# وضع — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B6%D8%B9/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وضع

الوَضْعُ: ضدّ الرفع، وضَعَه يَضَعُه وَضْعاً ومَوْضُوعاً، وأَنشد ثعلب بيتين فيهما: مَوْضُوعُ جُودِكَ ومَرْفوعُه، عنى بالموضوع ما أَضمره ولم يتكلم به، والمرفوع ما أَظهره وتكلم به. والمواضِعُ: معروفة، واحدها مَوْضِعٌ، واسم المكان المَوْضِعُ والمضَعُ، بالفتح؛ الأَخير نادر لأَنه ليس في الكلام مَفْعَلٌ مما فاؤه واوٌ اسماً لا مَصْدراً إِلا هذا، فأَما مَوْهَبٌ ومَوْرَقٌ فللعلمية، وأَما ادْخُلُوا مَوْحَدَ مَوْحدَ ففتحوه إِذ كان اسماً موضوعاً ليس بمصدر ولا مكان، وإِنما هو معدول عن واحد كما أَن عُمر معدول عن عامر، هذا كله قول سيبويه. والموضَعةُ: لغة في الموْضِعِ؛ حكاه اللحياني عن العرب، قال: يقال ارْزُنْ في مَوضِعِكَ ومَوْضَعَتِكَ. والموضِعُ: مصدر قولك وَضَعْتُ الشيء من يدي وَضْعاً وموضوعاً، وهو مثل المَعْقُولِ، ومَوْضَعاً. وإِنه لحَسَنُ الوِضْعةِ أَي الوَضْعِ. والوَضْعُ أَيضاً: الموضوعُ، سمي بالمصدر وله نَظائِرُ، منها ما تقدم ومنها ما سيأْتي إِن شاء الله تعالى، والجمعُ أَوضاعٌ.
والوَضِيعُ: البُسْرُ الذي لم يَبْلُغْ كلُّه فهو في جُؤَنٍ أَو جِرارٍ. والوَضِيعُ: أَن يُوضَعَ التمرُ قبل أَن يَجِفَّ فيُوضَعَ في الجَرِينِ أَو في الجِرارِ. وفي الحديث: من رَفَعَ السِّلاحَ ثم وَضَعَه فدَمُه هَدَرٌ، يعني في الفِتْنةِ، وهو مثل قوله: ليسَ في الهَيْشاتِ قَوَدٌ، أَراد الفِتْنةَ. وقال بعضهم في قوله ثم وضَعَه أَي ضرَبَ به، وليس معناه أَنه وضعَه من يده، وفي رواية: من شَهَرَ سيفَه ثم وضَعَه أَي قاتَلَ به يعني في الفِتْنةِ. يقال: وضَعَ الشيءَ من يده يَضَعُه وَضْعاً إِذا أَلقاه فكأَنه أَلقاه في الضَّرِيبةِ؛ قال سُدَيْفٌ:
فَضَعِ السَّيْفَ، وارْفَعِ السَّوْطَ حتى
لا تَرى فوْقَ ظَهْرِها أُمَوِيّا
معناه ضَعِ السيفَ في المَضْرُوبِ به وارفع السوْطَ لتَضْرِب به. ويقال: وضَعَ يدَه في الطعام إِذا أَكله. وقوله تعالى: فليسَ عليهن جُناح أَن يَضَعْنَ ثِيابَهُنَّ غير مُتَبَرِجاتٍ بزينة؛ قال الزجاج: قال ابن مسعود معناه أَن يَضَعْنَ المِلْحَفةَ والرِّداءَ.
والوَضِيعةُ: الحَطِيطةُ. وقد اسْتَوْضَعَ منه إِذا اسْتَحَطَّ؛ قال جرير:
كانوا كَمُشْتَرِكِينَ لَمّا بايَعُوا
خَسِرُوا، وشَفَّ عليهِمُ واستَوْضَعُوا
ووَضعَ عنه الدَّيْنَ والدمَ وجميع أَنواعِ الجِنايةِ يَضَعُه وَضْعاً: أَسْقَطَه عنه. ودَيْنٌ وضِيعٌ: مَوْضُوعٌ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد لجميل:
فإِنْ غَلَبَتْكِ النَّفْسُ إِلاَّ وُرُودَه،
فَدَيْني إِذاً يا بُثْنُ عَنْكِ وضِيعُ
وفي الحديث: يَنْزِل عيسى بنُ مريمَ فيَضَعُ الجِزْيةَ أَي يَحْمِل الناسَ على دينِ الإِسلامِ فلا يبقى ذِمِّيٌّ تَجْري عليه الجِزيةُ، وقيل: أَراد أَنه لا يبقى فقير مُحْتاجٌ لاسْتِغْناءِ الناسِ بكثرة الأَمْوالِ فتُوضَعُ الجِزيةُ وتسقط لأَنها إِنما شُرِعَت اتزيد في مَصالِحِ المسلمين وتَقْوِيةً لهم، فإِذا لم يَبْقَ محتاجٌ لم تؤخذ، قلت: هذا فيه نظر، فإِن الفرائِضَ لا تُعَلَّلُ، ويطرد على ما قاله الزكاةُ أَيضاً، وفي هذا جُرْأَةٌ على وَضْعِ الفَرائِضِ والتَّعَبُّداتِ. وفي الحديث: ويَضَعُ العِلْمَ (* قوله«ويضع العلم» كذا ضبط بالأصل وفي النهاية أيضاً بكسر أوله.) أَي يَهْدِمُه يُلْصِقُه بالأَرض، والحديث الآخر: إِن كنتَ وضَعْتَ الحَرْبَ بيننا وبينه أَي أَسْقَطْتَها. وفي الحديث: من أَنْظرَ مُعْسِراً أَو وَضَعَ له أَي حَطَّ عنه من أَصْلِ الدَّيْنِ شيئاً. وفي الحديث: وإِذا أَحدهما يَسْتَوْضِعُ الآخرَ ويَسْتَرْفِقُه أَي يَسْتَحِطُّه من دَيْنِه. وأَما الذي في حديث سعد: إِنْ كان أَحدُنا ليَضَعُ كما تَضَعُ الشاةُ، أَراد أَنَّ نَجْوَهُم كان يخرج بَعَراً ليُبْسِه من أَكْلِهِم ورَقَ السَّمُرِ وعدمِ الغِذاء المَأْلُوفِ، وإِذا عاكَمَ الرجلُ صاحِبَه الأَعْدالَ بقولْ أَحدهما لصاحِبه: واضِعْ أي أَمِلِ العِدْلَ على المِرْبَعةِ التي يحملان العِدْلَ بها، فإِذا أَمره بالرفع قال: رابِعْ؛ قال الأَزهري: وهذا من كلام العرب إِذا اعْتَكَمُوا. ووضَعَ الشيءَ وَضْعاً: اخْتَلَقَه. وتَواضَعَ القومُ على الشيء: اتَّفَقُوا عليه. وأَوْضَعْتُه في الأَمر إِذا وافَقْتَه فيه على شيء.
والضَّعةُ والضِّعةُ: خِلاف الرِّفْعةِ في القَدْرِ، والأَصل وِضْعةٌ، حذفوا الفاء على القياس كما حذفت من عِدة وزنِه، ثم إِنهم عدلوا بها عن فِعلة فأَقروا الحذف على حاله وإِن زالت الكسرة التي كانت موجبة له، فقالوا: الضَّعة فتدرَّجوا بالضَّعةِ إِلى الضَّعةِ، وهي وَضْعةٌ كجَفْنةٍ وقَصْعةٍ لا لأَن الفاء فتحت لأجل الحرف الحلقي كما ذهب إِليه محمد بن يزيد؛ ورجل وَضِيعٌ، وَضُعَ يَوْضُعُ وضاعةً وضَعةً وضِعةً: صاروَضِيعاً، فهو وَضِيعٌ، وهو ضِدُّ الشريف، واتَّضَعَ، ووَضَعَه ووَضْعَه، وقصر ابن الأَعرابي الضِّعةَ، بالكسر، على الحسَب، والضَّعةَ، بالفتح، على الشجرِ والنباتِ الذي ذكره في مكانه. ووَضَعَ الرجلُ نفسَه يَضَعُها وَضْعاً ووُضوعاً وضَعةً وضِعةً قبيحة؛ عن اللحياني، ووَضَعَ منه فلان أَي حَطَّ من درَجته. والوَضِيعُ: الدَّنِيءُ من الناس، يقال: في حسبَه ضَعةٌ وضِعةٌ، والهاء عوض من الواو، حكى ابن بري عن سيبويه: وقالوا الضِّعةَ كما قالوا الرِّفْعةَ أَي حملوه على نقيضه، فكسروا أَوَّله وذكر ابن الأَثير في ترجمة ضعه قال: في الحديث ذكر الضَّعةِ؛ الضَّعةُ: الذّلُّ والهَوانُ والدَّناءةُ، قال: والهاء فيها عِوَضٌ من الواو المحذوفة.
