# وضع — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B6%D8%B9/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وضع

وضعه من يده، يضعه بفتح ضادهما، وضعا بالفتح، وموضعا، كمجلس، ويفتح ضاده وهذه عن الفراء، كما في العباب، و الذي يقتضيه نص الصحاح: أن الموضع، بالفتح، لغة في الموضع بالكسر، في معنى اسم المكان، وقال: سمعها الفراء، وفي اللسان: المواضع معروفة، واحدها موضع بالفتح، الأخير نادر، لأنه ليس في الكلام مفعل مما فاؤه واو اسما لا مصدرا إلا هذا، فأما موهب، ومورق فللعلمية، وأما: ادخلوا موحد موحد ففتحوه إذ كان اسما موضوعا ليس بمصدر ولا مكان، وإنما هو معدول عن واحد، هذا كله قول سيبويه فتأمل ذلك.
 وموضوعا، وهو مثل المعقول، نقله الجوهري وله نظائر تقدم بعضها، والمعنى: ألقاه من يده وحطه.
 ووضع عنه وضعا: حط من قدره.
 ووضع عن غريمه وضعا، أي: نقص مما له عليه شيئا، ومنه الحديث: من أنظر معسرا أو وضع له: أظله الله تحت عرشه يوم لا ظل إلا ظله.
 وقال أبو زيد: وضعت الإبل تضع وضيعة:رعت الحمض حول الماء ولم تبرح، نقله الجوهري كأوضعت، وهذه عن ابن عباد، فهي واضعة، هو نص أبي زيد، وزاد غيره: وواضع وموضعة زادهما صاحب المحيط، قال أبو زيد: وكذلك وضعتها أنا، أي: ألزمتها المرعى فهي موضوعة، قال الجوهري: يتعدى ولا يتعدى، وأغفله المصنف تقصيرا، وأنشد ابن بري قول الشاعر:
  رأى صاحبي في العاديات نجيبة                      وأمثالها في الواضعات القوامس هو جمع واضعة.
 ومن المجاز: وضع فلان نفسه وضعا، ووضوعا، بالضم وضعة، بالفتح، وضعة قبيحة بالكسر وهذه عن اللحياني: أذلها.

  والضعة، بالفتح والكسر: خلاف الرفعة في القدر، والأصل وضعة، حذفوا فاء الكلمة على القياس، كما حذفت من عدة وزنة، ثم إنهم عدلوا بها عن فعلة، فأقروا الحذف على حاله، وإن زالت الكسرة التي كانت موجبة له، فقالوا: الضعة، فتدرجوا بالضعة إلى الضعة، وهي وضعة، كجفنة وقصعة، لا لأن الفاء فتحت لأجل الحرف الحلقي، كما ذهب إليه محمد بن يزيد.
 ومن المجاز: وضع عنقه: إذا ضربها كأنه وضع السيف بها، ونص اللحياني في النوادر: وضع أكثره شعرا، ضرب عنقه.
 ووضع الجناية عنه وضعا: أسقطها عنه، وكذلك الدين.
 وواضع: مخلاف باليمن.
 والواضعة: الروضة، عن أبي عمرو.
 والواضعة: التي ترعى الضعة: اسم لشجر من الحمض، هذا إذا جعلت الهاء عوضا عن الواو الذاهبة من أولها، فأما إن كانت من آخرها، وهو قول الليث، فهي من باب المعتل وسيذكر في موضعه إن شاء الله تعالى قال أعرابي يصف رجلا شهوان للحم:
  يتوق بالليل لشحم القمعه
  تثاؤب الذئب إلى جنب الضعه وقال الدينوري: قال أبو عمرو: الضعة، نبت كالثمام وهي أرق منه، قال: وتقول العرب: السبط: خبيص الإبل، والحلي مثله، والضعة مثله، وكذلك السخبر، وقال أبو زياد: من الشجر: الضعة، ينبت على نبت الثمام وطوله وعرضه وإذا يبست ابيضت،وهي أرق عيدانا، وأعجب إلى المال من الثمام، ولها ثمرة حب أسود قليل، قال: والضعة ينبت في السهل وفي الجبل، وفي بعض النسخ هنا زيادة أي النبت بعد قوله الحمض وهي غير محتاج إليها.
 والواضعة: المرأة الفاجرة عن ابن عباد.
 ويقال: في الحجر أو اللبن إذا بني به: ضع اللبنة غير هذه الوضعة، بالفتح ويكسر والضعة، بالفتح كله بمعنى، كما في الصحاح قال: والهاء في الضعة عوض من الواو.
 وقال ابن عباد: وضع البعير حكمته وضعا وموضوعا: إذا طاش رأسه وأسرع، هكذا في النسخ، ومثله في العباب، والصواب: طامن رأسه وأسرع، كما في اللسان، وحكمته محركة: ذقنه ولحيه، قال ابن مقبل يصف الإبل:
  وهن سمام واضع حكماته                      مخوية أعجازه وكراكره ووضعت المرأة حملها وضعا وتضعا، بضمهما، الأخيرة على البدل، وتفتح الأولى: ولدته، وعلى الفتح في معنى الولادة اقتصر الجوهري والصاغاني.
 ويقال: وضعت وضعا وتضعا، بضمهما وتضعا بضمتين: إذا حملت في آخر طهرها وقيل: حملت على حيض، وقيل: في مقبل الحيضة كما في الصحاح: في آخر طهرها من مقبل الحيضة، فهي واضع، عن ابن السكيت، وأنشد قول الرجز:
  تقول والجردان فيها مكتنع
  أما تخاف حبلا على تضع وقال ابن الأعرابي: الوضع: الحمل قبل الحيض، والتضع: في آخره، قالت أم تأبط شرا ترثيه: والله ما حملته وضعا، ولا وضعته يتنا، ولا أرضعته غيلا، ولا أبته تئقا، وزاد ابن الأعرابي: ولا سقيته هدبدا، ولا أنمته ثئدا، ولا أطعمته قبل رئة كبدا.

