# وضأ (و-ض-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B6%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ض - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: وضء

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من حرف الضاد
ض و ي، ض و أ، ض و ض، ض ء ض، أ ض و، أ ي ض، و ض أ مستعملات
ضوي:
الضَّوَى، مقصور، مصدر الضّاوي، وضَويَ يَضْويَ ضَوىً فهو ضاوٍ، وهذا الذي يُولدَ بين الاخ والأخت وبين ذوي المحارمِ، لأن ذلك يُضويه أي يُوهِن قوَّتَه.
وسُمِّيَ الصَّبيُّ ضاويّاً، مثقّل، على تقدير فاعُول، غير أن الياء تغلب على الواو في مثله، وكذلك كُلُّ فاعُول يجيء من بنات الواو فاجعَلْه ياء، قال ذو الرُمّة:
أخوها أبُوها والضَّوَى لا يضيرُها		وساقُ أبيها أُمُّها اعتُصِرَتْ عَصْرا
يُريد الزَّندَ من خَشَبةٍ واحدة، يُقطَع بنِصْفَيْنِ.
وأضوى فلانٌ: جاء ولدُه ضاويِّاً.
وضَوَى اليه الخيرُ أي صارَ.
وأضْوَيْتُ الأمرَ: لم أحُكِمْه، وأضواكَ الأمرُ.
والضَّواةُ: هَنَةٌ تخرُجُ من حَياء الناقَة قبل خروج وَلَدها كَمثانةِ البَوْل، فاذا انفَقَأَ خَرَجَ الولَدُ في أَثَره، قال الشاعر يصف حوصَلةَ قطاة:
لها كضَواةِ النّابِ شُدَّت بلا عُرىً		ولا خَرْزِ كَفٍّ بين نَحْرٍ ومَذْبَحِ
والضَّواةُ: قَرْحةٌ تُصيبُ الابِلِ في مَشافِرها.
والضُّوَاةُ: وَرَمٌ يُصيبُ البعير في رأسه يغلِبُ على عَيْنَيه، يَصْغُرُ له خَطمه، ومنه يقال: بَعيرٌ مَضوِيٌّ، ورُبَّما اعتَرَى الشِّدْقَ.
ضوأ:
ضَوَّأْتُ عن هذا الأمر تَضوِيَةً أي كَشَفْتُ عنه الضَّوْءَ.
والضِّياءُ: ما أضاءَ لك، ويقال: أضاءَ البَرْقُ لنا، والسِّراجُ.
وضَوَّأتُ عنه حتى وَضَحَ أي بَيَّنْتُ عنه حتى أضاءَ.
ضوض:
والضّاضَاة، لا تُهمَز: من زَجْر الراعي بالعُنُوز.
والضَّوضاة: جَلَبَةُ الناس، وضَوْضَوا أي صاحُوا، وضَوْضَيْتُم بهولاءِ.
ضأض:
والضِّئْضِىءُ: كَثْرةُ النَّسْل وبَرَكَتُه، وضِئْضِىءَ الضَّأْنِ من ذلك.
وضَيَّأتِ المرأةُ: كَثُرَ ولدُها، قال حَفْصُ الأموي:
أكْرَمُ ضَنْءٍ وضِئْضِـىءٍ عـن		ساقَي الحَيِّ ضِئضِئُها ومَضْنَؤهُا
أضو:
بالغدير. والأضَين: جماعة الأضاة، مثل: سنين وسنة.
والأَضينَ: جَماعة الأضاة مثل سِنين وسَنة.
ويقال إضاةٌ وأضاةٌ بالكسر والفتح والجمع أَضَا، مقصور، على تقدير أَكَمة وأَكَم، وإضاء على تقدير إِكام، وثلاثُ أَضَوات، والجمع أضُون وقال ابو النجم: وَرَدْتُه ببازِلٍ نَهّاضِ وِرْدَ القَطَا مَطائطَ الإياضِ اراد بالإياض الإِضاء، وهو الغُدر ان فقَلَبَ.
وأضَّني هذا الأمر، أي بَلَغ مني المشَفَقَّةَ، وهو يؤُضُّني.
وقد ائتضّ فلانٌ منه وله.
وأَضَّتني إليه الحاجةُ.
أيض
والأَيْضُ: صَيرورة الشيء شيئاً غيرَه، وتَحَوُّلُه عن الحالة، ويقال: آضَ سَواد شعره بَياضاً، قال: حتى اذا ما آضَ ذا أعرافِ كالكَوْدَنِ المُوكَف بالإكافِ ويقال: افعَل هذا أيضاً اي عُدْ لِما مَضَى.
وتفسير أيضاً زيادةٌ كأنَّه من آضَ يَئيضُ أي عاد يعود.
وضأ:
والوَضُوء: اسمُ الماء الذي يُتَوَضَّأُ به، فأمّا من ضمَّ الواو فلا أعرفه، لأن الفُعول اشتقاقه من الفعل بالتخفيفِ نحو الوَقود والوُقود وكلاهما حَسَن في معناهما، ولأنه ليس فَعَلَ يَفعُلُ، فلا تقول: وَضَأ يَوْضُؤ، وانّما يكون الفُعُول مصدر فَعَلَ.
ونحوُه طَهُور ولا يجوز طُهور.
والمِيضأة: مِطُهَرةٌ، وهي التي يُتَوَضَّأُ فيها أو منها.
والوَضاءةٌ مصدر الوَضيءِ، وهو الحَسَن اللَّطيف، وقد وَضُؤ يَوْضُؤ.

##### Türkçe

باب اللفيف من حرف **الضاد**
**ض و ي**، **ض و أ**، **ض و ض**، **ض ء ض**، **أ ض و**، **أ ي ض**، **و ض أ** kullanımdadırlar.

**ضوي**:
**الضَّوَى**: maksûr; **الضّاوي**’nin masdarıdır. **وضَويَ يَضْويَ ضَوىً فهو ضاوٍ**; bu, erkek kardeş ile kız kardeş arasında ve mahremler arasında doğan şeydir; çünkü bu onu **يُضويه** yani onun kuvvetini zayıflatır.
Ve çocuğa **ضاويّاً** denildi; müsekka(l) (şeddeli), **فاعُول** takdiri üzeredir; ancak bunun benzerinde **الياء** **الواو**’ya galip gelir; yine **الواو**’nun kızlarından gelen her **فاعُول** böyledir; onu **ياء** yap. **ذو الرُمّة** dedi:
أخوها أبُوها والضَّوَى لا يضيرُها		وساقُ أبيها أُمُّها اعتُصِرَتْ عَصْرا
Tek bir ağaç parçasından olan **الزَّند**’i kasteder; iki yarıya kesilir.
**وأضوى فلانٌ**: onun çocuğu **ضاويِّاً** olarak geldi (doğdu).
**وضَوَى اليه الخيرُ**: yani oldu.
**وأضْوَيْتُ الأمرَ**: onu sağlamlaştırmadım; ve **وأضواكَ الأمرُ**.
**والضَّواةُ**: devenin hayâsından, yavrusunun çıkışından önce, idrar kesesi gibi çıkan bir şeydir; patlayınca yavru onun ardından çıkar. Şair, bir **قطاة**’nin kursağını vasfederek dedi:
لها كضَواةِ النّابِ شُدَّت بلا عُرىً		ولا خَرْزِ كَفٍّ بين نَحْرٍ ومَذْبَحِ
**والضَّواةُ**: develerin dudaklarında onlara isabet eden bir yaradır.
**والضُّوَاةُ**: devenin başında ona isabet eden bir şişliktir; iki gözüne galip gelir; onun için burnu küçülür; bundan dolayı: **بَعيرٌ مَضوِيٌّ** denir; bazen **الشِّدْقَ**’a da arız olur.

**ضوأ**:
**ضَوَّأْتُ عن هذا الأمر تَضوِيَةً**: yani ondan ışığı açığa çıkardım.
**والضِّياءُ**: sana aydınlatan şeydir; ve denir: **أضاءَ البَرْقُ لنا** ve **السِّراجُ**.
**وضَوَّأتُ عنه حتى وَضَحَ**: yani ondan açıklığa kavuşturdum, ta ki aydınlandı.

**ضوض**:
**والضّاضَاة** (hemzelenmez): çobanın keçileri sürmesinden (azarlamasından) olan sestir.
**والضَّوضاة**: insanların gürültüsüdür; **وضَوْضَوا** yani bağırdılar; ve **وضَوْضَيْتُم بهولاءِ**.