والتَّواضُعُ: التَّذَلُّلُ. وتَواضَعَ الرجلُ: ذَلَّ. ويقال: دخل فلان أَمْراً فَوَضَعَه دُخُولُه فيه فاتَّضَعَ. وتَواضَعَتِ الأَرضُ: انخفضت عما يليها، وأَراه على المثل. ويقال: إِنَّ بلدكم لمُتَواضِعٌ، وقال الأَصمعي: هو المُتَخاشِعُ من بُعْدِه تراهُ من بَعيدٍ لاصِقاً بالأرض. وتَواضَعَ ما بيننا أَي بَعُدَ.
ويقال: في فلان تَوْضِيعٌ أَي تَخْنِيثٌ. وفي الحديث: أَن رجلاً من خُزاعةَ يقال له هِيثٌ كان فيه تَوْضِعٌ أو تخْنيتٌ. وفلان مُوَضَّعٌ إِذا كان مُخَنَّثاً.
ووضِعَ في تِجارتِه ضَعةً وضِعةً ووَضِيعةً، فهو مَوْضُوعٌ فيها، وأُوضِعَ ووَضِعَ وَضَعاً: غُبِنَ وخَسِرَ فيها، وصِيغةُ ما لم يسم فاعله أَكثر؛ قال:
فكان ما رَبِحْت وَسْطَ العَيْثَرَهْ،
وفي الزِّحامِ، أَنْ وُضِعْت عَشَرَهْ
ويروى: وَضِعْت. ويقال: وُضِعْت في مالي وأُوضِعْتُ ووُكِسْتُ وأُوكِسْتُ. وفي حديث شريح: الوَضِيعةُ على المال والريح على ما اصطلحا عليه؛ الوَضِيعةُ: الخَسارة. وقد وُضِعَ في البَيْعِ يُوضَعُ وَضِيعةً، يعني أضنَّ الخَسارةَ من رأْس المال. قال الفراء. في قلبي مَوْضِعةٌ وموْقِعةٌ أَي مَحَبّةٌ.
والوَضْعُ: أَهْوَنُ سَيْرِ الدوابِّ والإِبل، وقيل: هو ضَرْبٌ من سير الإِبل دون الشدّ، وقيل: هو فَوْقَ الخَبَب، وضَعَتْ وَضْعاً وموْضُوعاً؛ قال ابنُ مُقْبِلٍ فاستعاره للسّراب:
وهَلْ عَلِمْت، إِذا لاذَ الظِّباءِ، وقَدْ
ظَلَّ السَّرابُ على حِزَّانهِ يَضَعُ؟
قال الأَزهري: ويقال وَضَعَ الرجلُ إِذا عَدا يَضَعُ وَضْعاً؛ وأَنشد لدريد بن الصّمة في يوم هَوازِنَ:
يا لَيْتَني فيها جذَعْ،
أَخُبُّ فيها وأَضَعْ
أَقُودُ وَطْفاءَ الزَّمَعْ،
كأَنها شاةٌ صَدَعْ
أَخُبُّ من الخَبَبِ. وأَضَعُ: أَعْدُو من الوَضْعِ، وبعير حَسَنُ الموضوعِ؛ قال طرَفةُ:
مَرْفُوعُها زَوْلٌ، ومَوْضُوعُها
كَمَرِّ غَيْثٍ لَجِبٍ، وَسْطَ رِيح
وأَوْضَعَها هو؛ وأَنشد أَبو عمرو:
إِنَّ دُلَيْماً قد أَلاحَ من أَبي
فقال: أَنْزِلْني، فلا إِيضاعَ بي
أَي لا أَقْدِرُ على أَن أَسير. قال الأَزهري: وضَعَتِ الناقةُ، وهو نحو الرَّقَصانِ، وأَوْضَعْتُها أَنا، قال: وقال ابن شميل عن أَبي زيد: وَضَعَ البعير إِذا عَدا، وأَوْضَعْتُه أنا إِذا حملته عليه. وقال الليث: الدابّةُ تَضَعُ السير وَضْعاً، وهو سير دُونٌ؛ ومنه قوله تعالى: لأَوضَعُوا خِلالَكم؛ وأَنشد:
بماذا تَرُدِّينَ امْراً جاءَ، لا يَرَى
كَوُدِّكِ وُدًّا، قد أَكَلَّ وأَوْضَعا؟
قال الأَزهري: قول الليث الوَضْعُ سَير دُونٌ ليس بصحيح، والوَضْعُ هو العَدْوُ؛ واعتبر الليثُ اللفظَ ولم يعرف كلام العرب. وأَما قوله تعالى: ولأَوْضَعُوا خِلالَكم يَبْغُونَم الفتنةَ، فإِنَّ الفراء قال: الإِيضاعُ السير بين القوم، وقال العرب: تقول أَوْضَعَ الراكِبُ ووَضَعَتِ الناقةُ، وربما قالوا للراكب وَضَعَ؛ وأَنشد:
أَلْفَيْتَني مُحْتَمَلاً بِذِي أَضَعْ
وقيل: لأَوْضَعُوا خِلالَكم، أَي أَوْضَعُوا مَراكِبَهم خِلالَكم. وقال الأَخفش: يقال أَوْضَعْتُ وجئت مُوضِعاً ولا يوقِعُه على شيء. ويقال: من أَيْنَ أوْضَعَ ومن أَين أَوْضَحَ الراكِبُ هذا الكلام الجيّدفقال أَبو الهيثم: وقولهم إِذا طرأَ عليهم راكب قالوا من أَين أَوْضَحَ الراكِبُ فمعناه من أَين أَنشأَ وليس من الإِيضاعِ في شيء؛ قال الأَزهريّ: وكلام العرب على ما قال أَبو الهيثم وقد سمعتُ نحواً مما قال من العرب. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، أَفاض من عَرفةَ وعليه السكينةُ وأَوْضَعَ في وادِي مُحَسِّرٍ؛ قال أَبو عبيد: الإِيضاعُ سَيْرٌ مثل الخَبَبِ؛ وأَنشد: إِذا أُعْطِيتُ راحِلةً ورَحْلاً،
ولم أُوضِعْ، فقامَ عليَّ ناعِي
وضَعَ البعيرُ وأَوْضَعه راكِبُه إِذا حَملَه على سُرْعةِ السيْرِ. قال الأَزهري: الإِيضاعُ أَن يُعْدِيَ بعيرَه ويَحْمِلَه على العَدْوِ الحَثِيثِ. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، دَفَعَ عن عرفات وهو يَسِيرُ العَنَقَ فإِذا وجَدَ فَجْوةً نَصَّ، فالنصُّ التحريك حتى يُسْتَخْرَجَ من الدابة أَقْصَى سيْرِها، وكذلك الإِيضاعُ؛ ومنه حديث عمرو، رضي الله عنه: إِنك واللهِ سَقَعْتَ الحاجِب وأَوْضَعْتَ بالراكِب أَي حملْته على أَن يُوضِعَ مَرْكُوبَه. وفي حديث حذيفة بن أُسَيْدٍ: شَرُّ الناسِ في الفتنةِ الراكِبُ المُوضِعُ أي المُسْرِعُ فيها. قال: وقد يقول بعض قيس أَوْضَعْتُ بعِيري فلا يكون لَحْناً. وروى المنذريُّ عن أَبي الهيثم أَنه سمعه يقول بعدما عُرِضَ عليه كلامُ الأَخفش هذا فقال: يقال وضَعَ البعيرُ يَضَعُ وَضْعاً إِذا عَدا وأَسرَعَ، فهو واضِعٌ، وأَوْضَعْتُه أَنا أُوضِعُه إِيضاعاً. ويقال: وضَعَ البعيرُ حَكَمَته إِذا طامَنَ رأْسَه وأَسرعَ، ويراد بِحَكَمَتِه لَحْياه؛ قال ابن مقبل:
فَهنّ سَمامٌ واضِعٌ حَكَماتِه،
مُخَوِّنةٌ أَعْجازُه وكَراكِرُه
ووَضَعَ الشيءَ في المكانِ: أَثْبَتَه فيه. وتقول في الحَجَرِ واللَّبِنِ إِذا بُنِيَ به: ضَعْه غيرَ هذه الوَضْعةِ والوِضْعةِ والضِّعةِ كله بمعنًى ، والهاء في الضِّعةِ عِوَضٌ من الواو.
ووَضَّعَ الحائِطُ القُطْنَ على الثوب والباني الحجرَ توْضِيعاً: نَضَّدَ بعضَه على بعض. والتوْضِيعُ: خِياطةُ الجُبَّةِ بعد وَضْعِ القُطن. قال ابن بري: والأَوضع مثل الأَرْسَحِ؛ وأَنشد:
حتى تَرُوحُوا ساقِطِي المَآزِرِ،
وُضْعَ الفِقاحِ، نُشَّزَ الخَواصِرِ