  ومن المجاز: وضعت الناقة وضعا وموضوعا: أسرعت في سيرها، والوضع: أهون سير الدواب، وقيل: هو ضرب من سير الإبل، دون الشد، وقيل: هو فوق الخبب، قال الأزهري: ويقال: وضع الرجل إذا عدا، وأنشد لدريد بن الصمة في يوم هوازن:
  يا ليتني فيها جذع
  أخب فيها وأضع
  أقود وطفاء الزمع
  كأنها شاة صدع أخب: من الخبب، وأضع: من الوضع كأوضعت إيضاعا، قال:الأزهري: والوضع: نحو الرقصان، وقال ابن شميل عن أبي زيد: وضع البعير: إذا عدا، وأوضعته أنا: إذا حملته على العدو، وقال الليث: الدابة تضع السير وضعا، وهو سير دون، ومنه قوله تعالى: ولأوضعوا خلالكم وأنشد:
  بماذا تردينا امرءا جاء لا يرى                      كودك ودا قد أكل وأوضعـا قال الأزهري: وقول الليث: الوضع: سير دون، ليس بصحيح، الوضع: هو العدو، واعتبر الليث اللفظ، ولم يعرف كلام العرب، وقال أبو عبيد: الإيضاع: سير مثل الخبب، وقال الفراء: الإيضاع:السير بين القوم.
 ومن المجاز: وضع في تجارته وضعا، وضعة، بالفتح، وضعة بالكسر، ووضيعة، كعني: خسر فيها، ونقله الجوهري عن اليزيدي.
 وقال ابن دريد: وضع يوضع كوجل يوجل لغة فيها، وصيغة مالم يسم فاعله أكثر، وبهما روي قول الشاعر:
  فكان ما ربحت وسط الغثيرة
  وفي الزحام أن وضعت عشره وأوضع في ماله وتجارته، بالضم نقله الجوهري عن اليزيدي، وكذلك وضع: غبن، وخسر فيها، وكذلك وكس وأوكس، وهو موضوع فيها، نقله ابن دريد، وفي حديث شريح: الوضيعة على المال، والربح على ما اصطلحا عليه يعني أن الخسارة من رأس المال.
 وقال الفراء: الموضوعة من الإبل: التي تركها رعاؤها وانقلبوا بالليل، ثم أنفشوها، نقله الصاغاني.
 وموضوع: ع في قول حسان، رضي الله عنه:
  لقد أتى عن بني الجرباء قولهم                      ودونهم قف جمدان فموضوع ودارة موضوع: من دارات العرب، قال الحصين بن حمام المري:
  جزى الله أفناء العشيرة كلها                      بدارة موضوع عقوقا ومأثما ودارة المواضيع: بالمضجع، لعبد الله بن كلاب.
 ولوى الوضيعة: رملة، قال لبيد، رضي الله عنه:
  ولدت بنو حرثان فرخ محـرق                      بلوى الوضيعة مرخي الأطناب كل ذلك مواضع معروفة في بلاد العرب.
 وقال الفراء: يقال: له في قلبي موضعة، وموقعة بالكسر فيهما، أي: محبة.
 ومن المجاز: الأحاديث الموضوعة، هي المختلقة التي وضعت على النبي صلى الله عليه وسلم وافتريت عليه وقد وضع الشيء وضعا: اختلقه.
 ومن المجاز: في حسبه ضعة بالفتح، ويكسر أي: انحطاط ولؤم وخسة ودناءة، والهاء عوض من الواو. وحكى ابن بري عن سيبويه، وقالوا: الضعة، كما قالوا: الرفعة، أي حملوه على نقيضه، فكسروا أوله، وقال ابن الأثير: الضعة: الذل والهوان والدناءة وفي اللسان: وقصر ابن الأعرابي الضعة بالكسر على الحسب وبالفتح على الشجر الذي سبق ذكرهن وقد وضع ككرم، ضعة، بالفتح، ويكسر، ووضاعة، فهو وضيع، واتضع، كلاهما: صار وضيعا، أي: دنيئا، ووضعه غيره وضعا، ووضعه توضيعا.

  والضعة: شجر من الحمض، أو نبت كالثمام، وقد تقدم تحقيق ذلك قريبا، وذكره ثانيا تكرار.
 والوضيع: ضد الشريف وهو المحطوط القدر الدنيء.
 والوضيع: الوديعة يقال: وضعت عند فلان وضيعا، أي: استودعته وديعة.
 والوضيع: أن يؤخذ التمر قبل أن ييبس فيوضع في الجرار، أو في الجرين، ويقال: هو البسر الذي لم يبلغ كله، فيوضع في الجرار.
 والوضيعة: الحمض عن ابن الأعرابي، وقال ابن السكيت: يقال: هم أصحاب وضيعة، أي: أصحاب حمض مقيمون لا يخرجون منه، نقله الجوهري أيضا.
 وقال أبو سعيد الوضيعة، الحطيطة.
 وقال ابن الأعرابي: الوضيعة الإبل النازعة إلى الخلة.
 وقال غيره: الوضيعة ما يأخذه السلطان من الخراج والعشور جمعه الوضائع.
 وقال ابن عباد: الوضيعة: الدعي، وقد وضع، ككرم وضاعة.
 والوضيعة: كتاب تكتب فيه الحكمة، ج: وضائع وفي الحديث: إنه نبي، وإن اسمه وصورته في الوضائع وقال الهروي: ولم أسمع لهاتين يعني هذه ووضائع الملك الآتي ذكرها بواحد، كذا في الغريبين.
 والوضيعة: حنطة تدق، فيصب عليها السمن، فتؤكل.
 وفي اللسان والمحيط: الوضيعة: أسماء قوم من الجند تجعل إسماؤهم في كورة لا يغزون منها.
 والوضيعة أيضا: واحدة الوضائع، لأثقال القوم، يقال: أين خلفوا وضائعهم.
 قال الأزهري: وأما الوضائع الذين وضعهم كسرى، فهم شبه الرهائن، كان يرتهنهم، وينزلهم بعض بلاده، وقال غيره: الوضيعة، والوضائع: قوم كان كسرى ينقلهم من أرضهم، فيسكنهم أرضا أخرى، حتى يصيروا بها وضيعة أبدا، وهم الشحن والمسالح.
 ووضائع الملك بكسر الميم، جاء ذكره في الحديث وهو حديث طهفة بن أبي زهير النهدي، رضي الله عنه، ونصه: لكم يا بني نهد ودائع الشرك، ووضائع الملك أي: ما وضع عليهم في ملكهم من الزكوات، أي: لكم الوظائف التي نوظفها على المسلمين في الملك، لا نزيد عليكم فيها شيئا، وقيل: معناه ما كان ملوك الجاهلية يوظفون على رعيتهم، ويستأثرون به في الحروب وغيرها من المغنم، أي: لا نأخذ منكم ما كان ملوككم وظفوه عليكم، بل هو لكم.
 ومن المجاز قوله تعالى: ولأوضعوا خلالكم يبغونكم الفتنة أي: حملوا ركابهم على العدو السريع قال الصاغاني: ومنه الحديث: وأوضع في وادي محسر، وفي حديث آخر: عليكم بالسكينة، فإن البر ليس بالإيضاع، وقال الأزهري: نقلا عن الفراء في تفسير هذه الآية: الإيضاع: السير بين القوم، وقال: العرب تقول: أوضع الراكب، ووضعت الناقة، وربما قالوا للراكب: وضع، وقيل: لأوضعوا خلالكم، أي: أوضعوا مراكبهم خلالكم.
 والتوضيع: خياطة الجبة بعد وضع القطن فيها نقله الجوهري وقد وضع الخائط القطن على الثوب: نضده.
 والتوضيع: رثد النعام بيضها، ونضدها له أي: وضع بعضه فوق بعض، وهو بيض موضع: منضد.
 والموضع، كمعظم: المكسر المقطع كما في التكملة.