**ضأض**:
**والضِّئْضِىءُ**: neslin çokluğu ve bereketidir; ve **وضِئْضِىءَ الضَّأْنِ** bundan (dır).
**وضَيَّأتِ المرأةُ**: kadının çocuğu çok oldu. **حَفْصُ الأموي** dedi:
أكْرَمُ ضَنْءٍ وضِئْضِـىءٍ عـن		ساقَي الحَيِّ ضِئضِئُها ومَضْنَؤهُا

**أضو**:
**بالغدير**. **والأضَين**: **الأضاة**’nin topluluğudur; **سنين** ve **سنة** gibi.
**والأَضينَ**: **الأضاة**’nin topluluğudur; **سِنين** ve **سَنة** gibi.
Ve denir: **إضاةٌ** ve **أضاةٌ**; kesre ve fetha ile; cem‘i **أَضَا**’dır; maksûr; **أَكَمة** ve **أَكَم** takdiri üzeredir; ve **إضاء** da **إِكام** takdiri üzeredir; ve üç **أَضَوات**; cem‘i **أضُون**’dur. **ابو النجم** dedi:
وَرَدْتُه ببازِلٍ نَهّاضِ وِرْدَ القَطَا مَطائطَ الإياضِ
**الإياض** ile **الإِضاء**’ı kastetti; o, gölcüklerdir; fakat çevirdi.
**وأضَّني هذا الأمر**: yani benden şefkati (endişeyi) ulaştırdı; ve o beni **يؤُضُّني**.
Ve gerçekten falan ondan ve onun için **ائتضّ** etti.
**وأَضَّتني إليه الحاجةُ**.

**أيض**
**والأَيْضُ**: bir şeyin başka bir şeye dönüşmesidir ve onun hâlden dönüşmesidir. Ve denir: **آضَ سَواد شعره بَياضاً**. Dedi:
حتى اذا ما آضَ ذا أعرافِ كالكَوْدَنِ المُوكَف بالإكافِ
Ve denir: **افعَل هذا أيضاً** yani geçmiş olana dön.
**وتفسير أيضاً** bir ziyadedir; sanki **آضَ يَئيضُ**’dendir; yani döndü, döner.

**وضأ**:
**والوَضُوء**: kendisiyle abdest alınan suyun adıdır. Amma **الواو**’yu zammeleyen kimseye gelince, onu bilmem; çünkü **الفُعول**’ün iştikakı, fiilden tahfif ile olur; **الوَقود** ve **الوُقود** gibi; ikisi de manalarında güzeldir. Ve çünkü o, **فَعَلَ يَفعُلُ** değildir; bu yüzden: **وَضَأ يَوْضُؤ** demezsin; ancak **الفُعُول** **فَعَلَ**’ın masdarı olur.
Ve benzeri **طَهُور**’dur; **طُهور** câiz olmaz.
**والمِيضأة**: bir **مِطُهَرةٌ**’dır; o, içinde veya ondan abdest alınan şeydir.
**والوَضاءةٌ**: **الوَضيءِ**’nin masdarıdır; o, güzel, latiftir. Ve gerçekten **وَضُؤ يَوْضُؤ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَضاءةُ: الحُسْنُ والنظافةُ. تقول منه: وَضُؤَ الرجل، أي صار وَضيئاً. وتَوَضَّأْتُ للصلاة ولا تقل تَوَضَّيْتُ. والوَضوءُ بالفتح: الماء الذي يُتَوَضَّأُ به. والوَضوءُ أيضاً: المصدر من تَوَضَّأْتُ للصلاة، مثل الوُلوعِ والقَبولِ بالفتح. قال اليزيديّ: الوُضوءُ بالضم المصدرُ. وتقول: واضَأْتُهُ فَوَضَأْتُهُ أَضَؤُهُ، إذا فاخَرْتَهُ بالوَضاءة فغلبته. والوُضَّاءُ بالضم والمدِّ. قال أبو صَدَقة الدُّبَيْريُّ الشاعر:
والمرءُ يُلْحِقُهُ بفِتيانِ النَـدىخُلُقُ الكَريمِ وليسَ بالوُضَّاءِ

##### Türkçe

**الوَضاءةُ**: güzellik ve temizliktir. Ondan şöyle dersin: **وَضُؤَ** adam, yani **وَضيئاً** oldu. Ve namaz için **تَوَضَّأْتُ**; **تَوَضَّيْتُ** deme. Ve fetha ile **الوَضوءُ**: kendisiyle abdest alınan sudur. Ve **الوَضوءُ** ayrıca: namaz için **تَوَضَّأْتُ**’den masdardır; fetha ile **الوُلوعِ** ve **القَبولِ** gibi. el-Yezîdî dedi: damme ile **الوُضوءُ** masdardır. Ve dersin: **واضَأْتُهُ** de, sonra **فَوَضَأْتُهُ أَضَؤُهُ**; eğer **الوَضاءة** ile onunla övünüşür de ona galip gelirsen. Ve damme ve med ile **الوُضَّاءُ**. Ebû Sadaka ed-Dübeyrî şair dedi:
Ve kişi, cömertliğin yiğitlerine onu, kerîmin huyu ile yetiştirir; **بالوُضَّاءِ** ile değil.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والضاد وما يثلثهما)
(*وضع) الواو والضاد والعين: أصلٌ واحد يدلُّ على الخَفْض [للشيء] وحَطِّه. ووَضَعتُه بالأرض وضعاً، ووضَعت المرأة ولدَها. [و] وُضِع في تِجارته يُوضَع: خَسِر. والوضائع: قومٌ يُنقَلون من أرضٍ إلى أرضٍ يسكنون بها.
الوَضيع: الرّجُل الدنِيّ. والدّابّةُ تَضَع في سَيْرِها وَضْعاً، وهو سَيْرٌ سهلٌ يخالف المرفوع. قال:
مَرفوعها زَوْلٌ ومَوضوعُها *** كمَرِّ صَوْبٍ لجِبٍ وَسْطَ رِيحْ([1])يقال منه: إنَّها لَحَسَنة الموضوع. وقد أوْضَعَها راكِبُها. ووَضَعَ([2]) الرّجُلُ: سار ذلك السَّير. وذُكِرَ أنَّ [الواضِعات([3])]: الإبل تأكل الخلّة. وأنشَدُوا:
رأى صاحِبي في الواضعات نجيبةً *** وأمثالَها في الغادياتِ القوامِسِ([4])والرجل المُوَضَّع: الذي ليس بمستحكمِ الأمر.
(وضم) الواو والضاد والميم: كلمة واحدة، هي الوَضَمُ: كلُّ شيءٍ يُوضَع عليه اللَّحمُ من خشبٍ وحجر. وَضَمْتُ اللَّحْمَ: اتَّخَذْتُ له وَضَماً. وأوضَمْتُه: جعلتُه على الوَضَم. ويقال: استَوْضَمْتُ الرّجُلَ، أي استضَمْتُه وجعلتُه تحْتِي كالوَضَم. وتوضّمَ الرّجُل المرأةَ: وقَعَ عليها. والوَّضيمة: القوم يَقلُّ عددُهم، يَنزِلُون على القَوم فيُحسِنون إليهم.
(وضأ) الواو والضاد والهمزة: كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على حُسنٍ ونَظافة. وَضُؤَ([5]) الرّجُلُ يَوْضُؤُ، وهي وضيءٌ. والوَضُوء: الماء الذي يُتَوَضَّأ به. والوُضوء فِعلُك إذا توضّأْت، من الوَضَاءَة، وهي الحُسنُ والنَّظافة، كأنَّ الغاسِل وجهَه وضَّأَه، أي حسَّنَه.
(وضح) الواو والضاد والحاء: أصلٌ واحد يدلُّ على ظُهور الشَّيءِ وبُروزِه. ووَضَح الشَّيءُ: أبَانَ. [و] في الشِّجاج المُوضِحَةُ، وهي تُبدِي وَضَح العَظْم. واستَوْضَحْتُ الشَّيءَ، إذا وضعتَ يَدكَ على عينيك تنظر هل تراه. وجاء في الحديث: "صُومُوا من وَضَح إلى وَضَح" أي من ضَوء إلى ضوء. والوَضَّاح: الرّجُل الأبيض اللَّون الحَسَنُ. وأوضَحَ الرّجلُ: وُلِد لَه البِيض من الأولاد. ومن أين أوضَحْتَ، أي من أين بدا [وضَحُك([6])]، أي من أين طَلَعت. ووَضَحُ الطريقِ: مَحجَّتُه. والواضحة: الأسنان تبدو عند الضَّحِك. قال:
كلُّ خَليلٍ كنت خالَلْتُه *** لا تَرَكَ اللهُ لـهُ واضِحهْ([7])
والأوضاح: بقايا الحَلِيِّ والصِّلِّيان. والأوضاح: حَلْيٌ من فِضّة.
(وضخ) الواو والضاد والخاء: ... ...([8])
(وضر) الواو والضاد والراء([9])]: كلمة واحدة تدلُّ على لَطْخِ شيءٍ بشيء. فالوَضَر مثل الدَّرَن والزَّهَم. قال:
* أبارِيقُ لم يَعْلَقْ بها وَضَرُ الزُّبدِ([10]) *
قال أبو عبيدة: يقال لبقيَّةِ الشَّيء على الشَّيء: الوضَر، كبقيّة الهِناء على البعير.
---------------------__
([1]) لطرفة في ديوانه 13 واللسان (رفع، وضع) وقد سبق في (رفع) برواية: "موضوعها زول ومرفوعها". مطابقاً بذلك ما في اللسان (رفع)، وفي رواية نبه على خطئها ابن بري، كما في اللسان (رفع). وجاء في اللسان (وضع) مطابقاً لرواية المقاييس (وضع) وهي الرواية الصحيحة. وفي اللسان (وضع) أيضاً: "كمر غيث لجب".
([2]) في الأصل: "وواضع"، تحريف. وأنشد في اللسان شاهد لذلك:
يا ليتني فيها جذع *** أخب فيها وأضع
 ([3]) التكملة من المجمل.
([4]) في الأصل: "والواضعات"، صوابه في المجمل واللسان (وضع) وفي المجمل: "العاديات" بالعين المهملة. وفي اللسان: "الواضعات" بدلها.
([5]) في الأصل: "وضؤ الرجل يوضؤ الرجل يوضو". وفيه تكرار.
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) لطرفة في ديوانه 43 والحيوان (6: 302) وعيون الأخبار (2: 3). وأنشده في اللسان (وضح) بدون نسبة. ويروى: "صافيته".
([8]) وردت هذه المادة مبتورة مختلطة بما بعدها. والذي في المجمل:
          (وضخ) المواضخة: تَبَاري المستَقِيَيْن. ثم استُعير في كلِّ مُتَبارِيَيْن.
([9]) تكملة يحتاج إليها الكلام. وانظر التنبيه السابق.
([10]) لأبي الهندي، واسمه عبد المؤمن بن عبد القدوس، في اللسان (وضر) والشعر والشعراء 242، 664 والأغاني (21: 178). وصدره:
* سيغني أبا الهندي عن وطب سالم *

