# وضخ (و-ض-خ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%AE
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B6%D8%AE

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ض - خ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%AE/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الخاء والضاد وو ا ي ء معهما
خ و ض، و خ ض، و ض خ، ض و خ مستعملات خوض: خُضْتُ الماء خَوْضاً وخِياضاً، واختضُتُ، وخَوَّضُتُ تَخويضاً أي: مَشَيْتُ فيه.
والخَوْضُ: اللبس في الأمر.
والخَوْض من الكلام: ما فيه الكذب والباطل.
والمِخْوَضُ: المجدح الذي تخُوضُ به السويق.
وخض: الوَخْضُ: طَعْنٌ غير جائف.
وضخ: المُواضَخَةُ: التباري والمبالغة في العدو، قال:
تُواضِخُ التَّقريبَ قِلْواً مِحْلَجا
وأصله في الاستقاء من البِئْر، يبادر الرجلان فينظر أيهما أكثر استقاءً وأقوى. فاستعمل على الاستعارة في كل شيء.
ويقال للفرسين يتجاذبان: هما يَتَواضَخانِ.
ويقال للرجل إذا استقى فنفحَ بالدلو نَفْحاً شَديداً: قد أوضَخَ بها: ضوخ: ضاخ: موضعٌ بالبادية.

##### Türkçe

باب **الخاء** و**الضاد** و**و** **ا** **ي** **ء** معهما
**خ و ض**، و **خ ض**، و **ض خ**، **ض و خ** kullanımdadır: **خوض**: **خُضْتُ** suyu **خَوْضاً** ve **خِياضاً** (olarak), ve **اختضُتُ**, ve **خَوَّضُتُ** **تَخويضاً**; yani: onda yürüdüm.
Ve **الخَوْضُ**: işte karışıklık (içine girme)dir.
Ve sözden **الخَوْض**: onda yalan ve bâtıl olan şeydir.
Ve **المِخْوَضُ**: **السويق**i onunla karıştırdığın **المجدح**tır.

Ve **خض**: **الوَخْضُ**: içe işleyen olmayan bir saplamadır.

Ve **وضخ**: **المُواضَخَةُ**: yarışma ve koşuda aşırıya gitmedir; dedi ki:
تُواضِخُ التَّقريبَ قِلْواً مِحْلَجا

Ve aslı, kuyudan su çekmede (olan şey)dir: iki adam acele eder; hangisinin daha çok su çektiğine ve daha güçlü olduğuna bakılır. Sonra her şeyde mecaz yoluyla kullanıldı.
Ve iki at birbirini çekiştirirken için denir: onlar **يَتَواضَخانِ**.
Ve bir adama, su çektiğinde ve kovayla şiddetli bir savuruşla savurduğunda denir: onunla **أوضَخَ** etmiştir.

**ضوخ**: **ضاخ**: çölde bir yerdir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%AE/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأصمعيّ: المُواضَخَةُ: أن تسير مثل سيرِ صاحبك، وليس هو بالشديد؛ وكذلك هو في الاستقاء. وقال الكسائي: المُواضَخَةُ: تباري المُستقيمين، ثم استعيرَ في كلّ متباريَين. وتقول: أَوْضَخْتُ له، أي اسْتَقَيْتُ له قليلاً. والوَضوخُ بالفتح: الماءُ يكون بالدلو شبيه بالنصف.