  والموضع أيضا: هو الرجل المطرح غير مستحكم الخلق، نقله الجوهري زاد الصاغاني كالمخنث، ويقال: في فلان توضيع، أي: تخنيث وقال إسماعيل بن أمية: إن رجلا من خزاعة يقال له: هيت، كان فيه توضيع أو تخنيث وهو موضع: إذا كان مخنثا، وفي الأساس: في كلامه توضيع أي: تخنيث وهو مجاز، من وضع الشجرة: إذا هصرها.
 ومن المجاز: تواضع الرجل: إذا تذلل، وقيل: ذل وتخاشع، وهو مطاوع وضعه يضعه ضعة ووضيعة. ومن المجاز:تواضع ما بيننا، أي: بعد، ويقال: إن بلدكم متواضع عنا، كما يقال: متراخ، وقال الأصمعي: هو المتخاشع من بعده، تراه من بعيد لاصقا بالأرض، قال ذو الرمة:
  فدع ذا ولكن رب وجناء عرمس                      دواء لغول النازح المتواضـع والاتضاع: أن تخفض رأس البعير لتضع قدمك على عنقه فتركب، كما في الصحاح، وهذا إذا كان قائما، وأنشد للكميت:
  إذا اتضعونا كارهين لـبـيعة                      أناخوالأخرى، والأزمة تجذب قلت: فجعل اتضضع متعديا، ومثله أيضا قول رؤبة:
  أعانك الله فخف أثقله
  عليك مأجورا وأنت جمله وقد يكون لازما، يقال: وضعته فاتضع، وقد تقدم. والمواضعة: المراهنة وهو مجاز، ومنه الحديث:  جئت لأواضعك الرهان  . والمواضعة: متاركة البيع. والمواضعة: الموافقة في الأمر، على شيء تناظر فيه. ويقال: هلم أواضعك الرأي، أي: أطلعك على رأيي، وتطلعني على رأيك.
 وقال أبو سعيد: استوضع منه، أي استحط قال جرير:
  كانوا كمشتركين لـمـا بـايعـوا                      خسروا، وشف عليهم واستوضعوا ومما يستدرك عليه: الموضعة: لغة في الموضع، حكاه اللحياني عن العرب، قال ويقال: ارزن في موضعك وموضعتك. وإنه لحسن الوضعة، أي: الوضع. والوضع أيضا: الموضوع، سمي بالمصدر، والجمع: أوضاع. ورفع السلاح ثم وضعه، أي: ضرب به، وقول سديف:
  فضع السيف وارفع السوط حتى                      لا ترى فوق ظهرهـا أمـويا أي ضعه في المضروب به. ويقال: وضع يده في الطعام: إذا أكله، وهو كناية، ومنه حديث عمر، رضي الله عنه  أنه وضع يده في كشية ضب، وقال: إن النبي صلى الله عليه وسلم لم يحرمه، ولكن قذره  . ودين وضيع: موضوع، عن ابن الأعرابي، وأنشد لجميل:
  فإن غلبتك النفـس إلا وروده                      فديني إذن يا بثن عنك وضيع ووضع الجزية: أسقطها، وكذا الحرب. وفي الحديث:  ويضع العلم  أي يهدمه ويلصقه بالأرض. واستوضعه في دينه: استرفقه. ووضع كما تضع الشاة: أراد النجو.
 وإذا عاكم الرجل صاحبه الأعدال يقول أحدهما لصاحبه: واضع أي: أمل العدل معناه: مده على المربعة التي يحملان العدل بها، فإذا أمره بالربع قال: رابع قال الأزهري: وهذا من كلام العرب إذا اعتكموا.
 ورجل وضاع: كذاب مفتر. وتواضع القوم على الشيء: اتفقوا عليه. ويقال: دخل فلان أمرا فوضعه دخوله فيه، فاتضع. وتواضعت الأرض: انخفضت عما يليها، وهو مجاز. ووضع السراب على الآكام: لمع وسار، قال ابن مقبل:
  وهل علمت إذا لاذ الظباء وقد                      ظل السراب على حزانه يضع وبعير حسن الموضوع، وأنشد الجوهري لطرفة:
  موضوعها زول ومرفوعهـا                      كمر صوب لجب وسط ريح وقد تقدم في ر ف ع أن صواب إنشاده:
  مرفوعها زول وموضوعها

