# وطأ (و-ط-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B7%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Vita” minder demektir

- Harfler: و - ط - أ
- Kur'an'da: 6 geçiş · 5 ayet · 6 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: وطء · وطئ

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَطَئُوهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A6%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | تَفْعَلُوهَا | Onu ezersiniz | 1 | 1 | [33:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/ayet/33:27.md) |
| [تَطَئُوهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A6%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | تَفْعَلُوهُمْ | Onları ezersiniz | 1 | 1 | [48:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/ayet/48:25.md) |
| [لِيُوَاطِئُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/siga/%D9%84%D9%90%D9%8A%D9%8F%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D8%A6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | لِيُفَاعِلُوا | Ayarlamaları için | 1 | 1 | [9:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/ayet/9:37.md) |
| [مَوْطِئًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/siga/%D9%85%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B7%D9%90%D8%A6%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعِلًا | Ezme yeri | 1 | 1 | [9:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/ayet/9:120.md) |
| [وَطْئًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B7%D9%92%D8%A6%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Kaynaşma | 1 | 1 | [73:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/ayet/73:6.md) |
| [يَطَئُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%A6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعَلُونَ | Ezerler | 1 | 1 | [9:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/ayet/9:120.md) |

## Mücavir kökler — 60 mücavir (78 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
2. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Sağanak yağmur demektir
3. [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
4. [زيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Birbirinden ayrıldılar
5. [عرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · “U’ryan” çıplak, “mu’terre” yoksul anlamında çıplak demektir
6. [نسأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Dinlenme yeridir
7. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Hiram keçe demektir
8. [ظمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%85%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Susamak
9. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Hufre, çukur demektir
10. [عوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yıl
11. [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sel yığıntısı alüvyonlu topraktır
12. [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Örgülü saç demektir
13. [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Zayi eder
14. [غيظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Öfke
15. [نيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Erişirler
16. [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “A’rafe” üstü düz dağ demektir
17. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
18. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
19. [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
20. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dikili taş demektir
21. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
22. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
24. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Alıkoyarlar
25. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
26. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
27. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
28. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kadınlar
29. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zade : Azık demektir
30. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Şey
31. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rical ayak demektir
32. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
33. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İş ayakkabısı
34. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Onların malları
35. [سجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
36. [ليل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
37. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
38. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
39. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sicim bağıdır
40. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
41. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
42. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
43. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
44. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hilal yeni ay demektir
45. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kıdr kazandır
46. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
47. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
48. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
49. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
50. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
51. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
52. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
53. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
54. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
55. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
56. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
57. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
58. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
59. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
60. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وطأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misal ve mehmûzül-lâm |
| Bağlamsal Yakın Kökler | داس, [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md), [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md), [وفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82.md) |
| Zıt Kök | [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ayağın veya ağırlığın zemine tam oturarak basması, zemini çiğneyip düzleştirmesi ve yaygı sererek kolaylaştırma |
| Çekirdek Özet 2 | Fiziksel ayak basma ve çiğnemenin ötesinde; kalp, dil ve amel uyumunun zemine oturması ile sayısal ve hükmi denklik kurma |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemlerin, ilkelerin ve zeminlerin birbirine tam intibakı; içsel konsantrasyonun ve dışsal hukukun sarsılmaz bir mutabakat tabanına kavuşması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel ayak basmaya veya ezmeye indirgeyerek gece ibadetindeki içsel denkliği ve takvim tahrifatındaki biçimsel hileyi gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وط | Bir ağırlığın zemine nüfuz etmesi, baskı uygulaması, yerleşme ve üzerinde durulacak bir alan veya ihtiyaç oluşturması; nitekim [وطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86.md) insanın yerleştiği yurt zeminini, [وطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1.md) ise zihne basıp yerleşen ve giderilmesi gereken kesin ihtiyacı ifade eder. | أ | Hemzenin getirdiği ani durma, katılık ve kesin sınır etkisiyle çekirdeğin yayılma eylemi; tabanın zeminle doğrudan ve bizzat temas kurarak tam bir basışa, ezici ağırlığa, intibaka ve hizalanmaya dönüşmesini sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Eylemin bir zemine bağlanmasını, temasın sürekli kılınmasını ve sabitlenmeyi temsil eder. |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Temas alanının çevrilmesini, yüzeyin kaplanmasını ve ağırlığın bir havzada toplanarak yayılmasını sağlar. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Basmanın ve tazyikin gerektirdiği asıl kuvveti, kararlı hamleyi ve zemin üzerindeki baskın iradeyi gösterir. |
| وطأ | Kazıkla sabitleme, yüzeyi kuşatarak sarma ve güçlü bir baskıyla tabana oturma | Ağırlığın zemine güçlü bir biçimde inmesi, yüzeyi bütünüyle kavraması ve orada sarsıntısız, düzlenmiş ve sağlam bir temas noktası meydana getirmesidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir canlının ayağını veya tabanını yere kuvvetle basması, ağırlığını vererek yeri çiğnemesi; bu basış sonucu engebeli yerin düzleşmesi, yumuşaması ve üzerine rahatça oturulan yaygı veya döşek haline gelmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Hanîfe ed-Dîneverî'nin naklettiği kadim beyitte kök, ayak basılmamış ve otları çiğnenmemiş bakir otlakları anlatmak üzere şöyle geçer: يَأْكُلُ مِنْ خَضْبٍ سَيالٍ وسَلَمْ / وجِلَّةٍ لَمَّا تُوَطِّئْها قَدَمْ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in tazyik ve darlık duası olarak nakledilen hadisteki kullanımı: اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ |

Kaynak: Lisânü’l-Arab, Kitâbü’l-ʿAyn, Mekâyîsü’l-Luğa.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde وطأ kökü, ağırlık koyma, çiğneme ve düzleştirerek zemin hazırlama ekseninde güçlü bir arkaik katmana sahiptir. Batı Sami ve Güney Sami sahasında kök, ayağın yere teması ve basma fiiliyle bağlantılıdır; Arapçada hem somut ayak basma hem de mecazen bir durumu kolaylaştırma, döşeme serip rahatlatma anlamlarını bir arada korumuştur. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan bu üçlü kök yerine fonetik ve anlamsal olarak basma, düzleme ve ayak izi bırakma anlamları [ردس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%B3.md) veya [دوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B3.md) gibi köklerle karşılanırken, Arapçada hemzenin korunması eylemin doğrudan bir temas ve kesin bir intibak içermesini sağlamıştır. Kökün türevlerinden olan döşek ve minder anlamındaki kelimeler, zeminin çiğnenerek veya yayılarak uysal ve yumuşak hale getirilmesiyle ilişkilidir; bu durum çöl yaşamında engebeli arazinin ayak darbeleriyle yürünebilir bir yola dönüşmesi tecrübesine dayanır. İki tarafın bir meselede anlaşması anlamına gelen muvâtaa ise, iki ayağın aynı iz üzerine tam oturması gibi iki iradenin birbirine tam intibak etmesi ve hizalanması şeklinde semantik bir sıçrama göstermiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ayağın basması, yerin çiğnenip düzeltilmesi, döşek serme ve iki şeyin birbiriyle örtüşmesi | Çiğneme ve basma eylemi bir yandan ezme ve tazyiki, diğer yandan zemini düzelterek uyum ve mutabakat zeminine dönüştürmeyi türetmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde ayak basma, çiğneme ve yerleşme formları | Arapçadaki form, zeminle temasın ve uyumun kök anlamını Sami dillerindeki basma ve tesviye kavramlarıyla paylaşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik bağlamda doğrudan denkliği gösteren güvenilir dış veri tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Mekâyîsü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وطأ | Anlamlı | Basmak, çiğnemek, düzleştirmek, denk getirmek | Ayağın yere basması, zeminin tanzimi ve iki şeyin intibakı. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [وأط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A1%D8%B7.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız anlam kökü olarak tescil edilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [طوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%A3.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [طأو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A3%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Harf dizilimi fonetik uyumsuzluk nedeniyle kök oluşturmaz. | Kur'an'da geçmez. |
| أوط | Anlamlı | Çevrelemek, çukurlaşmak, sığınak olmak | Bir şeyin etrafını çevirip korunaklı çukur alan oluşturmak. | Kur'an'da geçmez; zayıf kullanım. |
| أطو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik kaynaklarda mühmel bırakılmıştır. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وطأ | Merkez | Basmak, çiğnemek, zemin hazırlamak, uydurmak | Ağırlık vererek basmayı, düzleyip kolaylaştırmayı ve tam bir intibak sağlamayı içerir. | Fiziksel basış ile soyut uyum ve tazyiki tek kökte birleştirir. |
| داس | Komşu | Ayakla çiğnemek, ezmek, harman sürmek | Bir şeyi yok etmek veya tanesini ayırmak amacıyla sertçe ayak altına almayı anlatır. | Düzleme veya intibak gayesi taşımaz, salt fiziksel ezmedir. |
| [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) | Komşu | Sabit olmak, yerinde durmak, sarsılmamak | Zeminde kımıldamadan kalmayı ifade eder. | Basma eyleminin başlangıcını ve hareketini içermez, statik durumu gösterir. |
| [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) | Komşu | Döşemek, düzeltmek, hazırlamak | Zemini rahat ve pürüzsüz hale getirmeyi anlatır. | Ağırlıkla çiğneme veya ayak basma şartı aranmaksızın genel kolaylaştırmadır. |
| [وفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82.md) | Komşu | Uygun olmak, denk gelmek | İki unsurun birbirine uyum göstermesidir. | Ayak izlerinin birbirine oturması gibi somut bir zemin intibakı tasviri taşımaz. |
| [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) | Zıt | Ürkmek, kaçmak, temas etmeyip uzaklaşmak | Zeminden veya muhataptan ürküp temas kurmadan hızla ayrılmaktır. | Basmanın, temasın ve mutabakatın tam karşıtı olarak temassızlığı ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وطأ | Basmak, ezmek, düzleştirmek, denk getirmek | Ayağın yere basmasından içsel ve hukuki mutabakata kadar geniş semantik alan. | Kesin |
| Latince | calcare, coaequare | Çiğnemek, ayakla basmak; denk kılmak | Fiziksel çiğneme boyutunu calcare, denkleştirme boyutunu coaequare karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | to tread, to trample, to conform | Basmak, çiğnemek; intibak etmek | Maddi basmayı tread, takvim ve kural uydurmayı conform tam olarak aktarır. | Kesin |
| Almanca | treten, anpassen, ebnen | Ayak basmak; uydurmak, düzlemek | Fiziksel adım ve çiğnemeyi treten, zemin oluşturmayı ebnen karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | fouler, concorder | Ayak altına almak; uyuşmak, denk gelmek | Ayakla ezmeyi fouler, iradelerin örtüşmesini concorder ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَطْء / وِطَاء | Kalp, dil ve zihnin tam uyumu; sarsılmaz bir yoğunlaşma ve sebat | Gece kalkışının nefse ve zihne tesirini anlatan bağlam (Müzzemmil [73:6](https://lisan.digital/tr/ayet/73:6.md)). |
| يُوَاطِئُوا | Sayıyı denk getirmek, şeklen uydurmak, kılıfına uydurarak mutabakat kurmak | Haram ayların yerini değiştirip haram ay sayısına zahiren uyma hilesi (Tevbe [9:37](https://lisan.digital/tr/ayet/9:37.md)). |
| يَطَؤُونَ / مَوْطِئ | Ayak basmak, bir coğrafyayı adımlamak, toprağı çiğneyerek egemenlik kurmak | Allah yolunda atılan her adımın ve katledilen arazinin ecir yazılması bağlamı (Tevbe [9:120](https://lisan.digital/tr/ayet/9:120.md)). |
| تَطَئُوهُمْ | Farkında olmadan çiğnemek, ezmek, zarara uğratmak, helak etmek | Mekke'deki gizli müminlerin savaş esnasında ezilme tehlikesi bağlamı (Fetih [48:25](https://lisan.digital/tr/ayet/48:25.md)). |
| تَطَئُوهَا | Henüz ayak basılmamış, fethedilmemiş ve tasarruf altına alınmamış mülk | İleride fethedilecek ve mülkiyet altına girecek toprakların vadedilmesi (Ahzâb [33:27](https://lisan.digital/tr/ayet/33:27.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade ve amel uyumu | Amellerin niyetle tam mutabakatı ve insanın iç dünyasındaki sarsılmaz sebat hali. | Zihinsel çelişkiden arınmış, hakikat zeminine tam oturan inanç durumu. |
| Fıkıh | Haram aylar ve hile-i şer'iyye | Tevbe [9:37](https://lisan.digital/tr/ayet/9:37.md) ayetinde geçen nesî uygulamasında şekli sayıyı denk getirip ruhu tahrif etme yasağı. | Biçimsel uyum ile meşru maksat arasındaki çelişkinin batıl sayılması. |
| Tefsir | Gece neşesi ve ibadetin ağırlığı | Müzzemmil [73:6](https://lisan.digital/tr/ayet/73:6.md) ayetinde kıraate göre hem ayakların sağlam basması hem de dil ile kalbin intibakı meselesi. | Dil ile kalbin, söz ile fiilin tek bir çizgide hizalanması. |
| Hadis | Şiddetli tazyik ve darlık | Hz. Peygamber'in zalim topluluklar üzerine istediği kahredici kıtlık ve baskı duası. | Düşmanı dize getiren ve hareket alanını daraltan ağır yaptırım. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet psikolojisi | Zihin ve beden intibakı | Ruhsal yoğunlaşmayı sağlama | Müzzemmil [73:6](https://lisan.digital/tr/ayet/73:6.md)'da gece ibadeti, insanın içsel dağınıklığını toplayarak hakikat zeminine tam basmasını sağlar. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve tutarlılık | İlkesel mutabakat | Teori ile pratik arasında denklik | Verilerin ve önermelerin birbirinin üzerine tam oturması, çatışkısız bilgi zemini üretir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve hile | Şekilcilik eleştirisi | Meşruiyeti tahriften koruma | Tevbe [9:37](https://lisan.digital/tr/ayet/9:37.md)'de görüldüğü üzere iktidarın kanunları özünden saptırarak sadece sayıca denk getirmesi kınanır. | Kesin |
| İktisadi | Arazi ve zilyetlik | Fiili tasarruf ve imar | Mülkiyetin tescili ve kullanımı | Toprağa ayak basılması ve onun çiğnenip işlenmesi, fiili hâkimiyetin ve iktisadi canlılığın temelidir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basınç ve yüzey intibakı ($P = \frac{F}{A}$) | Bir kuvvetin belirli bir alana tam temas ederek dağılması veya iki geometrik yüzeyin çakışması (kongrüans). | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif mutabakat ve toplumsal intibak | Bireyin içsel motivasyonu ile dışsal hukuk normlarının birbirini çiğnemeden tam bir uyum içinde örtüşmesi hali. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece kaba bir çiğneme, tahrip edici ayak basma veya cinsel birleşme kinayesine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; yerleşme, dengelenme, zemine nüfuz etme, iç dünyada söz ile kalbi hizalama ve sayılarda biçimsel denklik kurmayı içeren bütüncül bir intibak sistemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müzzemmil [73:6](https://lisan.digital/tr/ayet/73:6.md) ayetini sadece gece uykusuzluğunun ağırlığına yorup tefekkür ile tilavetin zihne nakşolunması boyutunu ıskalamak; Tevbe [9:37](https://lisan.digital/tr/ayet/9:37.md)'deki sahte mutabakat eleştirisini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziksel mekan egemenliğini hem de ibadetteki psikolojik derinliği ve hukuktaki biçim-öz dengesini aynı semantik çekirdekle açıkladığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Gece ibadetinin epistemolojik ve psikolojik zeminini kuran ayetlerde ve haram ayların nesî yoluyla tahrif edilmesini anlatan hukuk/siyaset ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın sadece söz düzeyinde kalabileceği yanılgısını düzeltir; hakiki imanın kalbin, dilin ve eylemin aynı zemine tam olarak basmasıyla mümkün olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir ağırlığın veya ayağın zemine kuvvetle oturması, basılan yerin çiğnenerek düzlenmesi ve üzerine yaygı serilecek kıvama getirilmesi.
- Soyut anlam: Eylemler, sözler veya kurallar arasındaki biçimsel ve özsel intibak; zihnin ve kalbin çelişkisiz biçimde tek bir hakikat zemininde sabitlenmesi.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin tabanındaki unsurların pürüzsüzleşmesi, kuvvet ile temas yüzeyinin çakışması ve normatif gerekliliklerin fiili durumla tam örtüşmesi.
- LaTeX modeli: $$W = \int_{S} (F \cdot n) \, dS \implies \lim_{\Delta \to 0} |X - Y| = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $W$, وطأ kökünün temsil ettiği temas ve intibak eylemidir. Birinci kısımda bir $F$ kuvvetinin belirli bir $S$ yüzeyi üzerindeki $n$ normal doğrultusunda zemine yaptığı basış ve etki integrali gösterilir. İkinci kısımda ise bu temasın sonucunda iki farklı unsur olan $X$ (örneğin dil, söz, kural) ile $Y$ (örneğin kalp, amel, gaye) arasındaki farkın sıfıra yaklaşarak tam bir örtüşme, mutabakat ve hizalanma meydana getirmesi sembolize edilmektedir.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B7%D8%A3/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/ayet/9:37.md) — لِيُوَاطِئُوا

إِنَّمَا النَّسِيءُ زِيَادَةٌ فِي الْكُفْرِ يُضَلُّ بِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُحِلُّونَهُ عَامًا وَيُحَرِّمُونَهُ عَامًا لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيُحِلُّوا مَا حَرَّمَ اللَّهُ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Nesi; ancak küfürde bir artıştır. Onunla kafirler şaşırtılırlar. Bunu bir yıl helal, bir yıl haram sayarlar ki, Allah’ın haram kıldığına sayıca uysunlar da Allah’ın haram ettiğini helal kılmış olsunlar. Böylece onların amellerinin kötülüğü kendilerine süslenip güzel gösterildi. Allah; kafirler güruhunu hidayete erdirmez.

### [Tevbe 9:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/ayet/9:120.md) — يَطَئُونَ · مَوْطِئًا

مَا كَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَمَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ وَلَا يَرْغَبُوا بِأَنْفُسِهِمْ عَنْ نَفْسِهِ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصِيبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا يَطَئُونَ مَوْطِئًا يَغِيظُ الْكُفَّارَ وَلَا يَنَالُونَ مِنْ عَدُوٍّ نَيْلًا إِلَّا كُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ إِنَّ اللَّهَ لَا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Gerek Medine’liler için, gerekse onların çevresinde bulunan Bedeviler için; Allah’ın peygamberinden geri kalmak, kendilerini ona tercih etmek yaraşmaz. Çünkü Allah yolunda susuzluk, yorgunluk, açlık, kafirleri kızdıracak bir yere ayak basmak ve düşmana karşı başarı kazanmak karşılığında; onlara mutlaka bir salih amel yazılır. Muhakkak ki Allah, ihsan edenlerin mükafatını zayi etmez.

### [Ahzab 33:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/ayet/33:27.md) — تَطَئُوهَا

وَأَوْرَثَكُمْ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ وَأَرْضًا لَمْ تَطَئُوهَا وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرًا

Meal (IK): Ve sizi onların yerlerine, yurdlarına, mallarına henüz ayak basmadığınız yerlere de varis kıldı. Ve Allah, her şeye kadirdir.

### [Fetih 48:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/ayet/48:25.md) — تَطَئُوهُمْ

هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفًا أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلَا رِجَالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِسَاءٌ مُؤْمِنَاتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَئُوهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا

Meal (IK): Onlar; küfretmiş olanlardır. Sizi Mescid-i Haram’ı ziyaretten ve bekletilmekte olan kurbanlıklarınızı da mahalline ulaşmaktan men’edenlerdir. Eğer orada henüz bilmediğiniz mü’min erkekler, mü’min kadınları bilmeyerek ezmek suretiyle üzüntüye kapılmanız ihtimali olmasaydı; Allah, savaşı önlemezdi. Dilediklerine rahmet etmek için Allah, böyle yapmıştır. Eğer onlar birbirinden ayrılmış olsalardı; o küfredenleri elim bir azabla azablandırırdık.

### [Müzzemmil 73:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/ayet/73:6.md) — وَطْئًا

إِنَّ نَاشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئًا وَأَقْوَمُ قِيلًا

Meal (IK): Muhakkak ki gece kalkışı, daha tesirli ve o zaman okumak daha elverişlidir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Vita” minder demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللفيف من الطاء
ط ي أ، ط و ي، و ط أ، و ط و ط، ط و ط، أ ط، أ ط ي ط، ط أ ط أ، ط ا ي، و ا ط مستعملات
طاء:
الطّاءُ: حرفٌ من حُروفِ العربيّة، ترجعُ أَلِفُها إلى الياء، إذا هجّيته جَزَمته، كما تقول: طاء مُرْسَلة اللّفظ بلا إعْرابٍ، فإذا وَصَفتَه وصيّرته اسماً أَعْرَبْتَهُ كإعراب الإسم، تقول: هذه طاءٌ مكتوبة طويلة، لمّا وصفته أعربته.
طوي:
تقول: طَوَيْتُ الصَّحيفةَ أطويها طيّاً، فالطّيّ: المصدر، وطَوَيْتها طَيَّةً واحدة، أي: مرةً واحدة. وإنّه لحَسَنُ الطِّيّة، لا يُراد به المرّة والحدة، ولكنْ ضربٌ من الطَّيِّ مثل: الجِلْسة والمِشية يراد: نوعٌ منه، قال ذو الرُّمّة:
أم دمنةٌ نسفت عنها الصَّبا سُفَعاً		كما تُنَشَّرُ بعد الطِّيَّةِ الكُـتُـبُ
فكسر الطّاء لأنّه أراد نوعاً من الطَّي في الحسن أو القبح.
والفعل الازم: الانطواء، يقال للحيّة وما يُشبِهُها: انطَوَى يَنطَوي انطواء فهو منطوٍ، على مُنْفَعِل ويقال: اطّوى يَطَّوي اطِّواء إذا أردت به: افتعل فأدغم التّاء في الطّاء، فهو مًطَّوٍ على مُفْتَعل، والمَطْوَى: شيءٌ تَطْوى عليه المرأةُ غَزْلَها.
والطِّيَّة تكون منزلاً، وتكون مُنْتَوىً، تقول: مَضَى فلانٌ لطِيَّته، أي: لِنِيَّته التّي انتواها.
ويُقال: طوى اللهُ لك البُعدَ، أي: قرّبة وفلانٌ يَطْوي البلاد، أي: يَقطَعُها بلداً عن بلدٍ.
وقد تُخَفَّفُ الطيّة في الشِّعْر، كما قال الطِّرِمّاح:
ولا كِفْلَ الفُرُوسةِ شاب غُمراً		أصمَّ القَلْبِ حُوشيَّ الطِّـياتِ
أي: بعيد الهمّة. ويقال: فلان حوشيٌّ إذا كان خبيث الفؤاد والحركات.
وطَوّى فُلانٌ كَشْحَهُ، أي: ذهب لوجهه، قال:
وصاحبٍ قد طوى كَشْحَاً فقلت له:		إنّ انطواءك هذا عنك يطوينـي
وطوى عنّي نصيحته، أي: كتمها.
وأطواء النّاقة: طرائق شَحْمٍ في جَنْبَيها وسنامها، طيٌّ فوقَ طيٍّ.
ومطاوي الحيّة والأمعاء والشَّحم والبَطْن والثَّوْب: أطواؤها وغُضُونُها، الواحد: مَطوَى. وكذلك مطاوي الدِّرع إذا ضُمَّت غُضُونُها، قال:
وعندي حَصْداءُ مَسْرُودةٌ		كأن مَطاويَها مِـبْـرَدُ
والأطواء كذلك، الواحدُ: طيّ.
والطَّوِيُّ: البِئْر المطويّة. والطيُّ فيها: طيّ الحجارة.
وطُوَى: جبلٌ بالشّام، ويُقال: بل طُوىَ وادٍ في أصل الطُّور.
وطوى فلان نهاره جائعاً يطوي طَوىً فهو طاوٍ والطيّان: الطّاوي البطن، والمرأة: طيَّى، وطاوية، قال عنتزة:
ولقد أَبيتُ على الطَّوَى وأظلّه		حتّى أنالَ به كريمَ المَأْكَـلِ
وطيِّئ: قبيلة بوزن: فَيعِل، والهمزة فيها أصليّة، والنِّسبةُ إليها: طائيّ.
وما به طُوئيٌّ، أي: أحد، قال:
وبلدةٍ ليس بها طُوئيّ
وطأ:

الموطئ: المَوْضع وكلُّ شيءٍ يكون الفِعْل منه على فَعَلَ يَفْعَلُ فالفِعْل منه مفتوح العين، إلاّ ما كان من بنات الواو على بناء وَطِئ يَطَأ وَطأ وإنّما ذَهَبَتِ الواوُ من يَطَأُ فلم تَثبُتْ كما تَثْبُتُ في وَجِلَ يَوْجَلُ، لأنّ وَطِئَ يَطَأُ مبنيّ على تَوَهُّم فَعِل يَفْعِل مثل وَرِمَ يَرِم، غَيْرَ أَنّ الحَرْفَ الذّي يكونُ في موضع اللاّم من يَفْعل من هذا الحَدّ إذا من حُرُوفِ الحَلقِ السّتّة فإنّ أكْثَرَ ذلك عندَ العَرَب مفتوحٌ، ومنه: ايُقَرُّ على أَصْلِ تَأْسِيسه مثل: وَرِمَ يَرِمُ، وأَمّا وَسِعَ يَسَعُ فقد فُتِحَتْ يَسَعُ لتلك العلّة.
والوَطْءُ: بالقَدَم والقَوائم، تقول: وطّأتُه بقدمي إذا أردتَ به الكَثرة، ووطّأت لك الأَمرَ، إذا هيّأته، ووطّأتُ لك الفِراشَ، وقد وَطُؤَ يَوْطُؤُ وَطْأً ووَطاءةً.
والوَطء بالخيل أيضاً، يُقالُ: وَطِئْنا العَدُوَّ وطأةً شَديدةً. والوَطْأة: الأَخذَة. وجاء في الحديث: اللهمّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ على مُضَر، أي: خُذْهُمْ أَخْذاً أخذاً شَديداً، فأَخَذَهم اللهُ بالسِّنين والوَطَأَةُ: هم أبناءُ السّبيلِ من النّاس، سَمُّوا وطَأَةً، لأنّهم يَطَئُون الأَرْض.
والإطاء من قولك: أوطأتُ فُلاناً دابّتي حتّى وَطِئَتْهُ.
والإيطاءُ في الشِّعر: اتِّفاق قافيتَينِ على كَلِمةٍ واحدةٍ، أُخِذَ من المُواطَأَةِ وهي المُوافَقَةُ على شيءٍ واحد ويقال أَوْطأ الشّاعِرُ في البيتين، أي: جاء مثلاً بقافيةٍ على راطب، والأخْرَى على راكب وليس بنيهما في المعنى وفي اللّفظ فَوْقٌ، فإن اتفق المعنى ولم يتّفقِ اللّفْظُ فليس بإيطاء، وإذا اختلف المعنى واتّفق اللّفظ فليس بإيطاءٍ أيضاً.
وأوطأت فُلاناً وتَواطَأْنا، أي: اتفقنا على أمر.
ووَطِئْتُ الجارية، أي: جامَعْتها.
والوَطِيءُ من كُلِّ شَيْءٍ: ما سَهُلَ ولانَ، حتّى إنّهم يَقُولون: رَجُلٌ وَطيءٌ ذو خَيرٍ حاضرٍ، وقد وَطُؤَ يَوْطُؤُ وَطاءةً. ودابَّتُهُ وطيئةٌ، بَيِّنةُ الوَطاءة.
ويقال: ثَبَّتَ اللهُ وَطْأَتَهُ، أي: أَمْرَهُ. وأرضٌ مُسْتَويِةٌ، ولا وِطاء بها ولا رِباء، أي: لا انخِفاضَ بها ولا صُعُود.
ووطّأتُ له المَجِلسَ توطئه: جعلته وَطِيئاً. قال.
فقمنا راجعـين إلـى كـريمٍ		وَطِيءِ الرَّحْل ذي حَسَبٍ تليدِ
والوطيئة: طعام العرب من التّمر واللَّبََن.
وطوط:
الوَطْواطُ: الجَبانُ من الرِّجال، شُبِّهَ بضْربٍ من الخَطاطيف لحيْدِه ونُكُوصِهِ، ويُقالُ: الوَطْواطُ: خَطاطيفُ الجِبالِ، سودٌ طِوالُ الجناحين.
طوط:
الطّاطُ:الفحلُ الهائج، يوصف به الرَّجُلُ الشُّجاع، قال:
خطّارةٍ مثل الفَنيق الطّاطِ
والجميعُ: الطّاطون، وفحولٌ طاطةٌ، ويجوز في الشِّعْر: فحولٌ طاطاتٌ وأَطْواط.
والطُّوط: قطن البردي. والطُّوط: الحيّة، قال:
ما إن يزالُ لها شأوٌ يُقوِّمُهـا		مُقَوِّمٌ مثلُ طُوطِ الماء مَجْدول
يعني الزِّمام، شبّهه بالحيّة.
أط:
أطيط:
الأَطُّ الأَطيطُ: صَوْتُ تَقَبُّضِ المَحامِل، أَطَّ أَطِيطأ، وكلُّ شيء ثقيل يُحمَلُ بَعْضُه على بَعضٍ يَئِطُّ. والأطاطُ: الصّياح وأطيطُ الإبل: أَنينُها من ثِقَل الحِمْل، أو صوتُ هَزّة عليها.
طأطأ:
الطَّأْطَأَة: مَصْدر طأطأ فلانٌ رأسَهُ طَأْطَأَةً وقد تَطَأْطَأَ إذا خفض والفارس إذا نَهَزَ دابّته بفخذيه ثمّ حَرّكَهُ للحُضْر قيل: طأطأ فَرَسَهُ.
طاية:
الطّايةُ صَخْرَةٌ عظيمة في رَملةٍ أو أَرْضٍ لا حجارة بها.
واط:
الواطُ: ما اطمأنّ من الأرض، قال:
إذا ارتمى في واطِهِ تأطُّمُهْ
نصف البحر أو الماء.