والوضيعةٌ: قوم من الجند يُوضَعُون في كُورةٍ لا يَغْزُون منها. والوَضائِعُ والوَضِيعةُ: قوم كان كِسْرى ينقلهم من أَرضهم فَيُسْكِنُهم أَرضاً أُخرى حتى يصيروا بها وَضِيعةً أَبداً، وهم الشِّحْنُ والمَسالِحُ. قال الأَزهري: والوَضِيعةُ الوَضائِعُ الذين وضَعَهم فهم شبه الرَّهائِنِ كان يَرْتَهِنُهم وينزلهم بعض بلاده. والوَضِيعةُ: حِنْطةٌ تُدَقُّ ثم يُصَبُّ عليها سمن فتؤكل. والوَضائعُ: ما يأْخذه السلطان من الخَراج والعُشور. والوَضائِعُ: الوَظائِفُ. وفي حديث طَهْفَةَ: لكم يا بَني نَهْدٍ ودائِعُ الشِّرْكِ ووضائِعُ المِلْكِ؛ والوَضائِعُ: جمع وَضيعةٍ وهي الوَظِيفةُ التي تكون على المِلك، وهي ما يلزم الناسَ في أَموالهم من الصدَقةِ والزكاةِ، أَي لكم الوظائِفُ التي تلزم المسلمين لا نَتجاوزها معكم ولا نَزِيدُ عليكم فيها شيئاً، وقيل: معناه ما كان ملوك الجاهليةُ يُوَظِّفُون على رعيتهم ويستأْثرون به في الحروب وغيرها من المَغْنَمِ، أَي لا نأْخذ منكم ما كان ملوككم وضفوه عليكم بل هو لكم. والوَضائِعُ: كُتُبٌ يُكْتَبُ فيها الحِكمةُ. وفي الحديث: أَنه نبيّ وأَن اسْمه وصورَتَه في الوَضائِعِ، ولم أَسمع لهاتين الأَخيرتين بواحد؛ حكاهما الهروي في الغريبين، والوَضِيعةُ: واحدة الوَضائع، وهي أَثقالُ القوم. يقال: أَين خَلَّفُوا وضائِعَهم وتقول: وضَعْتُ عند فلان وَضِيعةً، وفي التهذيب: وَضِيعاً، أَي اسْتَوْدَعْتُه ودِيعةً. ويقال للوَدِيعةِ وضِيعٌ.
وأَما الذي في الحديث: إِنّ الملائكةَ لَتَضَعُ أَجْنِحَتها لطالب العلم أَي تَفْرُشُها لتكون تحت أَقدامه إِذا مشى. وفي الحديث: إِن الله واضِعٌ يده لِمُسيء الليلِ لِيَتُوبَ بالنهارِ ولمُسِيء النهار ليتوب بالليل؛ أَراد بالوَضْعِ ههنا البَسْطَ، وقد صرح به في الرواية الأُخرى: إِن الله باسِطٌ يده لمسيء الليل، وهو مجاز في البسط واليد كوضع أَجنحة الملائكة، وقيل: أَراد بالوضع الإِمْهالَ وتَرْكَ المُعاجَلةِ بالعُقوبة. يقال: وضَعَ يده عن فلان إِذا كفّ عنه، وتكون اللام بمعنى عن أَي يَضَعُها عنه، أَو لام الأَجل أَي يكفّها لأَجله، والمعنى في الحديث أَنه يَتَقاضَى المذنبين بالتوبة ليَقْبَلَها منهم. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه وضَعَ يدَه في كُشْيةِ ضَبٍّ، وقال: إِن النبي، صلى الله عليه وسلم، لم يُحَرِّمه؛ وضعُ اليد كناية عن الأَخذ في أَكله.
والمُوَضِّعُ: الذي تَزِلُّ رِجْلهُ ويُفْرَشُ وظِيفُه ثم يَتْبَعُ ذلك ما فوقه من خلفه، وخصّ أَبو عبيد بذلك الفرس، وقال: هو عيب. واتَّضَعَ بعيرَه: أَخذ برأْسه وخَفَّضَه إِذا كان قائماً لِيَضَعَ قدمه على عنقه فيركبه؛ قال رؤبة:
أَعانَكَ اللهُ فَخَفَّ أَثْقَلُهْ
عليكَ مأْجُوراً، وأَنْتَ جَملُهْ،
قُمْتَ به لم يَتَّضِحْكَ أَجْلَلُهْ
وقال الكميت:
أَصْبَحْتَ فَرْعا قداد نابك اتَّضَعَتْ
زيْدٌ مراكِبَها في المَجْدِ، إِذ رَكِبوا
(* هكذا ورد هذا البيت في الأصل.)
فجعل اتَّضَعَ متعدّياً وقد يكون لازماً، يقال: وضَعْتُه فاتَّضَعَ؛ وأَنشد للكميت:
إِذا ما اتَّضَعْنَا كارِهِينَ لبَيْعةٍ،
أَناخُوا لأُخْرَى، والأَزِمّةُ تُجْذَبُ
ووَضَّعتِ النَّعامةُ بَيْضَها إِذا رَثَدَتْه ووضَعَتْ بعضَه فوق بعض، وهو بيضٌ مُوَضَّعٌ منضُودٌ. وأَما الذي في حديثِ فاطمةَ بنت قيسٍ: لا يَضَع عَصاه عن عاتِقِه أَي أَنه ضَرّاب للنساء، وقيل: هو كنايةٌ عن كثرة أَسْفارِه لأَنّ المسافر يحمل عَصاه في سفَرِه.
والوُضْعُ والتُّضْعُ على البدل، كلاهما: الحَمْل على حيْضٍ، وكذلك التُّضُعُ، وقيل: هو الحَمْلُ في مُقْتَبَلِ الحَيْضِ؛ قال: تقولُ، والجُرْدانُ فيها مُكْتَنِعْ:
أَمَا تَخافُ حَبَلاً على تُضُعْ؟
وقال ابن الأَعرابي: الوُضْعُ الحمْل قبل الحيض، والتُّضْعُ في آخره، قالت أُم تَأبَّطَ شرّراً: والله ما حمَلْتُه وُضْعاً، ولا وَضَعْتُه يَتْناً، ولا أَرْضَعْتُه غَيْلاً، ولا أَبَتُّه تَئِقاً، ويقال: مَئِقاً، وهو أَجود الكلام، فالوُضْعُ ما تقدّم ذكره، واليَتْنُ أَن تخرج رجلاه قبل رأْسه، والتّئِقُ الغَضْبانُ، والمَئِقُ من المأَقة في البكاء، وزاد ابن الأَعرابي في قول أُم تأَبط شرّاً: ولا سَقَيْتُه هُدَبِداً، ولا أَنَمْتُه ثَئِداً، ولا أَطْعَمْتُه قبل رِئةٍ كَبِداً؛ الهُدَبِدُ: اللبن الثَّخِينُ المُتَكَبِّدُ، وهو يثقل عليه فيمنعه من الطعام والشراب، وثَئِداً أَي على موضِعٍ نَكِدٍ، والكَبِدُ ثقيلة فانْتَقَتْ من إِطْعامِها إِيَّاه كَبِداً. ووضَعَتِ الحامِلُ الوَلَدَ تَضَعُه وَضْعاً، بالفتح، وتُضْعاً، وهي واضِعٌ: ولدَتْه. ووضَعَت وُضْعاً، بالضم: حَمَلَتْ في آخِر طُهْرِها في مُقْبَلِ الحَيْضةِ. ووضَعَتِ المرأةُ خِمارَها، وهي واضِعٌ، بغير هاء: خَلَعَتْه. وامرأَةٌ واضِعٌ أَي لا خمار عليها.
والضَّعةُ: شجر من الحَمْضِ، هذا إِذا جَعَلْتَ الهاء عوضاً من الواو الذّاهبة من أَوّله، فأَما إِن كانت من آخره فهو من باب المعتل؛ وقال ابن الأَعرابي:
الحَمْضُ يقال له الوضِيعةُ، والجمع وضائِعُ، وهؤلاء أَصحابُ الوَضِيعةِ أَي أَصحابُ حَمْضٍ مقيمون فيه لا يخرجون منه. وناقةٌ واضِعٌ وواضِعةٌ ونُوقٌ واضِعاتٌ: تَرْعَى الحمضَ حولَ الماء؛ وأَنشد ابن بري قول الشاعر:رأَى صاحِبي في العادِياتِ نَجِيبةً،
وأَمْثالَها في الواضِعاتِ القَوامِسِ
وقد وَضَعَتْ تَضَعُ وَضِيعةً. ووضَعَه: أَلْزَمَها المَرْعى. وإِبِلٌ واضِعةٌ أَي مقيمةٌ في الحمض. ويقال: وضَعَت الإِبلُ تَضَعُ إِذا رعت الحمض. وقال أَبو زيد: إِذا رعت الإِبلُ الحَمض حول الماء فلم تبرح قيل وضَعَت تَضَعُ وضِيعةً، ووضَعْتُها أَنا، فهي مَوْضُوعةٌ؛ قال الجوهريّ: يتعدّى ولا يتهدّى. ابن الأَعرابي: تقول العرب: أَوْضِعْ بنا وأَمْلِكْ؛ الإِيضاعُ بالحَمْضِ والإِمْلاكُ في الخُلَّةِ؛ وأَنشد:
وضَعَها قَيْسٌ، وهِيْ نَزائِعُ،
فَطَرَحَتْ أَولادها الوَضائِعُ
نَزائِعُ إِلى الخُلَّةِ. وقومٌ ذَوُو وَضِيعةٍ: ترْعى إِبلُهم الحمضَ. والمُواضَعةُ: مُتاركةُ البيع. والمُواضَعةُ: المُناظَرة في الأَمر. والمُواضَعةُ: أَن تُواضِعَ صاحبك أَمراً تناظره فيه. والمُواضَعةُ: المُراهَنةُ. وبينهم وِضاعٌ أَي مُراهنةٌ؛ عن ابن الأَعرابي. ووضَع أَكثرَه شعَراً: ضرَب عنُقَه؛ عن اللحياني. والواضِعةُ: الرَّوْضةُ.
ولِوَى الوَضِيعةِ: رَمْلةٌ معروفةٌ. ومَوْضُوعٌ: موْضِعٌ، ودارةُ موضوعٍ هنالك. ورجلٌ مُوَضَّعٌ أَي مُطَرَّحٌ ليس بِمُسْتَحْكِم الخَلْقِ.