ـ

##### Türkçe

(و) باب **الواو** ve **الضاد** ve ikisini üçleyen(ler)

(**وضع**) **الواو** ve **الضاد** ve **العين**: tek bir asıl(=kök)tur; [şeyin] alçaltılmasına ve indirilmesine delâlet eder. “Onu yere koydum” **وضعاً**; ve kadın çocuğunu doğurdu. [Ve] “ticaretinde konuldu” **وُضِع** “konulur” **يُوضَع**: zarar etti. Ve **الوضائع**: bir yerden bir yere nakledilen, orada oturan bir kavimdir.

**الوَضيع**: aşağı (dünî) adam. Ve binek hayvanı yürüyüşünde **وَضْعاً** “koyar”; o, kolay bir yürüyüştür; “yükseltilmiş”e muhaliftir. Dedi ki:
مَرفوعها زَوْلٌ ومَوضوعُها *** كمَرِّ صَوْبٍ لجِبٍ وَسْطَ رِيحْ([1])
Bundan şöyle denir: “Şüphesiz o, **الموضوع** bakımından elbette güzeldir.” Ve binicisi onu **أوْضَعَ** etti. Ve adam **وَضَعَ**([2]): o yürüyüşle yürüdü. Ve zikredildi ki **[الواضِعات]**([3]): develer **الخلّة**’yi yer. Ve inşâd ettiler:
رأى صاحِبي في الواضعات نجيبةً *** وأمثالَها في الغادياتِ القوامِسِ([4])
Ve **المُوَضَّع** adam: işi sağlam olmayan kimsedir.

(**وضم**) **الواو** ve **الضاد** ve **الميم**: tek bir kelimedir; o da **الوَضَمُ**dur: etin üzerine konulduğu, ağaçtan ve taştan her şey. “Eti **وَضَمْتُ**”: onun için bir **وَضَماً** edindim. Ve onu **أوضَمْتُه**: onu **الوَضَم** üzerine koydum. Ve denir: “adamı **استَوْضَمْتُ**”, yani onu **استضَمْتُ** ettim ve onu altıma **الوَضَم** gibi yaptım. Ve adam kadını **توضّمَ** etti: onun üzerine düştü (cinsel ilişkiye girdi). Ve **الوَّضيمة**: sayıları az olan bir kavim; bir kavmin üzerine inerler de onlara iyi davranırlar.

(**وضأ**) **الواو** ve **الضاد** ve **الهمزة**: tek bir kelimedir; güzelliğe ve temizliğe delâlet eder. Adam **وَضُؤَ**([5]) eder, **يَوْضُؤُ**; ve o **وضيءٌ**dür. Ve **الوَضُوء**: kendisiyle abdest alınılan sudur. Ve **الوُضوء**: abdest aldığında senin fiilindir; **الوَضَاءَة**’den, o da güzellik ve temizliktir; sanki yüzünü yıkayan onu **وضَّأَه** etmiştir, yani onu güzelleştirmiştir.

(**وضح**) **الواو** ve **الضاد** ve **الحاء**: tek bir asıldır; şeyin ortaya çıkmasına ve belirginleşmesine delâlet eder. Ve şey **وَضَح** etti: açıkladı. [Ve] yaralarda **المُوضِحَةُ** vardır; o, kemiğin **وَضَح**’ını gösterir. Ve şeyi **استَوْضَحْتُ**: onu görür müsün diye bakarken elini gözlerinin üzerine koyduğun zaman. Ve hadiste geldi: “**وَضَح**’tan **وَضَح**’a oruç tutun”; yani ışıktan ışığa. Ve **الوَضَّاح**: rengi beyaz, güzel adam. Ve adam **أوضَحَ** etti: ona çocuklardan beyazlar doğdu. Ve “nereden **أوضَحْتَ**?”, yani nereden senin **[وضَحُك]**([6]) belirdi; yani nereden çıktın. Ve yolun **وَضَحُ**’ı: onun ana yolu. Ve **الواضحة**: gülmede görünen dişlerdir. Dedi ki:
كلُّ خَليلٍ كنت خالَلْتُه *** لا تَرَكَ اللهُ لـهُ واضِحهْ([7])
Ve **الأوضاح**: takının ve **الصِّلِّيان**’ın kalıntılarıdır. Ve **الأوضاح**: gümüşten bir takıdır.

(**وضخ**) **الواو** ve **الضاد** ve **الخاء**: ... ...([8])

(**وضر**) **الواو** ve **الضاد** ve **الراء**([9])]: tek bir kelimedir; bir şeyi bir şeyle lekelemeye delâlet eder. O hâlde **الوَضَر** **الدَّرَن** ve **الزَّهَم** gibidir. Dedi ki:
* أبارِيقُ لم يَعْلَقْ بها وَضَرُ الزُّبدِ([10]) *
Ebû Ubeyde dedi: bir şeyin bir şey üzerinde kalan artığına **الوَضَر** denir; deve üzerindeki **الهِناء** artığı gibi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ض أ
والمرء يلحقه بفتيان الندى خلق الكريم وليس بالوضّاء وقد وضوّ‏.‏
وتوضّأ وضوءاً سابغاً بوضوءٍ طاهرٍ من ميضأةً له وميضاءة‏.‏