##### Türkçe

الأصمعيّ: **المُواضَخَةُ**: arkadaşının yürüyüşü gibi yürümen; ve o şiddetli değildir; aynı şekilde o, su çekmede de böyledir. Ve الكسائي dedi: **المُواضَخَةُ**: dosdoğru gidenlerle yarışmaktır; sonra her iki yarışan hakkında ödünçlenmiştir. Ve dersin: **أَوْضَخْتُ** له, yani onun için azıcık su çektim. Ve **الوَضوخُ** (fetha ile): kovada bulunan, yarıya benzer olan sudur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%AE/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الخاء والضَاد
خاض ، وخض ، وضخ ، أضخ : مستعملة .
خوض _ خيض : قال الليثُ : خُضْتُ
الماءَ . . خَوْضاً وخِيَاضاً .
واخْتَاضَ . . اخْتِياضاً ، وخَوَّضَ . .
تَخْوِيضاً .
قال : والْخَوْضُ : اللبْسُ في الأمر .
والْخَوْضُ : الْمَشْيُ في الماء .
والخَوْضُ _ من الكلام _ : ما فيه الكَذِبُ
والباطلُ .
والْمِخْوَضُ : مِجْدَحٌ يُخَاضُ به السَوِيقُ .
وقال غيرُه : خُضْتُه بالسَّيْفِ أَخُوضُه
خَوْضاً .
وذلك إذا وَضعْتُ السيفَ في أَسْفَلِ بطنه ،
ثم رفعتَهُ إلى فَوْقُ .
واخْتَاضَه بالسهم : كذلك .
وقال أبو النَّجْم :
فَاخْتَاضَ أُخْرَى فَهَوَتْ رَجُوخَا
وأخْاضَ القومُ خَيْلَهُمُ الماءَ . . إخاضةً _
إذا خاضُوا بها الماءَ .
والخِيَاضُ : أَنْ تُدْخِلَ قِدْحاً مُسْتَعاراً . بين
قِدَاحِ الميسرِ تَتَيمَّنُ به .
يقال : خُضْتُ به في القِدَاحِ خِيَاضاً ،
وخاوَضْتُ القِدَاحَ . . خِوَاضاً .
وقال الْهُذَلِيُّ :
فَخَضْخَضْتُ صُفْنِي في جَمِّهِ
خِيَاضَ الْمُدَابِرِ قِدْحاً عَطُوفاً
قلتُ : وقولُه . ) ( خَضْخَضْتُ ) ( تكْريرٌ ، مِن
) ( خاضَ يَخُوضُ ) ( كما قالوا : ) ( نَخْنَخْتُ ) ( مِنْ
أَناخَ .
لمَّا كرَّرَهُ جعله متعدِّياً .
و ) ( المُدَابِرُ ) ( : المَقْمُورُ . . يُقْمَرُ فيستعيرُ
قِدْحاً يثقُ بفوزه ليعاوِدَ مَنْ قَمَرَه القِمارَ .
وقال ابن السكِّيت :
ويقال لِلْمَرْعَى _ إذا كَثُرَ عُشبُه والْتفَّ _ :
قد اخْتَاضَ اخْتِيَاضاً .
وقال سَلمةُ بنُ الخُرْشُبِ :
ومُخْتَاضٍ تَبِيضُ الرُّبْدُ فيهِ
تَحُومِيَ نَبْتُه فَهُوَ الْعَمِيمُ
ويقال لذلك المكان _ من الوادي _ :
مَخاضٌ ، وجمعُهُ : مَخَائضُ _ إذا كان
يُخاضُ لرقَّتِه وقلّتِهِ .
عمروٌ _ عن أبيه _ الْخَوْضَةُ : اللُّؤْلُؤة .
وفي ) ( النوادِر ) ( : ) ( سيفٌ خَيِّضٌ ) ( _ إذا كان
مخلوطاً من حَدِيدٍ أَنِيثٍ ، وحَدِيدٍ ذَكِيرٍ .
والمخاضُ _ من النهر الكبير _ : الموضِعُ
الذي يَتَضَحْضَحُ ماؤُه ، فيُخاضُ عند العبور
عليه .
ويقال له : الْمَخَاضَةُ _ بالهاء أيضاً _ :
وخض : قال الليث : الْوَخْضُ : طَعْنٌ غيرُ
جَائِفٍ .
قلتُ : هذا خطأ .
رَوَى أبو عُبيد _ عن الأصمعي _ : إذا
خالطَتِ الطَّعْنَةُ الجوْفَ ولم تنفُذْ ، فذلك
الوخْضُ والوَخْطُ . . وقد وَخَضَهُ وَخْضاً .
قال : وقال أبو زيد : البَجُّ مِثْلُ الوَخْضِ
وأنشد :
نَقْخاً عَلَى الْهَامِ وَبَجّاً وَخْضاً
وقال أبو عَمْرٍ و : يقال : وَخَضَهُ بالرُّمْحِ
ووَخطَهُ .
وضخ : قال الليثُ : الْمُوَاضَخَةُ : التَّبَارِي
والمبالغةُ في العَدْوِ .
وقال العجَّاجُ :
تُوَاضِخُ التَّقْرِيبَ قِلْواً مِغْلَجَا
أبو عُبَيد _ عن الأصمعيِّ _ :
المُوَاضَخَةُ : أن تسيرَ مَثلَ سيرِ صاحِبكَ _
وليس هو بالشَّديدِ .
قال : وكذلك هو في الاسْتقاءِ .
يقال منه : أوْضَخْتُ له _ أيْ : اسْتَقَيْتُ له
شيئاً قليلاً ، واسمُ ذلك الشيءِ الذي
يُسْتَقَى : الوَضُوخُ .
قال : والْمُواغَدَةُ مِثلُ الْمُواضَخَةِ .
قلت : المُوَاضَخَةُ _ عند العرب _ :
المُعَارَضَةُ والمباراةُ ، وإنْ لمْ يكن مع ذلك
مبالَغةٌ في العَدْوِ .
وأَصْلُهُ من الوَضُوخِ _ كما قال الأصمعيُّ .
وقال ابن السِّكِّيت : الوَضُوخُ : الماءُ الذي
يكون في الدَّلْوِ شبيهاً بالنِّصْف .
وقال الليث : يقال للرجل _ إذا استَقَى
فنَفحَ بالدَّلْو نَفْحاً شديداً _ قد أَوْضَخَ بها .
قلت : ) ( أَوْضَخَ بها ) ( _ إذا اسْتَقى بها ماءً
قليلاً .
أضخ : أُضَاخُ : اسم جَبَلٍ ، ذكَرَه امرؤ القَيْسِ
في شِعْرٍ له يصفُ بَرْقاً شَامَهُ من بعيدٍ ،
فقال :
فلمَّا أَنْ عَلاَ كَنَفَيْ أُضَاخٍ
وَهَتْ أَعْجازُ رَيِّقِهِ فَحَارَا

##### Türkçe

باب **الخاء** والضَاد
**خاض** ، و**خض** ، و**وضخ** ، **أضخ** : kullanımdadır.

**خوض** _ **خِيض** : el-Leys dedi: **خُضْتُ**
suyu . . **خَوْضاً** ve**خِيَاضاً** .
ve **اخْتَاضَ** . . **اخْتِياضاً** ، ve **خَوَّضَ** . .
**تَخْوِيضاً** .
Dedi: ve **الْخَوْضُ** : işte karışıklık (iç içe girme)dir.
ve **الْخَوْضُ** : suda yürümedir.
ve **الخَوْضُ** _ sözden _ : içinde yalan
ve bâtıl olan şeydir.
ve **الْمِخْوَضُ** : **السَوِيقُ**’in onunla karıştırıldığı bir **مِجْدَحٌ**’tır.
Ve başkası dedi: Onu kılıçla **خُضْتُه** ، onu **أَخُوضُه**
**خَوْضاً** .
Bu, kılıcı karnının alt kısmına koyduğum,
sonra onu yukarıya kaldırdığım zamandır.
Ve onu okla **اخْتَاضَه** : böyledir.
Ebû’n-Necm dedi:
فَاخْتَاضَ أُخْرَى فَهَوَتْ رَجُوخَا