### Türkçe

**الوَضْعُ**: kaldırmanın zıddı; **وضَعَه يَضَعُه وَضْعاً ومَوْضُوعاً**; ve (şu) okundu:
ثعلب, içinde şu ikisinin bulunduğu iki beyit okudu: **مَوْضُوعُ جُودِكَ ومَرْفوعُه**; **الموضوع** ile, gizlediği ve onunla konuşmadığı şeyi kastetti; **المرفوع** ise, açığa vurduğu ve onunla konuştuğu şeydir. **المواضِعُ**: bilinen (yerler)dir; tekili **مَوْضِعٌ**. Mekân ismi **المَوْضِعُ** ve **المضَعُ**’dır, fetha ile; sonuncusu nâdirdir; çünkü sözde, fâ’sı vâv olanlardan isim olarak (gelen) **مَفْعَلٌ** yoktur, masdar olarak değil, ancak bu (vardır). **مَوْهَبٌ** ve **مَوْرَقٌ** ise, ‘alemlik içindir. **ادْخُلُوا مَوْحَدَ مَوْحدَ**’a gelince, onu fetha ile okudular; çünkü o, masdar da mekân da olmayan, konulmuş bir isim idi; ancak o, birden (واحد) çevrilmiştir; tıpkı **عُمر**’ün **عامر**’den çevrilmiş olması gibi. Bütün bunlar Sîbeveyh’in sözüdür. **الموضَعةُ**: **الموْضِعِ** hakkında bir dildir (lehçedir); Lihyânî bunu Araplardan nakletti; dedi ki: “**ارْزُنْ في مَوضِعِكَ ومَوْضَعَتِكَ**” denir. **الموضِعُ**: “Şeyi elimden koydum” sözünün masdarıdır: **وَضَعْتُ الشيء من يدي وَضْعاً وموضوعاً**; o, **المَعْقُولِ** gibidir; ve **مَوْضَعاً**. Ve “O, **حَسَنُ الوِضْعةِ**’dir” yani **الوَضْعِ**.