  وأوضعه إيضاعا: حمله على السير، رواه المنذري عن أبي الهيثم. والموضع: المسرع. وأوضع بالراكب: حمله على أن يوضع مركوبه. وإذا طرأ عليهم راكب قالوا: من أين أوضع? وأنكره أبو الهيثم، وقال: الكلام الجيد: من أين أوضح الراكب? أي من أين أنشأ، وليس من الإيضاع في شيء، وصوب الأزهري قول أبي الهيثم ووضع الشيء في المكان: أثبته فيه. ووضعت المرأة خمارها، وهي واضع: لا خمار عليها، وهو مجاز. ووضع يده عن فلان: كف عنه، ومنه الحديث:  إن الله واضع يده لمسيء الليل  أي: لا يعاجله بالعقوبة، واللام بمعنى عن.
 ووضع الباني الحجر توضيعا: نضد بعضه على بعض. وقال ابن بري: والأوضع: مثل الأرسح، والجميع: وضع، بالضم، وأنشد:
  حتى تروحوا ساقطي المآزر
  وضع الفقاح نشز الخواصر والوضيعة: الوديعة.
 والموضع، كمحدث: الذي تزل رجله، ويفرش وظيفه، ثم يتبع ذلك ما فوقه من خلفه، وخص أبو عبيد بذلك الفرس، وقال: وهو عيب. وفلان لا يضع العصا عن عاتقه، أي: ضراب للنساء، أو كثير الأسفار، وهو مجاز.
 وقال ابن الأعرابي: تقول العرب: أوضع بنا وأملك، الإيضاع بالحمض، والإملاك في الخلة. قال: وبينهم وضاع أي: مراهنة. ووضع أكثره شعرا: ضرب عنقه، عن اللحياني. وتكلم بموضوع الكلام ومخفوضه، أي: ما أضمره ولم يتكلم به.
 ويقال: هو من وضاع اللغة والصناعة وهو مجاز. ووضع الشجرة: هصرها.
 وهو كثير الوضائع: أي: الخسارات.
 وجمل عارف الموضع، أي: يعرف التوضيع، لأنه ذلول، فيضع عند الركوب رأسه وعنقه.

### Türkçe

Onu elinden koydu; ikisini de **ضاد**’ları fetha ile, onu koyar; fetha ile **وضعا**; ve **موضعا** (meclis gibi); ve onun **ضاد**’ını fetha eder; bu, **الفراء**’dan (naklen); **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الصحاح**’ın nassının gerektirdiği: **الموضع**’ın fetha ile, kesra ile **الموضع**’da, mekân ismi manasında bir dil olduğu; ve dedi: onu **الفراء** işitmiştir. Ve **اللسان**’da: **المواضع** bilinir; onun teki fetha ile **موضع**’dır; sonuncusu nadirdir; çünkü sözde, fâ’sı **واو** olan **مفعل** vezninde, isim olarak, masdar olarak değil, ancak bu vardır. Amma **موهب** ve **مورق** ise ilmiyye içindir. Amma: **ادخلوا موحد موحد**; onu fetha ettiler; zira masdar da mekân da olmayan, konulmuş bir isim idi; ancak **واحد**’dan ma‘dûldür. Bu bütünüyle **سيبويه**’nin sözüdür; öyleyse bunu tefekkür et.

Ve **موضوعا**; o, **المعقول** gibidir; onu **الجوهري** nakletti; ve onun benzerleri vardır; bazısı geçti. Manası: onu elinden attı ve onu indirdi.

Ve ondan **وضعا** koydu: onun kadrinden indirdi.

Ve borçlusundan **وضعا** koydu; yani, onun üzerinde kendisine ait olandan bir şeyi eksiltti. Ondan hadis: “Kim bir darlık içindekine mühlet verirse yahut ona koyarsa, Allah onu, gölgeden başka gölge olmayan günde, arşının altında gölgelendirir.”

Ve **أبو زيد** dedi: Develeri koydum; **وضيعة** koyar: su çevresinde **الحمض**’ı otladı ve ayrılmadı; onu **الجوهري** **أوضعت** gibi nakletti; ve bu, **ابن عباد**’dandır; öyleyse o **واضعة**’dır; bu, **أبي زيد**’in nassıdır. Ve başkası artırdı: **وواضع** ve **موضعة**; ikisini **صاحب المحيط** artırdı. **أبو زيد** dedi: Ben de onu böyle koydum; yani onu mer‘aya ilzam ettim; öyleyse o **موضوعة**’dur. **الجوهري** dedi: Müteaddî olur ve müteaddî olmaz; ve musannif onu kusurla ihmal etti. Ve **ابن بري** şairin sözünü inşad etti:

  “Sahibim, koşanlarda bir soylu deve gördü
  Ve onun benzerleri, **الواضعات** **القوامس**’te.”

O, **واضعة**’nın cem‘idir.

Ve mecazdan: Falan, nefsini **وضعا** ve **وضوعا** (zamme ile), **وضعة** (fetha ile), **وضعة** (kesra ile) çirkin bir **وضعة** koydu; bu **اللحياني**’dandır: onu zelil kıldı.

**والضعة** fetha ve kesra ile: kadrde **الرفعة**’nin zıddıdır. Asıl **وضعة**’dır; kelimenin fâ’sını kıyasa göre hazfettiler; **عدة** ve **زنة**’den hazfedildiği gibi. Sonra onu **فعلة**’den ma‘dûl kıldılar; hazfi hâli üzere ikrar ettiler; onu gerektiren kesra zail olmuş olsa da. Böylece **الضعة** dediler; sonra **الضعة** ile **الضعة**’ye tedric ettiler; o da **وضعة**’dır; **جفنة** ve **قصعة** gibi; fâ’nın, boğaz harfi sebebiyle fetha edildiği için değil; **محمد بن يزيد**’in gittiği üzere.

Ve mecazdan: Boynunu **وضع** etti: onu vurduğu zaman; sanki kılıcı onunla koymuş gibidir. Ve **اللحياني**’nin **النوادر**’de nassı: “Onun çoğunu saç yaptı”: boynunu vurdu.