Ve kavim, atlarını suya **أخْاضَ** etti . . **إخاضةً** _
onlarla suya girdikleri zaman.
Ve **الخِيَاضُ** : uğur sayarak onunla hayır umduğun, ödünç alınmış bir **قِدْحاً**’ı,
**قِدَاحِ**-ı **الميسر** arasına sokmandır.
Denir: **خُضْتُ** onunla **القِدَاحِ** içinde **خِيَاضاً** ,
ve **خاوَضْتُ** **القِدَاحَ** . . **خِوَاضاً** .
Ve el-Hüzelî dedi:
فَخَضْخَضْتُ صُفْنِي في جَمِّهِ
خِيَاضَ الْمُدَابِرِ قِدْحاً عَطُوفاً

Dedim: ve onun sözü: ( **خَضْخَضْتُ** ) tekrar etmektir;
( **خاضَ يَخُوضُ** )’dandır; onların: ( **نَخْنَخْتُ** ) demeleri gibi,
**أَناخَ**’tan.
Onu tekrar edince onu geçişli kıldı.
Ve ( **المُدَابِرُ** ) : kumarda yenilmiş olandır . . kumarda yenilir de,
kazancına güvendiği ödünç bir **قِدْحاً** alır; kendisini kumarda yenenle kumarı yeniden yapmak için.
İbnü’s-Sikkît dedi:
Ve otlak için denir _ otu çoğalıp birbirine dolaştığı zaman _:
**قد اخْتَاضَ اخْتِيَاضاً** .
Ve Selame b. el-Hurşub dedi:
ومُخْتَاضٍ تَبِيضُ الرُّبْدُ فيهِ
تَحُومِيَ نَبْتُه فَهُوَ الْعَمِيمُ

Ve o yere _ vadiden _ denir:
**مَخاضٌ** , çoğulu: **مَخَائضُ** _ eğer
inceliğinden ve azlığından dolayı içinden geçilirse.
Amr _ babasından _ : **الْخَوْضَةُ** : inci.
Ve ( **النوادِر** )’de: ( **سيفٌ خَيِّضٌ** ) _ eğer
**حَدِيدٍ أَنِيثٍ** ve **حَدِيدٍ ذَكِيرٍ**’den karışık ise.
Ve **المخاضُ** _ büyük nehirden _ : suyu sığlaşıp yayılan yer;
üzerinden geçişte oradan içinden geçilir.
Ve ona denir: **الْمَخَاضَةُ** _ **الهاء** ile de _:

**وخض** : el-Leys dedi: **الْوَخْضُ** : içe işlemeyen bir saplamadır.
Dedim: bu hatadır.
Ebû Ubeyd _ el-Asma‘î’den _ rivayet etti:
saplama iç boşluğa karışır da delip geçmezse, işte o
**الوخْضُ** ve **الوَخْطُ**’tur . . ve onu **وَخَضَهُ** **وَخْضاً** etmiştir.
Dedi: ve Ebû Zeyd dedi: **البَجُّ** **الوَخْضِ** gibidir.
Ve şu beyiti okudu:
نَقْخاً عَلَى الْهَامِ وَبَجّاً وَخْضاً
Ve Ebû Amr dedi: ve denir: onu mızrakla **وَخَضَهُ**
ve **وَخطَهُ** .

**وضخ** : el-Leys dedi: **الْمُوَاضَخَةُ** : yarışma
ve koşuda aşırıya gitmedir.
Ve el-‘Accâc dedi:
تُوَاضِخُ التَّقْرِيبَ قِلْواً مِغْلَجَا

Ebû Ubeyd _ el-Asma‘î’den _:
**المُوَاضَخَةُ** : arkadaşının yürüyüşü gibi yürümen;
hâlbuki o şiddetli değildir.
Dedi: ve su çekmede de böyledir.
Ondan denir: onun için **أوْضَخْتُ** _ yani: onun için
az bir şey su çektim; ve su çekilen o şeyin adı: **الوَضُوخُ** .
Dedi: ve **الْمُواغَدَةُ** **الْمُواضَخَةِ** gibidir.
Dedim: **المُوَاضَخَةُ** _ Araplar katında _:
karşı koyma ve yarışmadır; bununla birlikte
koşuda aşırılık olmasa bile.
Ve aslı **الوَضُوخِ**’tandır _ el-Asma‘î’nin dediği gibi.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَضُوخُ** : kovada bulunan, yarıya benzer sudur.
Ve el-Leys dedi: adama denir _ su çektiğinde
kovayla şiddetli bir savuruşla savurursa _: onunla **قد أَوْضَخَ** .
Dedim: ( **أَوْضَخَ بها** ) _ onunla az su çektiği zaman.