##### Türkçe

باب اللفيف من **الطاء**
**ط ي أ**، **ط و ي**، **و ط أ**، **و ط و ط**، **ط و ط**، **أ ط**، **أ ط ي ط**، **ط أ ط أ**، **ط ا ي**، **و ا ط** kullanımdadır.

**طاء**:
**الطّاءُ**: Arapçanın harflerinden bir harftir; onun **ألف**’i **الياء**’a döner; onu hecelediğinde onu cezmedersin; senin “**طاء**” demen gibi: i‘rabsız, lafzı salıverilmiş **طاء**. Onu vasfettiğinde ve onu isim yaptığında, onu isim i‘rabı gibi i‘rablandırırsın; “bu, yazılmış uzun bir **طاء**’dır” dersin; onu vasfettiğin için onu i‘rablandırdın.

**طوي**:
Dersin ki: sahifeyi dürdüm; onu dürerim; dürme olarak; böylece **الطّيّ**: mastardır. Ve onu bir tek dürüş olarak dürdüm; yani: bir tek defa. Ve o, **حَسَنُ الطِّيّة**’dir; bununla defa ve keskinlik kastedilmez; fakat **الجِلْسة** ve **المِشية** gibi, dürmenin bir türü (kastedilir); ondan murad: onun bir nev‘idir. **ذو الرُّمّة** dedi ki:
أم دمنةٌ نسفت عنها الصَّبا سُفَعاً		كما تُنَشَّرُ بعد الطِّيَّةِ الكُـتُـبُ
Böylece **الطّاء**’ı kesreledi; çünkü güzellikte veya çirkinlikte dürmenin bir türünü kastetti.

Lâzım fiil: **الانطواء**; yılana ve ona benzeyene denir: **انطَوَى يَنطَوي انطواء**; o hâlde o **منطوٍ**’dur; **مُنْفَعِل** üzere. Ve denir ki: **اطّوى يَطَّوي اطِّواء**; eğer bununla **افتعل**’i kastettiysen; sonra **التّاء**’yı **الطّاء**’a idğam etti; böylece o **مًطَّوٍ**’dur; **مُفْتَعل** üzere. Ve **المَطْوَى**: kadının ipliğini üzerine dürdüğü bir şeydir.

Ve **الطِّيَّة** bir menzil olur; ve bir **مُنْتَوىً** olur; dersin ki: falan kimse **لطِيَّته**’sine gitti; yani: içine kıvrıldığı niyetine.

Ve denir: Allah sana uzaklığı dürdü; yani: onu yaklaştırdı. Ve falan kimse beldeleri dürer; yani: onu beldeden beldeye keser.

Ve **الطيّة** şiirde hafifletilebilir; **الطِّرِمّاح**’ın dediği gibi:
ولا كِفْلَ الفُرُوسةِ شاب غُمراً		أصمَّ القَلْبِ حُوشيَّ الطِّـياتِ
Yani: himmeti uzak. Ve denir: falan **حوشيٌّ**’dir; eğer gönlü ve hareketleri kötü ise.

Ve falan kimse belini dürdü; yani: kendi yönüne gitti. Dedi ki:
وصاحبٍ قد طوى كَشْحَاً فقلت له:		إنّ انطواءك هذا عنك يطوينـي
Ve benden nasihatini dürdü; yani: onu gizledi.

Ve devenin **أطواء**’ı: iki yanında ve hörgücünde yağ yollarıdır; dürme üstüne dürme.

Ve yılanın, bağırsakların, yağın, karnın ve elbisenin **مطاوي**’si: onların **أطواء**’ı ve kırışıklıklarıdır; teki: **مَطوَى**. Zırhın **مطاوي**’si de böyledir; kırışıklıkları toplandığında. Dedi ki:
وعندي حَصْداءُ مَسْرُودةٌ		كأن مَطاويَها مِـبْـرَدُ
Ve **الأطواء** da böyledir; teki: **طيّ**.

Ve **الطَّوِيُّ**: taşla örülmüş kuyu. Ve ondaki **الطيُّ**: taşların örülmesidir.

Ve **طُوَى**: Şam’da bir dağdır. Ve denir ki: bilakis **طُوىَ**; **الطُّور**’un aslında bir vadidir.

Ve falan kimse gününü aç olarak dürdü; **يطوي طَوىً**; böylece o **طاوٍ**’dır. Ve **الطيّان**: karnı aç olan **الطّاوي**’dir. Ve kadın: **طيَّى** ve **طاوية**. **عنتزة** dedi ki:
ولقد أَبيتُ على الطَّوَى وأظلّه		حتّى أنالَ به كريمَ المَأْكَـلِ
Ve **طيِّئ**: **فَيعِل** vezninde bir kabiledir; içindeki hemze aslîdir. Ve ona nisbet: **طائيّ**.

Ve onda **طُوئيٌّ** yoktur; yani: hiç kimse. Dedi ki:
وبلدةٍ ليس بها طُوئيّ

**وطأ**:

**الموطئ**: yer; ve her şey ki fiil ondan **فَعَلَ يَفْعَلُ** üzere olur; o hâlde fiili ondan ayn’ı fethalıdır; ancak **الواو**’nun kızlarından olup **وَطِئ يَطَأ وَطأ** binasında olan müstesna. Ancak **الواو** **يَطَأُ**’dan gitti; böylece **وَجِلَ يَوْجَلُ**’da sabit kaldığı gibi sabit kalmadı; çünkü **وَطِئَ يَطَأُ**; **وَرِمَ يَرِم** gibi **فَعِل يَفْعِل** vehmi üzerine bina edilmiştir. Şu var ki: bu sınırdan olan **يَفْعل**’in **اللاّم** mevkiinde bulunan harf, altı boğaz harfinden olursa, bunun çoğu Araplar katında fethalıdır; ve ondan: aslî kuruluşu üzere ikrar olunan (şey)dir; **وَرِمَ يَرِمُ** gibi. Ama **وَسِعَ يَسَعُ** ise, o illet sebebiyle **يَسَعُ** fethalı kılınmıştır.

Ve **الوَطْءُ**: ayakla ve ayaklarla (basma). Dersin: onu ayağımla çiğnedim; eğer bununla çokluğu kastettiysen. Ve senin için işi **وطّأتُ**; onu hazırladığımda. Ve senin için döşeği **وطّأتُ**. Ve gerçekten **وَطُؤَ يَوْطُؤُ وَطْأً ووَطاءةً**.

Ve **الوَطء** atlarla da olur; denir: düşmanı şiddetli bir basışla bastık. Ve **الوَطْأة**: yakalayıştır. Ve hadiste geldi: “Allah’ım, **وَطْأَتَكَ**’ni **مُضَر** üzerine şiddetlendir”; yani: onları şiddetli bir yakalayışla yakala. Böylece Allah onları yıllarla (kıtlık yıllarıyla) yakaladı. Ve **الوَطَأَةُ**: insanlardan yol oğullarıdır; onlara **وطَأَةً** adı verildi; çünkü onlar yeri çiğnerler.

Ve **الإطاء**: senin “falanı binitime bindirdim; ta ki onu çiğnedi” sözündendir.

Ve şiirde **الإيطاءُ**: iki kafiyenin bir tek kelime üzerinde uyuşmasıdır. **المُواطَأَة**’den alınmıştır; o da bir tek şey üzerinde uyuşmadır. Ve denir: şair iki beyitte **أَوْطأ** etti; yani: meselâ bir kafiyeyi **راطب** üzerine, ötekini **راكب** üzerine getirdi; ve ikisi arasında manada ve lafızda bir üstünlük yoktur. Eğer mana uyuşur da lafız uyuşmazsa, bu **إيطاء** değildir. Ve eğer mana ayrılır da lafız uyuşursa, bu da **إيطاء** değildir.

Ve falanı **أوطأتُ** ve **تَواطَأْنا**; yani: bir iş üzerinde anlaştık.

Ve cariyeyi **وَطِئْتُ**; yani: onunla cinsel birleşmede bulundum.

Ve her şeyden **الوَطِيءُ**: kolay ve yumuşak olan şeydir; hatta onlar derler ki: hazır hayrı olan **وَطيءٌ** bir adam. Ve gerçekten **وَطُؤَ يَوْطُؤُ وَطاءةً**. Ve onun biniti **وطيئةٌ**’dir; **الوَطاءة**’sı apaçık.

Ve denir: Allah onun **وَطْأَتَهُ**’ni sabit kılsın; yani: işini. Ve yer düz olandır; onda ne **وِطاء** vardır ne **رِباء**; yani: onda ne alçalma vardır ne yükselme.

Ve onun için meclisi **وطّأتُ**; onu **توطئه** (ederek): onu **وَطِيئاً** kıldım. Dedi:
فقمنا راجعـين إلـى كـريمٍ		وَطِيءِ الرَّحْل ذي حَسَبٍ تليدِ
Ve **الوطيئة**: Arapların hurma ve sütten olan yemeğidir.

**وطوط**:
**الوَطْواطُ**: erkeklerden korkaktır; onun sapması ve geri dönmesi sebebiyle kırlangıçlardan bir türe benzetildi. Ve denir: **الوَطْواطُ**: dağların kırlangıçlarıdır; siyah, iki kanadı uzun.

**طوط**:
**الطّاطُ**: kızgın aygırdır; cesur adam bununla vasfedilir. Dedi ki:
خطّارةٍ مثل الفَنيق الطّاطِ
Ve çoğulu: **الطّاطون**. Ve **فحولٌ طاطةٌ**. Ve şiirde caizdir: **فحولٌ طاطاتٌ** ve **أَطْواط**.

Ve **الطُّوط**: saz pamuğudur. Ve **الطُّوط**: yılandır. Dedi ki:
ما إن يزالُ لها شأوٌ يُقوِّمُهـا		مُقَوِّمٌ مثلُ طُوطِ الماء مَجْدول
Yani: yular; onu yılanla benzetti.

**أط**:

**أطيط**:
**الأَطُّ الأَطيطُ**: mahmillerin büzülmesinin sesidir. **أَطَّ أَطِيطأ**. Ve her ağır şey ki bir kısmı bir kısmı üzerine yüklenir; o **يَئِطُّ** eder. Ve **الأطاطُ**: bağırıştır. Ve develerin **أطيطُ**’i: yükün ağırlığından inlemeleridir; yahut üzerindeki sarsıntının sesidir.

**طأطأ**:
**الطَّأْطَأَة**: falan kimsenin başını **طأطأ** etmesinin mastarıdır; başını **طَأْطَأَةً** (ederek) eğdi. Ve gerçekten **تَطَأْطَأَ**; eğer alçalttıysa. Ve süvari, binitini uyluklarıyla dürttüğünde, sonra onu hızlı yürüyüş için hareket ettirdiğinde: “atını **طأطأ** etti” denir.

**طاية**:
**الطّايةُ**: içinde taş bulunmayan bir kumlukta yahut bir arazide büyük bir kayadır.

**واط**:
**الواطُ**: yerden alçalmış olan şeydir. Dedi ki:
إذا ارتمى في واطِهِ تأطُّمُهْ
Denizin yahut suyun yarısı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وطِئْتُ الشيءَ برِجلي وطأً، ووطيءَ الرجُلُ امرأتَهُ، يطَأُ فيها. وقد تَوَطَّأتُهُ برجلي، ولا تقل تَوَطَّيْتُهُ. والواطِئَةُ الذين في الحديث، هم السابلَةُ، سمُّوا بذلك لوطْئِهِمُ الطريقَ. ووَطُؤَ الموضع يوطَؤُ وَطاءةً، أي صار وطيئاً. ووطَّأْتُهُ أنا توطِئَةً، ولا تقل وَطَّيْتُ. وفلانٌ قد استوطأَ المركبَ، أي وجده وطيئاً. وشيءٌ وَطيءٌ: بيِّن الوَطاءةِ والطِئَةِ والطَأَةِ. قال الكميت:
أغْشى المكارهَ أحياناً ويحْمِلُنـيمنه على وَطَأَةٍ والدهرُ ذو نُوَبِ
أي على حالٍ ليِّنةٍ. ويُروى على طِئَةٍ، وهما بمعنًى. والوطْأَةُ: موضع القدم، وهي أيضاً كالضغطَةِ. وفي الحديث: "اللهمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ على مُضَرَ". والوِطاءُ: خلاف الغطاءِ. والوَطيئَةُ على فعيلةٍ: شيءٌ كالغِرارةِ. والوَطيئَةُ أيضاً: ضربٌ من الطعام. وأوطَأْتُهُ الشيءَ فوَطِئَهُ، يقال: من أوْطَأَكَ عشوةً. أبو زيد: واطَأْتُهُ على الأمر مواطَأَةً، إذا وافقته من الوِفاقِ، وفلانٌ يُواطيءُ اسمه اسمي. وتَواطَؤوا عليه. أي توافقوا. قال الأخفش في قوله تعالى: "ليُواطِئوا عِدَّةَ ما حرَّمَ الله": هو من واطَأْتُ، قال: ومثلها قوله: "هي أشدُّ وِطاءً، بالمدِّ أي مُواطَأَةً، وقرئ: "أشدُّ وطْئاً" أي قياماً. وتَوَطَّأْتُهُ بقدمي مثل وطئتُهُ. وهذا موطئُ قدمكَ. والإيطاءُ في الشعرِ: إعادة القافية.