Ve ondan cinayeti **وضعا** koydu: onu ondan düşürdü; borç da böyledir.

Ve **واضع**: Yemen’de bir **مخلاف**.

Ve **الواضعة**: **أبي عمرو**’dan, çayır.

Ve **الواضعة**: **الضعة**’yi otlayan; **الضعة**: **الحمض**’dan bir ağacın ismidir. Bu, **هاء**’yı, başından giden **واو**’dan ivaz kıldığın zamandır. Amma eğer onun sonundan ise—ki bu **الليث**’in sözüdür—o, mu‘tel babındandır; inşallah تعالى, yerinde zikredilecektir. Bir bedevî, eteğe şehvetli bir adamı vasfederek dedi:

  “Geceleyin **القمعه**’nin yağına iştiyak eder,
  **الضعه**’nin yanında kurdun esnemesi.”

Ve **الدينوري** dedi: **أبو عمرو** dedi: **الضعة**, **الثمام** gibi bir nebattır; o, ondan daha incedir. Dedi: Arap der ki: **السبط**: develerin **خبيص**’idir; **الحلي** onun gibidir; **الضعة** onun gibidir; ve **السخبر** de böyledir. Ve **أبو زياد** dedi: Ağaçtan: **الضعة**; **الثمام** nebatı üzerinde biter; onun boyu ve eni (gibidir); kuruduğu vakit beyazlar; ve o, dallarca daha incedir; mala, **الثمام**’dan daha sevimlidir; ve onun meyvesi az, siyah tanelidir. Dedi: **الضعة** ovada da dağda da biter. Bazı nüshalarda burada, **الحمض** sözünden sonra “yani nebat” ziyadesi vardır; ona ihtiyaç yoktur.

Ve **الواضعة**: **ابن عباد**’dan, fahişe kadın.

Ve denir: Taşta yahut tuğlada, onunla bina edildiği zaman: “Şu tuğlayı, bu **الوَضْعَة**’den başkasına koy”; fetha ile; ve kesra edilir. Ve **الضعة** fetha ile—hepsi bir manadadır—**الصحاح**’ta olduğu gibi. Dedi: **الضعة**’deki **هاء**, **واو**’dan ivazdır.

Ve **ابن عباد** dedi: Deveye çenesini **وضعا** ve **موضوعا** koydu: başı şaştığı ve hızlandığı zaman. Nüshalarda böyledir; **العباب**’da da onun gibidir. Doğrusu: başını eğdi ve hızlandı; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **حكمته** (harekeli): onun çenesi ve sakalıdır. **ابن مقبل**, develeri vasfederek dedi:

  “Ve onlar, çenelerini koyan, zehirli (gibi) develerdir;
  Sağrıları ve göğüsleri çökük.”

Ve kadın, yükünü **وضعا** ve **تضعا** (ikisi de zamme ile) koydu; sonuncusu bedel üzeredir; birincisi fetha edilir: onu doğurdu. Ve doğurma manasında fetha üzere **الجوهري** ve **الصاغاني** iktisar etti.

Ve denir: **وضعا** ve **تضعا** (ikisi de zamme ile) ve **تضعا** (iki zamme ile): son temizliğinin sonunda hamile kaldığı zaman. Ve denildi: hayız üzerine hamile kaldı. Ve denildi: hayzın başında; **الصحاح**’ta olduğu gibi: hayzın başından, son temizliğinin sonunda. Öyleyse o **واضع**’dır; **ابن السكيت**’ten. Ve recez sözünü inşad etti:

  “Der ki—ve içinde **الجردان** toplanmış—
  **تضع** üzere bir ipten korkmaz mısın?”

Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الوضع**: hayızdan önceki hamildir; **التضع**: onun sonundadır. **تأبط شرا**’nın annesi, ona mersiye söyleyerek dedi: “Vallahi onu **وضعا** taşımadım; onu **يتنا** koymadım; onu **غيلا** emzirmedim; onu **تئقا** babasız bırakmadım.” Ve **ابن الأعرابي** artırdı: “Ona **هدبدا** içirmedim; onu **ثئدا** uyutmadım; ona ciğer akciğerden önce karaciğer yedirmedim.”

Ve mecazdan: Dişi deve, **وضعا** ve **موضوعا** koydu: yürüyüşünde hızlandı. Ve **الوضع**: bineklerin en hafif yürüyüşüdür. Ve denildi: o, develerin yürüyüşünden bir türdür; **الشد**’den aşağıdır. Ve denildi: **الخبب**’in üstündedir. **الأزهري** dedi: “Adam **وضع** etti” denir: koştuğu zaman. Ve **دريد بن الصمة**’den, Hevâzin gününde, inşad etti:

  “Keşke ben onda bir **جذع** olsaydım,
  Onda **أخب** eder ve **أضع** ederim,
  **وطفاء الزمع**’ı sürerim,
  Sanki o, yarık bir koyundur.”

**أخب**: **الخبب**’dendir; **أضع**: **الوضع**’dandır; **أوضعت**’ın **إيضاعا**’sı gibi. Dedi: **الأزهري**: **الوضع**, raks etmeye benzer. Ve **ابن شميل**, **أبي زيد**’den: “Deve **وضع** etti”: koştuğu zaman; “Ben onu **أوضعته**”: onu koşuya sevk ettiğim zaman. Ve **الليث** dedi: Binek, yürüyüşte **وضعا** koyar; o, daha aşağı bir yürüyüştür. Ondan, تعالى kavli: **ولأوضعوا خلالكم**. Ve inşad etti:

  “Neyle bizi geri çevirirsin; gelen bir adamı ki görmez,
  Senin **كودك**’un gibi; bir **ودا** ki yemiş ve **أوضعـا** etmiş.”

**الأزهري** dedi: **الليث**’in “**الوضع**: daha aşağı bir yürüyüştür” sözü doğru değildir; **الوضع** koşudur. **الليث** lafzı itibara aldı; Arapların sözünü bilmedi. Ve **أبو عبيد** dedi: **الإيضاع**: **الخبب** gibi bir yürüyüştür. Ve **الفراء** dedi: **الإيضاع**: kavim arasında yürüyüştür.