##### Türkçe

و ض أ
Ve kişi, cömertlik delikanlılarına, kerîmin huyu ile yetişir; **الوضّاء** ile değil. Ve **وضوّ** etmiştir.‏
Ve **توضّأ** etti; **وضوءاً** bol (tam) bir (şekilde), **بوضوءٍ** temiz bir (şey) ile; onun için bir **ميضأةً** ve bir **ميضاءة**dan.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَضُوءُ، بالفتح: الماء الذي يُتَوَضَّأُ به، كالفَطُور والسَّحُور لما يُفْطَرُ عليه ويُتَسَحَّرُ به. والوَضُوءُ أَيضاً: المصدر من تَوَضَّأْتُ للصلاةِ، مثل الوَلُوعِ والقَبُولِ. وقيل: الوُضُوءُ، بالضم، المصدر. وحُكيَ عن أَبي عمرو بن العَلاء: القَبُولُ، بالفتح، مصدر لم أَسْمَعْ غيره. وذكر الأَخفش في قوله تعالى: وَقُودُها النَّاسُ والحِجارةُ، فقال: الوَقُودُ، بالفتح: الحَطَبُ، والوُقُود، بالضم: الاتّقادُ، وهو الفعلُ. قال: ومثل ذلك الوَضُوءُ، وهو الماء، والوُضُوءُ، وهو الفعلُ. ثم قال: وزعموا أَنهما لغتان بمعنى واحد، يقال: الوَقُودُ والوُقُودُ، يجوز أَن يُعْنَى بهما الحَطَبُ، ويجوز أَن يُعنى بهما الفعلُ. وقال غيره: القَبُولُ والوَلُوع، مفتوحانِ، وهما مصدران شاذَّانِ، وما سواهما من المصادر فمبني على الضم. التهذيب: الوَضُوءُ: الماء، والطَّهُور مثله. قال: ولا يقال فيهما بضم الواو والطاء، لا يقال الوُضُوءُ ولا الطُّهُور. قال الأَصمعي، قلت لأَبي عمرو: ما الوَضُوءُ؟ فقال: الماءُ الذي يُتَوَضَأُ به. قلت: فما الوُضُوءُ، بالضم؟ قال: لا أَعرفه. وقال ابن جبلة: سمعت أَبا عبيد يقول: لا يجوز الوُضُوءُ إِنما هو الوَضُوءُ.
وقال ثعلب: الوُضُوءُ: مصدر، والوَضُوءُ: ما يُتَوَضَّأُ به، والسُّحُورُ: مصدر، والسَّحُورُ: ما يُتَسَحَّر به. وتَوَضَّأْتُ وُضُوءاً حَسَناً. وقد تَوَضَّأَ بالماءِ، وَوَضَّأَ غَيْره. تقول: تَوَضَّأْتُ للصلاة، ولا تقل تَوَضَّيْتُ، وبعضهم يقوله. قال أَبو حاتم: تَوَضَّأْتُ وُضُوءاً وتَطَهَّرْت طُهوراً. الليث: المِيضأَةُ مِطْهَرةٌ، وهي التي يُتَوَضَّأُ منها أَو فيها. ويقال: تَوَضَّأْتُ أَتَوَضَّأُ تَوَضُّؤاً ووُضُوءاً، وأَصل الكلمة من الوضاءة، وهي الحُسْنُ. قال ابن الأَثير: وُضُوءُ الصلاةِ معروف، قال: وقد يراد به غَسْلُ بَعْضِ الأَعْضاء.
والمِيضَأَةُ: الـموضع الذي يُتَوَضَّأُ فيه، عن اللحياني. وفي الحديث: تَوَضَّؤُوا مِمَّا غَيَّرَتِ النارُ. أَراد به غَسْلَ الأَيدِي والأَفْواهِ من الزُّهُومة، وقيل: أَراد به وُضُوءَ الصلاةِ، وذهبَ إليه قوم من الفقهاءِ. وقيل: معناه نَظِّفُوا أَبْدانَكم من الزُّهومة، وكان جماعة من الأَعراب لا يَغْسِلُونها، ويقولون فَقْدُها أَشدُّ مِنْ رِيحها. وعن قتادة: مَنْ غَسَلَ يدَه فقد تَوَضَّأَ.
وعن الحسن: الوُضُوءُ قبل الطعام يَنْفِي الفَقْرَ، والوُضُوءُ بعدَ الطعامِ يَنْفِي اللَّمَمَ. يعني بالوُضُوءِ التَّوَضُّؤَ. والوَضَاءة: مصدرُ الوَضِيءِ، وهو الحَسَنُ النَّظِيفُ. والوَضاءة: الحُسْنُ والنَّظافةُ.
وقد وَضُؤَ يَوْضُؤُ وَضَاءة، بالفتح والمدّ: صار وَضِيئاً، فهو وَضِيءٌ من قَوْم أَوْضِياءَ، وَوِضَاءٍ ووُضَّاءٍ. قال أَبو صَدَقة الدُّبَيْرِيُّ:
والمرْءُ يُلْحِقُه، بِفِتْيانِ النَّدَى، *  خُلُقُ الكَريم، ولَيْسَ بالوُضَّاءِ(1) (1 قوله «وليس بالوضاء» ظاهره أنه جمع واستشهد به في الصحاح على قوله ورجل وضاء بالضم أَي وضيء فمفاده أنه مفرد.) والجمع: وُضَّاؤُون. وحكى ابن جني: وَضاضِئ، جاؤوا بالهمزة في الجمع لما كانت غير منقلبة بل موجودةً في وَضُؤْتُ. وفي حديث عائشة: لَقَلَّما كانتِ امرأَةٌ وَضِيئةٌ عند رجل يُحِبُّها. الوَضَاءة: الحُسْنُ والبَهْجةُ. يقال وَضُؤَتْ، فهي وَضِيئةٌ. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه، لِحَفْصةَ: لا يُغُرّكِ أَن كانَتْ جارَتُكِ هي أَوْضَأَ مِنْكِ أَي أَحْسَنَ.
وحكى اللحياني: إِنه لوَضِيءٌ، في فِعْلِ الحالِ، وما هو بواضِئٍ، في الـمُسْتَقْبَلِ. وقول النابغة: فَهُنَّ إِضاءٌ صافِياتُ الغَلائِلِ
يجوز أَن يكون أَراد وِضَاءٌ أَي حِسانٌ نِقَاءٌ، فأَبدل الهمزة من الواو المكسورة، وهو مذكور في موضعه.
وواضَأْتُه فَوَضَأْتُه أَضَؤُه إِذا فاخَرْتَه بالوَضَاءة فَغَلَبْتَه.

##### Türkçe

**الوَضُوءُ**, fetha ile: kendisiyle abdest alınan su; tıpkı **الفَطُور** ve **السَّحُور**’un, kendisiyle iftar edilen ve kendisiyle sahur yapılan şey için olması gibi. Ve **الوَضُوءُ** ayrıca: “namaz için abdest aldım” sözünden mastardır; **الوَلُوعِ** ve **القَبُولِ** gibi. Ve denildi ki: **الوُضُوءُ**, damme ile, mastardır. Ve Ebû Amr b. el-Alâ’dan nakledildi: **القَبُولُ**, fetha ile, bir mastardır; ondan başkasını işitmedim.

Ve el-Ahfeş, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: وَقُودُها النَّاسُ والحِجارةُ, dedi ki:
**الوَقُودُ**, fetha ile: odun; **الوُقُود**, damme ile: tutuşma, ve o fiildir. Dedi ki: Bunun benzeri **الوَضُوءُ**’dur; o sudur; ve **الوُضُوءُ**; o fiildir. Sonra dedi ki: İkisi bir mânâda iki lehçedir diye iddia ettiler; denir: **الوَقُودُ** ve **الوُقُودُ**; ikisiyle odunun kastedilmesi câizdir, ve ikisiyle fiilin kastedilmesi câizdir. Ve başkası dedi ki: **القَبُولُ** ve **الوَلُوع**, ikisi de fethalıdır; ve ikisi şâz iki mastardır; bunların dışındaki mastarların tamamı damme üzere bina edilmiştir. **التهذيب**: **الوَضُوءُ**: sudur; ve **الطَّهُور** onun gibidir. Dedi ki: İkisinde de **الواو** ve **الطاء**’ın dammesiyle söylenmez; **الوُضُوءُ** denmez ve **الطُّهُور** denmez. el-Asmaî dedi ki: Ebû Amr’a dedim: **الوَضُوءُ** nedir? Dedi ki: kendisiyle abdest alınan sudur. Dedim: peki **الوُضُوءُ**, damme ile, nedir? Dedi ki: onu bilmiyorum. Ve İbn Cebele dedi ki: Ebû Ubeyd’in şöyle dediğini işittim: **الوُضُوءُ** câiz değildir; ancak o **الوَضُوءُ**’dur.

Ve Sa‘leb dedi ki: **الوُضُوءُ**: mastardır; **الوَضُوءُ**: kendisiyle abdest alınan şeydir; **السُّحُورُ**: mastardır; **السَّحُورُ**: kendisiyle sahur yapılan şeydir.