##### Türkçe

**وطِئْتُ** şeyi ayağımla **وطأً** (çiğneme) ile çiğnedim; ve adam karısını **وطيءَ** etti; onda **يطَأُ** (cinsel birleşmede bulunur). Ve onu ayağımla **تَوَطَّأتُهُ**; **تَوَطَّيْتُهُ** deme. Hadisteki **الواطِئَةُ** ise, onlar yoldan geçenlerdir; yolu çiğnemelerinden dolayı böyle adlandırıldılar. Mekân **وَطُؤَ** olur, **يوطَؤُ** **وَطاءةً**; yani **وطيئاً** (yumuşak/kolay basılır) oldu. Ben onu **وطَّأْتُهُ** **توطِئَةً** (yumuşattım/kolaylaştırdım); **وَطَّيْتُ** deme. Ve falan kimse biniti **استوطأَ**; yani onu **وطيئاً** (yumuşak/kolay) buldu. Ve **وَطيءٌ** bir şey: **الوَطاءةِ** ve **الطِئَةِ** ve **الطَأَةِ** (yumuşaklık/kolaylık) bakımından apaçıktır. Kümeyt dedi ki:
أغْشى المكارهَ أحياناً ويحْمِلُنـيمنه على وَطَأَةٍ والدهرُ ذو نُوَبِ
Yani yumuşak bir hâl üzere. **طِئَةٍ** üzere de rivayet edilir; ikisi de bir mânâdadır. **الوطْأَةُ**: ayağın yeri; o ayrıca bir sıkıştırma gibidir. Hadiste: “Allah’ım, **وَطْأَتَكَ**’ni Mudar üzerine şiddetlendir.” **الوِطاءُ**: **الغطاءِ**’ın zıddıdır. **الوَطيئَةُ** (فعيلة vezni üzere): **الغِرارةِ** gibi bir şeydir. **الوَطيئَةُ** ayrıca: yemeğin bir türüdür. Ona şeyi **أوطَأْتُهُ** de, o da onu **وَطِئَهُ** (çiğnedi); “Sana bir **عشوةً** (körlemesine) **أوْطَأَكَ** kimse” denir. Ebû Zeyd: İş üzerinde onunla **واطَأْتُهُ** **مواطَأَةً** (mutabakat) ettim; onu **الوِفاقِ**tan (uyuşmadan) olarak uygun bulduğumda. Ve falan kimse, adı benim adıma **يُواطيءُ** (uyar). Ve onun üzerinde **تَواطَؤوا**; yani uyuştular. Ahfeş, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: “**ليُواطِئوا** Allah’ın haram kıldığı sayıya **عِدَّةَ**”; bu, **واطَأْتُ**’tendir, dedi. Dedi ki: Bunun benzeri O’nun sözü: “O, daha şiddetli **وِطاءً**dır”; med ile, yani **مُواطَأَةً**. Ve “**أشدُّ وطْئاً**” diye de okunmuştur; yani kıyam (ayakta durma) bakımından. Onu ayağımla **تَوَطَّأْتُهُ**, **وطئتُهُ** gibi. Ve bu, senin ayağının **موطئُ**’idir. Şiirde **الإيطاءُ**: kafiyeyi yeniden getirmektir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب اللفيف من حرف الطاء
طاء ، طوي ، وطأ ، طاط ، وطوط ، طوط ، أطأ ، طأطأ ، أطط ، طيا .
طاء طوي : قال الخليل بن أحمد : الطاءُ حرْف من حروف العربية ألفُها ترجع إلى الياء ، إذا هَجَّيْتَه جزمْتَه ولم تُعْرِبْهُ كما تقول : طَ . دَ . مرْسَلَة اللّفْظ بلا إعراب ، فإذا وصَفْتَه وصيّرْتَه اسماً أعربتَه ، كما يعرب الاسم فيقال : هذه طاء طويلة ، لما وصفته أعربته . وتقول : طويتُ الصحيفة أطوِيها طيّاً فالطيُّ المصدرُ ، وطوَيْتُها طَيَّة واحدة ، أي مَرّة واحدة ، وَإِنَّه لَحسَن الطِّيّة بكسر الطاء يريدون ضَرْباً من الطَّيّ ، مِثل الجِلْسة والمِشْية ، وقال ذو الرمّة :
كما تُنْشَر بعد الطِّيّةِ الكتُب
فكَسَر الطاء لأنّه لم يُرِدْ به الطَّية الواحدة ويقال للحيَّة ومَا يُشْبِهها انْطَوَى يَنْطَوِي انطِواء ، فهو منطوٍ على مُنْفَعِل .
قال : ويقال اطَّوَى يَطَّوِي اطِّوَاءً ، إذا أردتَ به افْتَعَل فأَدْغِمْ التاء في الطاء ، فتقول : مُطَّوٍ مُفْتَعِل . قال : والطِّيّة تكون مَنزِلاً ، وتكون مُنْتَوًى ، يقال : مَضَى لطيَّته أي لِنيَّته التي انْتواها ، وبعُدَتْ عنّا طِيَّتُه ، وهو المَوْضع الّذي انْتواه ، ويقال : طَوَى اللَّهُ لنا البُعْدَ ، أي قَرَّبه ، وفلانٌ يَطوِي البلادَ أي يَقْطَعُها بَلَداً عن بلد ، ويقال : طِيَّةٌ وطِيَةٌ ، وقال الشاعر :
أصَمّ القَلْب حُوشِيَّ الطِّيَاتِ
وقال : طوَى فلانٌ كَشحَه إذا مَضَى لوجهه ، وأنشد :
وصاحبٍ قد طَوَى كَشحاً فقُلْتُ له
إنّ انطواءَكَ هذا عنك يَطوِيني
وأخبَرَني المنذريّ عن أبي الهيثم ، يقال : طَوَى فلانٌ فؤاده على عزيمة أمرٍ إذا أسَرَّها في فؤاده ، وطوَى فلانٌ كَشحَه على عداوة إذا لم يُظهِرها .
ويقال : طَوَى فلانٌ حديثاً إلى حديثٍ ، أي لم يُخْبر به أسَرَّهُ في نفسه ، فجازَه إلى آخَر كما يَطوِي المسافرُ منزلاً إلى منزل فلا يَنزِلُ ، ويقال : اطْوِ هذا الحديثَ أي اكتُمْه .
ويقال : طوَى فلان عنّي كَشحه أي أَعرَض عنْي مُهاجِراً . وطَوَى كَشحَه على أمرٍ إذا أَخْفاه وقال زُهير :
وكان طَوَى كَشحاً على مُستَكنَّةٍ
فلا هوَ أَبْداها ولم يَتَقَدَّمِ
أراد بالمستكِنّة عَداوةً أكَنّها في ضميره .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : طَوَى إذا أَبَى ، وطَوَى إذا جازَ .
وقال في موضع آخر : الطَّيُّ الإتيان ، والطيُّ الجواز يقال : مَر بنا فَطَوانَا أي جَلَس عندنا ، ومرَّ بنا فَطَوَانا أي جازَنا .
وقال الليث : أطْواءُ الناقة : طَرائِقُ شحم جَنْبَيْها وسنَامِهَا طيٌّ فوق طي ، ومَطاوِي الحيّة ومَطاوِي الأَمعاءَ والشحمِ والبَطن والثَّوب أطواؤُها ، والواحد مَطْوًى وكذلك مطاوي الدِّرْع إذا ضُمّت غُضُونُها ، وأَنشد :
وعِنْدِي حَصْداءُ مَسْرودَةٌ
كأنّ مطاوِيَها مِبْرَدُ
وقوله جلّ وعزّ : ( إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى ) ( طه : 12 ) قال أبو إسحاق : طُوَى اسمُ الوادي وهو مذكَّر ، سمِّي بمذكَّر على فعل نحو حطم وصُرد ومن لم يُنوِّنه ترك صرفه من جهتين إحداهما أن يكون معدولاً عن طاوٍ ، فيصير مثل عُمَر المعدول عن عامر ، فلا يَنْصَرف ، كما لا ينصرف عُمَر ، والجهة الأخرى أن يكون اسماً للبُقْعة ، كما قال : ( الْوَادِى الأَيْمَنِ فِى الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ ) ( القصص : 30 ) ، وإذا كسِر فنُوِّن طِوًى فهو مِثل مِعًى وضِلَع معروف ، ومن لم ينون جعله اسماً للبقعة .
وسئل المبرد عن وادٍ يقال له : طُوًى أَنصرِفه ؟ قال : نعم ، لأن إحدى العلتين قد انخَرَمَتْ عنه . وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو ويعقوب الحضرمي طُوَى وأنا وطوى اذْهَبْ غيرَ مُجْرًى . وقرأ الكسائي وعاصم وحمزة وابن عامر : طُوًى منوَّناً في السُّورتين .
أبو عبيد عن الكسائي : رجلٌ طَيّانٌ لم يأكل شيئاً . وقد طَوِيَ يَطْوَى طَوًى ، فإذا تعمَّد ذلك ، قيل : طَوَى يَطْوِي .
وقال الليث : الطَّيَّان الطَّاوي البَطين ، والمرأة طَيَّا وطاوِيَة . وقال : طَوَى نَهارَه جائعاً يَطوِي طَوًى فهو طاوٍ طَوٍ . قال : طَيِّءٌ قبيلةٌ بوزن فَيْعِل والهمزة فيها أصليّة . قال : والنسبة إليها طائيٌّ لأنه نُسِب إلى فَعِل فصارت الياء ألفاً ، وكذلك نَسَبوا إلى الحيرة حارِيّ ، لأن النسبة إلى فَعِل فَعَلِيّ ، كما قالوا في رَجُل من النَّمِر : نَمَرِيٌ . قال : وتأليف طيِّء من همزة وطاء وياء ، وليست من طَوَيْت ، وهو ميّتُ التصريف .
وقال بعض النّسابين : سُمِّيت طَيِّءٌ طَيِّئاً لأنه أوّل من طَوَى المنَاهِل ، أي جازَ مَنْهَلاً إلى مَنهَلٍ آخَر ولم يَنزِل .
ابن السكّيت . ما بالدار طُوئيٌّ بوَزْن طُوعِيَ وطُؤْوِيٌّ بوزن طُعْوِيّ ، وقال العجّاج :
وبلدة ليس بها طُوئيٌّ
أي ليس بها أحد . والطَّوِيُّ : البئرُ المَطْوِيّة بالحِجارة ، وجمعها أَطْواء .
وطأ : قال الليث : الموطِىء : المَوْضع . قال : وكلُّ شيء يكون الفعلُ منه على فَعِل يَفعَل فالفِعْل منه مفتوح العين إلاّ ما كان من بَنات الواو على بناء وَطِىءَ يَطَأُ وَطْأً . قال : وإنّما ذَهَبت الواوُ من يَطأُ فلم تَثْبُت كما تَثْبُتُ في وَجِل يوْجَل ، لأن وَطِىءَ يَطَأُ مَبْنِيٌّ على تَوَهُّمِ فَعِلَ يَفعِل مِثلَ وَرِم يَرِمُ غيرَ أنَّ الحرف الذي يكون في موضع اللام مِن يَفعَل من هذا الحدّ إذا كان من حروف الحلق الستة ، فإنَّ أكثرَ ذلك عند العرب مفتوح ، ومنه ما يُقَرُّ على أصلِ تأسيسه مِثل وَرِمَ يَرِم ، وأمّا وَسِع يَسَع فُتِحَت يَسَعَ لِتِلك العلّة .
وقال الليث : الوطْءُ بالقَدم والقَوائم ، تقول : وطَّأْتُه بقدمي إذا أردتَ به الكثرة . ووطَّأْتُ لك الأمرَ إذا هيأتَه . ووطأْتُ لك الفِراشَ ، وقد وَطؤَ يَوْطؤُ وَطْأً والوطْءُ بالخَيْل أيضاً . ويقال : وَطِئْنا العدُوَّ وَطاةً شديدةً . والوَطأَةُ : الأخْذَةُ .
وجاء في الحديث : ( اللهم اشْدُدْ وطأَتَك على مُضَر ) ، أي خُذْهم أخْذاً شديداً ، فأَخذَهم الله بالسِّنِين ، والوَطَأَةُ هم أبناءُ السَّبيل من الناس ، سُمُّوا وَطَأَةً لأنّهم يطِئون الأرضَ .
ويقال : أوطأْتُ فلانٌ دابّتي حتى وَطِئَتْهُ .
أبو عبيد عن أبي عبيدة ، قال أبو عمرو بنُ العلاء : الإيطاء ليس بعَيْب في الشِّعر عند العرب وهو إعادة القافية مرَّتين وقد أوطأَ الشاعر .
قال الليث : إنما أُخِذ من المُواطأَة ، وهي المُوافقة على شيء واحد ، يقال : واطأ الشاعرُ وأَوْطأَ إذا اتّفقتْ له قافيتان على كلمة واحدة معناهما واحد . قال : فإذا اختَلَفَ المعنى واتّفق اللفظ فليس بإيطاء .
وأخبرني أبو محمد المُزَني عن أبي خليفة ، عن محمد بن سلاّم الجُمحي أنه قال : إذا كثُرَ الإيطاء في قصيدة مَرّاتٍ فهو عَيْبٌ عندهم .
وقال الليث : تقول . واطأْتُ فلاناً وتواطأْنا ، أي اتَّفقنا على أمرٍ . ووَطئْتُ الجاريَة ، أي جامعتُها ، قال : والوطيءُ من كل شيء ما سَهُل ولانَ حتى إنّهم يقولون : رجلٌ وطيءٌ ، ودابّته وطيئة ، بيّنة الوَطاءةِ ، ويقال : ثَبَّت اللَّهُ وطأَتَه .
وفي الحديث عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( وأن آخِرَ وطأَةٍ لِلَّهِ بوجَ ) ، والوَطأَة كالأخذة الوَقْعَة ، ووَجّ هي الطائف ، وكانت غَزْوةُ الطائف آخرَ غَزاةٍ غَزاها النبيّ ( صلى الله عليه وسلم )
وقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( اللهمّ اشْدُدْ وَطأَتَك على مُضَر ) . وقد وطِئْتهم وَطْأً ثقيلاً . ويقال : هذه أرضٌ مستويةٌ لا رِباءَ فيها ولا وِطاء : لا صَعودَ فيها ولا انخفاض .
قال : ووطَّأْتُ له المجلسَ توطئَةً . والوَطيئة طعامٌ للعَرَب تُتّخذ من التّمر .
وقال شَمِر : قال أبو أسْلَم لوطيئة التّمر ويُجعَل في بُرْمة ويُصَبُّ عليه الماءُ والسَّمن إن كان ، ولا يُخلَط به أَقِط ، ثم يُشرَب كما تُشْرَب الحَسِيّةُ .
وقال ابن شميل : والوطيئة مِثلُ الحيْس تَمرٌ وأَقِطٌ يُعْجنانِ بالسَّمن . قال : الوطيئة الغِرَارةُ أيضاً ، ورجل مُوَطّأُ الأكناف إذا كانَ سَهْلاً دَمِثاً كريماً يَنزل به الأضيافُ فيَقْرِيهم .
وقال ابن الأعرابيّ : الوَطيئة الحَيْسة ، وقال الله جلّ وعزّ : ( ثَقِيلاً إِنَّ نَاشِئَةَ الَّيْلِ هِىَ أَشَدُّ ) ( المزمل : 6 ) .
قرأ أبو عمرو وابن عامر : ( وِطاءً ) بكسر الواو وفتح الطاء والمدّ والهمزة ، من المُواطأَة والموافَقة .
وقرأ ابنُ كَثير ونافع وحمزة وعاصم والكسائي : ( وَطْأَى ) بفتح الواو ساكنة الطاء مهموزةً مقصورة .
وقال الفرّاء : معنى هي أشدَّ وَطْأً ، يقول : هي أثبتُ قِياماً . قال : وقال بعضهم : أشدُّ وَطْأً أي هي أشدُّ على المصلِّي من صلاة النهار ، لأنَّ اللّيل للنّوم ، فقال : هي وإن كانت أشدُّ وَطأً فَهِيَ أقوَم قِيلاً .
قال : وقرأ بعضُهم هي أشَدُّ وِطاءً على فِعال يريدون أشدَّ عِلاجاً ومُواطأَةً . واختار أبو حاتم فيما أخبَرَني أبو بكر بنُ عثمان عنه أشدُّ وِطاء بكسر الواو والمدّ .
وأخبَرَني المنذريّ عن أبي الهيثم : أنه اختار هذه القراءة . وقال : معناه أنَّ سمعَه يُواطىءُ قلبَه وبَصَرَه ، ولِسانه يواطِىءُ قلبَه وطاء ، يقال : واطَأَني فلان على الأمر : إذا وافَقَك عليه لا يَشتغل القلبُ بغير ما اشتَغَل به السَّمع ، يقال : واطأَنِي فلانٌ على الأمر وهذا واطأَ ذاك يريد قيامَ الليل ، والقراءةَ فيه .
وقال الزّجاج : أشد وِطاءً لقلَّة السَّمْع ، ومَن قرأ ( وَطْأً ) فمعناه هي أبلغ في القيام وأبينُ في القول .
أبو زيد : ابْتَطَأَ الشَّهْر وذلك قبلَ النِّصف بيَوم وبعدَه بيوم ، بوَزن ايَتَطَعَ .
وطوط : روِي عن عطاء أنّه قال في الوَطواط يَصيدُه المُحْرِم : ثُلُثا دِرْهم . قال أبو عبيد عن الأصمعيّ : الوَطواط الخُفّاش . قال أبو عبيد يقال : إنّه الخُطّاف ، وهذا أشْبَهُ القَوْلَين عندي بالصَّواب ، وقد يقال للرجل الضَّعيف : الوَطواطُ ولا أراه يسمَّى بذلك إلاّ تشبيهاً بالطَّائر ، وجمعُ الوَطواط وَطاوط .
وقال اللِّحياني : يقال للرّجل الصَّيّاح وَطواط .
قال : وزعموا : أنَّه الّذي يُقارِب كلامَه كأنَّ صوتَه صوتُ الخَطاطيف ، ويقال للمرأة وَطْواطة .
طوط ( طاط ) : قال الليث : الطَّاط الفَحْل
الهائجُ يوصَف به الرجلُ الشّجاع والجميع الطّاطونَ ، وفُحولٌ طاطَةٌ .
قال : ويجوز في الشِّعر فُحولٌ طاطاتٌ وأَطْواطٌ .
وقال ابن الأعرابيّ في الطاطِ مثله ، قال ذو الرُّمة :
فربَّ امرىء طاطٍ عن الحقّ طامِحٍ
بعَيْنيْه عمّا عوَّدَتْه أقارِبُهْ
قال : طاطٍ يَرْفَعُ عَيْنَهُ عن الحقّ لا يكاد يُبصِره ، كذلك البعيرُ الهائجُ الّذي يَرفَع أنفَه ممّا به ؛ ويقال : طائطٌ ، وقال ابن الأعرابيّ : رجلٌ طاطٌ طويل ، قال : وطَوَّطَ الرّجُل إذا أَتَى بالطَاطةِ من الغِلْمَان ، وهم الطِّوال .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : فَحْلٌ طاطٌ ، وقد طاطَ يَطِيط طُوُوطاً وطُيُوطاً .
وقال غيرُه : يَطَاط ، وهو الّذي يُهَدِّرُ في الإبل .
وقال ابن الأعرابي : جمع الوَطْواط ، الوُطُطُ الضعيفُ العقل والأبدان ، من الرّجال ، والواحِد وَطْواط .
شمِر عن الفرّاء : رجل طاطٌ وطوطٌ إذا كان طويلاً ، والطَّاط : الشديد الخُصومة . قال الليث : الطُّوطُ . الحيَّة وأنشد :
ما إنْ يَزالُ لها شَأْوٌ يُقَوِّمُها
مقوِّمٌ مِثلُ طُوط الماءَ مَجدولُ
يعني الزمام شبَّهه بالحيّة .
عمرو عن أبيه قال : الطُوط : الحيّة . أبو عبيد عن الأصمعيّ : الطُّوطُ : القُطْنُ . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الطِّيطانُ : الكُرَّاثُ .
أطط : ابن الأعرابي أيضاً : الأطَطُ الطويل ، والأُنثى طَطَّاءُ .
وقال الليث : الأَطُّ والأَطِيط تَقَبُّضُ صوت المحامل والرِّحال إذا أَثقَلَ عليها الرُّكْبان . وأَطِيط الإبلِ صوتُها . يقال : لا أفعلَ ذلك ما أَطَت الإبل .
وقال ابن الأعرابي : أَطِيطُ البَطْن صوتٌ يُسمَع عند الجوع ، وأنشدَ :
هل في دَجُوبِ الحرة المخِيطِ
وَذِبْلَةٌ تَشْفِي من الأَطِيطِ
طأطأ : عمرو عن أبيه : الطأطاء المكان المطمئنّ الضيق ، ويقال له : الصّاعُ والمِعَى . والطّأْطاء : الجَمَل الخَرْبَصِيص ، وهو القصير الشِّبْر .
قال الليث : الطأطأةُ مَصدَرُ طأطأ فلانٌ رأسَه طَأْطَأَةً ، وقد تَطَأْطأَ إذا خَفَض رأسَه ، والفارِسُ إذا نَهَزَ دابّته بفَخِذَيه ثم حرّكه للحُضْر يقال طَأْطَأَ فَرسَه .
وقال المَرّار :
شُنْدُفٌ أشْدَفُ ما وَرَّعته
وإذا طُؤْطِىءَ طَيَّارٌ طِمِرُّ
وقال أبو عُبَيدة في طَأْطَأَةِ الفَرَس نحوه ، وطأَطأَ فلانٌ من فلان وَضَع من قَدْرِه .
طيا : ثعلب عن ابن الأعرابي : الطايَة : السَّطْح الّذي يُنام عليه وبِوَزْنه التَّايَة ، وهو أن يُجمَع بين رُؤوسِ ثَلاثِ شَجَرات أو شجرتين ، ثم يُلْقِي عليها ثوبٌ فيُستظلُّ بها .
وقال الليث : الطَّايَة صخرةٌ عظيمةٌ في رَمْلة ، وأَرْضٌ لا حِجَارَة فيها ، وقال غيرُه : جاءت الإبل طاياتٍ ، أي قُطْعاناً ، واحدتها طايَة .
وقال عَمرو بنُ لَجأ يصفُ إِبِلاً :
تَرِيعُ طاياتٍ وتَمشِي هَمْساً
والطِّيطوَى : ضَرْبٌ من الطيرِ معروف ، وعلى وزنه نِينَوَى ، وكلاهُما دَخِيلان .
وقال بعض المحدثين :
أَمَا والذي أرسى ثَبِيراً مكانه
وأنبَتَ زَيْتوناً على نهرِ نينَوَى
لئن عابَ أقوامٌ مَقالِي بقَوْلِهمْ
لمَا زِغْتُ عن قَوْلي مدى فِنْر طيطوَى
وذُكِر عن بعضهم أنّه قال : الطِّيطَوى ضَرْبٌ من القَطَا طِوال الأَرْجُل .
قلت : ولا أصلَ لهذا القول . ولا نظيرَ لهذا في كلام العرب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ عن المفضّل قال : الوَطِيءُ والوَطِيئةُ العَصيدةُ الناعمةُ ، فإذا ثَخُنَتْ فهي النَّفيتَةُ ، فإذا زادتْ قليلاً فهي النّفيثة بالثاء ، فإذا زادَتْ فهي اللَّفِيتةُ ، فإذا تعلَّكَت فهي العَصِيدةُ .
أبو تراب عن الحصين يقال : الحَقْ بطيّتك وبيّتك أي بحاجَتك .
وقال الفرّاء وابن الأعرابي : الحَقْ بِطِيتكَ وبِبَيتِكَ مِثلها .
( وطوط ) : شمر قال : الوطواط الضعيف ، ويقال : الكثير الكلام وقد وَطوَطُوا أي ضَعفوا .
ويقال إذا كثر كلامُهم . وقال الفرزدق :
إذا كره الشَّعْبُ الشِّقَاق وَوَطَوطَ
الضعاف وكان العِزُّ أمْرَ بَزازِ
وقال ابن شميل : الوطواط : الرجلُ الضَّعيف العَقل والرَّأْي . قال : والوَطواط الخُفّاش . وأهلُ اليَمن يسمّونه السَّرْوَع ، وهي البحرية ، ويقال لها : الخفاش . والله أعلم .

##### Türkçe

**باب اللفيف من حرف الطاء**
**طاء** , **طوي** , **وطأ** , **طاط** , **وطوط** , **طوط** , **أطأ** , **طأطأ** , **أطط** , **طيا** .

**طاء طوي** : Halîl b. Ahmed dedi ki: **الطاءُ** Arapça harflerinden bir harftir; onun elif’i, onu hecelediğinde **الياء**’a döner; onu hecelediğinde onu cezmedersin ve onu i‘rab etmezsin; senin “**طَ** . **دَ** .” demen gibi; i‘rabsız, lafız olarak gönderilmiş (söylenmiş)tir. Onu vasfettiğinde ve onu bir isim kıldığında onu i‘rab edersin; isim i‘rab edildiği gibi; şöyle denir: “Bu uzun bir **طاء**’dır”; onu vasfettiğin için onu i‘rab ettin.

Ve dersin: “Sahifeyi dürdüm; onu dürüyorum; dürme olarak”; böylece **الطيُّ** masdardır. Ve “Onu bir tek dürüş dürdüm”; yani bir tek defa. Ve “O, **الطِّيّة**’si (طاء’nın kesresiyle) güzeldir”; **الطَّيّ**’den bir tür kastederler; **الجِلْسة** ve **المِشْية** gibi. Zü’r-Rumme dedi ki:

كما تُنْشَر بعد الطِّيّةِ الكتُب

Böylece **الطاء**’yı kesti; çünkü onunla tek dürüşü kastetmedi. Ve yılan ve ona benzeyen şeye “**انْطَوَى يَنْطَوِي انطِواء**” denir; o hâlde o, **مُنْفَعِل** üzere **منطوٍ**’dur.

Dedi ki: Ve “**اطَّوَى يَطَّوِي اطِّوَاءً**” denir; onunla **افْتَعَل**’ı kastettiğinde; o zaman **التاء**’yı **الطاء**’ya idğam et; böylece “**مُطَّوٍ**” dersin; **مُفْتَعِل**. Dedi ki: Ve **الطِّيّة** bir menzil olur; ve bir **مُنْتَوًى** olur. “**مَضَى لطيَّته**” denir; yani niyetine, onu niyet ettiği şeye. Ve “Onun **طِيَّتُه** bize uzak oldu”; o, niyet ettiği yerdir. Ve “Allah bize uzaklığı dürdü” denir; yani onu yaklaştırdı. Ve “Falanca beldeleri dürer” denir; yani onu, beldeden beldeye keser. Ve “**طِيَّةٌ** ve **طِيَةٌ**” denir. Şair dedi ki:

أصَمّ القَلْب حُوشِيَّ الطِّيَاتِ

Ve dedi ki: Falanca, yüzüne doğru gidip yürüdüğünde “**طَوَى كَشحَه**” (böğrünü dürdü). Ve şu okundu:

وصاحبٍ قد طَوَى كَشحاً فقُلْتُ له
إنّ انطواءَكَ هذا عنك يَطوِيني

Ve Münzirî bana Ebü’l-Heysem’den haber verdi: “Falanca, bir işin azmi üzerine kalbini dürdü” denir; onu kalbinde gizlediğinde. Ve “Falanca, düşmanlık üzerine böğrünü dürdü” denir; onu açığa vurmadığında.

Ve “Falanca, bir hadisi bir hadise dürdü” denir; yani onunla haber vermedi; onu kendi içinde gizledi; sonra onu başka birine geçti; yolcunun bir menzili bir menzile dürmesi gibi; konaklamaz. Ve “Bu hadisi dür” denir; yani onu gizle.

Ve “Falanca benden böğrünü dürdü” denir; yani benden yüz çevirdi; hicret ederek. Ve “Bir iş üzerine böğrünü dürdü” denir; onu gizlediğinde. Züheyr dedi ki:

وكان طَوَى كَشحاً على مُستَكنَّةٍ
فلا هوَ أَبْداها ولم يَتَقَدَّمِ

**المستكِنّة** ile, vicdanında gizlediği bir düşmanlığı kastetti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “**طَوَى**” (dürdü) denir; “reddetti” anlamında. Ve “**طَوَى**” denir; “geçti” anlamında.

Ve başka bir yerde dedi ki: **الطَّيُّ** gelmedir; ve **الطيُّ** geçmedir. “Bize uğradı da bizi **فَطَوانَا**” denir; yani yanımızda oturdu. Ve “Bize uğradı da bizi **فَطَوَانا**” denir; yani bizi geçti.

Leys dedi ki: Devenin **أطْواءُ**’u: iki böğrünün ve hörgücünün yağ yollarıdır; dürüm üstüne dürüm. Ve yılanın **مَطاوِي**’si ve bağırsakların, yağın, karnın ve elbisenin **مَطاوِي**’si: onların **أطواءُ**’udur. Tekili **مَطْوًى**’dır. Zırhın **مطاوي**’si de böyledir; kırışıkları toplandığında. Ve şu okundu:

وعِنْدِي حَصْداءُ مَسْرودَةٌ
كأنّ مطاوِيَها مِبْرَدُ

Yüce ve aziz olanın sözü: **( إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى )** (**طه : 12**) Ebû İshâk dedi ki: **طُوَى** vadinin adıdır ve müzekkerdir; **حطم** ve **صُرد** gibi, fi‘l vezni üzere müzekkerle adlandırıldı. Onu tenvinlemeyen, onu iki yönden sarftan men etti: bunlardan biri, **طاوٍ**’den ma‘dûl olmasıdır; böylece **عامر**’den ma‘dûl **عُمَر** gibi olur; böylece sarf olmaz; **عُمَر** sarf olmadığı gibi. İkinci yön de, bir buc‘anın adı olmasıdır; onun dediği gibi: **( الْوَادِى الأَيْمَنِ فِى الْبُقْعَةِ الْمُبَارَكَةِ )** (**القصص : 30**). Kırılıp tenvinlendiğinde “**طِوًى**” ise, **مِعًى** ve bilinen **ضِلَع** gibidir. Tenvinlemeyen, onu buc‘anın adı kıldı.

Müberred’e “**طُوًى** denilen bir vadi hakkında: onu sarf eder miyim?” diye soruldu. Dedi ki: Evet; çünkü iki illetten biri ondan bozulmuştur. İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû ‘Amr ve Ya‘kûb el-Hadramî “**طُوَى**”yı ve “**وأنا وطوى اذْهَبْ**”i, mecrâ kılınmamış olarak okudular. Kisâî, Âsım, Hamza ve İbn ‘Âmir ise iki sûrede de “**طُوًى**”yı tenvinli okudular.

Ebû ‘Ubeyd, Kisâî’den: “Bir adam **طَيّانٌ**dur; hiçbir şey yememiştir.” Ve “**طَوِيَ يَطْوَى طَوًى**” olmuştur. Bunu kasten yaptığında “**طَوَى يَطْوِي**” denir.

Leys dedi ki: **الطَّيَّان** karınlı **الطَّاوي**’dir; kadın ise **طَيَّا** ve **طاوِيَة**’dir. Ve dedi ki: “Gündüzünü aç olarak geçirdi; **يَطوِي طَوًى**”; o hâlde o, **طاوٍ طَوٍ**’dur. Dedi ki: **طَيِّءٌ** bir kabiledir; **فَيْعِل** veznindedir; içindeki hemze aslîdir. Dedi ki: Ona nisbet **طائيٌّ**’dir; çünkü **فَعِل**’e nisbet edildi; böylece **الياء** elif oldu. Aynı şekilde Hîre’ye nisbet ettiler: **حارِيّ**; çünkü **فَعِل**’e nisbet **فَعَلِيّ**’dir; **النَّمِر**’den bir adam hakkında dedikleri gibi: **نَمَرِيٌ**. Dedi ki: **طيِّء**’ün telifi hemze, **طاء** ve **ياء**’dandır; **طَوَيْت**’ten değildir; ve o, tasrîfi ölüdür.

Bazı neseb âlimleri dedi ki: **طَيِّءٌ**’e **طَيِّئاً** adı verildi; çünkü o, menâhili ilk dürendir; yani bir menzilden başka bir menzile geçti ve inmedi.

İbnü’s-Sikkît: “Evde **طُوئيٌّ** yoktur” (**طُوعِيَ** vezninde) ve “**طُؤْوِيٌّ**” (**طُعْوِيّ** vezninde). ‘Accâc dedi ki:

وبلدة ليس بها طُوئيٌّ

Yani onda hiç kimse yoktur. Ve **الطَّوِيُّ**: taşlarla örülmüş kuyudur; cem‘i **أَطْواء**’dır.

**وطأ** : Leys dedi ki: **الموطِىء**: yerdir. Dedi ki: Fiili ondan **فَعِل يَفعَل** üzere olan her şeyde, ondan olan **الفِعْل** göz (ayn)ı fethalıdır; ancak **بَنات الواو**’dan olup **وَطِىءَ يَطَأُ وَطْأً** binası üzere olan müstesna. Dedi ki: **يَطأُ**’dan **الواو** ancak gitti; **وَجِل يوْجَل**’de sabit kaldığı gibi sabit kalmadı; çünkü **وَطِىءَ يَطَأُ** , **وَرِم يَرِمُ** gibi **فَعِلَ يَفعِل** vehmi üzerine bina edilmiştir; şu var ki, bu sınırdan **يَفعَل**’ın lâm yerinde bulunan harf, boğazın altı harfinden olursa, bunun çoğu Araplar katında fethalıdır; ondan, kuruluşunun aslı üzere bırakılan da vardır; **وَرِمَ يَرِم** gibi. Ama **وَسِع يَسَع**’da, o illet sebebiyle **يَسَع** fethalandı.

Leys dedi ki: **الوطْءُ** ayakla ve ayaklarla (hayvan ayaklarıyla) basmadır. “Onu ayağımla çokça bastım” kastettiğinde “**وطَّأْتُه**” dersin. Ve “Senin için işi kolaylaştırdım” yani hazırladım kastıyla “**وطَّأْتُ لك الأمرَ**” dersin. Ve “Senin için döşeği serdim” dersin. Ve “**وَطؤَ يَوْطؤُ وَطْأً**” olmuştur; ve **الوطْءُ** atlarla da (çiğneme)dir. Ve “Düşmana şiddetli bir basışla bastık” denir: “**وَطِئْنا العدُوَّ وَطاةً شديدةً**”. Ve **الوَطأَةُ**: yakalayıştır; tutuştur.

Hadiste geldi: **( اللهم اشْدُدْ وطأَتَك على مُضَر )**; yani onları şiddetli bir yakalayışla yakala. Böylece Allah onları kıtlık yıllarıyla yakaladı. Ve **الوَطَأَةُ** insanlar içinde yol oğullarıdır; onlara **وَطَأَةً** adı verildi; çünkü yeri çiğnerler.

Ve “Falancayı binitime bastırdım; ta ki onu çiğnedi” denir: “**أوطأْتُ فلانٌ دابّتي حتى وَطِئَتْهُ**”.

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den; Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ dedi ki: **الإيطاء** Araplar yanında şiirde ayıp değildir; o, kafiyeyi iki defa iade etmektir; şair **أوطأَ** etmiştir.

Leys dedi ki: Ancak **المُواطأَة**’den alınmıştır; o, bir tek şey üzerinde uyuşmadır. “Şair **واطأ** etti ve **أَوْطأَ** etti” denir; iki kafiyesi, manaları bir olan tek bir kelime üzerinde uyuştuğunda. Dedi ki: Mana farklı olup lafız uyuşursa, bu **إيطاء** değildir.

Ebû Muhammed el-Müzenî bana Ebû Halîfe’den, Muhammed b. Sellâm el-Cumahî’den haber verdi: O dedi ki: Bir kasidede **الإيطاء** defalarca çok olursa, bu onların yanında ayıptır.

Leys dedi ki: Dersin: “Falancayla uyuştum ve karşılıklı uyuştuk”; yani bir iş üzerinde anlaştık: “**واطأْتُ فلاناً وتواطأْنا**”. Ve “Cariyeyi bastım” dersin; yani onunla cima ettim. Dedi ki: Her şeyden **الوطيءُ** kolay ve yumuşak olanıdır; hatta derler ki: “Bir adam **وطيءٌ**dür”; ve onun biniti **وطيئة**’dir; **الوَطاءةِ**si (yumuşaklığı) açık. Ve “Allah onun basışını sağlam kılsın” denir: “**ثَبَّت اللَّهُ وطأَتَه**”.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) hadiste: **( وأن آخِرَ وطأَةٍ لِلَّهِ بوجَ )**; **الوَطأَة** yakalayış gibi bir düşüştür, bir vuruştur. Ve **وَجّ** Tâif’tir. Tâif gazvesi, Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) gazâ ettiği son gazvedir.

Ve Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) dedi: **( اللهمّ اشْدُدْ وَطأَتَك على مُضَر )**. Ve “Onları ağır bir basışla bastım” denir: “**وطِئْتهم وَطْأً ثقيلاً**”. Ve “Bu, düz bir arazidir; onda ne **رِباءَ** vardır ne de **وِطاء**: onda ne yükseliş vardır ne de alçalış” denir.

Dedi ki: “Onun için meclisi hazırladım; bir hazırlayışla”: “**وطَّأْتُ له المجلسَ توطئَةً**”. Ve **الوَطيئة** Araplara ait bir yemektir; hurmadan yapılır.

Şemir dedi ki: Ebû Eslem dedi: Hurmanın **وطيئة**’si için: bir tencereye konur; üzerine su ve varsa sade yağ dökülür; ona **أَقِط** karıştırılmaz; sonra **الحَسِيّةُ** içildiği gibi içilir.

İbn Şümeyl dedi ki: **الوطيئة** **الحيس** gibidir: hurma ve **أَقِط** sade yağla yoğrulurlar. Dedi ki: **الوطيئة** aynı zamanda **الغِرَارةُ**dır. Ve “Kenarları yumuşatılmış adam” (**مُوَطّأُ الأكناف**) denir; kolay, yumuşak huylu, cömert olduğunda; misafirler ona iner de o onlara ikram eder.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الوَطيئة** **الحَيْسة**’dir. Ve Allah yüce ve aziz dedi: **( ثَقِيلاً إِنَّ نَاشِئَةَ الَّيْلِ هِىَ أَشَدُّ )** (**المزمل : 6**).

Ebû ‘Amr ve İbn ‘Âmir “**( وِطاءً )**”ı **الواو**’un kesresiyle, **الطاء**’nın fethasıyla, med ve hemze ile okudular; **المُواطأَة** ve **الموافَقة**’dandır.

İbn Kesîr, Nâfi‘, Hamza, Âsım ve Kisâî ise “**( وَطْأَى )**”yı **الواو**’un fethasıyla, **الطاء** sakin, hemzeli, maksûr olarak okudular.

Ferrâ dedi ki: Manası “daha şiddetli bir **وَطْأً**”dır; der ki: daha sabit bir kıyamdır. Dedi ki: Bazıları dedi: “Daha şiddetli bir **وَطْأً**” yani gündüz namazından namaz kılan üzerine daha şiddetlidir; çünkü gece uyku içindir. Böylece dedi: O, daha şiddetli bir **وَطْأً** olsa da, o daha doğru bir sözdür.

Dedi ki: Bazıları “daha şiddetli bir **وِطاءً**”ı **فِعال** üzere okudu; daha şiddetli bir tedavi ve **مُواطأَةً** kasteder. Ebû Hâtim, bana Ebû Bekir b. Osman’ın ondan haber verdiğine göre, **الواو**’un kesresi ve med ile “daha şiddetli **وِطاء**”ı seçti.