**الوَضْعُ** ayrıca: **الموضوعُ**dur; masdar ile adlandırıldı; onun benzerleri vardır; onlardan bir kısmı geçti, bir kısmı da –Allah Teâlâ dilerse– gelecektir. Çoğulu **أَوضاعٌ**’dır.

**الوَضِيعُ**: tamamı olgunluğa erişmemiş **البُسْرُ**dur; o, **جُؤَنٍ** yahut **جِرارٍ** içindedir.

**الوَضِيعُ**: hurmanın, kurumadan önce konulmasıdır; sonra **الجَرِينِ**e yahut **الجِرارِ**a konulur. Hadiste: “Kim silahı kaldırır sonra **وَضَعَه** ederse, onun kanı hederdir” (vardır); yani fitnede. Bu, şu sözü gibidir: “**ليسَ في الهَيْشاتِ قَوَدٌ**”; fitneyi kastetti. Bazıları “**ثم وضَعَه**” sözünde: yani onunla vurdu, dedi; manası, onu elinden koydu değildir. Bir rivayette: “Kim kılıcını çeker sonra **وضَعَه** ederse” yani onunla savaşır; yani fitnede. Denir ki: “Şeyi elinden **وضَعَ** eder, **يَضَعُه وَضْعاً**” — onu attığı zaman; sanki onu **الضَّرِيبةِ** içine atmış gibidir. Sُدَيْفٌ dedi ki:
فَضَعِ السَّيْفَ، وارْفَعِ السَّوْطَ حتى
لا تَرى فوْقَ ظَهْرِها أُمَوِيّا
Manası: kılıcı, kendisiyle vurulana koy; kamçıyı kaldır ki onunla vurasın. Ve denir: “Yemeğe elini **وضَعَ** etti” — onu yediği zaman. Allah Teâlâ’nın sözü: “Onların, ziynet göstericiler olmaksızın elbiselerini **يَضَعْنَ** etmelerinde üzerlerine günah yoktur”; Zeccâc dedi ki: İbn Mes‘ûd dedi: manası, **المِلْحَفةَ** ve **الرِّداءَ**’yı **يَضَعْنَ** etmeleridir.

**الوَضِيعةُ**: **الحَطِيطةُ**dur. Ondan **اسْتَوْضَعَ** etti — **اسْتَحَطَّ** ettiği zaman; Cerîr dedi ki:
كانوا كَمُشْتَرِكِينَ لَمّا بايَعُوا
خَسِرُوا، وشَفَّ عليهِمُ واستَوْضَعُوا
Ve borcu, kanı ve cinayetin bütün türlerini ondan **وَضعَ** etti: **يَضَعُه وَضْعاً** — onu ondan düşürdü. **دَيْنٌ وضِيعٌ**: **مَوْضُوعٌ**; İbnü’l-A‘râbî’den; ve Cemîl’e ait (şu) okundu:
فإِنْ غَلَبَتْكِ النَّفْسُ إِلاَّ وُرُودَه،
فَدَيْني إِذاً يا بُثْنُ عَنْكِ وضِيعُ
Hadiste: “Îsâ b. Meryem iner de **يَضَعُ الجِزْيةَ** eder” yani insanları İslâm dinine taşır; böylece üzerinde cizye yürüyen bir zimmî kalmaz. Ve denildi ki: insanların çok mallarla zenginleşmesi sebebiyle, muhtaç fakir kalmaz; böylece cizye **تُوضَعُ** edilir ve düşer; çünkü o, ancak Müslümanların maslahatlarında artış ve onlar için güçlendirme olarak meşru kılınmıştır; muhtaç kalmayınca alınmaz. Dedim: bunda bir bakış vardır; çünkü farzlar illetlendirilmez; onun dediği üzere zekât da buna kıyasla yürür; bunda farzları ve taabbüdleri **وَضْعِ** etmeye (kaldırmaya) bir cüret vardır. Hadiste: “**ويَضَعُ العِلْمَ**” (* “**ويضع العلم**” lafzı asılda böyle ضبط edilmiştir; nihâyede de evvelinin kesriyle.) yani onu yıkar; onu yere yapıştırır. Diğer hadiste: “Eğer sen, bizimle onun arasında harbi **وضَعْتَ** ettiysen” yani onu düşürdüysen. Hadiste: “Kim darda olana mühlet verir yahut ona **وَضَعَ** ederse” yani borcun aslından bir şeyi ondan indirirse. Hadiste: “Ve ikisinden biri, diğerinden **يَسْتَوْضِعُ** eder ve ondan yumuşaklık ister” yani borcundan onu **يَسْتَحِطُّ** eder. Sa‘d hadîsinde olan ise: “Şüphesiz bizden biri, koyunun koyduğu gibi **يَضَعُ** ederdi”; onların dışkısının, **السَّمُرِ** yaprağı yemeleri ve alışılmış gıdanın yokluğu sebebiyle, kuru tezek gibi çıktığını kastetti. Adam, arkadaşına yükleri denklemek hususunda karşı koyduğunda, ikisinden birinin arkadaşına: “**واضِعْ**” demesiyle (olur); yani iki kişinin yükü taşıdığı **المِرْبَعةِ** üzerine yükü eğ. Ona kaldırmayı emrettiğinde: “**رابِعْ**” der. Ezherî dedi ki: Bu, Arapların, **اعْتَكَمُوا** ettikleri zaman sözlerindendir. Ve şeyi **وَضْعاً** olarak **وضَعَ** etti: onu uydurdu. Kavim, şey üzerinde **تَواضَعَ** etti: onun üzerinde anlaştılar. Ve onu işte **أَوْضَعْتُه** — onda bir şey üzerinde onunla uyuştuğum zaman.

**الضَّعةُ** ve **الضِّعةُ**: değerde **الرِّفْعةِ**’nin zıddıdır. Asıl **وِضْعةٌ**dır; kıyasa göre fâ’yı hazfettiler; tıpkı **عِدة**’den, vezni gibi, hazfedildiği gibi. Sonra onu **فِعلة**’den çevirdiler; böylece, onu gerektiren kesre ortadan kalkmış olsa da, hazfi olduğu hâl üzere bıraktılar; böylece “**الضَّعة**” dediler; sonra **الضَّعةِ** ile **الضَّعةِ**’ye derecelendiler. O, **وَضْعةٌ**dır; **جَفْنةٍ** ve **قَصْعةٍ** gibi; fâ’nın, Muhammed b. Yezîd’in gittiği üzere, boğaz harfi sebebiyle fethalanmasından dolayı değil. Ve adam **وَضِيعٌ**dur; **وَضُعَ يَوْضُعُ وضاعةً وضَعةً وضِعةً**: **وَضِيعاً** oldu; o hâlde o **وَضِيعٌ**dur; o, şerifin zıddıdır. Ve **اتَّضَعَ** etti; ve onu **وَضَعَه** etti ve onu **وَضْعَه** etti. İbnü’l-A‘râbî, kesre ile **الضِّعةَ**’yı hasebe; fetha ile **الضَّعةَ**’yı ise, yerinde zikrettiği ağaç ve bitkiye tahsis etti. Adam, nefsini **وَضَعَ** eder: **يَضَعُها وَضْعاً ووُضوعاً وضَعةً وضِعةً قبيحة**; Lihyânî’den. Ve “Falanca, ondan **وَضَعَ** etti” yani derecesinden indirdi. **الوَضِيعُ**: insanlardan aşağı olan (kimse)dir. Denir: “Onun hasebinde **ضَعةٌ** ve **وضِعةٌ** vardır.” **الهاء**, vâvdan bedeldir. İbn Berrî, Sîbeveyh’ten nakletti: “**الضِّعةَ** dediler, tıpkı **الرِّفْعةَ** dedikleri gibi”; yani onu zıddına hamlettiler; böylece evvelini kesrelediler. İbnü’l-Esîr, **ضعه** tercümesinde zikretti; dedi ki: hadiste **الضَّعةِ** zikri vardır; **الضَّعةُ**: zillet, horluk ve aşağılıktır. Dedi ki: içindeki **الهاء**, hazfedilmiş vâvdan bedeldir.