Ve “güzel bir abdest” olarak **تَوَضَّأْتُ وُضُوءاً حَسَناً**. Ve su ile abdest aldı; ve başkasına abdest aldırdı. Dersin ki: “namaz için abdest aldım” **تَوَضَّأْتُ للصلاة**; **تَوَضَّيْتُ** deme; bazıları onu söyler. Ebû Hâtim dedi ki: **تَوَضَّأْتُ وُضُوءاً** ve **تَطَهَّرْت طُهوراً**. el-Leys: **المِيضأَةُ** bir **مِطْهَرةٌ**’dir; ve o, ondan yahut onda abdest alınandır. Ve denir: **تَوَضَّأْتُ أَتَوَضَّأُ تَوَضُّؤاً ووُضُوءاً**; kelimenin aslı **الوضاءة**’dandır; ve o, güzelliktir.

İbnü’l-Esîr dedi ki: **وُضُوءُ الصلاةِ** bilinir; dedi ki: bazen onunla bazı uzuvların yıkanması kastedilir.

Ve **المِيضَأَةُ**: içinde abdest alınan yer; el-Lihyânî’den. Ve hadiste: **تَوَضَّؤُوا مِمَّا غَيَّرَتِ النارُ**. Bununla, yağ kokusundan dolayı ellerin ve ağızların yıkanmasını istedi; ve denildi ki: bununla **وُضُوءَ الصلاةِ**’i istedi; ve fakihlerden bir topluluk buna gitti. Ve denildi ki: mânâsı: bedenlerinizi yağ kokusundan temizleyin; ve bedevîlerden bir cemaat onu yıkamazdı; ve “onun yokluğu kokusundan daha şiddetlidir” derlerdi.

Katâde’den: kim elini yıkarsa, muhakkak abdest almıştır.

Hasen’den: yemekten önce **الوُضُوءُ** fakirliği giderir; yemekten sonra **الوُضُوءُ** **اللَّمَمَ**’ı giderir. **الوُضُوءُ** ile **التَّوَضُّؤَ**’ü kasteder.

Ve **الوَضَاءة**: **الوَضِيءِ**’nin mastarıdır; ve o, güzel temiz olandır. Ve **الوَضاءة**: güzellik ve temizliktir.

Ve **وَضُؤَ يَوْضُؤُ وَضَاءة**; fetha ve med ile: **وَضِيئاً** oldu; o hâlde o, **وَضِيءٌ**’dür; **قَوْم أَوْضِياءَ**’dan; ve **وِضَاءٍ** ve **وُضَّاءٍ**. Ebû Sadaqa ed-Dübeyrî dedi ki:
والمرْءُ يُلْحِقُه، بِفِتْيانِ النَّدَى، *  خُلُقُ الكَريم، ولَيْسَ بالوُضَّاءِ(1)
(1 “**وليس بالوضاء**” sözü: zahiri, onun bir cem‘ olduğudur; ve **الصحاح**’ta “**ورجل وضاء**” sözü üzerine onunla istişhâd edilmiştir; damme ile, yani **وَضِيء**; böylece onun sonucu, onun müfred olduğudur.)

Ve cem‘i: **وُضَّاؤُون**. Ve İbn Cinnî nakletti: **وَضاضِئ**; cem‘de hemzeyi getirdiler; çünkü o, münkalib değil, bilakis **وَضُؤْتُ**’ta mevcut idi.

Ve Âişe hadîsinde: **لَقَلَّما كانتِ امرأَةٌ وَضِيئةٌ عند رجل يُحِبُّها**.

**الوَضَاءة**: güzellik ve parlaklıktır. Denir: **وَضُؤَتْ**; o hâlde o, **وَضِيئةٌ**’dir.

Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun, Hafsa’ya: **لا يُغُرّكِ أَن كانَتْ جارَتُكِ هي أَوْضَأَ مِنْكِ**; yani daha güzel.

Ve el-Lihyânî nakletti: “muhakkak o **وَضِيءٌ**’dür”, hâl fiilinde; ve “o **بواضِئٍ** değildir”, gelecek zamanda. Ve Nâbiga’nın sözü:
فَهُنَّ إِضاءٌ صافِياتُ الغَلائِلِ
câizdir ki **وِضَاءٌ**’ı kastetmiştir; yani güzel, temiz; hemzeyi kesreli **الواو**’dan bedel kıldı; ve o, yerinde zikredilmiştir.

Ve **واضَأْتُه فَوَضَأْتُه أَضَؤُه**: eğer onu **الوَضَاءة** ile övünmede karşılaştırıp da ona galip gelirsen.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ض أ * * الوَضَاءَةُ * الحسن والنظافة وبابه ظرف و * تَوَضَّأَتُ * ولا تقل * تَوَضَّيْتُ * وبعضهم يقوله و * الوَضُوءُ * بالفتح الماء الذي يتوضأ به وهو أيضا مصدر كالولوع والقبول وقيل المصدر * الوُضُوء * بالضم وقيل الولوع والقبول مصدران شاذان زما سواهما من المصادر مضموم وقيل ما سوى القبول من المصادر مضموم

##### Türkçe

* و ض أ * * **الوَضَاءَةُ** * güzellik ve temizliktir; babı zarf’tır. Ve: * **تَوَضَّأَتُ** *; ve: * **تَوَضَّيْتُ** * deme. Bazıları onu söyler. Ve * **الوَضُوءُ** * fetha ile, onunla abdest alınan sudur; o ayrıca **الوُلُوع** ve **القَبُول** gibi bir masdardır. Masdarın * **الوُضُوء** * damme ile olduğu da söylenmiştir. Ve **الوُلُوع** ile **القَبُول**’ün iki şâz masdar olduğu, bunların dışındaki masdarların dammeli olduğu söylenmiştir. Ve **القَبُول** dışındaki masdarların dammeli olduğu söylenmiştir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوضاءة: الحسن والنظافة والبهجة وقد وضؤ ككرم يوضؤ وضاءة، بالفتح والمد، وعلى هذا الفعل اقتصر الجوهري، وحكى بعضهم وضئ، بالكسر، كفرح، قال اللبلي في شرح الفصيح،: قال ابن عديس ونقلته من خطه، وفعل الرجل من ذلك وضؤ يوضؤ ووضئ يوضئ، بضم الضاد وكسرها، ومثله ذكره ابن الزبيدي في كتاب الهمز، والقزاز في الجامع، قاله شيخنا فهو وضيء على فعيل من قوم أوضياء كتقي وأتقياء إلحاقا له بالمعتل ووضاء بالكسر والمد. وهو وضاء كرمان من قوم وضائين جمع مذكر سالم، قال أبو صدقة الدبيري:
  والمرء يلحقه بفتيان النـدى                      خلق الكريم وليس بالوضاء وحكى ابن جني وضاضئ جاءوا بالهمزة في الجمع لما كانت غير منقلبة بل موجودة في وضؤت ووضئت فهي وضيئة، وفي حديث عائشة:لقلما كانت امرأة وضيئة عند رجل يحبها  وحكى اللحياني: إنه لوضيء، في فعل الحال، وما هو بواضئ، في المستقبل، أي بوضيء، وقول النابغة:
  فهن إضاء صافيات الغلائل
  يجوز أن يكون أراد وضاء، أي حسان نقاء، فأبدل الهمزة من الواو المكسورة، وسيذكر في موضعه. قال أبو حاتم: وتوضأت للصلاة وضوءا، وتطهرت طهورا ويقال توضأت أتوضأ توضؤا ووضوءا من الوضاءة، وهي الحسن، قال ابن الأثير: وضوء الصلاة معروف، وقد يراد به غسل بعض الأعضاء. وفي الحديث  توضؤوا مما غيرت النار  أراد به غسل الأيدي والأفواه من الزهومة، وقيل: أراد به وضوء الصلاة، وقيل: معناه نظفوا أبدانكم من الزهومة، وعن قتادة: من غسل يده فقد توضأ. ولا تقل: توضيت بالياء بدل الهمز، قاله غير واحد. وقال الجوهري: وبعضهم يقوله، وهو مراد المصنف من قوله لغية أو لثغة. وتوضأ وضوءا حسنا، وقد توضأ بالماء ووضأ غيره، ونقل شيخنا عن اللبلي: ذكر قاسم عن الحسن أنه قال يوما: توضيت، بالياء، فقيل له: أتلحن يا أبا سعيد? فقال: إنها لغة هذيل وفيهم نشأت. والميضأة بالكسر والقصر، وقد يمد: الموضع الذي يتوضأ فيه عن اللحياني، ومنه نقله الصاغاني، وقال الليث: هي المطهرة، بالكسر، التي يتوضأ منها أو فيها، وقد ذكر الشامي في سيرته القصر والمد، نقل عنه شيخنا. قلت: وقد جاء ذكره في حديث أبي قتادة سحر ليلة التعريس، احفظ عليك ميضأتك فسيكون لها نبأ. والوضوء بالضم الفعل، وبالفتح ماؤه المعد له، وهو مأخوذ من كلام أبي الحسن الأخفش حكى عنه ابن منظور في قوله تعالى  وقودها الناس والحجارة  فقال: الوقود، بالفتح: الحطب، والوقود، بالضم: الاتقاد، وهو الفعل، قال: ومثل ذلك الوضوء، هو الماء، والوضوء هو الفعل ومصدر أيضا من توضأت للصلاة، مثل الولوع والقبول، وقيل الوضوء بالضم المصدر وحكي عن أبي عمرو بن العلاء القبول بالفتح مصدر لم أسمع غيره. ثم قال الأخفش: أو إنهما لغتان بمعنى واحد كما زعموا قد يجوز أن يعنى بهما المصدر، وقد يجوز أن يعنى بهما الماء، وقيل القبول والولوع مفتوحان وهما مصدران شاذان، وما سواهما من المصادر فمبني على الضم. وفي التهذيب: الوضوء: الماء، والطهور مثله، قال: ولا يقال فيهما بضم الواو والطاء ولا يقال الوضوء والطهور، قال الأصمعي: قلت لأبي عمرو: ما الوضوء? قال: الماء الذي يتوضأ به، قلت: فما الوضوء? بالضم، قال: لا أعرفه. وقال ابن جبلة: سمعت أبا عبيد يقول: لا يجوز الوضوء، إنما هو الوضوء، وقال ثعلب: الوضوء المصدر، والوضوء: ما يتوضأ به. قلت: والفعول في المصادر بالفتح قليل جدا غير خمسة ألفاظ فيما سمعت ذكرها ابن عصفور، وثعلب في الفصيح، وهي الوضوء، والوقود، والطهور، والولوع، والقبول، وزيد العكوف بمعنى الغبار، والسدوس بمعنى الطيلسان، والنسوء بمعنى التأخير، ومن طالع كتابنا كوثري النبع، لفتى جوهري الطبع، فقد ظفر بالمراد. وتوضأ الغلام والجارية: أدركا أي بلغ كل منهما الاحتلام، عن أبي عمرو، وهو مجاز. وواضأه فوضأه يضؤه أي كوضع يضع، وهو من الشواذ، لما تقرر أن أفعال المبالغة كلها كنصر، وشذ خصم فإنه كضرب، كما يأتي، وبعض الحلقيات كهذا على رأي الكسائي وحده، قاله شيخنا، أي فاخره بالوضاءة الحسن والبهجة فغلبه فيها. ومما يستدرك عليه: الوضيء كأمير، لقب عبد الله بن عثمان بن وهب بن عمرو بن صفوان الجمحي، وأبو الوضيء عباد بن نسيب، عن أبي برزة الأسلمي، وأيضا كنية محمد بن الوضيء بن هلال البعلبكي من شيوخ ابن عدي.