**أضخ** : **أُضَاخُ** : bir dağın adıdır; onu İmru’ul-Kays, uzaktan gördüğü bir şimşeği tasvir ettiği bir şiirinde zikretti;
ve dedi ki:
فلمَّا أَنْ عَلاَ كَنَفَيْ أُضَاخٍ
وَهَتْ أَعْجازُ رَيِّقِهِ فَحَارَا

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%AE/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والضاد وما يثلثهما)
(*وضع) الواو والضاد والعين: أصلٌ واحد يدلُّ على الخَفْض [للشيء] وحَطِّه. ووَضَعتُه بالأرض وضعاً، ووضَعت المرأة ولدَها. [و] وُضِع في تِجارته يُوضَع: خَسِر. والوضائع: قومٌ يُنقَلون من أرضٍ إلى أرضٍ يسكنون بها.
الوَضيع: الرّجُل الدنِيّ. والدّابّةُ تَضَع في سَيْرِها وَضْعاً، وهو سَيْرٌ سهلٌ يخالف المرفوع. قال:
مَرفوعها زَوْلٌ ومَوضوعُها *** كمَرِّ صَوْبٍ لجِبٍ وَسْطَ رِيحْ([1])يقال منه: إنَّها لَحَسَنة الموضوع. وقد أوْضَعَها راكِبُها. ووَضَعَ([2]) الرّجُلُ: سار ذلك السَّير. وذُكِرَ أنَّ [الواضِعات([3])]: الإبل تأكل الخلّة. وأنشَدُوا:
رأى صاحِبي في الواضعات نجيبةً *** وأمثالَها في الغادياتِ القوامِسِ([4])والرجل المُوَضَّع: الذي ليس بمستحكمِ الأمر.
(وضم) الواو والضاد والميم: كلمة واحدة، هي الوَضَمُ: كلُّ شيءٍ يُوضَع عليه اللَّحمُ من خشبٍ وحجر. وَضَمْتُ اللَّحْمَ: اتَّخَذْتُ له وَضَماً. وأوضَمْتُه: جعلتُه على الوَضَم. ويقال: استَوْضَمْتُ الرّجُلَ، أي استضَمْتُه وجعلتُه تحْتِي كالوَضَم. وتوضّمَ الرّجُل المرأةَ: وقَعَ عليها. والوَّضيمة: القوم يَقلُّ عددُهم، يَنزِلُون على القَوم فيُحسِنون إليهم.
(وضأ) الواو والضاد والهمزة: كلمةٌ واحدةٌ تدلُّ على حُسنٍ ونَظافة. وَضُؤَ([5]) الرّجُلُ يَوْضُؤُ، وهي وضيءٌ. والوَضُوء: الماء الذي يُتَوَضَّأ به. والوُضوء فِعلُك إذا توضّأْت، من الوَضَاءَة، وهي الحُسنُ والنَّظافة، كأنَّ الغاسِل وجهَه وضَّأَه، أي حسَّنَه.
(وضح) الواو والضاد والحاء: أصلٌ واحد يدلُّ على ظُهور الشَّيءِ وبُروزِه. ووَضَح الشَّيءُ: أبَانَ. [و] في الشِّجاج المُوضِحَةُ، وهي تُبدِي وَضَح العَظْم. واستَوْضَحْتُ الشَّيءَ، إذا وضعتَ يَدكَ على عينيك تنظر هل تراه. وجاء في الحديث: "صُومُوا من وَضَح إلى وَضَح" أي من ضَوء إلى ضوء. والوَضَّاح: الرّجُل الأبيض اللَّون الحَسَنُ. وأوضَحَ الرّجلُ: وُلِد لَه البِيض من الأولاد. ومن أين أوضَحْتَ، أي من أين بدا [وضَحُك([6])]، أي من أين طَلَعت. ووَضَحُ الطريقِ: مَحجَّتُه. والواضحة: الأسنان تبدو عند الضَّحِك. قال:
كلُّ خَليلٍ كنت خالَلْتُه *** لا تَرَكَ اللهُ لـهُ واضِحهْ([7])
والأوضاح: بقايا الحَلِيِّ والصِّلِّيان. والأوضاح: حَلْيٌ من فِضّة.
(وضخ) الواو والضاد والخاء: ... ...([8])
(وضر) الواو والضاد والراء([9])]: كلمة واحدة تدلُّ على لَطْخِ شيءٍ بشيء. فالوَضَر مثل الدَّرَن والزَّهَم. قال:
* أبارِيقُ لم يَعْلَقْ بها وَضَرُ الزُّبدِ([10]) *
قال أبو عبيدة: يقال لبقيَّةِ الشَّيء على الشَّيء: الوضَر، كبقيّة الهِناء على البعير.
---------------------__
([1]) لطرفة في ديوانه 13 واللسان (رفع، وضع) وقد سبق في (رفع) برواية: "موضوعها زول ومرفوعها". مطابقاً بذلك ما في اللسان (رفع)، وفي رواية نبه على خطئها ابن بري، كما في اللسان (رفع). وجاء في اللسان (وضع) مطابقاً لرواية المقاييس (وضع) وهي الرواية الصحيحة. وفي اللسان (وضع) أيضاً: "كمر غيث لجب".
([2]) في الأصل: "وواضع"، تحريف. وأنشد في اللسان شاهد لذلك:
يا ليتني فيها جذع *** أخب فيها وأضع
 ([3]) التكملة من المجمل.
([4]) في الأصل: "والواضعات"، صوابه في المجمل واللسان (وضع) وفي المجمل: "العاديات" بالعين المهملة. وفي اللسان: "الواضعات" بدلها.
([5]) في الأصل: "وضؤ الرجل يوضؤ الرجل يوضو". وفيه تكرار.
([6]) التكملة من المجمل.
([7]) لطرفة في ديوانه 43 والحيوان (6: 302) وعيون الأخبار (2: 3). وأنشده في اللسان (وضح) بدون نسبة. ويروى: "صافيته".
([8]) وردت هذه المادة مبتورة مختلطة بما بعدها. والذي في المجمل:
          (وضخ) المواضخة: تَبَاري المستَقِيَيْن. ثم استُعير في كلِّ مُتَبارِيَيْن.
([9]) تكملة يحتاج إليها الكلام. وانظر التنبيه السابق.
([10]) لأبي الهندي، واسمه عبد المؤمن بن عبد القدوس، في اللسان (وضر) والشعر والشعراء 242، 664 والأغاني (21: 178). وصدره:
* سيغني أبا الهندي عن وطب سالم *