**التَّواضُعُ**: **التَّذَلُّلُ**dür. Adam **تَواضَعَ** etti: zelil oldu. Ve denir: Falanca bir işe girdi de, ona girişi onu **فَوَضَعَه** etti; böylece **اتَّضَعَ** etti. Yer **تَواضَعَتِ**: yanındakine göre alçaldı; ve onu mesel üzere görüyorum. Ve denir: “Şüphesiz sizin beldeniz **لَمُتَواضِعٌ**dur.” Asma‘î dedi ki: o, uzaktan, onu uzaktan gördüğünde yere yapışık görürsün diye, **المُتَخاشِعُ** olandır. Ve “Aramızdaki şey **تَواضَعَ** etti” — yani uzaklaştı.

Ve denir: Falancada **تَوْضِيعٌ** vardır — yani **تَخْنِيثٌ**. Hadiste: Huzâ‘a’dan, kendisine **هِيثٌ** denilen bir adam vardı; onda **تَوْضِعٌ** yahut **تخْنيتٌ** vardı. Ve falanca **مُوَضَّعٌ**dur — **مُخَنَّثاً** olduğu zaman.

Ticaretinde **ضَعةً** ve **وضِعةً** ve **وَضِيعةً** olarak **وضِعَ** edildi; o, onda **مَوْضُوعٌ**dur. Ve **أُوضِعَ** edildi ve **وَضِعَ وَضَعاً** edildi: onda aldatıldı ve zarar etti. Faili anılmayanın sigası daha çoktur; (şu) denildi:
فكان ما رَبِحْت وَسْطَ العَيْثَرَهْ،
وفي الزِّحامِ، أَنْ وُضِعْت عَشَرَهْ
Ve “**وَضِعْت**” diye de rivayet edilir. Ve denir: “Malımda **وُضِعْت** edildim ve **أُوضِعْتُ** edildim ve **وُكِسْتُ** edildim ve **أُوكِسْتُ** edildim.” Şurayh hadîsinde: “**الوَضِيعةُ** mala, **الريح** ise, ikisinin üzerinde anlaştıkları şeye göredir”; **الوَضِيعةُ**: zarardır. Ve satışta **وُضِعَ** edildi: **يُوضَعُ وَضِيعةً**; yani sermayeden zararı (üstlendi). Ferrâ dedi ki: “Kalbimde **مَوْضِعةٌ** ve **موْقِعةٌ** vardır” — yani sevgi.

**والوَضْعُ**: binek hayvanlarının ve develerin yürüyüşünün en hafifi; ve “o, develerin yürüyüşünden bir türdür, **الشدّ**’in altında” denilmiştir; ve “o, **الخَبَب**’in üstündedir” denilmiştir. **وضَعَتْ** **وَضْعاً** ve **موْضُوعاً**; İbn Mukbil, onu serap için ödünç alarak dedi ki:

وهَلْ عَلِمْت، إِذا لاذَ الظِّباءِ، وقَدْ
ظَلَّ السَّرابُ على حِزَّانهِ يَضَعُ؟

el-Ezherî dedi: Adam koştuğu zaman **وضَعَ** denir; **يَضَعُ** **وَضْعاً**. Ve Düreyd b. es-Sımme’nin Hevâzin gününde (söylediği) okundu:

يا لَيْتَني فيها جذَعْ،
أَخُبُّ فيها وأَضَعْ
أَقُودُ وَطْفاءَ الزَّمَعْ،
كأَنها شاةٌ صَدَعْ
أَخُبُّ من الخَبَبِ.

Ve **أَضَعُ**: **الوَضْع**’dan koşarım. Ve **بعير حَسَنُ الموضوعِ**; Tarafe dedi ki:

مَرْفُوعُها زَوْلٌ، ومَوْضُوعُها
كَمَرِّ غَيْثٍ لَجِبٍ، وَسْطَ رِيح

Ve onu **أَوْضَعَ** odur. Ebû Amr okudu:

إِنَّ دُلَيْماً قد أَلاحَ من أَبي
فقال: أَنْزِلْني، فلا إِيضاعَ بي

Yani: yürümeye güç yetiremem. el-Ezherî dedi: Dişi deve **وضَعَتِ**; bu, **الرَّقَصانِ** gibidir. Ve ben onu **أَوْضَعْتُها**. Dedi ki: İbn Şümeyl, Ebû Zeyd’den: Deve koştuğu zaman **وَضَعَ**; ben onu buna yüklediğim zaman **أَوْضَعْتُه**. Leys dedi: Binek hayvanı yürüyüşte **تَضَعُ** **وَضْعاً**; o, aşağı bir yürüyüştür. Ondandır Yüce Allah’ın sözü: **لأَوضَعُوا خِلالَكم**. Ve okudu:

بماذا تَرُدِّينَ امْراً جاءَ، لا يَرَى
كَوُدِّكِ وُدًّا، قد أَكَلَّ وأَوْضَعا؟

el-Ezherî dedi: Leys’in “**الوَضْعُ** aşağı bir yürüyüştür” sözü doğru değildir; **الوَضْعُ** koşmadır. Leys lafzı dikkate aldı ve Arapların sözünü bilmedi. Yüce Allah’ın sözüne gelince: **ولأَوْضَعُوا خِلالَكم يَبْغُونَم الفتنةَ**; şüphesiz Ferrâ dedi: **الإِيضاعُ** kavmin arasında yürüyüştür. Araplar dedi: Biner kişi **أَوْضَعَ** derler ve dişi deve **وَضَعَتِ**; bazen biner kişiye **وَضَعَ** derler. Ve okundu:

أَلْفَيْتَني مُحْتَمَلاً بِذِي أَضَعْ

Ve “**لأَوْضَعُوا خِلالَكم**”, yani: bineklerini aranızda **أَوْضَعُوا** (süratle yürüttüler) denilmiştir. Ahfeş dedi: **أَوْضَعْتُ** ve **مُوضِعاً** olarak geldim denir; onu bir şeye isnat etmez. Ve denir: Biner kişi bu iyi sözde “nereden **أَوْضَعَ** ve nereden **أَوْضَحَ**?” Ebû’l-Heysem dedi: Onların “üzerlerine bir biner kişi ansızın geldiğinde ‘biner kişi nereden **أَوْضَحَ**?’ demeleri”nin manası: nereden başlattı; **الإِيضاع** ile hiçbir ilgisi yoktur. el-Ezherî dedi: Arapların sözü Ebû’l-Heysem’in dediği üzeredir; Araplardan onun dediğine benzerini işittim. Hadiste: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, Arafat’tan **أَفاض** ettiği, üzerinde vakar olduğu ve **وادِي مُحَسِّرٍ**’de **أَوْضَعَ** ettiği (geçer). Ebû Ubeyd dedi: **الإِيضاعُ** **الخَبَب** gibi bir yürüyüştür. Ve okudu:

إِذا أُعْطِيتُ راحِلةً ورَحْلاً،
ولم أُوضِعْ، فقامَ عليَّ ناعِي

Deve **وضَعَ** ve bineni onu **أَوْضَعه**: onu yürüyüş süratine yüklediği zaman. el-Ezherî dedi: **الإِيضاعُ**, devesini koşturması ve onu şiddetli koşuya yüklemesidir. Hadiste: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, Arafat’tan **دَفَعَ** ettiği; **العَنَقَ** yürüyüşüyle yürüdüğü; bir açıklık bulduğunda **نَصَّ** ettiği; **النصُّ** ise, binek hayvandan yürüyüşünün en uç noktasını çıkarmak için hareket ettirmedir; **الإِيضاعُ** da böyledir. Ondandır Amr’ın, radıyallahu anh, hadisi: “Sen vallahi **الحاجِب**’i **سَقَعْتَ** ve biner kişiyle **أَوْضَعْتَ**”; yani onu, bindiğini **يُوضِعَ** etmeye (süratle yürütmeye) yükledin. Huzeyfe b. Useyd hadisi: “Fitnede insanların şerlisi **الراكِبُ المُوضِعُ**”; yani onda süratli olandır. Dedi ki: Kays’ın bazısı “**أَوْضَعْتُ** devecim” der; bu, lahn olmaz. Münzirî, Ebû’l-Heysem’den rivayet etti: Ahfeş’in bu sözü kendisine arz edildikten sonra onun şöyle dediğini işitti: Deve koşup süratlendiği zaman **وضَعَ**; **يَضَعُ** **وَضْعاً**; o, **واضِعٌ**’dir. Ve ben onu **أَوْضَعْتُه**; **أُوضِعُه** **إِيضاعاً**. Ve denir: Deve başını alçaltıp süratlendiği zaman **وضَعَ** **حَكَمَته**; **حَكَمَتِه** ile kastedilen iki çenesidir. İbn Mukbil dedi ki:

فَهنّ سَمامٌ واضِعٌ حَكَماتِه،
مُخَوِّنةٌ أَعْجازُه وكَراكِرُه

Ve bir şeyi mekâna **وَضَعَ**: onu orada sabitledi. Ve taşta ve kerpiçte, onunla bina edildiği zaman: “Onu, şu **الوَضْعةِ** ve **الوِضْعةِ** ve **الضِّعةِ**’den başka bir şekilde koy” dersin; hepsi bir manadadır; **الضِّعةِ**’deki **الهاء**, **الواو**’dan bedeldir.

Duvarcı pamuğu elbisenin üzerine ve bina eden taşı **توْضِيعاً** **وَضَّعَ**: bir kısmını bir kısmı üzerine dizdi. Ve **التوْضِيعُ**: pamuğun konulmasından sonra cübbenin dikilmesidir. İbn Berrî dedi: **الأَوضع** **الأَرْسَحِ** gibidir. Ve okudu:

حتى تَرُوحُوا ساقِطِي المَآزِرِ،
وُضْعَ الفِقاحِ، نُشَّزَ الخَواصِرِ

Ve **الوضيعةٌ**: askerlerden bir kavimdir; bir **كُورةٍ**’da **يُوضَعُون**; oradan gazaya çıkmazlar.

Ve **الوَضائِعُ** ve **الوَضِيعةُ**: Kisrâ’nın onları yurtlarından nakledip başka bir yurda iskân ettiği bir kavimdir; ta ki orada ebediyen **وَضِيعةً** olsunlar; onlar **الشِّحْنُ** ve **المَسالِحُ**’tır. el-Ezherî dedi: **الوَضِيعةُ** **الوَضائِعُ**: onları **وضَعَ** ettiği kimselerdir; onlar rehineler gibidir; onları rehin alır ve ülkesinin bir kısmına indirirdi. Ve **الوَضِيعةُ**: dövülen sonra üzerine sade yağ dökülen ve yenilen buğdaydır. Ve **الوَضائعُ**: sultanın haraç ve öşürlerden aldığı şeydir. Ve **الوَضائِعُ**: **الوَظائِفُ**’tir. Tahfe hadisi: “Sizin için, ey Nehd oğulları, **ودائِعُ الشِّرْكِ** ve **وضائِعُ المِلْكِ** vardır.” Ve **الوَضائِعُ**: **وَضيعةٍ**’nin cemidir; o da mülk üzerine olan **الوَظِيفةُ**’dir; o, insanların mallarında sadaka ve zekâttan kendilerine lâzım gelen şeydir; yani Müslümanlara lâzım olan vazifeler sizindir; sizinle beraber onu aşmayız ve onun içinde size bir şey artırmayız. Ve “manası: cahiliye krallarının raiyyetlerine **يُوَظِّفُون** oldukları ve savaşlarda ve başkasında ganimetten onunla istibdâd ettikleri şeydir; yani krallarınızın üzerinize vaz’ ettiği şeyi sizden almayız; bilakis o sizindir” denilmiştir. Ve **الوَضائِعُ**: içinde hikmet yazılan kitaplardır. Hadiste: onun bir peygamber olduğu ve isminin ve suretinin **الوَضائِعِ**’da olduğu (geçer). Bu son ikisi için tekil işitmedim; onları Herevî “el-Ğarîbeyn”de nakletti. Ve **الوَضِيعةُ**: **الوَضائع**’ın bir tanesidir; o, kavmin ağırlıklarıdır. Denir: “**وضائِعَهم**’i nerede bıraktılar?” Ve dersin: “Falanın yanında bir **وَضِيعةً** **وضَعْتُ**.” Ve “et-Tehzîb”de: **وَضِيعاً**; yani ona bir **ودِيعةً** emanet bıraktım. Ve **الوَدِيعةِ**’ye **وضِيعٌ** denir.

Hadiste olan şeye gelince: “Melekler ilim talebesi için kanatlarını **تَضَعُ**”; yani yürüdüğü zaman ayaklarının altında olsun diye onları serer. Ve hadiste: “Şüphesiz Allah gece kötülük edene gündüz tevbe etsin diye elini **واضِعٌ**, gündüz kötülük edene gece tevbe etsin diye (elini **واضِعٌ**)”; burada **الوَضْعِ** ile **البَسْطَ**ı kastetti; diğer rivayette onu açıkça söyledi: “Şüphesiz Allah gece kötülük edene elini **باسِطٌ**.” Bu, yayma hakkında mecazdır; el de meleklerin kanatlarını koyması gibidir. Ve “**الوضع** ile mühlet vermeyi ve cezayı acele etmemeyi kastetti” denilmiştir. Denir: Birinden elini çektiği zaman “Falandan elini **وضَعَ**.” Ve **اللام** “**عن**” manasındadır; yani onu ondan **يَضَعُ**; yahut **لام الأَجل**’dir; yani onun için onu geri çeker. Hadiste mana: tevbe ile günahkârlardan hesap sorar ki onu onlardan kabul etsin. Ömer’in, radıyallahu anh, hadisi: onun bir keler yuvasının içine elini **وضَعَ** ettiği ve “Şüphesiz Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, onu haram kılmadı” dediği (geçer). Elin konulması, onu yemeye girişmenin kinayesidir.