Münzirî bana Ebü’l-Heysem’den haber verdi: O da bu kıraati seçti. Ve dedi ki: Manası, onun işitmesinin kalbine ve görmesine uygun düşmesidir; ve dilinin kalbine uygun düşmesidir; bir uygun düşüş olarak. “Falanca beni iş üzerinde **واطَأَ** etti” denir: onu üzerinde sana muvafakat ettiğinde; kalp, işitmenin meşgul olduğu şeyden başkasıyla meşgul olmaz. “Falanca beni iş üzerinde **واطأَنِي** etti ve bu, şunu **واطأَ** etti” denir; gece kıyamını ve ondaki kıraati kasteder.

Zeccâc dedi ki: “Daha şiddetli **وِطاءً**” işitmenin azlığındandır. “**( وَطْأً )**” okuyan ise, manası: kıyamda daha beliğ ve sözde daha açık olmasıdır.

Ebû Zeyd: “Ay **ابْتَطَأَ** etti”; bu, yarıdan bir gün önce ve ondan bir gün sonradır; **ايَتَطَعَ** vezninde.

**وطوط** : Atâ’dan rivayet edildi: **الوَطواط**’ı muhrimin avlamasında: iki dirhemin üçte ikisi. Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الوَطواط** yarasadır. Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Onun **الخُطّاف** olduğu söylenir; bu, bana göre iki sözün daha doğruya benzer olanıdır. Ve zayıf adama **الوَطواطُ** denir; onu ancak kuşa benzetme yoluyla böyle adlandırıldığını sanmıyorum. **الوَطواط**’ın çoğulu **وَطاوط**’tur.

Lihyânî dedi ki: Çok bağıran adama **وَطواط** denir.

Dedi ki: Zannederler ki o, sözünü yaklaştırandır; sanki sesi **الخَطاطيف**’in sesidir. Kadına **وَطْواطة** denir.

**طوط ( طاط )** : Leys dedi ki: **الطَّاط** azgın erkek devedir; cesur adam onunla vasfedilir. Çoğulu **الطّاطونَ**’dur; ve “**فُحولٌ طاطَةٌ**”.

Dedi ki: Şiirde “**فُحولٌ طاطاتٌ**” ve “**أَطْواطٌ**” caizdir.

İbnü’l-A‘râbî **الطاطِ** hakkında bunun benzerini söyledi. Zü’r-Rumme dedi ki:

فربَّ امرىء طاطٍ عن الحقّ طامِحٍ
بعَيْنيْه عمّا عوَّدَتْه أقارِبُهْ

Dedi ki: **طاطٍ** hakkın üzerinden gözünü kaldırır; onu neredeyse görmez; tıpkı, kendisinde olan şeyden burnunu kaldıran azgın deve gibi. Ve “**طائطٌ**” denir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “Uzun bir adam **طاطٌ**tur.” Dedi ki: Adam **طَوَّطَ** etti; uzun olan oğlanlardan **الطَاطةِ** ile geldiğinde; onlar uzunlardır.

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: “Bir erkek deve **طاطٌ**tur.” Ve “**طاطَ يَطِيط طُوُوطاً وطُيُوطاً**” olmuştur.

Başkası dedi ki: “**يَطَاط**”; o, develer içinde böğürendir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الوَطْواط**’ın cem‘i **الوُطُطُ**’tur: aklı ve bedenleri zayıf olan erkekler; tekili **وَطْواط**.

Şemir, Ferrâ’dan: Adam uzun olduğunda “**طاطٌ** ve **طوطٌ**” denir. Ve **الطَّاط**: şiddetli husumettir. Leys dedi ki: **الطُّوطُ**: yılandır. Ve şu okundu:

ما إنْ يَزالُ لها شَأْوٌ يُقَوِّمُها
مقوِّمٌ مِثلُ طُوط الماءَ مَجدولُ

Yani yuları; onu yılanla benzetti.

Amr, babasından dedi ki: **الطُوط**: yılandır. Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **الطُّوطُ**: pamuktur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطِّيطانُ**: pırasadır.

**أطط** : İbnü’l-A‘râbî de: **الأطَطُ** uzundur; dişisi **طَطَّاءُ**.

Leys dedi ki: **الأَطُّ** ve **الأَطِيط**: mahmillerin ve semerlerin sesinin büzülmesidir; biniciler onların üzerine ağır geldiğinde. Ve develerin **أَطِيط**’i: onların sesidir. “Develer **أَطَت** ettikçe bunu yapmam” denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **أَطِيطُ البَطْن** açlıkta işitilen bir sestir. Ve şu okundu:

هل في دَجُوبِ الحرة المخِيطِ
وَذِبْلَةٌ تَشْفِي من الأَطِيطِ

**طأطأ** : Amr, babasından: **الطأطاء** alçak, dar yerdir; ona **الصّاعُ** ve **المِعَى** denir. Ve **الطّأْطاء**: **الجَمَل الخَرْبَصِيص**’tir; o, kısa boyludur.

Leys dedi ki: **الطأطأةُ** “Falanca başını eğdi”nin masdarıdır: “**طأطأ فلانٌ رأسَه طَأْطَأَةً**”. Ve “**تَطَأْطأَ**” olmuştur; başını indirdiğinde. Ve süvari, binitini iki uyluğuyla dürtüp sonra onu hızlı yürüyüşe hareket ettirdiğinde “Atını **طَأْطَأَ** etti” denir.

Merrâr dedi ki:

شُنْدُفٌ أشْدَفُ ما وَرَّعته
وإذا طُؤْطِىءَ طَيَّارٌ طِمِرُّ

Ebû ‘Ubeyde, atın **طَأْطَأَة**’si hakkında bunun benzerini söyledi. Ve “Falanca, falancadan **وطأَطأَ** etti” denir; onun değerinden düşürdü.

**طيا** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطايَة** üzerinde yatılan damdır; onun vezninde **التَّايَة** vardır: üç ağacın veya iki ağacın başları bir araya getirilir; sonra üzerine bir elbise atılır; onunla gölgelenilir.

Leys dedi ki: **الطَّايَة** kumlukta büyük bir kayadır; ve taş olmayan bir arazidir. Başkası dedi ki: Develer **طاياتٍ** geldi; yani sürüler hâlinde; tekili **طايَة**’dir.

Amr b. Lece’ develeri vasfederek dedi ki:

تَرِيعُ طاياتٍ وتَمشِي هَمْساً

Ve **الطِّيطوَى** bilinen bir kuş türüdür; onun vezninde **نِينَوَى** vardır; ikisi de dâhildir (yabancıdır).

Bazı muhdesler dedi ki:

أَمَا والذي أرسى ثَبِيراً مكانه
وأنبَتَ زَيْتوناً على نهرِ نينَوَى
لئن عابَ أقوامٌ مَقالِي بقَوْلِهمْ
لمَا زِغْتُ عن قَوْلي مدى فِنْر طيطوَى

Bazılarından zikredildi: O dedi ki: **الطِّيطَوى** uzun bacaklı **القَطَا**’dan bir türdür.

Ben dedim: Bu sözün aslı yoktur; bunun Arapların كلامında bir benzeri de yoktur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den, Mufaddal’dan: **الوَطِيءُ** ve **الوَطِيئةُ** yumuşak **العَصيدةُ**’dir. Kalınlaşırsa o **النَّفيتَةُ**’dir. Biraz daha artarsa o, **النّفيثة** (ثاء ile)dir. Daha artarsa o **اللَّفِيتةُ**’dir. Yapışıp uzarsa o **العَصِيدةُ**’dir.

Ebû Turâb, Husayn’dan: “**الحَقْ بطيّتك وبيّتك**” denir; yani ihtiyacına.

Ferrâ ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**الحَقْ بِطِيتكَ وبِبَيتِكَ**” bunun gibidir.

**( وطوط )** : Şemir dedi ki: **الوطواط** zayıftır. Ve çok konuşan denir. Ve “**وَطوَطُوا**” denir; yani zayıfladılar.

Ve “Konuşmaları çoğaldığında” denir. Ferazdak dedi ki:

إذا كره الشَّعْبُ الشِّقَاق وَوَطَوطَ
الضعاف وكان العِزُّ أمْرَ بَزازِ

İbn Şümeyl dedi ki: **الوطواط** akıl ve görüşçe zayıf adamdır. Dedi ki: Ve **الوَطواط** yarasadır. Yemen halkı ona **السَّرْوَع** der; o **البحرية**’dir; ve ona **الخفاش** denir. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والطاء وما يثلثهما)
(وطف) الواو والطاء والفاء: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على طول شيء ورَخَاوته. من ذلك: الوَطف: طُول الأشفار وتَهدُّلُها. والوطف: انهمالُ المطر. والأوطف: البعير القصيرُ شعر الأُذنينِ والعينَين. وإنّما يُراد بهذا أنّه لا يبلغ به وَطَفُه أن يكونَ أزبّ، لأنَّ كلَّ أزَبَّ نَفور. فهذا دونَ الأزبّ، وإلاَّ فهو تامُّ الشعر. ويستعار فيقال: هو في عيشٍ أوْطَف، أي واسعٍ رخِيّ.‏
(وطن) الواو والطاء والنون: كلمةٌ صحيحة. فالوَطَن: مَحَلُّ الإنسان. وأوطان الغَنَم: مَرَابضها(1). وأوْطَنْتُ الأرضَ: اتَّخذتُها وَطناً. والمِيطانُ: الغاية(2).‏
(وطأ) الواو والطاء والهمزة. كلمةٌ تدلُّ على تمهيدِ شيءٍ وتسهيله. ووطَّأْتُ لـه المكان. والوِطاءُ: ما توطّأْتَ به من فِراش. ووَطِئْتُه برجلي أطَؤُه. وفي الحديث: "اشدُدْ وَطأتَك على مُضَرَ" والمواطَأة: الموافَقَةُ على أمرٍ يوطِّئه كلُّ* واحدٍ لصاحبه.‏
(وطب) الواو والطاء والباء: كلمةٌ واحدة، هي وَطْب اللّبَن: سِقاؤه. ويشبَّه به المرأةُ العظيمة الثَّدْي، فيقال وَطْباء. والوَطْب: الرّجُل الجافِي، وهذا أيضاً من التَّشبيه.‏
(وطح) الواو والطاء والحاء: كلمةٌ تدلُّ على مُزاحَمةٍ ومُداوَلة. يقال: تَواطَحَ على الماء وِرْدٌ كثير، أي ازدَحَم. وتَواطحُوا(3) على الشَّيءِ: تداوَلُوه. ويقولون: الوَطَح: ما تعلَّق بالأظلافِ ومَخَالِب الطَّير من طِينٍ وعُرّ(4).‏
(وطد) الواو والطاء والدال: أصلٌ واحد، وهو أن تُثَبِّتَ شيئاً بِوَطْئِكَ حتَّى يتصلَّب. ووَطَدْتُه أطِدُه إلى الأرض، على معنى الاستعارة، إذا أهانه(5). والمِيطَدَة: خشبَةٌ يُوطَد بها المكان حتَّى يَصْلُب. ويقال لأثَافيّ القِدر: الوطائد. والطَّادِي في شعر القَطاميّ، في قوله:‏
* تَقَضَّى [بَوَاقِي] دَيْنِها الطَّادِي(6) *‏
: الواطد، وهو مقلوبٌ. وعادته(7) طادِيَّةٌ: قديمة.‏
(وطر): الواو والطاء والراء: كلمةٌ واحدة. الوَطَر: الحاجَة والنَّهْمَة، لا يُبنَى منه فِعل.‏
(وطس) الواو والطاء والسين: كلمةٌ واحدة تدلُّ على وَطْءِ شيءٍ حتَّى ينهزم. ويقال: وَطَسْتُ الأرضَ برِجْلي أطِسُها وَطْساً، أي هزَمْتُ فيها هزمةً. والوَطِيس: التَّنُّور، منه لأنّه كالهَزْم في الأرضِ. ويعبَّر [به] عن الأمر الشّديد.‏
(وطش) الواو والطاء والشين]: كلمتانِ إن صَحَّتا. يقولون: ضربُوه فما وَطشَ إليهم(8)، أي لم يدفع عن نَفْسه.‏
والأخرى: وَطِّشْ لي شيئاً أذْكُره، معناه افْتَحْ.‏
--------------ــ
(1) في الأصل: "مرابطها"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(2) هو أول الغاية، كما أن الميتاء والميداء آخر الغاية.‏
(3) في الأصل: "توطحوا"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(4) العر والعرة: ذرق الطير. في الأصل: "عد" تحريف. وفي المجمل: "من العرة والطين وأشباههما".‏
(5) الوجه: "إذا أهنته".‏
(6) ديوان القطامي 7 ومجالس ثعلب 578 واللسان (طود، وطد، صدى). وهو بتمامه:‏
ما اعتاد حب سليمى حين معتاد *** ولا تقضّى بواقي دينها الطادي‏
(7) في المجمل: "وعادة".‏
(8) في المجمل: "فما وطش إليهم توطيشاً".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الطاء** وما يثلثهما)
(**وطف**) **الواو** ve**الطاء** ve**الفاء**: sahih bir asıldır; bir şeyin uzunluğuna ve yumuşaklığına delâlet eder. Bundan: **الوَطف**: kirpiklerin uzunluğu ve sarkmasıdır. Ve **الوطف**: yağmurun boşanmasıdır. Ve **الأوطف**: kulakların ve gözlerin kılları kısa olan devedir. Ancak bununla murad, onun **وَطَفُه** ile **أزبّ** olacak derekeye ulaşmamasıdır; çünkü her **أزَبّ** ürkektir. Şu hâlde bu, **الأزبّ**’den aşağıdır; yoksa o, kıllı olma bakımından tamdır. Ve ödünç alınır da denir ki: o, **أوْطَف** bir yaşayış içindedir; yani geniş, yumuşak.

(**وطن**) **الواو** ve**الطاء** ve**النون**: sahih bir kelimedir. Şu hâlde **الوَطَن**: insanın mahallidir. Ve koyunların **أوطان**’ı: yataklarıdır(1). Ve **أوْطَنْتُ** yeri: onu vatan edindim. Ve **المِيطانُ**: gaye(2).

(**وطأ**) **الواو** ve**الطاء** ve**الهمزة**. Bir kelime; bir şeyi düzleştirmeye ve kolaylaştırmaya delâlet eder. Ve **وطَّأْتُ** onun için yeri. Ve **الوِطاءُ**: döşekten, kendisiyle döşendiğin şeydir. Ve **وَطِئْتُه** ayağımla, ona basarım. Ve hadiste: “**اشدُدْ وَطأتَك على مُضَرَ**” ve **المواطَأة**: her birinin, sahibine (arkadaşına) onu döşeyip hazırladığı bir iş üzerinde muvafakattir.

(**وطب**) **الواو** ve**الطاء** ve**الباء**: tek bir kelimedir; o da **وَطْب** sütün: tulumudur. Ve bununla büyük memeli kadın benzetilir; böylece **وَطْباء** denir. Ve **الوَطْب**: kaba adamdır; bu da teşbihtendir.

(**وطح**) **الواو** ve**الطاء** ve**الحاء**: bir kelime; bir sıkışmaya ve elden ele dolaştırmaya delâlet eder. Denir ki: su üzerine çokça bir sürü **تَواطَحَ**; yani sıkıştı. Ve **تَواطحُوا**(3) şey üzerinde: onu elden ele dolaştırdılar. Ve derler ki: **الوَطَح**: çamurdan ve **عُرّ**’dan(4), toynaklara ve kuşun pençelerine ilişen şeydir.

(**وطد**) **الواو** ve**الطاء** ve**الدال**: tek bir asıl; o da, bir şeyi basmanla sabitlemen, ta ki katılaşıp sertleşsin. Ve **وَطَدْتُه** onu yere **أطِدُه**; istiare mânasında, onu aşağıladığın zaman(5). Ve **المِيطَدَة**: yer sertleşinceye kadar onunla yerin sağlamlaştırıldığı bir ağaçtır. Ve tencerenin taş ayaklarına: **الوطائد** denir. Ve **الطَّادِي**, **القَطاميّ**’nin şiirinde, şu sözünde:
* تَقَضَّى [بَوَاقِي] دَيْنِها الطَّادِي(6) *
: **الواطد**’dır; ve o, ters çevrilmiştir. Ve onun âdeti(7) **طادِيَّةٌ**: eskidir.

(**وطر**): **الواو** ve**الطاء** ve**الراء**: tek bir kelimedir. **الوَطَر**: ihtiyaç ve şiddetli arzu; ondan fiil yapılmaz.

(**وطس**) **الواو** ve**الطاء** ve**السين**: tek bir kelime; bir şeye basmaya, ta ki çöksün diye, delâlet eder. Ve denir ki: **وَطَسْتُ** yeri ayağımla, onu **أطِسُها** **وَطْساً**; yani onda bir çöküntü çöktürdüm. Ve **الوَطِيس**: tandırdır; ondan (bu ad verilmiştir), çünkü o, yerdeki çöküntü gibidir. Ve onunla şiddetli iş ifade edilir.

(**وطش**) **الواو** ve**الطاء** ve**الشين**]: sahih olurlarsa iki kelimedir. Derler ki: onu dövdüler de onlara **وَطشَ** etmedi(8); yani kendinden savmadı.

Ve öteki: **وَطِّشْ** bana bir şey ki onu zikredeyim; mânası: aç.

--------------ــ
(1) Asılda: “مرابطها”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
(2) O, gayenin evvelidir; **الميتاء** ve **الميداء** gayenin sonu olduğu gibi.
(3) Asılda: “توطحوا”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
(4) **العر** ve **العرة**: kuş pisliği. Asılda: “عد” tahriftir. Ve **المجمل**’de: “من العرة والطين وأشباههما”.
(5) Veçih: “إذا أهنته”.
(6) **ديوان القطامي** 7 ve **مجالس ثعلب** 578 ve **اللسان** (**طود**، **وطد**، **صدى**). Ve o, tamamıyla şöyledir:
ما اعتاد حب سليمى حين معتاد *** ولا تقضّى بواقي دينها الطادي
(7) **المجمل**’de: “وعادة”.
(8) **المجمل**’de: “فما وطش إليهم توطيشاً”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- وطؤ الشيء فهو وطيء بين الوطاءة، والطأة والطئة، والوطاء: ما توطأت به، ووطأت له بفراشه. ووطئته برجلي أطؤه وطأ ووطاءة، وتوطأته. قال الله تعالى: ﴿إن ناشئة الليل هي أشد وطأ﴾ [المزمل/6] وقرئ: ﴿وطاء﴾ (وهي قراءة أبي عمرو وابن عامر. الإتحاف ص 426) وفي الحديث: (اللهم اشدد وطأتك على مضر) (الحديث عن أبي هريرة قال: كان النبي يدعو في القنوت: (اللهم أنج سلمة بن هشام، اللهم أنج الوليد بن الوليد، اللهم أنج عياش بن أبي ربيعة، اللهم أنج المستضعفين من المؤمنين، اللهم أشدد وطأتك على مضر، اللهم سنين كسني يوسف) أخرجه البخاري في الجهاد، باب الدعاء على المشركين 6/105؛ ومسلم برقم (675) ) أي: ذللهم. ووطئ امرأته كناية عن الجماع، صار كالتصريح للعرف فيه، والموطأة: الموافقة، وأصله أن يطأ الرجل برجله موطئ صاحبه. قال الله عز وجل: ﴿إنما النسيء﴾ إلى قوله: {ليوطئوا عدة ما حرم الله [التوبة/37] (الآية: ﴿إنما النسيء زيادة في الكفر يضل به الذين كفروا يحلونه عاما ويحرمونه عاما ليواطئوا عدة ما حرم الله﴾ ).

##### Türkçe

- **وطؤ** şey(in)dir; o, **الوطاءة** arasında **وطيء**’dir; ve **الطأة** ve **الطئة** ve **الوطاء**: kendisiyle **توطأت** ettiğin şeydir; ve onun için döşeğiyle **وطأت** ettim. Ve onu ayağımla **وطئته**; onu **وطأ** ve **وطاءة** olarak **أطؤه**; ve onu **توطأته**. Yüce Allah dedi ki: ﴿إن ناشئة الليل هي أشد **وطأ**﴾ [المزمل/6] ve ﴿**وطاء**﴾ diye okundu (ve o, Ebû Amr ve İbn Âmir’in kıraatidir. الإتحاف s. 426). Ve hadiste: (اللهم اشدد **وطأتك** على مضر) (hadis Ebû Hureyre’dendir; dedi ki: Nebî kunûtta dua ederdi: (اللهم أنج سلمة بن هشام، اللهم أنج الوليد بن الوليد، اللهم أنج عياش بن أبي ربيعة، اللهم أنج المستضعفين من المؤمنين، اللهم أشدد **وطأتك** على مضر، اللهم سنين كسني يوسف) onu Buhârî cihadda, müşriklere beddua babında 6/105’te; ve Müslim (675) numarayla çıkarmıştır) yani: onları zelil kıl. Ve **وطئ** etti karısını; cimaa kinayedir; onda örf sebebiyle sanki tasrih oldu. Ve **الموطأة**: muvafakattir; ve aslı, erkeğin ayağıyla arkadaşının basacağı yeri **يطأ** etmesidir. Yüce ve aziz Allah dedi ki: ﴿إنما النسيء﴾ … şu sözüne kadar: {ليوطئوا عدة ما حرم الله [التوبة/37] (ayet: ﴿إنما النسيء زيادة في الكفر يضل به الذين كفروا يحلونه عاما ويحرمونه عاما ليواطئوا عدة ما حرم الله﴾ ).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

#### Madde başı: وطئ

و ط ئ
وطئه برجله وطأً وطئةً ورايت موطئ قدمه ومواطئ أقدامهم وتوطؤوه بالأقدام حتى قتلوه‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ وإنا لحيّ ما تزال جيادنا توطّأ أكباد الكماة وتأسر وأوطأته دابتي حتى وطئته‏.‏
ووطّات الفراش توطئة ووطؤ وطاءة وفراش وطئ وما له وطاءٌ ولا غطاء وواطأه على الأمر مواطأة وتواطأوا عليه وكلّ أحد يخبر عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم من غير تواطؤ‏.‏
وأوطأ في شعره إيطاء وهو اتفاق القافيتين من المواطأة‏.‏
ومن المجاز‏:‏ وطئهم العدوّ وطأةً منكرة‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ اللهم اشدد وطأتك على مضر ‏"‏ وثبّت الله وطأته‏.‏
وفلان وطئ الخلق وقد وطؤ وطاءة وتقول‏:‏ فيه وطاءة الخلق ووضاءة الخلق‏.‏
ويقال للمضياف‏:‏ موطّأ الأكتاف إذا لم ينب جنابه عن النّزل‏.‏
ودابة وطيئة‏:‏ بيّنة الوطاءة‏.‏
وهو في عيش وطيء وأنا أحب وطاءة العيش‏.‏

##### Türkçe

و ط ئ
Onu ayağıyla çiğnedi: çiğneme olarak ve bir çiğneme olarak; onun ayağının basma yerini gördüm; ve onların ayaklarının basma yerlerini; ve onu ayaklarla çiğnediler, nihayet onu öldürdüler.
Zû’r-Rumme dedi:
Ve biz, atlarımızın yiğitlerin ciğerlerini durmadan çiğnediği ve esir aldığı bir kabileyiz.
Ve binitim onu çiğnetti, nihayet onu çiğnedim.
Ve döşeği yaydı: yayma olarak; ve **وطؤ**: **وطاءة**; ve **فراش وطئ**; ve onun için ne bir **وطاءٌ** vardır ne de bir **غطاء**. Ve onunla iş üzerinde uyuştu: uyuşma olarak; ve onun üzerinde anlaşarak birleştiler; ve herkes, Allah Teâlâ’nın salâtı onun üzerine olsun, Resûlullah’tan, anlaşarak birleşme olmaksızın haber verir.
Ve şiirinde **أوطأ** etti: **إيطاء**; ve o, uyuşmadan olmak üzere iki kafiyenin uyuşmasıdır.
Ve mecazdan: Düşman onları inkâr edilir bir çiğneme ile çiğnedi.
Ve hadiste: “Allah’ım, **مضر** üzerine çiğnemeni şiddetlendir.” Ve Allah onun çiğnemesini sabit kıldı.
Ve falan, yaratılışça yumuşaktır; ve yumuşaklık olarak yumuşak oldular; ve dersin ki: onda yaratılışın yumuşaklığı ve yaratılışın parlaklığı vardır.
Ve misafirsevere denilir: **موطّأ الأكتاف**; konaklayanlardan yanı geri durmadığı zaman.
Ve bir binek: **وطيئة**; yumuşaklığı apaçık olan.
Ve o, yumuşak bir geçimde; ve ben geçimin yumuşaklığını severim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