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الضاد** وما يثلثهما)
(*وضع) **الواو** ve**الضاد** ve**العين**: tek bir asıldır; [bir şeyin] alçaltılmasına ve indirilmesine delâlet eder. “Onu yere koydum” diye **وَضَعتُه بالأرض وضعاً**; ve kadın çocuğunu doğurdu: **وضَعت المرأة ولدَها**. [Ve] ticaretinde zarara uğratıldı: **وُضِع في تِجارته يُوضَع**: zarar etti. **الوضائع**: bir yerden bir yere nakledilen, orada oturan bir kavimdir.
**الوَضيع**: aşağı (denî) adam. Ve binek, yürüyüşünde bir yürüyüşle yürür: **تَضَع في سَيْرِها وَضْعاً**; o, kolay bir yürüyüştür; “yükseltilmiş”e muhaliftir. Dedi ki:
مَرفوعها زَوْلٌ ومَوضوعُها *** كمَرِّ صَوْبٍ لجِبٍ وَسْطَ رِيحْ([1])Ondan denilir: “Şüphesiz o, **الموضوع**u güzel olandır.” Ve binicisi onu hızlı yürüttü: **أوْضَعَها**. Ve adam yürüdü: **وَضَعَ**([2]); o yürüyüşle yürüdü. Ve zikredildi ki **[الواضِعات([3])]**: develer yoncayı yer. Ve inşad ettiler:
رأى صاحِبي في الواضعات نجيبةً *** وأمثالَها في الغادياتِ القوامِسِ([4])Ve **الرجل المُوَضَّع**: işi sağlamlaştırılmış olmayan kimsedir.
(وضم) **الواو** ve**الضاد** ve**الميم**: tek bir kelimedir; o **الوَضَمُ**dur: etin üzerine konulduğu, ağaçtan ve taştan her şey. “Eti (üzerine) koydum”: **وَضَمْتُ اللَّحْمَ**; onun için bir **وَضَم** edindim. Ve onu **أوضَمْتُه**: onu **الوَضَم** üzerine koydum. Ve denilir: **استَوْضَمْتُ الرّجُلَ**; yani onu kendime kattım ve onu altıma, **الوَضَم** gibi yaptım. Ve adam kadına **توضّمَ**: onun üzerine düştü (cima etti). **الوَّضيمة**: sayıları az olan bir kavimdir; bir kavmin üzerine inerler de onlara iyi davranırlar.
(وضأ) **الواو** ve**الضاد** ve**الهمزة**: tek bir kelimedir; güzelliğe ve temizliğe delâlet eder. Adam güzel ve temiz oldu: **وَضُؤَ([5]) الرّجُلُ يَوْضُؤُ**; o **وضيءٌ**dür. **الوَضُوء**: onunla abdest alınan sudur. Ve **الوُضوء**: abdest aldığında senin fiilindir; **الوَضَاءَة**dan (gelir); o, güzellik ve temizliktir; sanki yüzünü yıkayan onu **وضَّأَه**; yani onu güzelleştirdi.
(وضح) **الواو** ve**الضاد** ve**الحاء**: tek bir asıldır; şeyin ortaya çıkmasına ve belirginleşmesine delâlet eder. Şey ortaya çıktı: **وَضَح الشَّيءُ**; açıkladı. [Ve] yaralarda **المُوضِحَةُ** vardır; o, kemiğin açıklığını gösterir. Ve bir şeyi açıklığa kavuşturmayı istedim: **استَوْضَحْتُ الشَّيءَ**; elini gözlerinin üzerine koyup onu görür müsün diye baktığında. Ve hadiste geldi: “**صُومُوا من وَضَح إلى وَضَح**” yani ışıktan ışığa. **الوَضَّاح**: rengi beyaz, güzel adam. Ve adam beyaz çocuklara sahip oldu: **أوضَحَ الرّجلُ**; ona çocuklardan beyazlar doğdu. Ve “nereden **أوضَحْتَ**” yani nereden senin **[وضَحُك([6])]** belirdi; yani nereden çıktın. Ve yolun açıklığı: **وَضَحُ الطريقِ**; onun ana yolu. **الواضحة**: gülmede görünen dişlerdir. Dedi ki:
كلُّ خَليلٍ كنت خالَلْتُه *** لا تَرَكَ اللهُ لـهُ واضِحهْ([7])
**الأوضاح**: süs eşyasının ve **الصِّلِّيان**ın kalıntılarıdır. Ve **الأوضاح**: gümüşten bir süstür.
(وضخ) **الواو** ve**الضاد** ve**الخاء**: ... ...([8])
(وضر) **الواو** ve**الضاد** ve**الراء**([9])]: tek bir kelimedir; bir şeyi bir şeyle lekelemeye delâlet eder. **الوَضَر** ise **الدَّرَن** ve**الزَّهَم** gibidir. Dedi ki:
* أبارِيقُ لم يَعْلَقْ بها وَضَرُ الزُّبدِ([10]) *
Ebû Ubeyde dedi: bir şeyin bir şey üzerindeki artığına **الوضَر** denilir; deve üzerindeki kına artığı gibi.
---------------------__
([1]) Divanında 13’te Tarafe’ye aittir; ve Lisân’da (رفع، وضع). Daha önce (رفع)’ta “موضوعها زول ومرفوعها” rivayetiyle geçti; böylece Lisân’daki (رفع) ile mutabık oldu. Bir rivayette, hatasına İbn Berrî dikkat çekti; Lisân’daki (رفع)’ta olduğu gibi. Lisân’da (وضع)’ta, Makâyîs’in (وضع) rivayetine mutabık olarak geldi; o, sahih rivayettir. Lisân’da (وضع)’ta ayrıca: “كمر غيث لجب”.
([2]) Asılda: “وواضع”; tahriftir. Lisân’da bunun için şahit olarak şu inşad edilmiştir:
يا ليتني فيها جذع *** أخب فيها وأضع
 ([3]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([4]) Asılda: “والواضعات”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’da (وضع)’tadır. El-Mücmel’de: “العاديات” (mu‘ceme olmayan **العين** ile). Lisân’da: onun yerine “الواضعات”.
([5]) Asılda: “وضؤ الرجل يوضؤ الرجل يوضو”. İçinde tekrar vardır.
([6]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([7]) Divanında 43’te Tarafe’ye aittir; ve el-Hayavân (6: 302) ve Uyûnü’l-Ahbâr (2: 3). Lisân’da (وضح)’ta nisbet olmaksızın inşad edilmiştir. Şöyle de rivayet edilir: “صافيته”.
([8]) Bu madde, kendisinden sonrakine karışmış, kopuk olarak gelmiştir. El-Mücmel’de olan şudur:
          (وضخ) **المواضخة**: iki su çekenin birbirleriyle yarışmasıdır. Sonra her iki yarışan hakkında ödünç alınmıştır.
([9]) Kelâmın ihtiyaç duyduğu tekmiledir. Önceki tenbîhe bak.
([10]) Ebû’l-Hindî’nindir; adı Abdülmü’min b. Abdülkuddûs’tur; Lisân’da (وضر) ve eş-Şi‘r ve’ş-Şu‘arâ 242, 664 ve el-Eğânî (21: 178). صدرُه:
* سيغني أبا الهندي عن وطب سالم *