##### Türkçe

**الوضاءة**: güzellik, temizlik ve sevinç; ve **وضؤ** (cömertlik gibi) **يوضؤ** **وضاءة** (fetha ve med ile). Bu fiil üzere **الجوهري** iktisar etti. Bazıları **وضئ** (kesra ile) (sevinmek gibi) nakletti. **اللبلي** **شرح الفصيح**’te dedi ki: **ابن عديس** dedi ve onu onun hattından naklettim: Adamın bundan fiili **وضؤ يوضؤ** ve **وضئ يوضئ**’dir; **الضاد**’ın dammesi ve kesrası ile. Bunun benzerini **ابن الزبيدي** **كتاب الهمز**’de ve **القزاز** **الجامع**’da zikretti; bunu şeyhimiz söyledi: O, **وضيء**’dür; **فعيل** vezninde, **قوم**dan **أوضياء** (takî ve etkıyâ gibi), onu mu‘tel’e ilhak ederek; ve **وضاء** (kesra ve med ile). O, **وضاء**’dır (Rummân gibi), **قوم**dan **وضائين**; سالم müzekker cem‘. **أبو صدقة الدبيري** dedi:
  Ve kişi, cömertlik delikanlılarıyla ona yetişir;
  Kerîmin huyu (yetiştirir), **الوضاء** ile değil.

**ابن جني** **وضاضئ**’yi nakletti: Cem‘de hemzeyi getirdiler; çünkü o, münkalibe değil, bilakis **وضؤت** ve **وضئت**’te موجود idi; o hâlde o **وضيئة**’dir. **عائشة** hadîsinde: “Nadiren olurdu ki bir kadın, onu seven bir adam yanında **وضيئة** olsun.” **اللحياني** nakletti: Şüphesiz o, hâl fiilinde **لوضيء**’dür; ve istikbalde **بواضئ** değildir; yani **بوضيء**. **النابغة**’nin sözü:
  فهن إضاء صافيات الغلائل
  **وضاء** murad etmiş olması caizdir; yani güzel, temiz; böylece kesralı **الواو**’dan **الهمزة**’yi بدل etti; ve yerinde zikredilecektir. **أبو حاتم** dedi: “Namaz için **توضأت** **وضوءا**; ve **تطهرت** **طهورا**.” Ve denilir: **توضأت أتوضأ توضؤا ووضوءا**; **الوضاءة**’dan; o da güzelliktir. **ابن الأثير** dedi: Namazın **وضوء**’u mâlûmdur; ve onunla bazen bazı uzuvların yıkanması murad edilir. Hadîste: “Ateşin değiştirdiği şeyden **توضؤوا**.” Bununla ellerin ve ağızların **الزهومة**’dan yıkanmasını murad etti; ve denildi: Bununla namazın **وضوء**’u murad etti; ve denildi: Manası, bedenlerinizi **الزهومة**’dan temizleyin. **قتادة**’den: “Kim elini yıkarsa, muhakkak **توضأ** etmiştir.” Ve “**توضيت**” deme: hemze yerine **الياء** ile; bunu birden fazla kimse söyledi. **الجوهري** dedi: Bazıları onu söyler; ve bu, musannifin “**لغية** yahut **لثغة**” sözünden muradıdır. Ve **توضأ وضوءا حسنا**; ve su ile **توضأ** etti; ve başkasını **وضأ** etti. Şeyhimiz, **اللبلي**’den nakletti: **قاسم**’ın **الحسن**’dan zikrettiğine göre o, bir gün “**توضيت**” (yâ ile) dedi; ona: “Ey **أبا سعيد**! Lahin mi yapıyorsun?” denildi; o dedi ki: “O, **هذيل**’in lügatidir; ve ben onların içinde yetiştim.”

Ve **الميضأة** (kesra ve kasr ile), ve bazen med edilir: **اللحياني**’den, içinde abdest alınan yer; **الصاغاني** onu ondan nakletti. **الليث** dedi: O, **المطهرة**’dir (kesra ile); ondan yahut onda abdest alınan (şey). **الشامي** siyerinde kasr ve med zikrini getirdi; şeyhimiz ondan nakletti. Dedim: Onun zikri, **أبي قتادة** hadîsinde, **ليلة التعريس** seherinde gelmiştir: “**ميضأتك**’ni koru; çünkü onun için bir haber olacaktır.”

Ve **الوضوء** damme ile fiildir; fetha ile, onun için hazırlanmış suyudur. O, **أبي الحسن الأخفش**’in كلامından alınmıştır; **ابن منظور** onu, تعالى kavlinde **وقودها الناس والحجارة** hakkında nakletti; dedi ki: **الوقود** (fetha ile): odun; ve **الوقود** (damme ile): tutuşma; o fiildir. Dedi: Bunun misli **الوضوء**’dur: o sudur; ve **الوضوء** fiildir; ve ayrıca “Namaz için **توضأت**”tan masdardır; **الولوع** ve **القبول** gibi. Ve denildi: **الوضوء** damme ile masdardır. **أبي عمرو بن العلاء**’dan nakledildi: **القبول** fetha ile masdardır; ondan başkasını işitmedim. Sonra **الأخفش** dedi: Yahut ikisi, bir mânâda iki lügattir; zannettikleri gibi. İkisiyle masdar murad edilmesi caizdir; ve ikisiyle su murad edilmesi caizdir. Ve denildi: **القبول** ve **الولوع** meftuhtur; ve ikisi şâz masdarlardır; ve bunların dışındaki masdarlar damme üzere bina edilir.

