**: vacip oldu. Ve **واصِبة** bir çöl: uzak, sonu olmayan (çöl)dür. Ve Yüce Allah’ın kitabında: ﴿وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ﴾ [الصافات 9], yani daim. Ve **الوَصَب**: lâzım olan daim hastalıktır. **وصِبٌ** ve **مُوَصَّبٌ** bir adam: daimi ağrıları olan.

(**وصد**) **الواو** ve**الصاد** ve**الدال**: bir şeyi bir şeye katmaya delâlet eden bir asıldır. Ve kapıyı **أوصَدْتُ**: onu kapattım. Ve **الوَصيد**: kökleri birbirine yakın bitkidir. Ve **الوصيد**: avlu; konak yerine bitişik olmasından dolayı. Ve **المُوصَد**: kapatılıp örtülmüş olan. Ve Yüce Allah dedi: ﴿إنَّها عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ﴾ [الهمزة 8].

(**وصر**) **الواو** ve**الصاد** ve**الراء**: tek bir kelimedir. Halîl dedi: **الوَصِيرة**: senettir. Ve denir: **الوِصْر**: hükümdarın, kendisine iktâ verdiği kimse için yazdığı sicildir([5]). Bazı hadiste: “Şüphesiz bu, benden bir arazi satın aldı ve benden onun **وِصْرَ**’ını kabzetti; artık ne **الوِصْر**’ı bana geri çeviriyor([6]) ne de bana bedeli veriyor.”

---------------------__
([1]) Lisân’da: “Şüphesiz arş, **إسرافيل**’in omzu üzerindedir; ve şüphesiz o, Allah için tevazu eder; ta ki **الوصع** gibi oluncaya kadar. **الصاد**’ın fethasıyla ve sükûnuyla rivayet edilir.”

([2]) İbare asılda böylece kopuk olarak geldi. Ve el-Mücmel’de: “Ve koyundan **الوصيلة**; onlar ... erkek bir koyun idi; ‘bu ilâhlarımız içindir’ dediler; onu kurban ederlerdi; eğer onun doğurduğu erkek ve dişi olursa ‘**وصلت** ... onu onun yüzünden’ dediler” yazı el-Mücmel’de de kopuktur.

([3]) Lebîd’indir; divanında 12, 1881 baskısı; ve Lisân (**وصم**).

([4]) Onu el-Mücmel ve Lisân’da (**وصم**) şahit olarak okuttu.

([5]) Lisân’da “**الوصير**” ve “**الوصر**” zikretti ve dedi: “İkisi de Arapçalaştırılmış Farsçadır.”

([6]) Asılda: “**يرد**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dandır. El-Mücmel’in lafzı: “Artık o, **الوصر**’ı bana geri çevirmiyor ve bana bedeli vermiyor”; Lisân’ın lafzı: “Artık ne bana bedeli veriyor ne de **الوصر**’ı geri çeviriyor.”