Ve **المُوَضِّعُ**: ayağı kayan, **وظِيفُه** yayılan, sonra bunun arkasından üst tarafına tâbi olan kimsedir,

Ve Ebû Ubeyd bunu ata tahsis etti ve dedi ki: O bir ayıptır. Ve **اتَّضَعَ**
devesini: başından tuttu ve o ayakta iken onu alçalttı ki ayağını boynunun üzerine koysun da ona binsin; Rü’be dedi ki:

Allah sana yardım etsin; onun en ağırını hafiflet,
üzerine, ecirli olarak; ve sen onun devesisin,
onunla kalktın; onun en yücesi seni **يَتَّضِحْكَ** etmedi.

Ve Kümeyt dedi ki:

Sabahladın; dal-budaklı birisin; dişinin keskinliği **اتَّضَعَتْ**
Zeyd, onların bineklerini şerefte, bindikleri vakit.

(* Bu beyit asılda böyle vârid olmuştur.)

Böylece **اتَّضَعَ**’ı müteaddî kıldı; hâlbuki lâzım da olabilir; denir: **وضَعْتُه** de, o da **اتَّضَعَ**.
Ve Kümeyt’ten okudu:

Ne zaman biz, bir biate kerih olarak **اتَّضَعْنَا** (boyun eğdik/razı olduk) ise,
başka birine çöktüler; ve yularlar çekilir.

Ve devekuşu yumurtasını **وَضَّعتِ**: onu **رَثَدَتْ** ettiği ve bir kısmını bir kısmının üstüne koyduğu zaman;
ve o, üst üste dizilmiş, yığılmış **مُوَضَّعٌ** yumurtadır. Ve Fâtıma bint Kays hadîsinde olan şeye gelince:
**لا يَضَع عَصاه عن عاتِقِه**; yani o, kadınları çok döven biridir; ve denildi ki: bu, seferlerinin çokluğuna kinayedir; çünkü yolcu, seferinde asasını taşır.

**الوُضْعُ** ve **التُّضْعُ** bedel üzere (birbirinin yerine), ikisi de: hayız üzerine hamileliktir; ve yine **التُّضُعُ** böyledir; ve denildi ki: o, hayzın başlangıcında hamileliktir; dedi ki:

Der ki, içinde **الجُرْدانُ** (fareler) **مُكْتَنِعْ** iken:
“**تَخافُ** etmiyor musun, **تُضُعْ** üzerine bir hamilelikten?”

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الوُضْعُ** hayızdan önce hamileliktir; **التُّضْعُ** ise onun sonunda; Teebbata Şerran’ın annesi dedi ki: Vallahi ben onu **وُضْعاً** olarak taşımadım, onu **يَتْناً** olarak doğurmadım, onu **غَيْلاً** olarak emzirmedim, onu **تَئِقاً** olarak geceletmedim; ve denilir: **مَئِقاً**; ve o, sözün daha iyisidir.
İşte **الوُضْعُ** zikri geçen şeydir; **اليَتْنُ** ise, başından önce iki bacağının çıkmasıdır; **التّئِقُ** öfkeli olandır; **المَئِقُ** ise ağlamada **المأَقة**’dendir. Ve İbnü’l-A‘râbî, Teebbata Şerran’ın annesinin sözünde şunu da artırdı: “Ona **هُدَبِداً** içirmedim, onu **ثَئِداً** uyutmadım, ona ciğerden önce karaciğer yedirmedim”; **الهُدَبِدُ**: kalın, karaciğerleşmiş süttür; o, ona ağır gelir de onu yemekten ve içmekten alıkoyar. Ve **ثَئِداً** yani: sıkıntılı bir yer üzerine. Ve **الكَبِدُ** ağırdır; bu yüzden onu karaciğer yedirmekten sakındı.

Ve hamile kadın çocuğu **وَضَعَتِ**: onu **تَضَعُه** **وَضْعاً** (fetha ile) ve **تُضْعاً** (olarak); ve o **واضِعٌ**’dır: onu doğurdu.
Ve **وُضْعاً** (damme ile) **وَضَعَتْ**: son temizliğinin sonunda, hayzın başlangıcında hamile kaldı.
Ve kadın başörtüsünü **وَضَعَتِ**; ve o, hâ’sız olarak **واضِعٌ**’dır: onu çıkardı. Ve **امرأَةٌ واضِعٌ**: yani üzerinde başörtüsü yoktur.

Ve **الضَّعةُ**: **الحَمْضِ**’dan bir ağaçtır; bu, hâ’yı başındaki düşmüş vâvın bedeli kıldığın zamandır; ama eğer sonundan ise, o, mu‘tel babındandır. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki:

**الحَمْضُ**’a **الوضِيعةُ** denir; cem‘i **وضائِعُ**’dır. Ve bunlar **أَصحابُ الوَضِيعةِ**’dir; yani **حَمْضٍ** sahipleridir; onda ikamet ederler, ondan çıkmazlar.
Ve **ناقةٌ واضِعٌ** ve **واضِعةٌ** ve **نُوقٌ واضِعاتٌ**: suyun çevresinde **الحمضَ** otlar; ve İbn Berî şairin sözünü okuttu:

Yolda koşanlarda arkadaşım bir seçkin deve gördü,
ve onun benzerlerini, **الواضِعاتِ** **القَوامِسِ** içinde.

Ve o, **وَضَعَتْ**; **تَضَعُ**; **وَضِيعةً** (olarak). Ve onu **وضَعَه**: onu otlağa ilzam etti. Ve **إِبِلٌ واضِعةٌ**: yani **الحمض** içinde ikamet eden. Ve denilir: develer **وضَعَت**; **تَضَعُ**; **الحمض** otladıkları zaman.
Ve Ebû Zeyd dedi ki: Develer suyun çevresinde **الحَمض** otlayıp da ayrılmadıkları zaman “**وضَعَتْ تَضَعُ وضِيعةً**” denir; ve ben onları **وضَعْتُها**; artık onlar **مَوْضُوعةٌ**’dur. Cevherî dedi ki: müteaddî olur, lâzım olmaz.
İbnü’l-A‘râbî: Araplar der ki: “**أَوْضِعْ** بنا ve **أَمْلِكْ**”; **الإِيضاعُ** **بالحَمْضِ** iledir; **الإِمْلاكُ** ise **في الخُلَّةِ**’dedir; ve okudu:

Kays onu **وضَعَها**; hâlbuki o, **نَزائِعُ** idi;
böylece **الوَضائِعُ** çocuklarını attı.

**نَزائِعُ**: **إِلى الخُلَّةِ** (doğru). Ve **قومٌ ذَوُو وَضِيعةٍ**: develeri **الحمضَ** otlar.

Ve **المُواضَعةُ**: alışverişi terk etme. Ve **المُواضَعةُ**: işte münazara. Ve **المُواضَعةُ**: arkadaşınla, hakkında münazara edeceğin bir işi karşılıklı kararlaştırmandır. Ve **المُواضَعةُ**: rehinleşme/bahisleşme. Ve aralarında **وِضاعٌ** vardır; yani **مُراهنةٌ**; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve “saçının çoğunu **وضَع**”: boynunu vurdu; Lihyânî’den. Ve **الواضِعةُ**: çayır.

Ve **لِوَى الوَضِيعةِ**: bilinen bir kumluktur. Ve **مَوْضُوعٌ**: bir yerdir; ve orada **دارةُ موضوعٍ** vardır. Ve **رجلٌ مُوَضَّعٌ**: yani atılmıştır; yaratılışı sağlam değildir.