وَطِئَ الشيءَ يَطَؤُهُ وَطْأً: داسَه. قال سيبويه: أَمـّا وَطِئَ يَطَأُ فمثل وَرِمَ يَرِمُ ولكنهم فتحوا يَفْعَلُ، وأَصله الكسر، كما قالوا قرَأَ يَقْرَأُ. وقرأَ بعضُهم: طَهْ ما أَنْزَلْنا عليكَ القُرآن لِتَشْقَى، بتسكين الهاء. وقالوا أَراد: طَإِ الأَرضَ بِقَدَمَيْكَ \<ص:196>
جميعاً لأَنَّ النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، كان يَرْفَعُ إِحدى رِجْلَيْه في صَلاتِه. قال ابن جني: فالهاء على هذا بدل من همزة طَأْ. وتَوَطَّأَهُ ووَطَّأَهُ كَوَطِئَه. قال: ولا تقل تَوَطَّيْتُه. أَنشد أَبو حنيفة: يَأْكُلُ مِنْ خَضْبٍ سَيالٍ وسَلَمْ،  *  وجِلَّةٍ لَـمَّا تُوَطِّئْها قَدَمْ أَي تَطَأْها. وأَوْطَأَه غيرَه، وأَوْطَأَه فَرَسَه: حَمَلَه عليه وَطِئَه. وأَوْطَأْتُ فلاناً دابَّتي حتى وَطِئَتْه. وفي الحديث: أَنّ رِعاءَ الإِبل ورِعاءَ الغنم تَفاخَرُوا عنده فأَوْطَأَهم رِعاءَ الإِبل غَلَبَةً أَي غَلَبُوهُم وقَهَرُوهم بالحُجّة. وأَصله: أَنَّ مَنْ صارَعْتَه، أَو قاتَلْتَه، فَصَرَعْتَه، أَو أَثْبَتَّه، فقد وَطِئْتَه، وأَوْطَأْتَه غَيْرَك. والمعنى أَنه جعلهم يُوطَؤُونَ قَهْراً وغَلَبَةً. وفي حديث علي، رضي اللّه عنه، لَـمَّا خرج مُهاجِراً بعد النبيّ، صلى اللّه عليه وسلم: فَجَعَلْتُ أَتَّبِعُ مآخِذَ رسولِ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، فأَطَأُ ذِكْرَه حتى انتَهْيتُ إِلى العَرْجِ. أَراد: اني كنتُ أُغَطِّي خَبَره من أَوَّل خُروجِي إِلى أَن بَلَغْتُ العَرْجَ، وهو موضع بين مكة والمدينة، فَكَنَى عن التَّغْطِيةِ والايهام بالوَطْءِ، الذي هو أَبلغ في الإِخْفاءِ والسَّتْر. وقد اسْتَوْطَأَ الـمَرْكَبَ أَي وجَده وَطِيئاً.
والوَطْءُ بالقَدَمِ والقَوائمِ. يقال: وَطَّأْتُه بقَدَمِي إِذا أَرَدْتَ به الكَثْرَة. وبَنُو فلان يَطَؤُهم الطريقُ أَي أَهلُ الطَريقِ، حكاه سيبويه. قال ابن جني: فيه مِن السَّعةِ إِخْبارُكَ عمّا لا يَصِحُّ وطْؤُه بما يَصِحُّ وطْؤُه، فنقول قِياساً على هذا: أَخَذْنا على الطريقِ الواطِئِ لبني فلان، ومَررْنا بقوم مَوْطُوئِين بالطَّريقِ، ويا طَريقُ طَأْ بنا بني فلان أَي أَدِّنا اليهم. قال: ووجه التشبيه إِخْبارُكَ عن الطَّريق بما تُخْبِرُ بِهِ عن سالكيه، فَشَبَّهْتَه بهم إذْ كان الـمُؤَدِّيَ له، فَكأَنَّه هُمْ، وأَمـَّا التوكيدُ فِلأَنَّك إِذا أَخْبَرْتَ عنه بوَطْئِه إِيَّاهم كان أَبلَغَ مِن وَطْءِ سالِكِيه لهم. وذلك أَنّ الطَّريقَ مُقِيمٌ مُلازِمٌ، وأَفعالُه مُقِيمةٌ معه وثابِتةٌ بِثَباتِه، وليس كذلك أَهلُ الطريق لأَنهم قد يَحْضُرُون فيه وقد يَغِيبُون عنه، فأَفعالُهم أَيضاً حاضِرةٌ وقْتاً وغائبةٌ آخَرَ، فأَيْنَ هذا مـما أَفْعالُه ثابِتةٌ مستمرة. ولـمَّا كان هذا كلاماً الغرضُ فيه المدحُ والثَّنَاءُ اخْتارُوا له أَقْوى اللَّفْظَيْنِ لأَنه يُفِيد أَقْوَى الـمَعْنَيَيْن. الليث: الـمَوْطِئُ: الموضع، وكلُّ شيءٍ يكون الفِعْلُ منه على فَعِلَ يَفْعَلُ فالمَفْعَلُ منه مفتوح العين، إِلا ما كان من بنات الواو على بناءِ وَطِئَ يَطَأُ وَطْأً؛ وإِنما ذَهَبَتِ الواو مِن يَطَأُ، فلم تَثْبُتْ، كما تَثْبُتُ في وَجِل يَوْجَلُ، لأَن وَطِئَ يَطَأُ بُني على تَوَهُّم فَعِلَ يَفْعِلُ مثل وَرِمَ يَرِمُ؛ غير أَنَّ الحرفَ الذي يكون في موضع اللام من يَفْعَلُ في هذا الحدِّ، إِذا كان من حروف الحَلْقِ الستة، فإِن أَكثر ذلك عند العرب مفتوح، ومنه ما يُقَرُّ على أَصل تأْسيسه مثل وَرِمَ يَرِمُ. وأَمـَّا وَسِعَ يَسَعُ ففُتحت لتلك العلة. والواطِئةُ الذين في الحديث: هم السابِلَةُ، سُمُّوا بذلك لوَطْئِهم الطريقَ.
التهذيب: والوَطَأَةُ: هم أَبْنَاءُ السَّبِيلِ مِنَ الناس، سُمُّوا وطَأَةً لأَنهم يَطَؤُون الأَرض. وفي الحديث: أَنه قال للخُرَّاصِ احْتَاطوا لأَهْل الأَمْوالِ في النائِبة والواطِئةِ. الواطِئةُ: المارَّةُ والسَّابِلةُ. يقول: اسْتَظْهِرُوا لهم في الخَرْصِ لِما يَنُوبُهمْ ويَنْزِلُ \<ص:197>
بهم من الضِّيفان. وقيل: الواطِئَةُ سُقاطةُ التمر تقع فتُوطَأُ بالأَقْدام، فهي فاعِلةٌ بمعنى مَفْعُولةٍ. وقيل: هي من الوَطايا جمع وَطِيئةِ؛ وهي تَجْري مَجْرَى العَرِيَّة؛ سُمِّيت بذلك لأَنَّ صاحِبَها وطَّأَها لأَهله أَي ذَلَّلَها ومَهَّدها، فهي لا تدخل في الخَرْص. ومنه حديث القَدَرِ: وآثارٍ مَوْطُوءة أَي مَسْلُوكٍ عَلَيْها بما سَبَقَ به القَدَرُ من خَيْر أَو شرٍّ.
وأَوطَأَه العَشْوةَ وعَشْوةً: أَرْكَبَه على غير هُدًى. يقال: مَنْ أَوطأَكَ عَشْوةً. وأَوطَأْتُه الشيءَ فَوَطِئَه. ووَطِئْنا العَدُوَّ بالخَيل: دُسْناهم. وَوَطِئْنا العَدُوَّ وطْأَةً شَديدةً. والوَطْأَةُ: موضع القَدَم، وهي أَيضاً كالضَّغْطةِ. والوَطْأَةُ: الأَخْذَة الشَّديدةُ. وفي الحديث: اللهم اشْدُدْ وطْأَتَكَ على مُضَرَ أَي خُذْهم أَخْذاً شَديداً، وذلك حين كَذَّبوا النبيَّ، صلى اللّه عليه سلم، فَدَعا علَيهم، فأَخَذَهم اللّهُ بالسِّنِين. ومنه قول الشاعر: ووَطِئْتَنا وَطْأً، على حَنَقٍ، *  وَطْءَ الـمُقَيَّدِ نابِتَ الهَرْمِ وكان حمّادُ بنُ سَلَمة يروي هذا الحديث: اللهم اشْدُدْ وَطْدَتَكَ على مُضَر. والوَطْدُ: الإِثْباتُ والغَمْزُ في الأَرض.
ووَطِئْتُهم وَطْأً ثَقِيلاً. ويقال: ثَبَّتَ اللّهُ وَطْأَتَه. وفي الحديث: زَعَمَتِ المرأَةُ الصالِحةُ، خَوْلةُ بنْتُ حَكِيمٍ، أَنَّ رسولَ اللّهِ، صلى اللّه عليه وسلم، خَرَجَ، وهو مُحْتَضِنٌ أَحَدَ ابْنَي ابْنَتِه، وهو يقول: إِنَّكُمْ لتُبَخِّلُون وتُجَبِّنُونَ، وإِنكم لَمِنْ رَيْحانِ اللّه، وإِنَّ آخِرَ وَطْأَةٍ وطِئَها اللّهُ بِوَجٍّ، أَي تَحْمِلُون على البُخْلِ والجُبْنِ والجَهْلِ، يعني الأَوْلاد، فإِنَّ الأَب يَبْخَل بانْفاق مالِه ليُخَلِّفَه لهم، ويَجْبُنُ عن القِتال ليَعِيشَ لهم فيُرَبِّيَهُمْ، ويَجْهَلُ لأَجْلِهم فيُلاعِبُهمْ. ورَيْحانُ اللّهِ: رِزْقُه وعَطاؤُه. ووَجٌّ: من الطائِف. والوَطْءُ، في الأَصْلِ: الدَّوْ سُ بالقَدَمِ، فسَمَّى به الغَزْوَ والقَتْلَ، لأَن مَن يَطَأُ على الشيءِ بِرجله، فقَدِ اسْتَقْصى في هَلاكه وإِهانَتِه. والمعنى أَنَّ آخِرَ أَخْذةٍ ووقْعة أَوْقَعَها اللّهُ بالكُفَّار كانت بِوَجٍّ، وكانت غَزْوةُ الطائِف آخِرَ غَزَواتِ سيدنا رَسولِ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، فإِنه لم يَغْزُ بعدَها إلا غَزْوةَ تَبُوكَ، ولم يَكن فيها قِتالٌ. قال ابن الأَثير: ووجهُ تَعَلُّقِ هذا القول بما قَبْلَه مِن ذِكر الأَولاد أَنه إِشارةٌ إِلى تَقْلِيل ما بقي من عُمُره، صلى اللّه عليه وسلم، فكنى عنه بذلك. ووَطِئَ المرأَةَ يَطَؤُها: نَكَحَها.
ووَطَّأَ الشيءَ: هَيَّأَه.
الجوهريُّ: وطِئْتُ الشيءَ بِرجْلي وَطْأً، ووَطِئَ الرجُلُ امْرَأَتَه يَطَأُ: فيهما سقَطَتِ الواوُ من يَطَأُ كما سَقَطَتْ من يَسَعُ لتَعَدِّيهما، لأَن فَعِلَ يَفْعَلُ، مـما اعتلَّ فاؤُه، لا يكون إِلا لازماً، فلما جاءا من بين أَخَواتِهما مُتَعَدِّيَيْنِ خُولِفَ بهما نَظائرُهما. وقد تَوَطَّأْتُه بِرجلي، ولا تقل تَوَطَّيْتُه. وفي الحديث: إِنَّ جِبْرِيلَ صلَّى بِيَ العِشاءَ حينَ غَابَ الشَّفَقُ واتَّطَأَ العِشاءُ، وهو افْتَعَلَ من وَطَّأْتُه. يقال: وطَّأْتُ الشيءَ فاتَّطَأَ أَي هَيَّأْتُه فَتَهَيَّأَ. أَراد أَن الظَّلام كَمَلَ. \<ص:198>
وواطَأَ بعضُه بَعْضاً أَي وافَقَ.
قال وفي الفائق: حين غابَ الشَّفَقُ وأْتَطَى العِشاءُ. قال: وهو من قَوْلِ بَني قَيْسٍ لم يَأْتَطِ الجِدَادُ، ومعناه لم يأْتِ حِينُه. وقد ائْتَطَى يأْتَطي كَأْتَلى يَأْتَلي، بمعنى الـمُوافَقةِ والـمُساعَفةِ. قال: وفيه وَجْهٌ آخَر أَنه افْتَعَلَ مِنَ الأَطِيطِ، لأَنّ العَتَمَةَ وَقْتُ حَلْبِ الإِبل، وهي حينئذ تَئِطُّ أي تَحِنُّ إِلى أَوْلادِها، فجعَل الفِعْلَ للعِشاءِ، وهو لها اتِّساعاً. ووَطَأَ الفَرَسَ وَطْأً ووَطَّأَهُ: دَمَّثه. ووَطَّأَ الشيءَ: سَهَّلَه. ولا تقل وَطَّيْتُ. وتقول: وطَّأْتُ لك الأَمْرَ إِذا هَيَّأْتَه. ووَطَّأْتُ لك الفِراشَ ووَطَّأْتُ لك الـمَجْلِس تَوْطِئةً. والوطيءُ من كلِّ شيءٍ: ما سَهُلَ ولان، حتى إِنهم يَقولون رَجُلٌ وَطِيءٌ ودابَّةٌ وَطِيئةٌ بَيِّنة الوَطاءة. وفي الحديث: أَلا أُخْبِرُكم بأَحَبِّكم إِلَيَّ وأَقْرَبِكُمْ مِنِّي مَجالِسَ يومَ القيامةِ أَحاسِنُكم أَخْلاقاً الـمُوَطَّؤُونَ أَكْنافاً الذينَ يَأْلَفُون ويُؤْلَفون. قال ابن الأَثير: هذا مَثَلٌ وحَقيقَتُه من التَّوْطِئةِ، وهي التَّمهيِدُ والتَّذليلُ. وفِراشٌ وطِيءٌ: لا يُؤْذي جَنْبَ النائِم. والأَكْنافُ: الجَوانِبُ. أَراد الذين جوانِبُهم وَطِيئةٌ يَتَمَكَّن فيها مَن يُصاحِبُهم ولا يَتَأَذَّى.وفي حديث النِّساءِ: ولَكُم عَلَيهِنَّ أن لا يُوطِئْنَ فُرُشَكم أَحَداً تَكْرَهونه؛ أَي لا يَأْذَنَّ ِلأَحدٍ من الرِّجال الأَجانِب أَن يَدْخُلَ عليهنَّ، فَيَتَحَدَّث اليهنَّ. وكان ذلك من عادةِ العرب لا يَعُدُّونه رِيبَةً، ولا يَرَوْن به بأْساً، فلـمَّا نزلت آيةُ الحِجاب نُهُوا عن ذلك. وشيءٌ وَطِيءٌ بَيِّنُ الوَطاءة والطِّئَةِ والطَّأَةِ مثل الطِّعَةِ والطَّعَةِ، فالهاءُ عوض من الواو فيهما. وكذلك دابَّةٌ وَطِيئةٌ بَيِّنةُ الوَطاءة والطَّأَةِ، بوزن الطَّعَةِ أَيضاً. قال الكميت: أَغْشَى الـمَكارِهَ، أَحْياناً، ويَحْمِلُنِي  *  منه على طَأَةٍ، والدَّهْرُ ذُو نُوَبِ أَي على حالٍ لَيِّنةٍ. ويروى على طِئَةٍ، وهما بمعنىً.
والوَطِيءُ: السَّهْلُ من الناسِ والدَّوابِّ والأماكِنِ. وقد وَطُؤَ الموضعُ، بالضم، يَوْطُؤُ وطَاءة وَوُطُوءة وطِئةً: صار وَطِيئاً. ووَطَّأْتُه أَنا تَوطِئةً، ولا تقل وَطَّيْته، والاسم الطَّأَة، مهموز مقصور. قال: وأَمـَّا أَهل اللغة، فقالوا وَطِيءٌ بَيِّنُ الطَّأَة والطِّئَةِ.وقال ابن الأَعرابي: دابَّةٌ وَطِيءٌ بَيِّنُ الطَّأَةِ، بالفتح، ونَعُوذُ باللّه من طِئةِ الذليل، ولم يفسره. وقال اللحياني: معناه مِنْ أَن يَطَأَني ويَحْقِرَني، وقال اللحياني: وَطُؤَتِ الدابَّةُ وَطْأً، على مثال فَعْلٍ، ووَطَاءة وطِئةً حسَنةً. ورجل وَطِيءُ الخُلُقِ، على المثل، ورجل مُوَطَّأُ الأَكْنافِ إِذا كان سَهْلاً دَمِثاً كَريماً يَنْزِلُ به الأَضيافُ فيَقْرِيهم. ابن الأَعرابي: الوَطِيئةُ: الحَيْسةُ، والوَطَاءُ والوِطَاءُ: ما انْخَفَضَ من الأَرض بين النّشازِ والإِشْرافِ، والمِيطَاءُ كذلك. قال غَيْلانُ الرَّبَعي يصف حَلْبَةً: أَمْسَوْا، فَقادُوهُنَّ نحوَ المِيطَاءْ، *  بِمائَتَيْنِ بِغلاءِ الغَلاَّءْ وقد وَطَّأَها اللّهُ. ويقال: هذه أَرضٌ مُسْتَوِيةٌ لا رِباءَ فيها ولا وِطَاءَ أَي لا صُعُودَ فيها ولا انْخفاضَ.
\<ص:199>
 وواطَأَه على الأَمر مُواطأَةً: وافَقَه. وتَواطَأْنا عليه وتَوطَّأْنا: تَوافَقْنا. وفلان يُواطِئُ اسمُه اسْمِي. وتَواطَؤُوا عليه: تَوافَقُوا. وقوله تعالى: ليُواطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللّهُ؛ هو من وَاطَأْتُ. ومثلها قوله تعالى: إِنّ ناشِئةَ الليلِ هِيَ أَشَدُّ وِطَاءً، بالمدّ: مُواطأَةً. قال: وهي الـمُواتاةُ أَي مُواتاةُ السمعِ والبصرِ ايَّاه. وقُرئَ أَشَدُّ وَطْأً أَي قِياماً. التهذيب: قرأَ أَبو عمرو وابن عامرٍ وِطَاءً، بكسر الواو وفتح الطاء والمدّ والهمز، من الـمُواطأَةِ والـمُوافقةِ. وقرأَ ابن كثير ونافع وعاصم وحمزة والكسائي: وَطْأً، بفتح الواو ساكنة الطاء مقصورة مهموزة، وقال الفرَّاءُ: معنى هي أشدُّ وَطْأً، يقول: هي أَثْبَتُ قِياماً. قال وقال بعضهم: أَشَدُّ وَطْأً أَي أَشَدُّ على المُصَلِّي من صلاةِ النهار، لأَنَّ الليلَ للنوم، فقال هي، وإِن كانت أَشَدَّ وَطْأً، فهي أَقْوَمُ قِيلاً. وقرأَ بعضُهم: هي أَشَدُّ وِطَاءً، على فِعالٍ، يريد أَشَدُّ عِلاجاً ومُواطَأَةً. واختار أَبو حاتم: أَشَدُّ وِطاءً، بكسر الواو والمدّ. وحكى المنذري: أَنَّ أَبا الهيثم اختار هذه القراءة وقال: معناه أَنَّ سَمْعَه يُواطِئُ قَلْبَه وبَصَرَه، ولِسانُه يُواطِئُ قَلْبَه وِطاءً. يقال واطَأَني فلان على الأَمرِ إِذا وافَقَكَ عليه لا يشتغل القلبُ بغير ما اشْتَغَلَ به السمع، هذا واطَأَ ذاكَ وذاكَ واطَأَ هذا؛ يريد: قِيامَ الليلِ والقراءة فيه. وقال الزجاج: هي أَشدُّ وِطاءً لقلة السمع. ومنْ قَرأً وَطْأً فمعناه هي أَبْلغُ في القِيام وأَبْيَنُ في القول. وفي حديثِ ليلةِ القَدْرِ: أَرَى رُؤْياكم قد تَواطَتْ في العَشْرِ الأَواخِر. قال ابن الأَثير: هكذا روي بترك الهمز، وهو من الـمُواطأَةِ، وحقيقتُه كأَنّ كُلاً منهما وَطِئَ ما وَطِئَه الآخَرُ. وتَوَطَّأْتُهُ بقَدَمِي مثل وَطِئْتُه. وهذا مَوْطِئُ قَدَمِك. وفي حديث عبداللّه، رضي اللّه عنه: لا نَتَوَضَّأُ من مَوْطَإٍ أَي ما يُوطَأُ من الأَذَى في الطريق، أَراد لا نُعِيدُ الوُضوءَ منه، لا أَنهم كانوا لا يَغْسِلُونه. والوِطاءُ: خلافُ الغِطاء.
والوَطِيئَةُ: تَمْرٌ يُخْرَجُ نَواه ويُعْجَنُ بلَبَنٍ.
والوَطِيئَةُ: الأَقِطُ بالسُّكَّرِ. وفي الصحاح: الوَطِيئَةُ: ضَرْب من الطَّعام. التهذيب: والوَطِيئةُ: طعام للعرب يُتَّخَذُ من التمر. وقال شمر قال أَبو أَسْلَمَ: الوَطِيئةُ: التمر، وهو أَن يُجْعَلَ في بُرْمةٍ ويُصَبَّ عليه الماءُ والسَّمْنُ، إِن كان، ولا يُخْلَطُ به أَقِطٌ، ثم يُشْرَبُ كما تُشْرَبُ الحَسِيَّةُ. وقال ابن شميل: الوَطِيئةُ مثل الحَيْسِ: تَمرٌ وأَقِطٌ يُعْجنانِ بالسمن. المفضل: الوَطِيءُ والوَطيئةُ: (يتبع...)
(تابع... 1): وطأ: وَطِئَ الشيءَ يَطَؤُهُ وَطْأً: داسَه. قال سيبويه: أَمـّا وَطِئَ... ... العَصِيدةُ الناعِمةُ، فإِذا ثَخُنَتْ، فهي النَّفِيتةُ، فإِذا زادت قليلاً، فهي النَّفِيثةُ بالثاءِ(1)
(1 قوله «النفيثة بالثاء» كذا في النسخ وشرح القاموس بلا ضبط.) ، فإِذا زادت، فهي اللَّفِيتةُ، فإِذا تَعَلَّكَتْ، فهي العَصِيدةُ. وفي حديث عبداللّه بن بُسْرٍ، رضي اللّه عنه: أَتَيْناهُ بوَطِيئةٍ، هي طَعامٌ يُتَّخَذُ مِن التَّمْرِ كالحَيْسِ. ويروى بالباءِ الموحدة، وقيل هو تصحيف. والوَطِيئة، على فَعِيلةٍ: شيءٌ كالغِرارة. غيره: الوَطِيئةُ: الغِرارةُ يكون فيها القَدِيدُ والكَعْكُ وغيرُه. وفي الحديث: فأَخْرَجَ إِلينا ثلاثَ أُكَلٍ من وَطِيئةٍ؛ أَي ثلاثَ قُرَصٍ من غِرارةٍ. وفي حديث عَمَّار أَنّ رجلاً وَشَى به إِلى عُمَرَ، فقال: اللهم إِن كان كَذَبَ، فاجعلْهُ مُوَطَّأَ العَقِب \<ص:200>
أَي كثير الأَتْباعِ، دَعا عليه بأَن يكون سُلطاناً، ومُقَدَّماً، أَو ذَا مالٍ، فيَتْبَعُه الناسُ ويمشون وَراءَه.ووَاطأَ الشاعرُ في الشِّعر وأَوْطَأَ فيه وأَوطَأَه إِذا اتَّفقت له قافِيتانِ على كلمة واحدة معناهما واحد، فإِن اتَّفَق اللفظُ واخْتَلف المَعنى، فليس بإِيطاءٍ. وقيل: واطَأَ في الشِّعْر وأَوْطَأَ فيه وأَوْطَأَه إِذا لم يُخالِفْ بين القافِيتين لفظاً ولا معنى، فإِن كان الاتفاقُ باللفظ والاختلافُ بالمعنى، فليس بِإِيطاءٍ. وقال الأَخفش: الإِيطَاءُ رَدُّ كلمة قد قَفَّيْتَ بها مرة نحو قافيةٍ على رجُلِ وأُخرى على رجُلِ في قصيدة، فهذا عَيْبٌ عند العرب لا يختلفون فيه، وقد يقولونه مع ذلك. قال النابغة: أوْ أَضَعَ البيتَ في سَوْداءَ مُظْلِمةٍ، *  تُقَيِّدُ العَيْرَ، لا يَسْري بها السَّارِي ثم قال:
لا يَخْفِضُ الرِّزَّ عن أَرْضٍ أَلمَّ بها، *  ولا يَضِلُّ على مِصْباحِه السَّارِي قال ابن جني: ووجْهُ اسْتِقْباحِ العرب الإِيطَاءَ أَنه دالٌّ عندهم على قِلّة مادّة الشاعر ونزَارة ما عنده، حتى يُضْطَرّ إِلى إِعادةِ القافيةِ الواحدة في القصيدة بلفظها ومعناها، فيَجْري هذا عندهم، لِما ذكرناه، مَجْرَى العِيِّ والحَصَرِ. وأَصله: أَن يَطَأَ الإِنسان في طَريقه على أَثَرِ وَطْءٍ قبله، فيُعِيد الوَطْءَ على ذلِك الموضع، وكذلك إِعادةُ القافيةِ هِيَ مِن هذا. وقد أَوطَأَ ووَطَّأَ وأَطَّأَ فأَطَّأَ، على بدل الهمزة من الواو كَوناةٍ وأَناةٍ وآطَأَ، على إِبدال الأَلف من الواو كَياجَلُ في يَوْجَلُ، وغيرُ ذلك لا نظر فيه. قال أَبو عمرو بن العلاء: الإِيطاءُ ليس بعَيْبٍ في الشِّعر عند العرب، وهو إِعادة القافيةِ مَرَّتين. قال الليث: أُخِذ من الـمُواطَأَةِ وهي الـمُوافَقةُ على شيءٍ واحد. وروي عن ابن سَلام الجُمَحِيِّ أَنه قال: إِذا كثُر الإِيطاءُ في قصيدة مَرَّاتِ، فهوعَيْبٌ عندهم. أَبو زيد: إِيتَطَأَ الشَّهْرُ، وذلك قبل النِّصف بيوم وبعده بيوم، بوزن إِيتَطَعَ.

##### Türkçe

**وَطِئَ** şeyi **يَطَؤُهُ** **وَطْأً**: ona bastı. Sîbeveyh dedi: Amma **وَطِئَ يَطَأُ** ise **وَرِمَ يَرِمُ** gibidir; fakat onlar **يَفْعَلُ**’ı fetha ile yaptılar; aslı kesradır; nitekim **قرَأَ يَقْرَأُ** dedikleri gibi. Bazıları: **طَهْ ما أَنْزَلْنا عليكَ القُرآن لِتَشْقَى** diye okudu; **الهاء**’yı sükûn ile. Ve dediler: muradı: **طَإِ الأَرضَ بِقَدَمَيْكَ**.

\<ص:196>
İkisi birlikte; çünkü Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, namazında iki ayağından birini kaldırırdı. İbn Cinnî dedi: Bu durumda **الهاء**, **طَأْ**’ın hemzesinden bedeldir. **تَوَطَّأَهُ** ve **وَطَّأَهُ**, **وَطِئَه** gibidir. Dedi: **تَوَطَّيْتُه** deme. Ebû Hanîfe inşâd etti:

يَأْكُلُ مِنْ خَضْبٍ سَيالٍ وسَلَمْ،  *  وجِلَّةٍ لَـمَّا تُوَطِّئْها قَدَمْ

Yani: ona basarsın (**تَطَأْها**). Ve **أَوْطَأَه** başkasını; ve **أَوْطَأَه فَرَسَه**: onu, onun üzerine bindirdi; o da onu bastı (**وَطِئَه**). Ben falanı binitime bindirdim (**أَوْطَأْتُ فلاناً دابَّتي**) ta ki onu bastı (**وَطِئَتْه**). Hadiste: deve çobanları ile koyun çobanları onun yanında övündüler de deve çobanları onları galebe ile **أَوْطَأَهم**; yani onları yendiler ve delille kahrettiler. Aslı şudur: güreştiğin yahut savaştığın kimseyi yere serersen yahut sabitlersen, onu basmış olursun (**وَطِئْتَه**) ve onu başkasına bastırmış olursun (**أَوْطَأْتَه غَيْرَك**). Mana: onları zorla ve galebe ile bastırılanlar kıldı (**يُوطَؤُونَ**). Ali’nin, Allah ondan razı olsun, Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sonra muhacir olarak çıktığında hadisi: “Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, izlerini takip etmeye başladım; onun haberini bastım (**فَأَطَأُ ذِكْرَه**) ta ki **العَرْج**’a vardım.” Muradı: çıkışımın başından **العَرْج**’a ulaşıncaya kadar haberini örtüyordum; o, Mekke ile Medine arasında bir yerdir. Örtmeyi ve yanıltmayı, bastırma (**الوَطْءِ**) ile kinaye etti; ki o, gizlemede ve örtmede daha beliğdir.

Ve **اسْتَوْطَأَ الـمَرْكَبَ**: yani onu **وَطِيئاً** buldu.

**الوَطْءُ** ayakla ve ayaklarla (dört ayakla). Denir: **وَطَّأْتُه بقَدَمِي**; eğer onunla çokluğu murad edersen. “Falanın oğullarını yol basar (**يَطَؤُهم الطريقُ**)” yani yol ehli; Sîbeveyh bunu nakletti.

İbn Cinnî dedi: onda genişlikten olan, basılması sahih olmayan şey hakkında, basılması sahih olanla haber vermendir; bu kıyasa göre deriz: “Falan oğulları için basan yolda (**الطريقِ الواطِئِ**) aldık”; “yol ile basılmış (**مَوْطُوئِين**) bir kavme uğradık”; “Ey yol, bizi falan oğullarına bastır (**طَأْ بنا**)” yani bizi onlara ulaştır. Dedi: benzetmenin yönü, yol hakkında, onun yolcuları hakkında haber verdiğin şeyle haber vermendir; onu onlara benzettin; çünkü o, onlara ulaştırandır; sanki o, onlardır. Amma te’kîd ise şundandır: onun onları basmasıyla haber verdiğinde, yolcularının onları basmasından daha beliğ olur. Çünkü yol, yerleşik ve mülazımdır; fiilleri de onunla yerleşik ve onun sabitliğiyle sabittir. Yol ehli böyle değildir; çünkü onlar onda bazen bulunur bazen ondan kaybolur; fiilleri de bir vakit hazır, başka bir vakit gaiptir; nerede bu, fiilleri sabit ve sürekli olana nispetle. Bu söz, maksadı övgü ve sena olduğundan, iki lafzın daha kuvvetlisini seçtiler; çünkü iki mananın daha kuvvetlisini ifade eder.