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%AE/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ض خ
واضخه‏:‏ ساجله مواضخةً وهي المباراة في الاستقاء‏.‏
ومن المجاز‏:‏ واضخه في السير وغيره‏.‏
قال نصف الحمار وأتنه‏:‏ إذا وضخ التقريب واضخن مثله وإن سحّ سحاً خذرفت بالأكارع

##### Türkçe

و ض خ
**واضخه**: onu **مواضخةً** olarak **ساجله**; bu, su çekmede müsabakadır.
Mecazdan: yürüyüşte ve başkasında onu **واضخه**.
Yarım eşek ve onun dişisi dedi ki: Eğer **وضخ** yakınlaştırma, onun benzeriyle **واضخن**; ve eğer şiddetle akarsa, şiddetle aktı; **الأكارع** ile **خذرفت**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%AE/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَضُوخ، بالفتح: الماءُ يكون في الدَّلو شبيه بالنّصْف؛ وقد وَضَخ الدلو وأَوضَخَها؛ وقال:
في أَسْفل الغَرْب وَضوخ أُوضخا
والوَضوخ: دون المِلْءِ. وأَوضَخ بالدلو إِذا استقى فنفَح بها نَفْحاً شديداً؛ وقيل: استقى بها ماء قليلاً.
وأَوْضَخْت له إِذا استقيت له قليلاً، واسم ذلك الشيءِ الذي يُستقى به الوَضوخ.
قال: والمواعدة مثل المُواضَخَة. وتواضخ الرجلان إِذا قاما جميعاً على البئر يتباريان في السقي. وتواضخت الإِبل: تبارت في السير. وتواضخ الفرسان: تباريا.
والمواضخة والوِضاخ: المباراة في العدو والمبالغة فيه، وقيل: هو أَن تسير مثل سير صاحبك وليس هو بالشديد، وكذلك هو في الاستقاءِ، وقيل: هو تباري المستقين ثم استعير في كل متباريين، وقد واضخه السيرَ؛ قال العجاج: تُواضخُ التقريبَ قِلْواً مِقْلَخا
أَي أَن هذه الأَتان تواضخ السير هذا العَير، فهي تشتدّ وتجدّ؛ قال الأَزهري: المواضخَة عندَ العرب المعارضة والمباراة وإِن لم يكن مع ذلك مبالغة في العدو، وأَصله من الوضوخ كما قال الأَصمعي.
ووُضاخ: جبل معروف، والهمزة أَكثر، يصرف ولا يصرف؛ قال الأَزهري: أُضاخ اسم جبل ذكره امرؤ القيس في شعر له يصف برقاً شامه من بعيد: فلما أَن علا كَنَفَيْ أُضاخ،
وهَتْ أَعجازُ رَيِّقهِ فحارا