Ve mecazdan: Ticaretinde **وضعا** koydu; **وضعة** (fetha ile), **وضعة** (kesra ile), ve **وضيعة**; **عني** gibi: onda zarar etti. **الجوهري** onu **اليزيدي**’den nakletti.

Ve **ابن دريد** dedi: **وضع** **يوضع**; **وجل** **يوجل** gibi; onda bir dildir. Ve faili anılmayanın sigası daha çoktur. Ve onunla, şairin sözü rivayet olundu:

  “Öyleyse kazandığı, kalabalığın ortası oldu;
  Ve izdihamda, onunu koyduğum (zaman).”

Ve malında ve ticaretinde **أوضع** etti; zamme ile; **الجوهري** onu **اليزيدي**’den nakletti. Ve **وضع** da böyledir: onda aldatıldı ve zarar etti. Ve **وكس** ve **أوكس** da böyledir. Ve o, onda **موضوع**’dur; **ابن دريد** nakletti. Ve **شريح** hadîsinde: “**الوضيعة** mala aittir; kâr, ikisinin üzerinde anlaştığı şeye göredir”; yani zarar, sermayedendir.

Ve **الفراء** dedi: Develerden **الموضوعة**: çobanlarının onu bırakıp geceleyin dönmeleri, sonra onu salıvermeleridir; **الصاغاني** nakletti.

Ve **موضوع**: **حسان**’ın sözünde bir yer ismidir; رضي الله عنه:

  “**بني الجرباء**’dan sözleri geldi;
  Ve onların önünde **قف جمدان**; öyleyse **فموضوع**.”

Ve **دارة موضوع**: Arapların **دارات**’ından bir **دارة**’dır. **الحصين بن حمام المري** dedi:

  “Allah, aşiretin bütün avlularını cezalandırsın;
  **بدارة موضوع**’da, akukluk ve günahla.”

Ve **دارة المواضيع**: **المضجع**’da; **عبد الله بن كلاب**’a aittir.

Ve **لوى الوضيعة**: bir kumluktur. **لبيد** dedi; رضي الله عنه:

  “**بنو حرثان**, yakılmış bir yavru doğurdu;
  **بلوى الوضيعة**’de, ipleri salıvermiş.”

Bütün bunlar, Arap beldelerinde bilinen yerlerdir.

Ve **الفراء** dedi: “Kalbimde onun için **موضعة** ve **موقعة** vardır” denir; ikisinde de kesra ile; yani sevgi.

Ve mecazdan: **الأحاديث الموضوعة**: uydurulmuş olanlardır; Peygamber’e صلى الله عليه وسلم konulmuş ve ona iftira edilmiştir. Ve bir şeyi **وضعا** koydu: onu uydurdu.

Ve mecazdan: Soyunda **ضعة** vardır; fetha ile; ve kesra edilir; yani alçalış, alçaklık, hıssa ve denaet. Ve **هاء**, **واو**’dan ivazdır. **ابن بري**, **سيبويه**’den nakletti: “Ve **الضعة** dediler; **الرفعة** dedikleri gibi”; yani onu zıddına hamlettiler; evvelini kesra ettiler. Ve **ابن الأثير** dedi: **الضعة**: zillet, horluk ve denaettir. Ve **اللسان**’da: **ابن الأعرابي**, kesra ile **الضعة**’yi soya; fetha ile olanı ise, daha önce zikri geçen ağaca tahsis etti. Ve **وضع**—**كرم** gibi—**ضعة** (fetha ile) (ve kesra edilir) ve **وضاعة** (oldu); öyleyse o **وضيع**’dir. Ve **اتضع**: ikisi de, **وضيع** oldu; yani aşağı oldu. Ve başkası onu **وضعا** koydu; ve onu **توضيعا** koydu.