**التهذيب**’de: **الوضوء**: su; ve **الطهور** onun gibidir. Dedi: İkisinde **الواو** ve **الطاء**’ın dammesiyle söylenmez; ve **الوضوء** ve **الطهور** denilmez. **الأصمعي** dedi: **أبي عمرو**’ya dedim: “**الوضوء** nedir?” Dedi: “Onunla abdest alınan su.” Dedim: “Peki **الوضوء** (damme ile) nedir?” Dedi: “Onu bilmiyorum.” **ابن جبلة** dedi: **أبا عبيد**’i şöyle derken işittim: “**الوضوء** caiz değildir; ancak **الوضوء**’dur.” **ثعلب** dedi: **الوضوء** masdardır; ve **الوضوء**: onunla abdest alınan şeydir. Dedim: Masdarlarda **الفعول**’ün fetha ile gelişi pek azdır; işittiğim kadarıyla beş lafızdan başka değil; onları **ابن عصفور** ve **ثعلب** **الفصيح**’te zikretti; onlar: **الوضوء**، **الوقود**، **الطهور**، **الولوع**، **القبول**. Ve **العكوف** (toz mânâsında) artırıldı; ve **السدوس** (taylasan mânâsında); ve **النسوء** (tehir mânâsında). Ve kitabımızı, “**كوثري النبع**”ı, cevherî tabiatlı bir delikanlı olarak mütalaa eden, murada nail olmuştur.

Ve **توضأ** eden oğlan ve cariye: idrak ettiler; yani her biri ihtilâma ulaştı; **أبي عمرو**’dan; ve bu mecazdır. Ve **واضأه فوضأه يضؤه**; yani “**وضع يضع**” gibi; ve o, şâzlardandır; çünkü karar kılındı ki mübalağa fiillerinin hepsi **نصر** gibi (gelir); ve **خصم** şâz oldu; çünkü o **ضرب** gibidir; ileride geleceği üzere. Ve bazı boğaz harflileri bunun gibi, yalnız **الكسائي**’nin görüşüne göre; bunu şeyhimiz söyledi: Yani onu **الوضاءة** (güzellik ve sevinç) ile övünmede karşısına çıktı; böylece onda ona galip geldi.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الوضيء** (emîr gibi), **عبد الله بن عثمان بن وهب بن عمرو بن صفوان الجمحي**’nin lakabıdır. Ve **أبو الوضيء**: **عباد بن نسيب**; **أبي برزة الأسلمي**’den. Ve ayrıca, **ابن عدي**’nin şeyhlerinden **محمد بن الوضيء بن هلال البعلبكي**’nin künyesidir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَضُؤَ
1 وَضُؤَ ذ (S, K) aor. يَوْضُؤُ, inf. n. وَضَآءَةٌ; (TA;) and وَضِئَ, aor. يَوْضَأُ; (IO, &c.;) He was, or became, fair, beautiful, neat, or clean. (S, K.) ― -b2- فَوَضَأَهُ ↓ وَاضَأَهُ, (S, K,) aor. of the latter يَضَأُ, (S,) dev. from rule, by which, as a verb of the class called افعال المغالبة, it should be like يَنْصُرُ, (TA,) He vied with him for the honour of surpassing in fairness, or comeliness, and prevailed over him therein. (S, K.)

وضّأهُ
2 وضّأهُ ذ [He made him, or assisted him, to perform the ablution termed وُضُوْءً, or وَضُوْء. (M, TA.) [See an ex. voce قِسْطٌ.]

3 وَاْضَاَ see 1.

توضّأ
5 توضّأ ذ , (S, K,) inf. n., [or rather quasi-inf. n., used for the regular inf. n. تَوَضُّؤٌ,] وُضُوْءٌ, or وَضُوْءٌ, or both, [see these two nouns below,] from وَضَآءَةٌ, (lit., He made himself fair, beautiful, neat, or clean: TA:) He performed ablution, لِلْصَّلَاةِ for, or preparatory to, prayer. (S, K.) ― -b2- It sometimes signifies He washed some one or more of his members: he purified his hand, or hands, and mouth, by washing, from the foul smell of fat, or greasy, food: he washed his hand. ― -b3- Some say تَوَضَّيْتُ [for تَوَضَّأْتُ]; but this should not be said: (S:) it is of weak authority, or is viciously so pronounced: (K:) it is said to be of the dial, of Hudheyl. (TA.) ― -b4- توضّأ, and توضّأت, He (a youth), and she (a girl), arrived at the age of puberty. (K.)

اِضَاءٌ
اِضَاءٌ ذ : see وَضِىْءٌ.

وَضُوْءٌ
وَضُوْءٌ ذ : see وُضُوْءٌ.

وُضُوْءٌ
وُضُوْءٌ ذ signifies The act of ablution, &c. (S, K) (see 5); and ↓ وَضُوْءٌ, the water with which that act is performed, or the water that is prepared for that act, (S, K, TA,) and is said to be also an inf. n., [or rather a quasi-inf. n., signifying the act itself]: (S, K:) or they are syn. words of two different dialects, each sometimes used as an inf. n., signifying the act, (though inf. ns. of the measure فَعُولٌ deviate from constant rule, TA,) and each sometimes as signifying the water. (S, K, TA.) AA says, that ↓ وَضُوْءٌ signifies “ the water with which one performs the ablution above mentioned; ” and he knew not وُضُوْءٌ [though it occurs in many traditions]: and A 'Obeyd disallows وَضُوْءٌ, and allows only ↓ وَضُوْءٌ. (TA.)

وَضِىْءٌ
وَضِىْءٌ ذ , (S, K,) pl. أَوْضِيَآءُ and وِضَآءٌ; (K;) and ↓ وُضَّآءٌ, [S, K; in the CK, erroneously, وُضَّآءٍ;] pl. وُضَّاؤُونَ and وَضَاضِئُ; (K;) and ↓ وَاضِئٌ, (K,) which is used in the future sense, accord. to Lh, [like an act. part. n., though from a neut. verb,] as in the ex. [mentioned in the K] مَاهو بِوَاضِئٍ; وَضِىْءٌ being used in the present sense; (TA;) Fair, beautiful, neat, or clean. (S, K.) ― -b2- In the following of En-Nلbighah,
فَهُنَّ اِضَآءٌ صَافِيَاتُ الغَلَائِلِ
[And they are fair, beautiful, neat, or clean; unsullied as to their inner garments], ↓ اِضَآءٌ may be put for وِضَآءٌ. (TA.)

وَضَآءَة
وَضَآءَة ذ Fairness, beauty, neatness, or cleanness. (S, K.)

وُضَّآءٌ
وُضَّآءٌ ذ and وَاضِئٌ: see وَضئءٌ.

أَوْضَأُ
أَوْضَأُ ذ Fairer, neater, or cleaner. (TA, from a trad.)

مِيضَأَةٌ
مِيضَأَةٌ ذ , and, sometimes, ↓ مِيضَآءَة, A place in which, and from which, one performs the ablution termed وضوء; (K;) [as also ↓ مُتُوَضَّأٌ:] a مِطْهَرَة (K: in the CK, مَطْهَرَة), meaning that from which, or in which, one performs the said ablution: (TA:) [a tank for ablution, accord. to present usage].

ميضَآءَةٌ
ميضَآءَةٌ ذ : see what precedes.

مُتَوَضَّأٌ
مُتَوَضَّأٌ ذ : see مِيضَأَةٌ. A privy; or place where one performs ablution. (K, TA, voce مَذْهَب, &c.)

##### Türkçe

وَضُؤَ
1 **وَضُؤَ** ذ (S, K) muzâri‘ı **يَوْضُؤُ**, mastar ismi **وَضَآءَةٌ**; (TA;) ve **وَضِئَ**, muzâri‘ı **يَوْضَأُ**; (IO, vb.;) O, güzel, hoş, derli toplu veya temiz idi yahut oldu. (S, K.) ― -b2- Böylece **وَاضَأَهُ** ↓ **فَوَضَأَهُ**, (S, K,) ikincisinin muzâri‘ı **يَضَأُ**, (S,) kaideden sapmadır; onunla, **افعال المغالبة** denilen sınıftan bir fiil olarak, **يَنْصُرُ** gibi olması gerekirdi, (TA,) O, onunla güzellikte yahut hoşlukta üstün gelme şerefi için yarıştı ve bunda ona galip geldi. (S, K.)

وضّأهُ
2 **وضّأهُ** ذ [Ona, **وُضُوْءً** yahut **وَضُوْء** diye adlandırılan abdesti yaptırdı, yahut ona bu hususta yardım etti. (M, TA.) [Bir örnek için **قِسْطٌ** maddesine bak.]

3 **وَاْضَاَ**: 1’e bak.