##### Türkçe

**الوَضُوخ**، fetih ile: su; kovada yarım gibi olur; ve kova **وَضَخ** etti ve onu **أَوضَخَ** etti; ve dedi:
في أَسْفل الغَرْب **وَضوخ** **أُوضخا**
ve **الوَضوخ**: doluluğun altı. Ve kovayla **أَوضَخ** etti; su çektiği zaman onunla şiddetli bir serpme ile serptiği vakit; ve denildi: onunla az bir su çekti.
Ve ona **أَوْضَخْت** ettim; ona azca çektiğim zaman; ve onunla su çekilen o şeyin adı **الوَضوخ**tur.
Dedi: ve vaadleşme, **المُواضَخَة** gibidir. Ve iki adam **تَواضَخ** etti; kuyu üzerinde birlikte kalktıkları zaman, sulamada birbirleriyle yarışırlar. Ve develer **تَواضَخَت**: yürüyüşte yarıştılar. Ve süvariler **تَواضَخ**: yarıştılar.
Ve **المواضخة** ve **الوِضاخ**: koşuda yarışma ve onda mübalağa etmektir; ve denildi: o, arkadaşının yürüyüşü gibi yürümen(dir) ve o şiddetli değildir; ve aynı şekilde o, su çekmede de böyledir; ve denildi: su çekenlerin yarışmasıdır, sonra her iki yarışan hakkında ödünç alındı; ve yürüyüşte onu **واضخه** etti; **العجاج** dedi:
تُواضخُ التقريبَ قِلْواً مِقْلَخا
yani: şu dişi eşek, şu erkek eşeğe yürüyüşte **تُواضخ** eder; o hâlde şiddetlenir ve ciddileşir; **الأَزهري** dedi: Araplar katında **المواضخَة**, bununla birlikte koşuda mübalağa olmasa bile, karşı koyma ve yarışmadır; aslı **الوَضوخ**tandır; **الأَصمعي**’nin dediği gibi.
Ve **وُضاخ**: bilinen bir dağdır; hemze daha çoktur; tenvin alır ve almaz; **الأَزهري** dedi: **أُضاخ** bir dağın adıdır; **امرؤ القيس** onu, uzaktan gördüğü bir şimşeği vasfettiği bir şiirinde zikretti:
فلما أَن علا كَنَفَيْ **أُضاخ**،
وهَتْ أَعجازُ رَيِّقهِ فحارا

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%AE/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوضوخ بالفتح: الماء يكون في الدلو شبيه بالنصف. وقد وضخها، أي الدلو وأوضخها، قال:
  في أسفل الغرب وضوخ أوضخا والوضوخ دون الملء وأوضخ بالدلو إذا استقى فنفح بها نفحا شديدا، وقيل استقى بها ماء قليلا. وأوضخت له، إذا استقيت له قليلا، واسم ذلك الشيء الذي يستقى به الوضوخ. والمواضخة والوضاخ: الممباراة في الاستقاء ثم استعير في كل متباريين. والوضاخ أيضا المبارة في العدو والمبالغة فيه، وهو مجاز. والمواضخة والوضاخ: أن تسير كسير صاحبك وليس هو بالشديد، كما قيده الجوهري. وقال الأزهري: المواضخة عند العرب: المعارضة المباراة، وإن لم يكن مع ذلك مبالغة في العدو، وأصله من الوضوخ كما قاله الأصمعي. وأوضخ له: استقى قليلا من الماء. وأوضخ البئر: قل ماؤها، من النضح. والتواضخ: التباري في السقي والسير، وفي الأخير مجاز، يقال تواضخ الرجلان، إذا قاما جميعا على البئر يتباريان في السقي. وتواضخت الإبل: تبارت في السير. وتواضخ الفرسان: تباريا. ووضاخ: جبل معروف، والهمز أكثر، يصرف ولا يصرف. وقال الأزهري أضاخ اسم جبل ذكره أمرؤ القيس في شعر له يصف برقا شامه من بعيد:
  فلما أن علا كنفي أضاخ                      وهت أعجاز ريقه فحارا

##### Türkçe

**الوضوخ** (fetha ile): kovada bulunan su; yarı gibi olur. Ve onu **وضخ** etti; yani kovayı; ve onu **أوضخ** etti. Dedi ki:
  “**الغرب**’in alt tarafında **وضوخ**; **أوضخا**. Ve **الوضوخ**, dolmanın altındadır. Ve kovayla su çektiği zaman **أوضخ** etti; sonra onunla şiddetli bir üfleme ile üfledi.” Ve “onunla az bir su çekti” denildi. Ve onun için **أوضخت**; onun için az çektiğin zaman. Ve o şeyin adı ki onunla çekilir: **الوضوخ**. Ve **المواضخة** ve **الوضاخ**: su çekmede karşılıklı yarışmadır; sonra her iki yarışan hakkında ödünç alındı. Ve **الوضاخ** ayrıca koşuda yarışma ve onda aşırıya gitmedir; ve o mecazdır. Ve **المواضخة** ve **الوضاخ**: arkadaşının yürüyüşü gibi yürümen; hâlbuki o şiddetli değildir; Cevherî’nin onu kayıtladığı gibi. Ezherî dedi: Araplar katında **المواضخة**: karşı koyma, yarışmadır; bununla birlikte koşuda aşırılık olmasa bile. Ve aslı **الوضوخ**’tandır; Asma‘î’nin dediği gibi. Ve onun için **أوضخ** etti: sudan az çekti. Ve kuyuyu **أوضخ** etti: suyu azaldı; **النضح**’tan. Ve **التواضخ**: sulamada ve yürüyüşte yarışmadır; ve sonuncusunda mecazdır. “İki adam **تواضخ** etti” denir; ikisi birlikte kuyu başında durdukları zaman, sulamada yarışırlar. Ve develer **تواضخت**: yürüyüşte yarıştılar. Ve süvariler **تواضخ** etti: yarıştılar. Ve **وضاخ**: bilinen bir dağdır; hemze daha çoktur; munsarif olur ve munsarif olmaz. Ezherî dedi: **أضاخ** bir dağın adıdır; İmru’ul-Kays onu, uzaktan gördüğü bir şimşeği vasfettiği bir şiirinde zikretti:
  “Derken **أضاخ**’ın iki yanı üzerine yükselince,
  tükürüğünün art tarafları gevşedi; böylece o, hararetli oldu.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%AE/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَضَخَ الدَّلْوَ
1 وَضَخَ الدَّلْوَ ذ , and ↓ اوضخها, He nearly half-filled the bucket, so that it resembled one half-full. (L, K.) [See also 4.]