و **الضعة**: ekşi-otlardan bir ağaç; yahut **الثمام** gibi bir bitki; bunun tahkiki yakında daha önce geçti; onu ikinci defa zikretmesi tekrardır.
ve **الوضيع**: **الشريف**’in zıddı; o, değeri düşürülmüş, aşağı olandır.
ve **الوضيع**: **الوديعة**; denir ki: “Falancanın yanında **وضيعا** koydum”; yani ona bir **وديعة** emanet ettim.
ve **الوضيع**: hurmanın kurumadan önce alınması; sonra küplere yahut harman yerine konmasıdır; ve denir ki: o, bütünü olgunluğa erişmemiş **البسر**’dir; sonra küplere konur.
ve **الوضيعة**: İbnü’l-A‘râbî’den, **الحمض** (ekşi ot); İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Onlar **وضيعة** sahipleridir” denir; yani, içinden çıkmadıkları, onda ikamet eden **حمض** sahipleridir; el-Cevherî de bunu nakletti.
ve Ebû Sa‘îd dedi: **الوضيعة**: **الحطيطة**.
ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوضيعة**: **الخلة**’ye meyleden develerdir.
ve başkası dedi: **الوضيعة** sultanın haraç ve öşürlerden aldığı şeydir; çoğulu **الوضائع**.
ve İbn ‘Abbâd dedi: **الوضيعة**: **الدعي**; ve “**وضع**” etti; **كرم** gibi; **وضاعة** (diye).
ve **الوضيعة**: hikmetin yazıldığı bir kitaptır; çoğulu: **وضائع**; ve hadiste: “O bir nebidir; ve onun adı ve sûreti **الوضائع**’dedir.” ve el-Herevî dedi: “Bu ikisi için—yani bu ve az sonra zikredilecek **وضائع الملك** için—tekil bir (lafız) işitmedim”; **الغريبين**’de böyledir.
ve **الوضيعة**: dövülen buğday; üzerine sade yağ dökülür; sonra yenir.
ve **اللسان** ve **المحيط**’ta: **الوضيعة**: askerlerden bir kavmin adlarıdır; adları bir **كورة**’da (bölge) konur; oradan gazaya çıkmazlar.
ve **الوضيعة** ayrıca: kavmin yükleri için **الوضائع**’ın bir tanesidir; “**وضائعهم**’i nerede bıraktılar?” denir.
el-Ezherî dedi: “Kisrâ’nın **وضع** ettiği **الوضائع** ise, rehinlere benzer; onları rehin alırdı ve onları ülkelerinin bir kısmına indirirdi.” ve başkası dedi: **الوضيعة** ve **الوضائع**: Kisrâ’nın onları yurtlarından nakledip başka bir yurda iskân ettiği bir kavimdir; ta ki orada ebediyen **وضيعة** olsunlar; onlar **الشحن** ve **المسالح**’tır.
ve **وضائع الملك** (mîm’in kesresiyle): hadiste zikri geldi; o, Tuhfe b. Ebî Zuheyr en-Nehdî’nin—Allah ondan razı olsun—hadisidir; metni: “Ey Nehd oğulları! sizin için **ودائع الشرك** ve **وضائع الملك** vardır”; yani: onların mülklerinde üzerlerine konmuş zekâtlardan, üzerlerine konan şey; yani: mülkte Müslümanlar üzerine vazife kıldığımız görevler sizindir; onda size hiçbir şey artırmayız. ve denildi ki: manası, câhiliye krallarının raiyyetleri üzerine vazife kıldıkları ve savaşlarda ve başka ganimetlerde onunla tekelleştikleri şeydir; yani: krallarınızın üzerinize vazife kıldığı şeyi sizden almayız; bilakis o sizindir.
ve mecazdan, Yüce Allah’ın sözü: “**ولأوضعوا خلالكم يبغونكم الفتنة**” yani: hızlı düşmana bineklerinin eğerlerini yüklediler. es-Sâğânî dedi: ve ondan hadis: “Ve **أوضع** Muhassir vadisinde.” ve başka bir hadiste: “Üzerinize sükûnet (gerekir); çünkü iyilik **بالإيضاع** ile değildir.” el-Ezherî dedi: Ferrâ’dan bu âyetin tefsirinde naklen: **الإيضاع**: kavmin arasında yürüyüştür. ve dedi ki: Araplar der: “Binen **أوضع** etti”; “dişi deve **وضعت** etti”; ve bazen binene: “**ضع**” derler. ve denildi ki: “**لأوضعوا خلالكم**” yani: bineklerini aranızda **أوضع** ettiler.
ve **التوضيع**: içine pamuk konduktan sonra cübbenin dikilmesidir; el-Cevherî nakletti. ve terzi pamuğu elbisenin üzerine **وضع** etti: onu dizdi.
ve **التوضيع**: devekuşunun yumurtalarını **رثد** etmesi ve onu onun için dizmesidir; yani: bir kısmını bir kısmının üstüne koymasıdır; ve o, **بيض موضع**’dır: dizilmiş.
ve **الموضع**, **معظم** gibi: **التكملة**’de olduğu üzere, kırık, kesik (yer).