توضّأ
5 **توضّأ** ذ , (S, K,) mastar ismi, [yahut daha doğrusu, düzenli mastar ismi **تَوَضُّؤٌ** yerine kullanılan şibh-mastar ismi,] **وُضُوْءٌ**, yahut **وَضُوْءٌ**, yahut ikisi, [aşağıda bu iki isme bak,] **وَضَآءَةٌ**’den, (lafzen, O kendini güzel, hoş, derli toplu veya temiz yaptı: TA:) O, namaz için, yahut namaza hazırlık olarak, **لِلْصَّلَاةِ** abdest aldı. (S, K.) ― -b2- Bazen şu manaya gelir: O, uzuvlarından birini yahut birkaçını yıkadı: elini yahut ellerini ve ağzını, yağlı yahut yağlı yiyeceğin kötü kokusundan yıkamakla temizledi: elini yıkadı. ― -b3- Bazıları **تَوَضَّيْتُ** [**تَوَضَّأْتُ** yerine] der; fakat bu söylenmemelidir: (S:) zayıf bir rivayettir, yahut bozuk şekilde böyle telaffuz edilmiştir: (K:) **هُذَيْل** lehçesinden olduğu söylenir. (TA.) ― -b4- **توضّأ**, ve **توضّأت**, O (bir delikanlı) ve o (bir kız), bulûğ çağına ulaştı. (K.)

اِضَاءٌ
**اِضَاءٌ** ذ : **وَضِىْءٌ**’e bak.

وَضُوْءٌ
**وَضُوْءٌ** ذ : **وُضُوْءٌ**’e bak.

وُضُوْءٌ
**وُضُوْءٌ** ذ, abdest alma fiilini, vb. ifade eder. (S, K) (5’e bak); ve ↓ **وَضُوْءٌ**, o fiilin yapıldığı suyu, yahut o fiil için hazırlanmış suyu ifade eder, (S, K, TA,) ve onun aynı zamanda bir mastar ismi olduğu da söylenir, [yahut daha doğrusu, fiilin kendisini ifade eden bir şibh-mastar ismidir]: (S, K:) yahut ikisi, iki farklı lehçenin eş anlamlı kelimeleridir; her biri bazen mastar ismi olarak, fiili ifade ederek kullanılır, (her ne kadar **فَعُولٌ** vezninin mastar isimleri sürekli kaideden saparsa da, TA,) ve her biri bazen suyu ifade ederek kullanılır. (S, K, TA.) AA der ki, ↓ **وَضُوْءٌ** “yukarıda zikredilen abdesti aldığı su” demektir; ve **وُضُوْءٌ**’ü bilmezdi [hâlbuki birçok rivayette geçer]: ve A ‘Obeyd **وَضُوْءٌ**’ü reddeder, yalnız ↓ **وَضُوْءٌ**’ü kabul eder. (TA.)

وَضِىْءٌ
**وَضِىْءٌ** ذ , (S, K,) çoğulu **أَوْضِيَآءُ** ve **وِضَآءٌ**; (K;) ve ↓ **وُضَّآءٌ**, [S, K; CK’de hatalı olarak, **وُضَّآءٍ**;] çoğulu **وُضَّاؤُونَ** ve **وَضَاضِئُ**; (K;) ve ↓ **وَاضِئٌ**, (K,) ki bu, Lh’ye göre gelecek zaman manasında kullanılır, [sanki bir ism-i fâil gibi, her ne kadar lâzım bir fiilden olsa da,] örnekte [K’da zikredilen] **مَاهو بِوَاضِئٍ**; **وَضِىْءٌ** ise şimdiki zaman manasında kullanılır; (TA;) Güzel, hoş, derli toplu veya temiz. (S, K.) ― -b2- En-Nلbighah’ın şu beytinde,
فَهُنَّ اِضَآءٌ صَافِيَاتُ الغَلَائِلِ
[Ve onlar, güzel, hoş, derli toplu veya temizdir; iç elbiseleri bakımından lekesiz], ↓ **اِضَآءٌ**, **وِضَآءٌ** yerine konabilir. (TA.)

وَضَآءَة
**وَضَآءَة** ذ Güzellik, hoşluk, derli topluluk veya temizlik. (S, K.)

وُضَّآءٌ
**وُضَّآءٌ** ذ ve **وَاضِئٌ**: **وَضئءٌ**’e bak.

أَوْضَأُ
**أَوْضَأُ** ذ Daha güzel, daha derli toplu, yahut daha temiz. (TA, bir rivayetten.)

مِيضَأَةٌ
**مِيضَأَةٌ** ذ , ve bazen, ↓ **مِيضَآءَة**, **وضوء** diye adlandırılan abdestin alındığı ve kendisinden alındığı yer; (K;) [aynı şekilde ↓ **مُتُوَضَّأٌ**:] sözü edilen abdesti aldığı şey yahut yer manasında **مِطْهَرَة** (K: CK’de, **مَطْهَرَة**): (TA:) [güncel kullanıma göre, abdest için bir hazne].

ميضَآءَةٌ
**ميضَآءَةٌ** ذ : bir öncekinin açıklamasına bak.

مُتَوَضَّأٌ
**مُتَوَضَّأٌ** ذ : **مِيضَأَةٌ**’e bak. Helâ; yahut abdest alınan yer. (K, TA, **مَذْهَب**, vb. maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: وضء

وَضَأَ
وَضَأَ
a.  [ يَضَأُ ] ( n. ac. وَضْء 1 ), Outshone.

وَضُؤَ
وَضُؤَ U ( n. ac. وَضَآءَة [ 22t ] ,  وُضُؤء [ 27 ] ),
a.  Was clean; shone.

وَضَّأَ
وَضَّأَ II ,
a.  Washed, cleansed.

وَاْضَأَ
وَاْضَأَ III ,
a.  Vied with in cleanness.

تَوَضَّأَ
تَوَضَّأَ V
a.  [ Bi &  La ], Washed, performed his ablutions in ( water ) before ( prayer ).

b.  Attained to puberty.

مِيْضَأَة
مِيْضَأَة [ 20t ],
a.  Basin; laver.

b.  Washing-place.

وَاضِى
waADiY^ [ 21 ],
a.  see 25 .

وَضَآءَة
وَضَآءَة [ 22t ],
a.  Cleanness, cleanliness; brightness; neatness.

وَضِىْء
وَضِىْء [ 25 ] , ( pl. وِضَآء [ 23A ] ,

أَوْضِيآء
أَوْضِيآء [ 68 ] ),
a.  Clean, cleanly; bright; neat.

وَضُوء
waDuw=' [ 26 ],
a.  Water.

وُضَّآء
وُضَّآء [ 29 ] , ( pl. وُضَّاؤُوْن ),
a.  see 25 .

مُتَوَضَّأ
مُتَوَضَّأ [ N. P.
a.  V], Lavatory.

b.  Water-closet.

تَوَضُّؤ
تَوَضُّؤ [ N. Ac.
a.  V], Ablutions.

##### Türkçe

**وَضَأَ**
**وَضَأَ**
a. [ **يَضَأُ** ] (mastarı **وَضْء** 1), Parladı; (başkasını) geride bırakarak parladı.

**وَضُؤَ**
**وَضُؤَ** U (mastarı **وَضَآءَة** [ 22t ], **وُضُؤء** [ 27 ]),
a. Temiz oldu; parladı.

**وَضَّأَ**
**وَضَّأَ** II,
a. Yıkadı, temizledi.

**وَاْضَأَ**
**وَاْضَأَ** III,
a. Temizlikte onunla yarıştı.

**تَوَضَّأَ**
**تَوَضَّأَ** V
a. [ Bi & La ], (namazdan) önce (su ile) yıkandı; abdest aldı.

b. Buluğa erdi.

**مِيْضَأَة**
**مِيْضَأَة** [ 20t ],
a. Leğen; yıkanma teknesi.

b. Yıkanma yeri.

**وَاضِى**
**وَاضِى** [ 21 ],
a. 25’e bak.

**وَضَآءَة**
**وَضَآءَة** [ 22t ],
a. Temizlik, temiz olma; parlaklık; düzgünlük.

**وَضِىْء**
**وَضِىْء** [ 25 ], (çoğulu **وِضَآء** [ 23A ],

**أَوْضِيآء**
**أَوْضِيآء** [ 68 ]),
a. Temiz, temizce; parlak; düzgün.

**وَضُوء**
**وَضُوء** [ 26 ],
a. Su.

**وُضَّآء**
**وُضَّآء** [ 29 ], (çoğulu **وُضَّاؤُوْن**),
a. 25’e bak.

**مُتَوَضَّأ**
**مُتَوَضَّأ** [ N. P. a. V], Helâ.

b. Su dolabı.

**تَوَضُّؤ**
**تَوَضُّؤ** [ N. Ac. a. V], Abdest.