Leys: **الـمَوْطِئُ**: yer; ve her şey ki fiil ondan **فَعِلَ يَفْعَلُ** üzere olur, onun **المَفْعَلُ**’ı göz (ayn) fethalıdır; ancak **وَطِئَ يَطَأُ وَطْأً** binası üzere olan **الواو**’lu köklerden olan müstesna. **يَطَأُ**’dan **الواو** gitti; sabit olmadı; nitekim **وَجِل يَوْجَلُ**’de sabit olduğu gibi; çünkü **وَطِئَ يَطَأُ** **وَرِمَ يَرِمُ** gibi **فَعِلَ يَفْعِلُ** vehmi üzerine bina edildi; ancak bu sınırda **يَفْعَلُ**’da **اللام** yerinde bulunan harf, eğer altı boğaz harfinden ise, bunun çoğu Araplarda fethalıdır; ondan, **وَرِمَ يَرِمُ** gibi, kuruluş aslında bırakılan da vardır. Amma **وَسِعَ يَسَعُ** ise o illet sebebiyle fethalandı.

Hadisteki **الواطِئةُ**: onlar **السابِلَةُ**’dir; yolu basmaları (**وَطْئِهم الطريقَ**) sebebiyle böyle adlandırıldılar.

Tehzîb: **الوَطَأَةُ**: insanlardan yol evlatlarıdır (**أَبْنَاءُ السَّبِيلِ**); yere basmaları (**يَطَؤُون الأَرض**) sebebiyle **وطَأَةً** diye adlandırıldılar. Hadiste: o, hurma tahmincilerine dedi ki: “**النائِبة** ve **الواطِئةِ** hususunda mal sahipleri için ihtiyatlı olun.” **الواطِئةُ**: gelip geçenler ve **السَّابِلةُ**. Diyor ki: onlara tahminde destekli olun; başlarına gelen ve onlara inen misafirler sebebiyle. Denildi: **الواطِئَةُ**, hurmadan düşen döküntüdür; ayaklarla basılır (**تُوطَأُ**); o, **فاعِلةٌ** olup **مَفْعُولةٍ** manasındadır. Denildi: o, **الوَطايا**’dandır; **وَطِيئةِ**’nin cemidir; ve **العَرِيَّة**’nin yürüdüğü gibi yürür; böyle adlandırıldı; çünkü sahibi onu ehli için bastırdı (**وطَّأَها**) yani onu kolaylaştırdı ve döşedi; bu yüzden tahmine girmez. Ondan kader hadisi: “**وآثارٍ مَوْطُوءة**” yani kaderin daha önce geçirdiği hayır yahut şer ile üzerinde yürünmüş.

Ve **أَوطَأَه العَشْوةَ** ve **عَشْوةً**: onu hidayetsiz olarak bindirdi. Denir: “Seni **عَشْوةً** bindiren kim?” Ve “Ona şeyi **أَوطَأْتُه** de o da onu bastı (**فَوَطِئَه**).” Ve “Düşmanı atlarla bastık (**وَطِئْنا العَدُوَّ بالخَيل**)”: onları çiğnedik. Ve “Düşmanı şiddetli bir basışla bastık (**وَطِئْنا العَدُوَّ وطْأَةً شَديدةً**).”

**الوَطْأَةُ**: ayak yeri; o, ayrıca sıkma gibidir (**كالضَّغْطةِ**). Ve **الوَطْأَةُ**: şiddetli yakalayış. Hadiste: “Allah’ım, **مُضَر** üzerine basışını şiddetlendir (**اشْدُدْ وطْأَتَكَ**)” yani onları şiddetli bir yakalayışla yakala; bu, Peygamber’i, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, yalanladıkları vakit idi; onlara beddua etti de Allah onları kıtlık yıllarıyla yakaladı. Ondan şairin sözü:

ووَطِئْتَنا وَطْأً، على حَنَقٍ، *  وَطْءَ الـمُقَيَّدِ نابِتَ الهَرْمِ

Ve Hammâd b. Seleme bu hadisi şöyle rivayet ederdi: “Allah’ım, **مُضَر** üzerine **وَطْدَتَكَ**’yı şiddetlendir.” **الوَطْدُ**: sabitleme ve yere bastırıp sıkıştırmadır (**الغَمْزُ في الأَرض**).

Onları ağır bir basışla bastım (**وَطِئْتُهم وَطْأً ثَقِيلاً**). Denir: “Allah onun basışını sabit kılsın (**ثَبَّتَ اللّهُ وَطْأَتَه**).” Hadiste: saliha kadın, Havle bint Hakîm, Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, çıktığını; kızının iki oğlundan birini kucaklamış olduğunu; ve şöyle dediğini iddia etti: “Siz gerçekten cimrileştiriyorsunuz ve korkaklaştırıyorsunuz; siz gerçekten Allah’ın reyhanındansınız; ve Allah’ın **بِوَجٍّ**’de bastığı son basış (**آخِرَ وَطْأَةٍ وطِئَها اللّهُ بِوَجٍّ**)…” yani (çocuklar) cimriliğe, korkaklığa ve cehalete sevk ediyorsunuz; çünkü baba, malını harcamaktan cimrilik eder ki onu onlara bıraksın; ve onlar için yaşayıp onları yetiştirmek üzere savaştan korkar; ve onlar için cahillik eder de onlarla oynar. **رَيْحانُ اللّهِ**: rızkı ve ihsanı. **وَجٌّ**: Tâif’tendir. **الوَطْءُ**, asılda: ayakla çiğnemedir; onunla gazveyi ve öldürmeyi adlandırdı; çünkü bir şeyin üzerine ayağıyla basan kimse, onun helâkinde ve aşağılamasında son noktaya varmıştır. Mana: Allah’ın kâfirlere yaptığı son yakalayış ve darbe **بِوَجٍّ**’de idi; ve Tâif gazvesi, efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, gazvelerinin sonuncusuydu; çünkü ondan sonra ancak Tebûk gazvesine çıktı; onda da savaş olmadı. İbnü’l-Esîr dedi: Bu sözün, önceki çocukların zikriyle bağlantısının yönü, onun, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ömründen kalan kısmın azlığına işaret olmasıdır; bununla kinaye etti.

**وَطِئَ** kadını **يَطَؤُها**: onunla cinsel ilişkiye girdi.

**وَطَّأَ** şeyi: onu hazırladı.

Cevherî: “Şeyi ayağımla bastım (**وطِئْتُ الشيءَ بِرجْلي وَطْأً**)”; ve “adam karısını bastı (**وَطِئَ الرجُلُ امْرَأَتَه يَطَأُ**)”: ikisinde de **يَطَأُ**’dan **الواو** düştü; nitekim **يَسَعُ**’dan düştüğü gibi; ikisinin müteaddî oluşu sebebiyle; çünkü fâ’sı illetli olan **فَعِلَ يَفْعَلُ** ancak lâzım olur; ikisi, kardeşleri arasından müteaddî olarak gelince, benzerlerine muhalefet edildi. Ve “Onu ayağımla çiğnedim (**تَوَطَّأْتُه بِرجلي**)”; **تَوَطَّيْتُه** deme. Hadiste: “Cebrâil bana yatsıyı, şafak kaybolduğunda ve yatsı **اتَّطَأَ** olduğunda kıldırdı”; o, **وَطَّأْتُه**’dan **افْتَعَلَ**’dır. Denir: “Şeyi hazırladım (**وطَّأْتُ الشيءَ**) da o da hazır oldu (**فاتَّطَأَ**)”; yani onu hazırladım da o da hazırlandı. Muradı: karanlık tamamlandı.

\<ص:198>
Ve **واطَأَ** bir kısmı bir kısmına: yani uygun düştü (**وافَقَ**).

Dedi; ve **الفائق**’te: “Şafak kaybolduğunda ve yatsı **أْتَطَى** olduğunda.” Dedi: o, Kays oğullarının sözü olan “**لم يَأْتَطِ الجِدَادُ**”dandır; manası: vakti gelmedi. Ve **ائْتَطَى** **يأْتَطي** tıpkı **أَتَلى يَأْتَلي** gibi, uygunluk (**الـمُوافَقة**) ve yardımlaşma (**الـمُساعَفة**) manasındadır. Dedi: onda başka bir vecih daha vardır: o, **الأَطِيطِ**’ten **افْتَعَلَ**’dır; çünkü **العَتَمَةَ** develerin sağım vaktidir; o sırada onlar **تَئِطُّ** ederler, yani yavrularına inlerler; fiili yatsıya kıldı; bu, genişlik yoluyla onundur.

Ve “atı yumuşattı (**وَطَأَ الفَرَسَ وَطْأً**) ve **وَطَّأَهُ**”: onu yumuşattı (**دَمَّثه**). Ve “şeyi **وَطَّأَ**”: onu kolaylaştırdı. **وَطَّيْتُ** deme. Ve dersin: “İşi senin için hazırladım (**وطَّأْتُ لك الأَمْرَ**)” eğer onu hazırladıysan. Ve “Senin için döşeği hazırladım (**وَطَّأْتُ لك الفِراشَ**)” ve “Senin için meclisi hazırladım (**وَطَّأْتُ لك الـمَجْلِس تَوْطِئةً**).” Ve her şeyden **الوطيءُ**: kolay ve yumuşak olan; hatta “**رَجُلٌ وَطِيءٌ**” ve “**دابَّةٌ وَطِيئةٌ**” derler; apaçık **الوَطاءة** sahibi. Hadiste: “Size, kıyamet günü bana en sevgili ve bana meclisçe en yakın olanlarınızı haber vereyim mi? Ahlâkça en güzel olanlar; **الـمُوَطَّؤُونَ أَكْنافاً**; ülfet eden ve kendileriyle ülfet edilenler.” İbnü’l-Esîr dedi: Bu bir meseldir; hakikati **التَّوْطِئة**’dendir; o da döşeme ve kolaylaştırmadır.

**فِراشٌ وطِيءٌ**: uyuyanın yanını incitmez. **الأَكْنافُ**: yanlar. Muradı: yanları **وَطِيئةٌ** olanlar; onlarda onlara arkadaşlık eden yerleşir ve eziyet görmez. Kadınlar hadisi: “Sizin onlar üzerindeki hakkınız, **فُرُشَكم**’a hoşlanmadığınız hiç kimseyi bastırmamalarıdır (**أن لا يُوطِئْنَ فُرُشَكم أَحَداً**)”; yani yabancı erkeklerden hiç kimseye, onların yanına girmesine izin vermemeleri; onlarla konuşur. Bu, Arapların âdetindendi; onu şüphe saymazlar ve onda beis görmezlerdi; hicab âyeti inince bundan men edildiler.

Ve “apaçık **الوَطاءة** ve **الطِّئَةِ** ve **الطَّأَةِ** sahibi **شيءٌ وَطِيءٌ**”; tıpkı **الطِّعَةِ** ve **الطَّعَةِ** gibi; iki yerde de **الهاء** **الواو**’dan ivazdır. Aynı şekilde “apaçık **الوَطاءة** ve **الطَّأَةِ** sahibi **دابَّةٌ وَطِيئةٌ**”; yine **الطَّعَةِ** vezninde. Kümeyt dedi:

أَغْشَى الـمَكارِهَ، أَحْياناً، ويَحْمِلُنِي  *  منه على طَأَةٍ، والدَّهْرُ ذُو نُوَبِ

Yani yumuşak bir hâl üzere. “**طِئَةٍ** üzere” diye de rivayet edilir; ikisi de aynı manadadır.

**الوَطِيءُ**: insanlardan, bineklerden ve mekânlardan kolay olan. Yer, damme ile, **وَطُؤَ** **يَوْطُؤُ** **وطَاءة** ve **وُطُوءة** ve **طِئةً**: **وَطِيئاً** oldu.

Ben onu hazırladım (**وَطَّأْتُه أَنا تَوطِئةً**); **وَطَّيْته** deme. İsim **الطَّأَة**’dir; hemzeli, maksûr. Dedi: Amma dil ehli, “apaçık **الطَّأَة** ve **الطِّئَةِ** sahibi **وَطِيءٌ**” dediler. İbnü’l-A‘râbî dedi: “apaçık **الطَّأَةِ** sahibi **دابَّةٌ وَطِيءٌ**”, fetha ile; ve “zelilin **طِئةِ**’sinden Allah’a sığınırız”; onu açıklamadı. Lihyânî dedi: manası, “bana basması (**يَطَأَني**) ve beni hor görmesi (**يَحْقِرَني**)”ndandır. Lihyânî dedi: “Binek **وَطُؤَتِ** **وَطْأً**; **فَعْلٍ** misali üzere; ve güzel **وَطَاءة** ve **طِئةً**.” Ve “huyca yumuşak adam (**رجل وَطِيءُ الخُلُقِ**)” misal üzere. Ve “yanları hazırlanmış adam (**رجل مُوَطَّأُ الأَكْنافِ**)”: eğer kolay, yumuşak, kerim ise; misafirler ona iner de onlara ikram eder. İbnü’l-A‘râbî: **الوَطِيئةُ**: **الحَيْسةُ**; ve **الوَطَاءُ** ile **الوِطَاءُ**: yerin, yükseltiler ve çıkıntılar arasında alçalan kısmı; **المِيطَاءُ** da böyledir. Geylân er-Rab‘î, bir sağım topluluğunu vasfederken dedi:

أَمْسَوْا، فَقادُوهُنَّ نحوَ المِيطَاءْ، *  بِمائَتَيْنِ بِغلاءِ الغَلاَّءْ

Ve Allah onu düzledi (**وَطَّأَها**). Denir: “Bu, düz bir arazidir; onda ne **رِباءَ** vardır ne **وِطَاءَ**”; yani onda ne yükseliş vardır ne alçalış.

\<ص:199>
Ve “iş üzerinde onunla uyuştu (**واطَأَه على الأَمر مُواطأَةً**)”: ona muvafakat etti. Ve “onun üzerinde anlaştık (**تَواطَأْنا عليه**)” ve “**تَوطَّأْنا**”: uyuştuk. Ve “Falanın adı benim adıma uygun düşer (**يُواطِئُ اسمُه اسْمِي**).” Ve “Onun üzerinde anlaştılar (**تَواطَؤُوا عليه**)”: uyuştular. Yüce Allah’ın sözü: **ليُواطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللّهُ**; o, **وَاطَأْتُ**’dandır. Onun benzeri Yüce Allah’ın sözü: **إِنّ ناشِئةَ الليلِ هِيَ أَشَدُّ وِطَاءً**; med ile: muvafakat (**مُواطأَةً**). Dedi: o, **الـمُواتاةُ**’dır; yani işitmenin ve görmenin ona muvafakati. “**أَشَدُّ وَطْأً**” diye de okundu; yani kıyamca. Tehzîb: Ebû Amr ve İbn Âmir **وِطَاءً** okudu; **الواو** kesra, **الطاء** fetha, med ve hemze ile; **الـمُواطأَة** ve **الـمُوافقة**’dandır. İbn Kesîr, Nâfi‘, Âsım, Hamza ve Kisâî: **وَطْأً** okudu; **الواو** fetha, **الطاء** sükûn, maksûr, hemzeli. Ferrâ dedi: “**هي أشدُّ وَطْأً**” manası: “o, kıyamca daha sabittir (**أَثْبَتُ قِياماً**).” Dedi; bazıları dedi ki: “**أَشَدُّ وَطْأً**” yani gündüz namazından namaz kılan üzerine daha şiddetlidir; çünkü gece uyku içindir; dedi ki: o, her ne kadar daha şiddetli **وَطْأً** ise de, sözce daha doğru (**أَقْوَمُ قِيلاً**). Bazıları: “**هي أَشَدُّ وِطَاءً**” diye okudu; **فِعالٍ** üzere; muradı: daha şiddetli tedavi ve muvafakattir. Ebû Hâtim seçti: **أَشَدُّ وِطاءً**; **الواو** kesra ve med ile. Münzirî nakletti: Ebû Heysem bu kıraati seçti ve dedi: manası, işitmesinin kalbine ve görmesine muvafakat etmesidir; ve dilinin kalbine **وِطاءً** muvafakat etmesidir. Denir: “Falan bana iş üzerinde muvafakat etti (**واطَأَني فلان على الأَمرِ**)” yani seninle onun üzerinde uyuştu; kalp, işitmenin meşgul olduğu şeyden başkasıyla meşgul olmaz; bu, ona muvafakat etti; o da buna muvafakat etti; muradı: gece kıyamı ve ondaki okumadır. Zeccâc dedi: “**هي أَشدُّ وِطاءً**” işitmenin azlığı sebebiyledir. **وَطْأً** okuyan kimseye göre manası: kıyamda daha beliğ ve sözde daha açık olmasıdır. Kadir gecesi hadisi: “Rüyalarınızın son on günde uyuştuğunu (**تَواطَتْ**) görüyorum.” İbnü’l-Esîr dedi: Böyle, hemzeyi terk ile rivayet edildi; o, **الـمُواطأَة**’dendir; hakikati: sanki her biri, ötekinin bastığı şeyi bastı (**وَطِئَ**).

Onu ayağımla çiğnedim (**تَوَطَّأْتُهُ بقَدَمِي**) tıpkı “onu bastım (**وَطِئْتُه**)” gibi. Bu, senin ayağının yeri (**مَوْطِئُ قَدَمِك**). Abdullah’ın, Allah ondan razı olsun, hadisi: “Yolda basılan eziyetten dolayı abdest almayız (**لا نَتَوَضَّأُ من مَوْطَإٍ**)”; muradı: ondan dolayı abdesti iade etmeyiz; yoksa onu yıkamazlardı demek değildir.

**الوِطاءُ**: örtünün zıddıdır (**خلافُ الغِطاء**).

**الوَطِيئَةُ**: çekirdeği çıkarılan hurma; sütle yoğrulur.

**الوَطِيئَةُ**: şekerli kurut (**الأَقِطُ بالسُّكَّرِ**). **الصحاح**’ta: **الوَطِيئَةُ**: bir tür yiyecek. Tehzîb: **الوَطِيئةُ**: Araplar için hurmadan yapılan bir yiyecek. Şemr dedi: Ebû Eslem dedi: **الوَطِيئةُ**: hurmadır; bir tencereye konur; üzerine su ve varsa sade yağ dökülür; ona kurut karıştırılmaz; sonra **الحَسِيَّةُ** içilir gibi içilir. İbn Şümeyl dedi: **الوَطِيئةُ** **الحَيْس** gibidir: hurma ve kurut, sade yağ ile yoğrulur. Müfaddal: **الوَطِيءُ** ve **الوَطيئةُ**:

(يتبع...)
(تابع... 1): **وطأ**: **وَطِئَ** şeyi **يَطَؤُهُ** **وَطْأً**: ona bastı. Sîbeveyh dedi: Amma **وَطِئَ**... ...
Yumuşak **العَصِيدةُ**; kalınlaşınca **النَّفِيتةُ** olur; biraz daha artınca **النَّفِيثةُ** olur, **الثاء** ile; (1) daha artınca **اللَّفِيتةُ** olur; sakız gibi uzayıp yapışınca **العَصِيدةُ** olur. Abdullah b. Büsr’ün, Allah ondan razı olsun, hadisi: bize bir **وَطِيئةٍ** getirdik; o, **الحَيْس** gibi hurmadan yapılan bir yemektir. **الباء**’nın tekli (noktalı)siyle de rivayet edilir; denildi ki o, tashîftir. **الوَطِيئة** **فَعِيلةٍ** üzere: **الغِرارة** gibi bir şeydir. Başkası: **الوَطِيئةُ**: içinde kurutulmuş et (**القَدِيدُ**) ve çörek (**الكَعْكُ**) ve başkası bulunan **الغِرارة**’dır. Hadiste: “Bize **وَطِيئةٍ**’den üç lokma çıkardı”; yani bir **غِرارة**’dan üç ekmek parçası. Ammâr hadisi: bir adam onu Ömer’e gammazladı; o da dedi: “Allah’ım, eğer yalan söylediyse, onu **مُوَطَّأَ العَقِب** kıl”; yani çok tâbii olan; ona, sultan olmasını ve öne geçirilmiş olmasını yahut mal sahibi olmasını beddua etti; böylece insanlar ona tâbi olur ve arkasından yürür. Şair, şiirde **وَاطأَ** etti ve **أَوْطَأَ** etti ve onu **أَوطَأَه**: eğer iki kafiye, manaları bir olan tek bir kelime üzerinde birleşirse; eğer lafız birleşir de mana ayrılırsa, bu **إِيطاءٍ** değildir. Denildi: şiirde **واطَأَ** ve **أَوْطَأَ** ve onu **أَوْطَأَه**: eğer iki kafiye arasında ne lafız ne mana bakımından muhalefet yapmazsa; eğer ittifak lafızla olup ihtilaf mana ile olursa, **بِإِيطاءٍ** değildir. Ahfeş dedi: **الإِيطَاءُ**, bir kere kafiye yaptığın kelimeyi geri getirmendir; mesela bir kafiyede **رجُلِ** üzerine, diğerinde **رجُلِ** üzerine, bir kasidede; bu, Araplar yanında ayıptır; onda ihtilaf etmezler; bununla beraber yine de söylerler. Nâbiga dedi:

أوْ أَضَعَ البيتَ في سَوْداءَ مُظْلِمةٍ، *  تُقَيِّدُ العَيْرَ، لا يَسْري بها السَّارِي

Sonra dedi:

لا يَخْفِضُ الرِّزَّ عن أَرْضٍ أَلمَّ بها، *  ولا يَضِلُّ على مِصْباحِه السَّارِي

İbn Cinnî dedi: Arapların **الإِيطَاءَ**’ı çirkin görmesinin yönü, onun, şairin maddesinin azlığına ve elindekinin kıtlığına delalet etmesidir; ta ki kasidede aynı kafiyeyi lafzı ve manasıyla iade etmeye mecbur kalır; bu, onların yanında, zikrettiğimiz sebeple, dilsizlik ve tıkanıklık mecrasına akar. Aslı: insanın yolunda, kendinden önceki bir basışın izi üzerine basmasıdır; böylece o yere basışı iade eder; kafiye iadesi de bunun cinsindendir. Ve **أَوطَأَ** ve **وَطَّأَ** ve **أَطَّأَ** yaptı da **فَأَطَّأَ**; hemzenin **الواو**’dan bedel olması üzere; **كَوناةٍ** ve **أَناةٍ** gibi; ve **آطَأَ**, elifi **الواو**’dan ibdal üzere; **يَاجَلُ**’de **يَوْجَلُ** gibi; ve bunun dışında, onda bakış yoktur. Ebû Amr b. el-Alâ dedi: **الإِيطاءُ** Araplar yanında şiirde ayıp değildir; o, kafiyeyi iki kere iade etmektir. Leys dedi: o, **الـمُواطَأَة**’den alınmıştır; o da tek bir şey üzerinde muvafakattir. İbn Selâm el-Cumahî’den rivayet edildi: o dedi ki: bir kasidede **الإِيطاءُ** defalarca çoğalırsa, o, onların yanında ayıptır. Ebû Zeyd: **إِيتَطَأَ الشَّهْرُ**; bu, yarımdan bir gün önce ve ondan bir gün sonradır; **إِيتَطَعَ** vezninde.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ط أ * * وَطِئَ * الأرض ونحوها يطأ و * وَطُؤ * الموضع صار * وَطيئاً * وبابه ظرُف و * وَطَّأَهُ تَوْطِئَةً * و * الوَطْأَةُ * كالضربة موضع القدم وهي أيضا كالضغطة وفي الحديث ﴿اللهم اشدُد وطأَتك على مُضَر﴾ و * الوِطَاءُ * بالكسر ضد الغِطاءُ و * الوَطِيئَةُ * على فعيلة شيء كالغرارة وفي الحديث ﴿أَخَرَج ثلاث أُكل من وطِيئَةٍ﴾ أي ثلاث قُرَصٍ من غِرارة و * وَاطَأَهُ * على الأمر * مُوَإاطَإأًَ * وافقه و * تَوَاطَئُوا * عليه توافقوا وقوله تعالى ﴿أشدُّ وِطَاءً﴾ بالمد أي مُواطَأَةً وهي مُواتاةُ السمع والبصر إيَّاه وقُرئ ﴿أَشَدُّ وَطْئاً﴾ أي قِياما {

##### Türkçe

* و ط أ * **وَطِئَ** yeri ve benzerini çiğnedi; çiğner. Ve **وَطُؤ** yer (mekân) oldu; **وَطيئاً** oldu; ve onun bâbı **ظرُف**’tur. Ve onu **وَطَّأَهُ تَوْطِئَةً** (yaptı). Ve **الوَطْأَةُ** darbe gibi: ayak yeri; o ayrıca baskı gibi (dir). Ve hadiste: ﴿Allah’ım, **وطأَتك**’i **مُضَر** üzerine şiddetlendir.﴾ Ve **الوِطَاءُ** kesre ile **الغِطاءُ**’nun zıddıdır. Ve **الوَطِيئَةُ** فعيلة vezni üzere, torba gibi bir şeydir. Ve hadiste: ﴿**وطِيئَةٍ**’den üç **أُكل** çıkardı﴾ yani bir torbadan üç çörek. Ve **وَاطَأَهُ** iş üzerinde **مُوَإاطَإأًَ**: ona muvafakat etti. Ve **تَوَاطَئُوا** onun üzerinde: uyuştular. Ve O’nun sözü, yüce: ﴿**أشدُّ وِطَاءً**﴾ med ile; yani **مُواطَأَةً**; ve o, işitme ve görmenin ona **مُواتاةُ**’sıdır. Ve ﴿**أَشَدُّ وَطْئاً**﴾ diye okundu: yani kıyam (ayakta durma) olarak. {