ve **الموضع** ayrıca: yaratılışı sağlam olmayan, atılmış (gibi) adamdır; el-Cevherî nakletti; es-Sâğânî “**كالمخنث**” diye artırdı. ve “Falancada **توضيع** vardır” denir; yani: **تخنيث**. ve İsmâ‘îl b. Umeyye dedi: “Huzâa’dan **هيت** denilen bir adam vardı; onda **توضيع** yahut **تخنيث** vardı; ve o, **موضع**’dır: eğer **مخنث** ise.” ve **الأساس**’ta: “Sözünde **توضيع** vardır” yani: **تخنيث**; ve o mecazdır; **وضع الشجرة**’den: onu eğip bükmesi, eğer onu bastırıp kırarsa.
ve mecazdan: adam **تواضع** etti: eğer alçaldıysa; ve denildi ki: zelil oldu ve boyun eğdi; ve o, “onu alçalttı”nın mutâvi‘idir: onu alçaltır; **ضعة** ve **وضيعة** (kılar). ve mecazdan: “Aramızdaki (mesafe) **تواضع** etti” yani: uzaklaştı. ve “Sizin beldeniz bize göre **متواضع**” denir; “**متراخ**” denildiği gibi. el-Asma‘î dedi: o, uzaklığından dolayı alçak görünen şeydir; onu uzaktan yere yapışık görürsün. Zû’r-Rumme dedi:
  “Bunu bırak; fakat nice **وجناء عرمس** vardır ki,
  uzak, **المتواضع** gûle (cin) için devadır.”
ve **الاتضاع**: **الصحاح**’ta olduğu üzere, binmek için devenin başını indirmen; ayağını boynuna koyarsın da binersin; bu, o ayakta iken olur. ve el-Kumeyt’ten rivayet edildi:
  “Bizi, biate kerih olarak **اتضعوا** ettiklerinde,
  ötekini çöktürdüler; ve yularlar çekilir.”
dedim ki: böylece **اتضع**’ı müteaddî kıldı. ve bunun benzeri, Ru’be’nin sözü de:
  “Allah sana yardım etsin; onun ağırını hafiflet;
  üzerinde ecirli olarak; sen onun devesisin.”
ve lâzım da olabilir; denir ki: “Onu **وضعت** ettim de o **اتضع** etti”; daha önce geçti. ve **المواضعة**: bahistir (müsabaka bahsi); o mecazdır; ve ondan hadis: “Bahsi seninle **أواضع** etmeye geldim.” ve **المواضعة**: alışverişi terk etmedir. ve **المواضعة**: bir işte, üzerinde münazara ettiğin bir şey üzere, muvafakattir. ve “Gel, sana görüşü **أواضع** edeyim” denir; yani: sana görüşümü bildiririm; sen de bana görüşünü bildirirsin.
ve Ebû Sa‘îd dedi: “Ondan **استوضع** etti” yani: indirim istedi. Cerîr dedi:
  “Satın aldıklarında ortaklar gibi oldular;
  zarar ettiler; onlara acındı; ve **استوضعوا** ettiler.”
ve üzerinde istidrâk edilenlerdendir: **الموضعة**: **الموضع**’da bir lugattır; el-Lihyânî onu Araplardan hikâye etti. dedi ki: ve “Yerinde ve **موضعتك**’te ağır dur” denir. ve “O, **حسن الوضعة**’dır” yani: **الوضع**. ve **الوضع** ayrıca: **الموضوع**’dur; masdar ile adlandırıldı; çoğulu: **أوضاع**. ve silahı kaldırdı sonra onu **وضع** etti; yani: onunla vurdu. ve Sudeyf’in sözü:
  “Öyleyse kılıcı **ضع** et ve kamçıyı kaldır; ta ki
  onun sırtı üzerinde bir Emevî görmeyesin.”
yani: onu, kendisiyle vurulana koy. ve “Yemeğe elini **وضع** etti” denir: eğer onu yediyse; o kinayedir. ve ondan, Ömer’in—Allah ondan razı olsun—hadisi: “O, bir keler işkembesine elini **وضع** etti; ve dedi ki: ‘Nebî—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—onu haram kılmadı; fakat ondan tiksindi.’” ve **دين وضيع**: **موضوع**; İbnü’l-A‘râbî’den. ve Cemîl’den rivayet edildi:
  “Eğer nefis seni, ona varıştan başka bir şeye galip kılarsa,
  o hâlde dinim—ey Büseyn—senden yana **وضيع**’dır.”
ve cizyeyi **وضع** etti: onu düşürdü; savaş da böyledir. ve hadiste: “Ve ilmi **يضع** eder” yani: onu yıkar ve onu yere yapıştırır. ve dininde ondan **استوضعه** etti: ondan yumuşaklık istedi. ve “Koyunun **تضع** ettiği gibi **وضع** etti”: dışkılamayı istedi.
ve adam, yükleri (denkleri) taşıyan iki arkadaşına **عاكم** ettiğinde, ikisinden biri arkadaşına: “**واضع**” der; yani: denki eğ; manası: onu, denki onunla taşıdıkları dörtgen (taşıma aleti) üzerine uzat; eğer ona “dörtle”yi emrederse: “**رابع**” der. el-Ezherî dedi: bu, Arapların, birbirleriyle **اعتكموا** ettiklerinde olan sözlerindendir.
ve **رجل وضاع**: uydurucu yalancı. ve kavim bir şey üzerinde **تواضعوا** etti: onun üzerinde anlaştılar. ve “Falanca bir işe girdi de, ona girişi onu **وضع** etti; böylece o **اتضع** etti” denir. ve yer **تواضعت** etti: yanındakine göre alçaldı; o mecazdır. ve serap tepeler üzerinde **وضع** etti: parladı ve yürüdü. İbn Mukbil dedi:
  “Ceylanlar sığındığında, bildin mi; hâlbuki
  serap, sert yerleri üzerinde **يضع** eder.”
ve “Deve, **حسن الموضوع**” (güzel **الموضوع**)dur. ve el-Cevherî, Tarafe’den rivayet etti:
  “Onun **موضوعها**’sı **زول**; ve onun **مرفوعها**’sı,
  rüzgâr ortasında, gür bir sağanak bulut gibi.”
ve daha önce **ر ف ع**’da geçti ki, onun rivayetinin doğrusu:
  “**مرفوعها** **زول** ve **موضوعها** …”

**وأوضعه إيضاعا**: onu yürüyüşe sevk etti; bunu Münzirî, Ebû’l-Heysem’den rivayet etti. **والموضع**: hızlı giden. **وأوضع بالراكب**: onu, binitinin **يوضع** edilmesine (hızlı yürütülmesine) sevk etti. Onlara bir binekli ansızın geldiğinde derlerdi ki: “Nereden **أوضع** etti?” Bunu Ebû’l-Heysem inkâr etti ve dedi ki: “İyi söz: ‘Nereden **أوضح الراكب**?’ yani: nereden başladı; **الإيضاع**dan hiçbir şey değildir.” Ezherî, Ebû’l-Heysem’in sözünü doğru buldu. **ووضع الشيء في المكان**: onu orada sabitledi. **ووضعت المرأة خمارها**; o **واضع**dır: üzerinde **خمار** yoktur; bu mecazdır. **ووضع يده عن فلان**: ondan el çekti; bundan da hadis: “Şüphesiz Allah, gece kötülük edene **واضع يده**dir”; yani: onu cezayla acele ettirmez; **اللام** “**عن**” manasınadır.

**ووضع الباني الحجر توضيعا**: onun bir kısmını bir kısmı üzerine dizdi. İbn Berrî dedi ki: **والأوضع**: **الأرسح** gibidir; hepsi: **وضع** (damme ile). Şu beyti okudu:
حتى تروحوا ساقطي المآزر
وضع الفقاح نشز الخواصر
**والوضيعة**: **الوديعة**.

**والموضع** (muhdes gibi): ayağı kayan, **وظيف**i (bacağının alt kısmı) yayılıp açılan, sonra bunun ardından arkasından üst tarafı gelen kimsedir. Ebû Ubeyd bunu özellikle ata tahsis etti ve dedi ki: bu bir ayıptır. “Falan, değneği omzundan indirmez” yani: kadınları döven, yahut çok sefer eden; bu mecazdır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Araplar şöyle der: “Bize **أوضع** et ve **أملك** et”; **الإيضاع** ekşi otla, **الإملاك** kıtlıkta olur. Dedi ki: “Aralarında **وضاع** vardır”; yani: bahse girişme. **ووضع أكثره شعرا**: boynunu vurdu; Lihyânî’den. “Sözün **موضوع**u ve **مخفوض**u ile konuştu”; yani: gizlediği ve onunla konuşmadığı şeyle.

Ve denir ki: o, dilin ve sanatın **وضاع**larındandır; bu mecazdır. **ووضع الشجرة**: onu (ağacı) eğip büktü.

O, **وضائع**ı çoktur: yani: zararlar.

**وجمل عارف الموضع**: yani: **التوضيع**i bilir; çünkü uysaldır; binilirken başını ve boynunu indirir.