واضخهُ
3 واضخهُ ذ , inf. n. مُوَاضَخَةٌ (S, K) and وِضَاخٌ, (K,) He emulated, or imitated, him (that is his companion) in drawing water, doing as he did. (As, Ks, S, K.) This is the original signification: afterwards used with reference to any two persons emulating each other. (Ks, S.) [Hence,] ― -b2- (tropical:) He emulated him, or imitated him, in running; (L, K;) and exerted himself excessively, or exceeded the usual bounds or degree, therein: (L:) or [so in the L; in the K, and] went, journeyed, or marched, like him; or kept pace with him in going, journeying, or marching; (S, L, K;) not a vehement rate; (S, L;) as also واضخهُ السَّيْرَ. (L.) Az says, that مواضخة, as used by the Arabs, signifies emulation, although not with unusual exertion, or an exceeding of the usual bounds or degree, in running. (L.) [See also 6.]

اوضخ بِالدَّلْوِ
4 اوضخ بِالدَّلْوِ ذ He drew water with the bucket and shook it about vehemently [app. so that it did not become, or remain full]: or he drew with it little water. (L.) [See also 1.] ― -b2- اوضخ لَهُ He drew for him little, or a little, water. (S, L, K.) ― -b3- Also, اوضخت البِئْرُ The well contained little water; its water became little; (K;) water having been taken from it for irrigation. (TA.)

تواضخا
6 تواضخا ذ They (two men standing together over a well, L) emulated each other [in drawing water and] in watering, or irrigating. (L, K.) ― -b2- (tropical:) They (two horses) emulated each other [in running]; (L:) and تواضخت الاِبِلُ the camels emulated one another in going, journeying, or marching. (L, K *.) [See also 3.]

وُضُوخٌ
وُضُوخٌ ذ Water in a bucket resembling half [of the quantity that would fill it]: (S, L, K:) or what is less than the quantity that would fill it. (L.)

##### Türkçe

وَضَخَ الدَّلْوَ
1 **وَضَخَ الدَّلْوَ** ذ, ve ↓ **اوضخها**, O, kovayı neredeyse yarıya kadar doldurdu; öyle ki yarı doluya benzer oldu. (L, K.) [Bkz. ayrıca 4.]

واضخهُ
3 **واضخهُ** ذ, mastar ismi **مُوَاضَخَةٌ** (S, K) ve **وِضَاخٌ**, (K,) O, su çekmede onu (yani arkadaşını) taklit etti, ona öykündü; onun yaptığı gibi yaptı. (As, Ks, S, K.) Bu, aslî anlamdır: sonra, herhangi iki kişinin birbirine öykünmesi hakkında kullanıldı. (Ks, S.) [Bundan dolayı,] ― -b2- (mecaz:) O, koşmada ona öykündü, onu taklit etti; (L, K;) ve bunda aşırı derecede gayret etti, yahut alışılmış sınırları veya dereceyi aştı: (L:) yahut [L’de böyle; K’de ise, ve] onun gibi gitti, yolculuk etti veya yürüdü; yahut gitmede, yolculuk etmede veya yürüyüşte onunla aynı tempoyu tuttu; (S, L, K;) şiddetli bir hız değil; (S, L;) **واضخهُ السَّيْرَ** da böyledir. (L.) Az der ki, Arapların kullandığı üzere **مواضخة**, koşmada alışılmadık bir gayretle yahut alışılmış sınırları veya dereceyi aşmakla olmaksızın, öykünme anlamına gelir. (L.) [Bkz. ayrıca 6.]

اوضخ بِالدَّلْوِ
4 **اوضخ بِالدَّلْوِ** ذ O, kovayla su çekti ve onu şiddetle çalkaladı [görünüşe göre, dolu olmaması veya dolu kalmaması için]: yahut onunla az su çekti. (L.) [Bkz. ayrıca 1.] ― -b2- **اوضخ لَهُ** O, onun için az, yahut biraz, su çekti. (S, L, K.) ― -b3- Ayrıca, **اوضخت البِئْرُ** Kuyu az su ihtiva etti; suyu azaldı; (K;) ondan sulama için su alınmış olmakla. (TA.)

تواضخا
6 **تواضخا** ذ Onlar (kuyu üzerinde birlikte duran iki adam, L) [su çekmede ve] sulamada, yahut sulamada/irrigasyonda, birbirine öykündüler. (L, K.) ― -b2- (mecaz:) Onlar (iki at) [koşmada] birbirine öykündüler; (L:) ve **تواضخت الاِبِلُ** develer gitmede, yolculuk etmede veya yürüyüşte birbirine öykündü. (L, K *.) [Bkz. ayrıca 3.]

وُضُوخٌ
**وُضُوخٌ** ذ Kovadaki, yarıya benzer su [onu dolduracak miktarın yarısı gibi]: (S, L, K:) yahut onu dolduracak miktardan daha az olan. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%AE/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَضَخَ
وَضَخَ
a.  [ يَضِخُ ]( n. ac. وَضْخ 1 ), Half filled.

وَاْضَخَ
وَاْضَخَ III ,
a.  Vied with in agility &c.

أَوْضَخَ
أَوْضَخَ IV
a.  [ La ], Drew water for.

b.  Was half-full.

c.  see I .

تَوَاْضَخَ
تَوَاْضَخَ VI ,
a.  see III .

##### Türkçe

وَضَخَ
وَضَخَ
a. [ **يَضِخُ** ] (mastarı, ac. **وَضْخ** 1), yarı dolu oldu.

وَاْضَخَ
وَاْضَخَ III,
a. çeviklik vb. hususta ile yarıştı.

أَوْضَخَ
أَوْضَخَ IV
a. [ La ], için su çekti.

b. yarı dolu oldu.

c. I’e bak.

تَوَاْضَخَ
تَوَاْضَخَ VI,
a. III’e bak.