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وطئه، بالكسر، يطؤه وطأ: داسه برجله، ووطئنا العدو بالخيل، أي دسناهم، قال سيبويه: وأما وطئ يطأ فمثل ورم يرم، ولكنهم فتحوا يفعل وأصله الكسر، كما قالوا: قرأ يقرأ، وقرأ بعضهم  طه وما أنزلنا عليك القرآن لتشقى  بتسكين الهاء، وقالوا: أراد طإ الأرض بقدميك جميعا، لأن النبي صلى الله عليه وسلم كان يرفع إحدى رجليه في صلاته، قال ابن جني: فالهاء على هذا بدل من همزة طأ، كوطأه مضعفا، قال شيخنا: التضعيف للمبالغة، وأغفله الأكثر، وتوطأه حكاه الجوهري وابن القطاع، وهذا مما جاء فيه فعل وفعل وتفعل. قال الجوهري: ولا يقال توطيت، أي بالياء بدل الهمزة. ووطئ المرأة يطؤها: جامعها قال الجوهري: وطئت الشيء برجلي وطأ، ووطئ الرجل امرأته يطأ، فيهما، سقطت الواو من يطأ، كما سقطت من يسع لتعديهما، لأن فعل يفعل مما اعتل فاؤه لا يكون إلا لازما فلما جاءا من بين أخواتهما متعديين خولف بهما نظائرهما. ووطؤ، ككرم، يوطؤ على القياس في المضموم، يقال: وطؤت الدابة وطأ. ووطؤ الموضع يوطؤ طئة ووطوءة وطاءة أي صار وطيئا سهلا. ووطأته توطئة، وقد وطأها الله. والوطيء من كل شيء: ما سهل ولان، وفراش وطيء: لا يؤذي جنب النائم. وتوطأته بقدمي. واستوطأه أي المركب: وجده وطيئا بين الوطاءة بالفتح ممدود والوطوءة بالضم ممدود، وكلاهما مقيس والطئة بالكسر والطأة بالفتح كالجعة والجعة، وأنشدوا للكميت:
  أغشى المكاره أحيانا ويحملني                      منه على طأة والدهر ذو نوب
  أي على حالة لينة وهو مجاز. وقال ابن الأعرابي: دابة وطيء بين الطأة، بالفتح، ونعوذ بالله من طئة الذليل، معناه: من أن يطأني ويحقرني، قاله اللحياني. وأوطأه غيره وأوطأه فرسه أي حمله عليه فوطئه وأوطأت فلانا دابتي حتى وطئها. وأوطأه العشوة بالألف واللام، وأوطأه عشوة من غير اللام بتثليث العين فيهما، أي أركبه على غير هدى من الطريق، يقال: من أوطأك عشوة. والوطأة مثل الضغطة أو الأخذة الشديدة. وفي الأساس: ومن المجاز وطئهم العدو وطأة منكرة. وفي الحديث  اللهم اشدد وطأتك على مضر  أي خذهم أخذا شديدا. ووطئنا العدو وطأة شديدة، ووطئهم وطأ ثقيلا. قلت: وكان حماد بن سلمة يروي هذا الحديث  اللهم اشدد وطدتك على مضر  . والوطد: الإثبات والغمز في الأرض. وفي الحديث  وإن آخر وطأة وطئها الله بوج  والمعنى أن آخر أخذة ووقعة أوقعها الله بالكفار كانت بوج. والوطء في الأصل: الدوس بالقدم، سمي به الغمز والقتل، لأن من يطأ على الشيء برجله فقد استقصى في هلاكه وإهانته. وثبت الله وطأته، وهو في عيش وطيء، وأحب وطاءة العيش. والوطأة: موضع القدم، كالموطإ بالفتح شاذ، والموطئ بالكسر على القياس، وهذه عن الليث، يقال: هذا موطئ قدمك، قال الليث: وكل شيء يكون الفعل منه على فعل يفعل مثل سمع يسمع فإن المفعل منه مفتوح العين، إلا ما كان من بنات الواو على بناء وطئ يطأ. قال في المشوف: وكأن الليث نظر إلى أن الأصل هو الكسر، كما قال سيبويه فيكون كالموعد، لكن هذا أصل مرفوض فلا يعتد به، وإنما يعتبر اللفظ المستعمل، فلذلك كان الفتح هو القياس، انتهى. وفي حديث عبد الله  لا يتوضأ من موطإ  أي ما يوطأ من الأذى في الطريق، أراد أن لا يعيد الوضوء منه، لا أنهم كانوا لا يغسلونه، ووطأه بالتخفيف: هيأه ودمثه بالتشديد وسهله، الثلاثة بمعنى، كوطأه في الكل، كذا في نسختنا، وفي نسخة شيخنا: كواطأه، من المفاعلة، ولا تقل وطيت، فاتطأ أي تهيأ، وفي الحديث  أن جبريل صلى بي العشاء حين غاب الشفق واتطأ العشاء  وهو افتعل من وطأته، أراد أن الظلام كمل. وفي الفائق: حين غاب الشفق وائتطى العشاء، قال: وهو من قول بني قيس: لم يأتط الجداد ومعناه: لم يأت حينه وقد ائتطى يأتطي كأتلى يأتلي بمعنى المساعفة الموافقة، وفيه وجه آخر مذكور في لسان العرب. والوطاء، ككتاب هو المشهور الوطاء مثل سحاب حكي عن الكسائي، نسبه إليه خروجا عن العهدة إذ أنكره كثيرون: خلاف الغطاء، والوطء بالفتح والوطاء كسحاب والميطأ على مفعل، قال غيلان الربعي يصف حلبة:
  أمسوا فعادوهن نحو الميطا
  ما انخفض من الأرض بين النشاز بالكسر جمع نشز محركة والأشراف جمع شرف، والمراد بهما الأماكن المرتفعة، وفي بعض النسخ ضبط الإشراف بالكسر، ويقال: هذه أرض مستوية لا رباء فيها ولا وطاء، أي لا صعود فيها ولا انخفاض. وقد وطأها الله تعالى، وفي حديث القدر  وآثار موطوءة  أي مسلوك عليها بما سبق به القدر من خير أو شر. وواطأه على الأمر مواطأة ووطاء: وافقه، كتواطأه، وتوطأه، وفلان يواطئ اسمه اسمي، وتواطؤوا عليه توافقوا، وقوله تعالى  ليواطئوا عدة ما حرم الله  هو من واطأت. وتواطأنا عليه وتواطأنا: توافقنا، والمتواطئ: المتوافق، وفي حديث ليلة القدر  أرى رؤياكم قد تواطت في العشر الأواخر  قال ابن الأثير: هكذا روي بترك الهمز، وهو من المواطأة، وحقيقته كأن كلا منهما وطئ ما وطئه الآخر، وفي الأساس: وكل أحد يخبر برسول الله صلى الله عليه وسلم بغير تواطؤ ونقل شيخنا عن بعض أهل الاشتقاق أن أصل المواطأة أن يطأ الرجل برجله مكان رجل صاحبه، ثم استعمل في كل موافقة. انتهى. قلت: فتكون المواطأة على هذا من المجاز. وفي لسان العرب: ومن ذلك قوله تعالى  إن ناشئة الليل هي أشد وطاء  بالمد أي مواطأة، قال: وهي المواتاة، أي مواتاة السمع والبصر إياه، وقرئ  أشد وطأ  أي قياما. وفي التهذيب قرأ أبو عمرو وابن عامر وطاء، بكسر الواو وفتح الطاء والمد والهمز، من المواطأة هي الموافقة وقرأ ابن كثير ونافع وعاصم وحمزة والكسائي: وطأ بفتح الواو ساكنة الطاء مقصورة مهموزة، والأول اختيار أبي حاتم، وروى المنذري عن أبي الهيثم أنه اختارها أيضا. والوطيئة، كسفينة قال ابن الأعرابي: هي الحيسة، وفي الصحاح أنها ضرب من الطعام، أو هي تمر يخرج نواه ويعجن بلبن، وقيل: هي الأقط بالسكر. وفي التهذيب: الوطيئة: طعام للعرب يتخذ من التمر، وهو أن يجعل في برمة ويصب عليه الماء والسمن إن كان، ولا يخلط به أقط، ثم يشرب كما تشرب الحيسة. وقال ابن شميل: الوطيئة: مثل الحيس، تمر وأقط يعجنان بالسمن. وروى عن المفضل: الوطيء والوطيئة: العصيدة الناعمة، فإذا ثخنت فهي النفيتة، فإذا زادت قليلا فهي النفيثة، فإذا زادت فهي اللفيتة، فإذا تعلكت فهي العصيدة، وقيل: الوطيئة شيء كالغرارة أو هي الغرارة يكون فيها القديد والكعك وغيرهما، وفي الحديث  فأخرج إلينا ثلاث أكل من وطيئة  أي ثلاث قرص من غرارة. وواطأ الشاعر في الشعر، وأوطأ فيه، وأوطأه إيطاء ووطأ، وآطأ على إبدال الألف من الواو وأطأ: كرر القافية لفظا ومعنى مع الاتحاد في التعريف والتنكير، فإن اتفق اللفظ واختلف المعنى فليس بإيط، وكذا لو اختلفا تعريفا وتنكيرا، وقال الأخفش: الإيطاء: رد كلمة قد قفيت بها مرة، نحو قافية على رجل، وأخرى على رجل، في قصيدة، فهذا عيب عند العرب، لا يختلفون فيه، وقد يقولونه مع ذلك، قال النابغة:
  أو أضع البيت في سوداء مظلمة                      تقيد العير لا يسري بها الساري ثم قال:
  لا يخفض الرز عن أرض ألم بها                      ولا يضل على مصباحه الساري
  قال ابن جني: ووجه استقباح العرب الإيطاء أنه دال عندهم على قلة مادة الشاعر، ونزارة ما عنده حتى اضطر إلى إعادة القافية الواحدة في القصيدة بلفظها ومعناها، فيجري هذا عندهم لما ذكرناه مجرى العي والحصر، وأصله أن يطأ الإنسان في طريقه على أثر وطء قبله، فيعيد الوطء على ذلك الموضع، وكذلك إعادة القافية من هذا، وقال أبو عمرو بن العلاء: الإيطاء ليس بعيب في الشعر عند العرب، وهو إعادة القافية مرتين. وروي عن ابن سلام الجمحي أنه قال: إذا كثر الإيطاء في قصيدة مرات فهو عيب عندهم. والوطأة محركة ككتبة في جمع كاتب والواطئة: المارة والسابلة سموا بذلك لوطئهم الطريق، وفي التهذيب: الوطأة: هم أبناء السبيل من الناس، لأنهم يطؤون الأرض. وفي الحديث أنه قال للخراص  احتاطوا لأهل الأموال في النائبة والواطئة  يقول: استظهروا لهم في الخرص لما ينوبهم وينزل بهم من الضيفان. واستطأ، كذا في النسخ والصواب اتطأ كافتعل إذا استقام وبلغ نهايته وتهيأ، مطاوع وطأه توطئة. وفي الأساس: ومن المجاز يقال للمضياف: رجل موطأ الأكناف، كمعظم ووطيئها، وتقول: فيه وطاءة الخلق ووضاءة الخلق: سهل الجوانب دمث كريم مضياف ينزل به الأضياف فيقريهم، ورجل وطيء الخلق، على المثل أو رجل يتمكن في ناحيته صاحبه، بالرفع فاعل يتمكن غير مؤذى ولا ناب به موضعه كذا في النهاية، وفي الحديث  ألا أخبركم بأحبكم إلي وأقربكم مني مجالس يوم القيامة? أحاسنكم أخلاقا، الموطؤون أكنافا، الذين يألفون ويؤلفون  قال ابن الأثير: هذا مثل، وحقيقته من التوطئة، وهي التمهيد والتذليل. وفي حديث عمار أن رجلا وشى به إلى عمر فقال:  اللهم إن كان كذب علي فاجعله موطأ العقب  يقال: رجل موطأ العقب أي سلطان يتبع ويوطأ عقبه أي كثير الأتباع، دعا عليه بأن يكون سلطانا أو مقدما فيتبعه الناس ويمشون وراءه. وفي الحديث أن رعاء الإبل ورعاء الغنم تفاخروا عنده فأوطؤوهم رعاء الإبل، أي غلبوهم، وقهروهم بالحجة، وأصله أن من صارعته أو قاتلته فصرعته فقد وطئته وأوطأته غيرك. والمعنى جعلوهم يوطؤون قهرا وغلبة. وفي حديث علي  كنت أطأ ذكره  أي أغطي خبره، وهو كناية عن الإخفاء والستر. وقيل: الواطئة: سقاطة التمر، هي فاعلة بمعنى مفعولة، لأنها تقع فتوطأ بالأقدام، وقيل: هي من الوطايا، جمع وطيئة، تجري مجرى العرية، سميت بذلك لأن صاحبها وطأها لأهلها، أي ذللها ومهدها، فلا تدخل في الخرص. وكان المناسب ذكرها عند ذكر الوطيئة. وهم أي بنو فلان يطؤهم الطريق أي أهله، والمعنى ينزلون بقربه فيطؤهم أهله حكاه سيبويه، فهو من المجاز المرسل، وقال ابن جني: فيه من السعة إخبارك عما لا يصح وطؤه بما يصح وطؤه، فنقول قياسا على هذا: أخذنا على الطريق الواطئ لبني فلان. ومررنا بقوم موطوئين بالطريق، ويا طريق طأ بنا بني فلان أي أدنا إليهم، قال: ووجه التشبيه إخبارك عن الطريق بما تخبر به عن سالكيه، فشبهته بهم، إذ كان المؤدي له، فكأنه هم، وأما التوكيد فلأنك إذا أخبرت عنه بوطئه إياهم كان أبلغ من وطء سالكيه لهم، وذلك أن الطريق مقيم ملازم، وأفعاله مقيمة معه، وثابتة بثباته، وليس كذلك أهل الطريق، لأنهم قد يحضرون فيه، وقد يغيبون عنه، وأفعالهم أيضا حاضرة وقتا، وغائبة آخر، فأين هذا مما أفعاله ثابتة مستمرة? ولما كان هذا كلاما كان الغرض فيه المدح والثناء اختاروا له أقوى اللفظين، لأنه يفيد أقوى
  المعنيين، كذا في اللسان. قال أبو زيد: ايتطأ الشهر بوزن ايتطع، وذلك قبل النصف بيوم وبعده بيوم. والموطأ: كتاب الإمام مالك إمام دار الهجرة، رضي الله عنه، وأصله الهمز.نيين، كذا في اللسان. قال أبو زيد: ايتطأ الشهر بوزن ايتطع، وذلك قبل النصف بيوم وبعده بيوم. والموطأ: كتاب الإمام مالك إمام دار الهجرة، رضي الله عنه، وأصله الهمز.

##### Türkçe

**وطئه** (kesre ile), **يطؤه** **وطأ**: Onu ayağıyla çiğnedi; ve “Biz düşmanı atlarla **وطئنا**” (dedik), yani onları çiğnedik. Sîbeveyh dedi ki: “أما **وطئ** **يطأ** ise, **ورم** **يرم** gibidir; fakat onlar **يفعل**’i fetha yaptılar, aslı kesredir; nitekim ‘**قرأ** **يقرأ**’ dedikleri gibi.” Bazıları da **طه وما أنزلنا عليك القرآن لتشقى** (âyetini) **الهاء**’yı sükûn ile okudu. Ve dediler ki: “Maksadı: ‘Yeri iki ayağınla birlikte **طإ** et’ idi; çünkü Peygamber صلى الله عليه وسلم namazında iki ayağından birini kaldırırdı.” İbn Cinnî dedi ki: “Bu durumda **الهاء**, **طأ**’nın hemzesinden bedeldir; **وطأه**’nin şeddeli (muda‘‘af)ı gibi.” Şeyhimiz dedi ki: “Şedde, mübalağa içindir; çoğu onu ihmal etti.” Ve **توطأه**’yi Cevherî ve İbnü’l-Kattâ‘ rivayet etti; bu, içinde **فعل** ve **فعل** ve **تفعل** gelenlerdendir. Cevherî dedi ki: “**توطيت** denilmez; yani hemze yerine **الياء** ile.”

Ve **وطئ** kadını, **يطؤها**: Onunla cinsel birleşmede bulundu. Cevherî dedi ki: “Şeyi ayağımla **وطئت**; **وطأ** (ettim). Ve adam karısını **يطأ**; ikisinde de **يطأ**’dan **الواو** düştü; **يسع**’dan düştüğü gibi; ikisinin de müteaddî oluşu sebebiyle. Çünkü **فعل يفعل** (kalıbı) içinde fâ’sı illetli olan, ancak lâzım olur; ikisi kızkardeşleri arasından müteaddî olarak gelince, benzerlerine muhalefet edildi.”

Ve **وطؤ** ( **كرم** gibi), **يوطؤ**; dammeli (bab)da kıyasa göredir; “Bineği **وطؤت**; **وطأ** (ettim)” denir.

Ve **وطؤ** yer, **يوطؤ** **طئة** ve **وطوءة** ve **وطاءة**: Kolay, yumuşak (basılması rahat) oldu.

Ve onu **وطأته** **توطئة** ile; ve Allah onu **وطأها**.

Ve her şeyden **الوطيء**: Kolay ve yumuşak olan. Ve **فراش وطيء**: Uyuyanın yanını incitmez.

Ve onu iki ayağımla **توطأته**.

Ve **استوطأه** yani binek: Onu, **الوطاءة** (fetha ile, medli) ile **الوطوءة** (damma ile, medli) arasında **وطيئا** buldu; ikisi de القياسîdir. Ve **الطئة** (kesre ile) ve **الطأة** (fetha ile), **الجعة** ve **الجعة** gibi. Kümeyt’ten şu beyit okudular:
  أغشى المكاره أحيانا ويحملني                      منه على طأة والدهر ذو نوب
Yani yumuşak bir hâl üzere; bu mecazdır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**دابة وطيء**; **الطأة** (fetha ile) arasında.” Ve “Zelîlin **طئة**’sinden Allah’a sığınırız”; mânâsı: “Beni çiğnemesinden ve beni hakir görmesinden (sığınırız)”dır; bunu Lihyânî söyledi.

Ve başkası onu **أوطأه**; ve atı onu **أوطأه**: Onu onun üzerine bindirdi; böylece onu çiğnedi. Ve “Falancayı bineğime **أوطأت**; ta ki onu çiğnedi” (denir).

Ve onu **العشوة** (elif-lâm ile) ile **أوطأه**; ve lâm’sız **عشوة** ile **أوطأه**; ikisinde de **العين**’in üçlü (hareke)siyle: Yani onu yoldan hidayetsiz olarak bindirdi; “Seni kim **عشوة** ile **أوطأك** etti?” denir.

Ve **الوطأة**: **الضغطة** yahut şiddetli **الأخذة** gibidir.

**الأساس**’ta: “Mecazdan: Düşman onları inkâr edilesi bir **وطأة** ile çiğnedi.”

Hadiste: **اللهم اشدد وطأتك على مضر**: Yani onları şiddetli bir alışla al.

Ve “Düşmanı şiddetli bir **وطأة** ile çiğnedik”; ve onları ağır bir **وطأ** ile çiğnedi.

Dedim ki: Hammâd b. Seleme bu hadisi şöyle rivayet ederdi: **اللهم اشدد وطدتك على مضر**. Ve **الوطد**: Sabitleme ve yere saplama/iyice bastırmadır.

Hadiste: **وإن آخر وطأة وطئها الله بوج**: Mânâ: Allah’ın kâfirlere vaki kıldığı son alış ve son darbe **بوج**’da idi.

Ve **الوطء** aslında: Ayakla çiğneme; onunla “bastırma/ezme” ve “öldürme” adlandırıldı; çünkü bir kimse bir şeyin üzerine ayağıyla basarsa, onun helâkinde ve aşağılanmasında son noktaya varmış olur.

Ve Allah onun **وطأته**’sini sabit kılsın. Ve o, **عيش وطيء** içindedir; ve hayatın **وطاءة**’sını severim.

Ve **الوطأة**: Ayağın yeri; **الموطإ** (fetha ile) gibi; şâzdır. Ve **الموطئ** (kesre ile) القياس üzere. Bu, Leys’tendir. “Bu, ayağının **موطئ**’idir” denir. Leys dedi ki: “Her şey ki fiili **فعل يفعل** üzere olur; **سمع يسمع** gibi; onun **المفعل**’i fethalı **العين** ile gelir; ancak **الواو**’nun kızlarından olup **وطئ يطأ** binasında olan müstesna.”

**المشوف**’ta dedi ki: “Sanki Leys, aslın kesre olduğuna baktı; Sîbeveyh’in dediği gibi; böylece **الموعد** gibi olur; fakat bu reddedilmiş bir asıldır, ona itibar edilmez; ancak kullanılan lafız dikkate alınır; bu yüzden fetha kıyas oldu.” Bitti.

Abdullah hadîsinde: **لا يتوضأ من موطإ**: Yani yolda çiğnenen eziyetten; maksadı, ondan dolayı abdesti iade etmemektir; yoksa onu yıkamıyorlardı demek değildir.

Ve **وطأه** (tahfîf ile): Onu hazırladı. Ve (teşdîd ile) onu yumuşattı ve kolaylaştırdı; üçü de bir mânâdadır; “hepsinde **وطأه** gibi” — bizim nüshamızda böyle. Şeyhimizin nüshasında: “**كواطأه**; **المفاعلة**’dendir.” Ve “**وطيت** deme.” Ve **اتطأ**: Yani hazırlandı.

Hadiste: **أن جبريل صلى بي العشاء حين غاب الشفق واتطأ العشاء**: Bu, **وطأته**’den **افتعل**’dir; maksadı: Karanlık tamam oldu.

**الفائق**’te: “Şafak kaybolunca **وائتطى العشاء**.” Dedi ki: Bu, Benî Kays’ın sözü olan “**لم يأتط الجداد**”dandır; mânâsı: “Vakti gelmedi.” Ve **ائتطى يأتطي**; **كأتلى يأتلي** gibi; “yardımlaşma/uygun düşme” mânâsında. Ve onda, **لسان العرب**’da zikredilmiş başka bir vecih daha vardır.

Ve **الوطاء** ( **كتاب** gibi): Meşhur olan budur. **الوطاء** ( **سحاب** gibi) diye de rivayet edildi; Kisâî’den nakledildi; onu birçokları inkâr ettiği için, zimmetten çıkmak üzere onu ona nisbet etti: **الغطاء**’nın zıddı.

Ve **الوطء** (fetha ile) ve **الوطاء** ( **سحاب** gibi) ve **الميطأ** **مفعل** vezninde. Gîlân er-Rab‘î bir yarış sürüsünü vasfederek dedi ki:
  أمسوا فعادوهن نحو الميطا
Yani: Yerden alçalan kısım; **النشاز** (kesre ile) **نشز**’in (harekeli) cem‘idir; ve **الأشراف** **شرف**’in cem‘idir; ikisiyle murad, yüksek yerlerdir. Bazı nüshalarda **الإشراف** kesre ile ضبط edilmiştir.

Ve denir ki: “Bu, düz bir arazidir; onda ne **رباء** vardır ne **وطاء**”; yani onda ne yükselme vardır ne alçalma.

Ve Allah Teâlâ onu **وطأها**.

**القدر** hadîsinde: **وآثار موطوءة**: Yani kaderin hayır veya şer olarak öne geçirdiği şey sebebiyle üzerinde yürünmüş (izler).

Ve iş üzerinde onunla **واطأه**; **مواطأة** ve **وطاء** ile: Ona muvafakat etti; **تواطأه** gibi; ve “Falanca, ismi benim ismimi **يواطئ** eder.” Ve “Onun aleyhine **تواطؤوا** ettiler”: Uyuştular. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **ليواطئوا عدة ما حرم الله**: **واطأت**’tendir.

Ve “Onun aleyhine **تواطأنا**” ve “**تواطأنا**”: Uyuştuk. Ve **المتواطئ**: Uyuşan.

**ليلة القدر** hadîsinde: **أرى رؤياكم قد تواطت في العشر الأواخر**. İbnü’l-Esîr dedi ki: “Böyle, hemzeyi terk ile rivayet edildi; bu, **المواطأة**’dendir; hakikati: Sanki her biri, diğerinin bastığı şeye bastı.”

**الأساس**’ta: “Ve herkes, Resûlullah صلى الله عليه وسلم hakkında, **تواطؤ** olmaksızın haber verir.” Şeyhimiz, اشتقاق ehlinin bazısından nakletti ki: **المواطأة**’nın aslı, adamın ayağıyla arkadaşının ayağının yerine basmasıdır; sonra her muvafakatte kullanıldı. Bitti.

Dedim ki: Buna göre **المواطأة** mecazdan olur.

**لسان العرب**’da: Bundan Allah Teâlâ’nın sözü: **إن ناشئة الليل هي أشد وطاء** (med ile): Yani **مواطأة**. Dedi ki: O, **المواتاة**’dır; yani işitme ve görmenin ona muvafakati. Ve **أشد وطأ** diye de okundu; yani kıyam (gece kalkışı) bakımından daha şiddetli.

**التهذيب**’de: Ebû Amr ve İbn Âmir **وطاء** okudu; **الواو**’yu kesre, **الطاء**’yı fetha, med ve hemze ile; **المواطأة**’dan, o da muvafakattir. İbn Kesîr, Nâfi‘, Âsım, Hamza ve Kisâî ise **وطأ** okudu; **الواو** fetha, **الطاء** sâkin, kısaltılmış, hemzeli. Birincisi Ebû Hâtim’in tercihidir; Münzirî, Ebû’l-Heysem’den onun da onu tercih ettiğini rivayet etti.

Ve **الوطيئة** ( **سفينة** gibi): İbnü’l-A‘râbî dedi ki: O, **الحيسة**’dir. **الصحاح**’ta: O, yiyecekten bir türdür; yahut çekirdeği çıkarılan hurmadır; sütle yoğrulur. Ve denildi ki: O, şekerle **الأقط**’tır.

**التهذيب**’de: **الوطيئة**: Arapların hurmadan yaptığı bir yemektir; o da şudur: Bir tencereye konur; üzerine su ve varsa sade yağ dökülür; ona **أقط** karıştırılmaz; sonra **الحيسة** içilir gibi içilir.

İbn Şümeyl dedi ki: **الوطيئة**: **الحيس** gibidir; hurma ve **أقط**, sade yağ ile yoğrulur.

Mufaddal’dan rivayet edildi: **الوطيء** ve **الوطيئة**: Yumuşak **العصيدة**’dir; kalınlaşırsa **النفيتة**’dir; biraz artarsa **النفيثة**’dir; artarsa **اللفيتة**’dir; çiğnenir hâle gelirse **العصيدة**’dir.

Ve denildi ki: **الوطيئة**, **الغرارة** gibi bir şeydir; yahut o, **الغرارة**’dır; içinde **القديد** ve **الكعك** ve başkaları bulunur.

Hadiste: **فأخرج إلينا ثلاث أكل من وطيئة**: Yani **غرارة**’dan üç ekmek.

Ve şair, şiirde **واطأ** eder; ve onda **أوطأ** eder; ve onu **أوطأه** **إيطاء** ve **وطأ** ile. Ve **آطأ**: **الألف**’in **الواو**’dan بدل edilmesi üzerinedir. Ve **أطأ**: Kafiye kelimesini, tarif ve tenkirde birlikle, lafız ve mânâ bakımından tekrar etti. Eğer lafız uyuşur da mânâ farklı olursa, bu **إيط** değildir; aynı şekilde tarif ve tenkir bakımından farklı olsalar da.

Ahfeş dedi ki: **الإيطاء**: Bir kere kafiye yapılmış bir kelimeyi geri döndürmektir; meselâ bir kafiye “**رجل**” üzerine, bir diğeri “**رجل**” üzerine, bir kasidede; bu, Araplar yanında ayıptır; bunda ihtilaf etmezler; bununla beraber yine de söylerler. Nâbiga dedi ki:
  أو أضع البيت في سوداء مظلمة                      تقيد العير لا يسري بها الساري
Sonra dedi ki:
  لا يخفض الرز عن أرض ألم بها                      ولا يضل على مصباحه الساري

İbn Cinnî dedi ki: Arapların **الإيطاء**’ı çirkin görmesinin yönü, onların yanında şairin malzemesinin azlığına ve elindekinin kıtlığına delâlet etmesidir; öyle ki kasidede tek bir kafiyeyi lafzı ve mânâsıyla iade etmeye mecbur kalır; bu, onların yanında, dediğimiz gibi, dilsizlik ve tıkanıklık menzilesinde cereyan eder. Aslı şudur: İnsan yolunda, kendinden önceki bir **وطء**’ün izine basar; o yere basmayı iade eder; kafiyeyi iade de bundandır.

Ebû Amr b. el-Alâ dedi ki: **الإيطاء**, Araplar yanında şiirde ayıp değildir; o, kafiyeyi iki kere iade etmektir.

İbn Sellâm el-Cumahî’den rivayet edildi: “Bir kasidede **الإيطاء** çok kere olursa, onların yanında ayıptır.”

Ve **الوطأة** (harekeli), **كتبة** gibi, **كاتب**’in cem‘inde. Ve **الواطئة**: Yoldan geçenler ve yolcular; yola basmaları sebebiyle böyle adlandırıldılar.

**التهذيب**’de: **الوطأة**: İnsanlardan yol evlâtlarıdır; çünkü yeri çiğnerler.

Hadiste, o, **الخراص**’a dedi ki: **احتاطوا لأهل الأموال في النائبة والواطئة**: Yani, onlara arız olan ve üzerlerine inen misafirler sebebiyle, tahminde onlar için ihtiyatlı olun.

Ve **استطأ**: Nüshalarda böyle; doğrusu **اتطأ**’dır; **افتعل** gibi: Düzeldi, nihayetine ulaştı ve hazırlandı; **وطأه**’nin **توطئة** ile mutâva‘ıdır.

**الأساس**’ta: Mecazdan, misafirperver için denir: “Adam, **موطأ الأكناف**” ( **معظم** gibi) ve “**وطيئها**.” Ve dersin ki: “Onda **وطاءة الخلق** ve **وضاءة الخلق** vardır”: Yanları kolay, yumuşak, kerim, misafirperver; misafirler ona iner de onları ağırlar. Ve “Adam **وطيء الخلق**”: Mesel üzere; yahut “Adam, yanında arkadaşı yerleşip tutunur”; رفع ile, **يتمكن**’in fâ‘ili; incitici değildir; yerinde bir sivrilik yoktur; **النهاية**’de böyle.

Hadiste: **ألا أخبركم بأحبكم إلي وأقربكم مني مجالس يوم القيامة? أحاسنكم أخلاقا، الموطؤون أكنافا، الذين يألفون ويؤلفون**. İbnü’l-Esîr dedi ki: Bu bir meseldir; hakikati **التوطئة**’dendir; o da hazırlama ve boyun eğdirme/yumuşatmadır.

Ammâr hadîsinde: Bir adam onu Ömer’e gammazladı; o da dedi ki: **اللهم إن كان كذب علي فاجعله موطأ العقب**. Denir ki: “Adam **موطأ العقب**”: Kendisine tâbi olunan sultandır; “Onun topuğu çiğnenir” yani tâbileri çoktur. Ona beddua etti: Sultan yahut önde gelen olsun da insanlar ona tâbi olsun ve arkasından yürüsün.

Hadiste: Deve çobanları ile koyun çobanları onun yanında övündüler; o da deve çobanlarını onlara **أوطؤوهم** etti; yani onları yendi ve delille kahretti. Aslı: Güreştiğin yahut savaştığın kimseyi yere vurursan, onu çiğnemiş ve başkasına çiğnetmiş olursun. Mânâ: Onları zorla ve galebe ile çiğnenir kıldılar.

Ali hadîsinde: **كنت أطأ ذكره**: Yani onun haberini örterdim; bu, gizleme ve örtmeye kinayedir.

Ve denildi ki: **الواطئة**: Hurmanın döküntüsüdür; **فاعلة** vezninde, **مفعولة** mânâsıyla; çünkü düşer de ayaklarla çiğnenir.

Ve denildi ki: O, **الوطايا**’dandır; **وطيئة**’nin cem‘idir; **العرية**’nin yürüdüğü yol üzere yürür. Böyle adlandırıldı; çünkü sahibi onu ehline **وطأها** etti; yani onu yumuşattı ve hazırladı; bu yüzden tahmine girmez. Uygun olan, **الوطيئة** zikredilirken onun da zikredilmesiydi.

Ve onlar, yani falan oğulları: “Yol onları **يطؤهم**” yani yolun ehli; mânâ: Ona yakın inerler de onun ehli onları çiğner; Sîbeveyh bunu rivayet etti; bu, mecaz-ı mürseldendir.

İbn Cinnî dedi ki: Onda, çiğnenmesi sahih olmayan hakkında, çiğnenmesi sahih olanla haber vermen şeklinde bir genişlik vardır. Buna kıyasla deriz: “Falan oğullarına ait **الطريق الواطئ** üzerine aldık.” Ve “Yol tarafından çiğnenmiş bir kavme uğradık.” Ve “Ey yol, bizi falan oğullarına **طأ** et” yani bizi onlara yaklaştır.

Dedi ki: Teşbihin yönü, yoldan, yolcuları hakkında haber verdiğin şeyle haber vermendir; onu onlara benzettin; çünkü o, onlara ulaştırandır; sanki o, onlardır. Te’kîd yönü ise şudur: Onun, onları çiğnediğiyle haber verdiğinde, yolcularının onları çiğnemesinden daha beliğ olur; çünkü yol, mukim ve ملازمdır; fiilleri onunla kaimdir ve onun sebatıyla sabittir. Yol ehli böyle değildir; çünkü bazen onda حاضر olurlar, bazen ondan غائب olurlar; fiilleri de bir vakit hazır, başka vakit gaiptir. Bu, fiilleri sabit ve sürekli olana nisbetle nerede? Bu söz, söz olunca, onda maksat medih ve senâ olduğundan, iki lafzın en kuvvetlisini seçtiler; çünkü o, iki mânânın en kuvvetlisini ifade eder; **اللسان**’da böyle.

Ebû Zeyd dedi ki: **ايتطأ** ay, **ايتطع** vezninde; bu, yarımdan bir gün önce ve ondan bir gün sonradır.

Ve **الموطأ**: Hicret yurdunun imamı İmam Mâlik’in kitabıdır; Allah ondan razı olsun. Aslı hemzedir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَطِئَ
1 وَطِئَ ذ , aor. يَطَأُ; (S, K;) the و, falls out from the aor. of this verb, and from that of وَسِعَ, because they are transitive; for other verbs of the class فَعِلَ, having the aor. of the measure يَفْعَلُ, and the first radical letter infirm, are intransitive; and as these two differ from their class in being transitive, they are also made to differ in the aor.; (S;) or يَطَأُ was originally يَطِئُ, and therefore the و, falls out from it; (TA;) inf. n. وَطْءٌ, (TA) [and طِئَةٌ, q.v. infra]; and ↓ وطّأ, (K, but this has an intensive signification, MF;) and ↓ توطّأ (S, K) He trod; trod upon; (بِرِجْلِهِ with his foot; S) trod under foot; trampled upon: (S, K, TA:) or وَطِئَهُ signifies he pressed, or bore, upon him, or it, with his hand or his foot. (TA, in art. ثطأ.) [See also وَطْأَةٌ.] ― -b2- طه, at the commencement of the 20th ch. of the Kur, is read by some طَهْ, and said to be for طَأْ, (the ه being substituted for ء,) and to signify Tread upon the ground with the soles of both thy fect; because Mohammad raised one of his feet in prayer. (TA.) ― -b3- هُمْ يَطَؤُهُمُ الطَّرِيقُ (tropical:) They (i. e. the sons of such a one) sojourn, or encamp, near the road, so that its passengers tread upon them [i. e., became their guests]: (Sb, K:) a tropical phrase, in which الطريق is put for أَهْلُ الطَّرِيقِ; this being done to give greater force to the phrase, as it is one expressive of praise; for the road is a thing that is constant; whereas its passengers are sometimes upon it, and sometimes absent. (L.) [It means They are a people who take up their abode near the road in order that many passengers may enjoy their hospitality.] ― -b4- [See also طَرِيقٌ.] ― -b5- Of the same kind is the phrase أَخَذْنَا عَلَى الطَّرِيقِ الوَاطِئِ لِبَنِى فُلَانٍ (tropical:) [We look to the road whose passengers tread on (i. e., make themselves the guests of,) the sons of such a one]. (IJ.) ― -b6- So too, مَرَرْنَا بِقَوْمٍ مَوْطُوئِينَ بِالطَّرِيقِ (tropical:) [We passed by a people trod on (i. e., resorted to for their hospitality,) by the passengers of the road]. (IJ.) ― -b7- Also, يَا طَرِيقُ طَأْ بِنَا بَنِى فُلَانٍ (tropical:) O road, bring us near to [or, lit., make us to tread on, i. e., make us the guests of,] the sons of such a one ! (IJ.) ― -b8- وَطِئَ, (S, K,) aor, as above, (S,) Inivit feminam. (S, K.) ― -b9- وَطَأَ, inf. n. طِئَةٌ, (assumed tropical:) He trod under foot, and despised. Ex. نَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنْ طِئَةِ الذَّلِيلِ We put our trust in God for protection from the vile person's treading us under foot, and despising us. (Lh.) ― -b10- وَطَأَ and ↓ وطّأ (in MF's copy of the K واطأ) He prepared, and made plain, smooth, or soft. (K.) ― -b11- وَطَيْتُ; for وَطَأْتُ, is disallowed. (TA.) ― -b12- وَطُؤَ, aor. يَوْطُؤُ, inf. n. وطأ, [so in the TA: probably a mistake for وَطَآءَةٌ: see طِئَةٌ below:] He (a horse &c.) was, or became, easy to ride upon. (TA.) ― -b13- وَطُؤَ, aor. يَوْطُؤُ, inf. n. وَطَآءَةٌ (S, K) and وُطُوْءَةٌ (TA) and طَأَةٌ (TA, as from the K) [and, app., طِئَةٌ, q.v. infra], It (a place, S) was plain, level, smooth, soft, or easy to be travelled, or to walk, or ride or lie upon. (S, K, TA.) -A2- كُنْتُ أَطَأُ ذِكْرَهُ (assumed tropical:) I used to conceal the mention of him, or it. (TA, from a trad.)

2 وَطَّاَ See 1, in two places. ― -b2- وطّأ, inf. n. تُوْطِئَةٌ, He made plain, level, smooth, soft, or easy to be, travelled, or to walk or ride or lie upon. (S, K.) He made a beast of carriage easy to ride upon; trained, or broke, it (M, voce رَاضَ.) ― -b3- Also, (TA,) and ↓ توطّأ, (L,) He prepared (L, ubi supra, and TA,) a bed, or a chamber. (TA.) ― -b4- He arranged, or facilitated, an affair. (TA.) وَطَّيْتُ [for وَطَّأْتُ] is disallowed. (S.) ― -b5- وطّأ He (i. e. God) rendered a land plain, level, smooth, soft, or easy to walk or ride or lie upon. (TA.) ― -b6- Also, He (God,) rendered a land depressed. (K.) -A2- See 4.

وَاطَأَهُ عَلَى أَمْرٍ
3 وَاطَأَهُ عَلَى أَمْرٍ ذ , (AZ, S, K,) inf. n. مُوَاطَأَةٌ (S) and وِطَآءٌ; (TA;) and ↓ تواطأهُ and ↓ توطّأهُ; (K;) (tropical:) He agreed, or concurred, with him respecting a thing. (S, K.) The radical signification of واطأ is said to be He trod in the footsteps of another: and the signification of agreement is therefore figurative. (MF.) ― -b2- فُلَانٌ يُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِى (tropical:) [Such a one's name agrees, or is the same, with mine]. (S.) ― -b3- لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللّٰه (tropical:) [That they may agree in the number of (the mouths) which God hath made sacred: Kur, ix. 37]. (S.) ― -b4- أَشَدُّ وِطَآءٌ, as some read, [in the Kur, lxxiii. 6,] signifies (tropical:) More, or most, suitable; (S;) [i. e., prayer, and the recitation of the Kur-لn]: but some read وَطْأً, in the sense of قِيَامًا: see نَاشِئَةٌ. (S, L.) See 4.

اوطأهُ غَيْرَهُ
4 اوطأهُ غَيْرَهُ ذ He made another to tread, or trample, upon him. (TA.) ― -b2- اوطأه فَرَسَهُ He made his horse to tread, or trample, upon him. (K, TA.) ― -b3- اوطأهُ الأرضَ He made him to tread upon the ground. (Msb.) ― -b4- أَوْطَؤُوهُمْ (assumed tropical:) They overcame them, or prevailed over them, in a contention, or dispute. (TA.) ― -b5- In a trad. it is said, that the pastors of the camels, and the shepherds, boasted, one party over the other, and the former overcame the latter (اوطؤوهم). (TA.) The verb is used in this sense because it originally signifies, with the annexed pronoun, they made (others) to tread, or trample, upon them: (K, TA:) for him with whom you wrestle or fight, and whom you throw down, you trample upon, and make to be trampled upon by others. (TA.) ― -b6- اوطأهُ العَشْوَةَ, (K,) and عَشْوَةً, (S, K,) He made him to pursue a course without being rightly directed. (K *, TA.) See art. عشو. ― -b7- اوطأ فِى الشِّعْرِ, (S, K,) inf. n. اِيطّآءٌ; (TA;) and اوطأ الشِّعْرَ, and فِيهِ ↓ واطأ, and ↓ وطّأهُ, and أَطَّأَهُ, and آطَأَهُ, (K,) in which last the و is changed into ا; (TA;) He repeated a rhyme in a poem, (S, K,) using the same word in the same sense: (Akh, K:) when the word is the same, but the meaning different, the repetition is not called ايطاء [but جِنَاسٌ تَامٌّ]. (TA.) This repetition (ايطاء) is deemed by Arabs a fault: or it is only deemed a fault if it occur two, or three, or more, times. (TA.)

5 تَوَطَّاَ See 1, 2, 3. ― -b2- تَوَطَّيْتُ for تَوَطَّأْتُ is incorrect. (S.) ― -b3- توطّأ He, or it, was, or became, prepared. (K.) [See also 8.]

تَوَاطَؤُوا
6 تَوَاطَؤُوا ذ (assumed tropical:) They agreed together. (S.) ― -b2- تواطؤوا عَلَيه (assumed tropical:) They agreed together, or concurred, respecting it. (TA.) [See 3.]

اِتَّطَأَ
8 اِتَّطَأَ ذ It was prepared, and became plain, smooth, or soft. (K.) [See also 5.] ― -b2- اِتَّطَأَ العِشَآءُ (in a trad.) The evening became completely dark: [or the period of nightfall fully came:] also read اِيتَطَى, accord. to the dial. of the tribe of Keys, and explained as signifying the period of nightfall came. The latter verb also signifies “ concurrence, or concord, and agreement, with another. ” (TA.) ― -b3- اِيتَطَأَ الشَّهْرُ [About half the month has elapsed]. This is said a day before the half, and a day after the half. (AZ.) ― -b4- اِتَّطَأَ, (as in the CK,) or اِيتَطَأَ, (as in a MS. copy of the K,) measure اِفْتَعَلَ [in the TA written اِسْتَطَأَ, which is doubtless a mistake,] It was right, and attained its full period; was perfect, or complete. (K.)

استوطأ
10 استوطأ ذ He found, or deemed, a thing plain, level, smooth, soft, or easy to walk or ride or lie upon. (K, TA.) ― -b2- He found, or deemed, the thing on which he rode smooth, soft, or easy to ride upon. (S.)

وَطْءٌ
وَطْءٌ ذ and ↓ وَطَآءٌ and ↓ مِيطَأٌ (measure مِفْعَلٌ, as shown in the TA; but in the CK, ميطَآءٌ;) Depressed land, or low ground, between eminences نِشَاز [in the CK نَشاز] and أَشْرَاف [in the CK اِشْراف]): (K:) نشاز, is pl. of نَشَزٌ, and اشراف is pl. of شَرَفٌ; and both signify “ eminences. ” (TA.)

طَأَةٌ
طَأَةٌ ذ : see طِئَةٌ.

طِئَةٌ
طِئَةٌ ذ and ↓ طَأَةٌ (in both of which the final ة is a substitute for the incipient و, S) and ↓ وَطَآءَةٌ (S, K) and ↓ وُطُوءَةٌ (K) Plainness, levelness, smoothness, softness, or state of being easy to walk or ride or lie upon. (S, K, TA.)

وَطْأَةٌ
وَطْأَةٌ ذ [A tread, or a treading. ― -b2- And hence,] (tropical:) A pressure; oppression; affliction; violence: (S, K:) or a vehement assault, or punishment; syn. أَخْذَةٌ شَدِيدَةٌ: (K:) also, a hostile expedition or engagement; battle, fight, or slaughter. (TA.) ― -b3- اللّٰهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ, in a trad., O God, make thy punishment of Mudar severe. (S, TA.) ― -b4- وَطِئَنَا العَدُوُّ وَطْأَةً شَدِيدً (tropical:) [The enemy assaulted, or punished, us with a very vehement assault, or punishment]. (TA.) آخِرُ وَطْأَةٍ وَطِئَهَا اللّٰهُ بِوَجٍّ, in a trad., (tropical:) The last assault, or conflict, which God caused to befall (the unbelievers was) in Wejj [a valley of Et-Tلïf]. (TA.) ― -b5- وَطْأَةٌ and ↓ مَوْطَأٌ (K) and ↓ مَوْطِئٌ (S, K) A place on which the sole of the foot is placed; a footstep, or footprint. (S, K.)

وَطَآءٌ
وَطَآءٌ ذ : see وِطَآءٌ, and وَطْءٌ.

وِطَآءٌ
وِطَآءٌ ذ (S, K) and ↓ وَطَآءٌ, (K,) the former is the word commonly known and approved; the latter disapproved by many; (TA;) The contr. of غِطَآءٌ (a covering); [what is placed, or spread, beneath one, to sit or lie upon]: (S, K:) pl. اوْطِئَةٌ. (TA, in art. خور.)

وَطِىْءٌ
وَطِىْءٌ ذ Plain, level, smooth, soft, or easy to be travelled, or to walk or ride or lie upon. (S, K, TA.) ― -b2- دَابَّةٌ وَطِىْءٌ (IAar) A beast easy to ride upon. (TA.) ― -b3- عَيْشٌ وَطِىْءٌ [An easy life]. (TA.) ― -b4- وَطِىْءُ الخُلُقِ Easy in nature, or dispositon. (TA.)

وَطَآءَةٌ
وَطَآءَةٌ ذ : see طِئَةٌ.

وُطُوْءَةٌ
وُطُوْءَةٌ ذ : see طِئَةٌ.

وَطِيْئَةٌ
وَطِيْئَةٌ ذ A certain kind of food, (S,) i. q. حَيْسَةٌ: (IAar:) or dates of which the stones are taken out, and which are kneaded with milk: or what is called أَقِط, with sugar: (K:) or a food of the Arabs, prepared with dates, which are put into a stone cooking-pot; then water is poured upon them, and clarified butter if there be any; (but no اقط is mixed up with them;) and then it is drunk, like حيسة: (T:) or it is like جَيْس; dates and اقط kneaded together with clarified butter: (ISh:) or a certain kind of food, also called وَطِىْءٌ; a thin عَصِيدَة: when it is thickened, it is called نَفِيتَة; when a little more thick, نَفِيثَة; when a little thicker, لَفِيتَة; and when so thick that it may be chewed, عصيدة. (El-Muffaddal.) ― -b2- Also, (as some say, TA,) A thing like [the kind of sack called] a غِرَارَة: (S:) or a غرارة containing dried meat (قَدِيد) and كَعْك (K) and other things: (TA:) ― -b3- أَخْرِجْ اِلَيْنَا ثَلَاثَ أُكَلٍ مِنْ وطيئةٍ Take forth and give us three cakes of bread from a غرارة. (S, TA, from a trad.) ― -b4- [See also وَاطِئَة and مُوَطَّأٌ.]

وَاطِئَةٌ
وَاطِئَةٌ ذ Fallen dates. (K.) An act. part. n. in the sense of a pass.: (K:) [such dates being so called] because they are trodden under foot. (TA.) Or [it is changed] from وَطَايَا, pl. of وَطِيْئَةٌ, [which is] from وَطَأَ; [and such dates are] so called because their owner has despised them, or trampled upon them, (ذللّها,) and spread them about, for those who may take them; wherefore they are not included in the conjectural estimate of the produce of the tree [made by the collector of the legal alms]. (TA.) ― -b2- وَطَأَةٌ (K) [pl. of واطِئٌ] and واطِئَةٌ (S, K) Travellers; wayfarers: (S, K:) so called from their treading the road. (S.)

لَا يُتَوَضَّأُ مِنْ مَوْطَاـٍ
لَا يُتَوَضَّأُ مِنْ مَوْطَاـٍ ذ One is not to perform وضوء (i. e., to repeat it,) on account of treading on filth in the road: but this does not mean that one is not to wash off the filth. (TA, from a trad.) ― -b2- See وَطْأَةٌ.

مَوْطِئٌ
مَوْطِئٌ ذ : see وَطْأَةٌ.

مِيطَأٌ
مِيطَأٌ ذ : see وَطْءٌ.

آثَارٌ مَوْطُوْءَةٌ
آثَارٌ مَوْطُوْءَةٌ ذ (in a trad. respecting destiny) Tracks trodden [as it were] by past predestined events, good and evil. (TA, from a trad.)

مُوَطَّأُ الأَكْنَافِ
مُوَطَّأُ الأَكْنَافِ ذ , (K,) and الاكناف ↓ وَطِىْءُ, (TA,) A man of easy nature, or disposition, generous, and very hospitable: or one in whose vicinity his companion is possessed of power, authority, or dignity; not harmed, nor inconveniently situated. (K.) ― -b2- اللّٰهُمَّ اجْعَلْهُ مُوَطَّأَ العَقِبِ (assumed tropical:) O God, make him to be (a Sultلn, followed by many dependants, and) one whose heels shall be trod upon: (K *, TA:) an imprecation, occurring in a trad. respecting a man who had been secretly informed against to 'Omar, who said this with reference to the informer if a liar. (TA.)

##### Türkçe

**وَطِئَ**
1 **وَطِئَ** ذ, muzârîsi **يَطَأُ**; (S, K;) bu fiilin muzârîsinden ve **وَسِعَ**’ın muzârîsinden **و** düşer; çünkü bunlar geçişlidir; zira **فَعِلَ** babından olup muzârîsi **يَفْعَلُ** vezninde gelen ve birinci kök harfi illetli olan diğer fiiller geçişsizdir; bu ikisi sınıflarından geçişli olmakla ayrıldıkları gibi muzârîde de ayrılmaları sağlanmıştır; (S;) yahut **يَطَأُ** aslında **يَطِئُ** idi; bu yüzden ondan **و** düşer; (TA;) mastarı **وَطْءٌ**, (TA) [ve **طِئَةٌ**, aşağıda bk.]; ve ↓ **وطّأ**, (K, fakat bunun şiddet (mübalağa) anlamı vardır, MF;) ve ↓ **توطّأ** (S, K) O çiğnedi; üzerine bastı; ( **بِرِجْلِهِ** ayağıyla; S) ayak altında çiğnedi; ezdi: (S, K, TA:) yahut **وَطِئَهُ** “eliyle veya ayağıyla onun üzerine bastırdı, yahut ona yük bindirdi” demektir. (TA, madde **ثطأ**’da.) [Ayrıca **وَطْأَةٌ**’ye de bk.] — -b2- **طه**, Kur’ân’ın 20. sûresinin başında, bazılarınca **طَهْ** diye okunur ve **طَأْ** yerine olduğu söylenir ( **ه**’nin **ء** yerine geçirilmesiyle) ve “iki ayağının tabanlarıyla yere bas” anlamına geldiği söylenir; çünkü Muhammed namazda ayaklarından birini kaldırmıştı. (TA.) — -b3- **هُمْ يَطَؤُهُمُ الطَّرِيقُ** (mecaz:) Onlar (yani falancanın oğulları) yolun yakınında konaklarlar yahut ordugâh kurarlar; öyle ki onun yolcuları onların üzerine basar [yani onların misafiri olur]: (Sb, K:) **الطَّرِيقُ**’in **أَهْلُ الطَّرِيقِ** yerine konulduğu mecaz bir ibaredir; bu, ibareye daha büyük kuvvet vermek için yapılmıştır; çünkü bu, övgü ifade eden bir ibaredir; zira yol sabit bir şeydir; hâlbuki yolcular bazen onun üzerindedir, bazen yoktur. (L.) — -b4- [Ayrıca **طَرِيقٌ**’a da bk.] — -b5- Bunun benzeri ibare: **أَخَذْنَا عَلَى الطَّرِيقِ الوَاطِئِ لِبَنِى فُلَانٍ** (mecaz:) [Falancanın oğullarının yolcularının üzerine bastığı (yani kendilerini misafir kıldığı) yola yöneldik]. (IJ.) — -b6- Yine: **مَرَرْنَا بِقَوْمٍ مَوْطُوئِينَ بِالطَّرِيقِ** (mecaz:) [Yolun yolcuları tarafından üzerine basılan (yani misafirlik için kendilerine gidilen) bir kavme uğradık]. (IJ.) — -b7- Ayrıca: **يَا طَرِيقُ طَأْ بِنَا بَنِى فُلَانٍ** (mecaz:) Ey yol, bizi falancanın oğullarına yaklaştır [yahut lafzen: onların üzerine bastır; yani bizi onların misafiri kıl]! (IJ.) — -b8- **وَطِئَ**, (S, K,) muzârîsi yukarıdaki gibi, (S,) “kadına girdi.” (S, K.) — -b9- **وَطَأَ**, mastarı **طِئَةٌ**, (varsayılan mecaz:) Ayak altında çiğnedi ve hor gördü. Ör. **نَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنْ طِئَةِ الذَّلِيلِ** “Aşağı kimsenin bizi ayak altında çiğnemesinden ve hor görmesinden Allah’a sığınırız.” (Lh.) — -b10- **وَطَأَ** ve ↓ **وطّأ** (MF’nin K nüshasında **واطأ**) O hazırladı ve düz, pürüzsüz yahut yumuşak yaptı. (K.) — -b11- **وَطَيْتُ**; **وَطَأْتُ** yerine, caiz görülmez. (TA.) — -b12- **وَطُؤَ**, muzârîsi **يَوْطُؤُ**, mastarı **وطأ**, [TA’da böyle: muhtemelen **وَطَآءَةٌ** yerine bir hatadır: aşağıda **طِئَةٌ**’ye bk:] O (at vb.) binilmesi kolay oldu. (TA.) — -b13- **وَطُؤَ**, muzârîsi **يَوْطُؤُ**, mastarı **وَطَآءَةٌ** (S, K) ve **وُطُوْءَةٌ** (TA) ve **طَأَةٌ** (TA, K’dan olarak) [ve görünüşe göre **طِئَةٌ**, aşağıda bk.], O (bir yer; S) düz, seviyeli, pürüzsüz, yumuşak oldu yahut üzerinde yolculuk etmek, yürümek, binmek veya yatmak kolay oldu. (S, K, TA.) -A2- **كُنْتُ أَطَأُ ذِكْرَهُ** (varsayılan mecaz:) Onun yahut onunla ilgili şeyin anılmasını gizlerdim. (TA, bir rivayetten.)

2 **وَطَّاَ**: 1’e iki yerde bk. — -b2- **وطّأ**, mastarı **تُوْطِئَةٌ**, O, üzerinde yolculuk edilmesini yahut yürünmesini, binilmesini veya yatılmasını düz, seviyeli, pürüzsüz, yumuşak yahut kolay kıldı. (S, K.) Bir binek hayvanını binilmesi kolay kıldı; onu terbiye etti yahut alıştırdı. (M, **رَاضَ** maddesinde.) — -b3- Ayrıca, (TA,) ve ↓ **توطّأ**, (L,) O hazırladı (L, yukarıdaki yerde, ve TA,) bir döşeği yahut bir odayı. (TA.) — -b4- Bir işi düzenledi yahut kolaylaştırdı. (TA.) **وَطَّيْتُ** [**وَطَّأْتُ** yerine] caiz görülmez. (S.) — -b5- **وطّأ** O (yani Allah) bir yeri düz, seviyeli, pürüzsüz, yumuşak yahut üzerinde yürümeyi, binmeyi veya yatmayı kolay kıldı. (TA.) — -b6- Ayrıca, O (Allah) bir yeri çökük kıldı. (K.) -A2- 4’e bk.

**وَاطَأَهُ عَلَى أَمْرٍ**
3 **وَاطَأَهُ عَلَى أَمْرٍ** ذ, (AZ, S, K,) mastarı **مُوَاطَأَةٌ** (S) ve **وِطَآءٌ**; (TA;) ve ↓ **تواطأهُ** ve ↓ **توطّأهُ**; (K;) (mecaz:) Bir şey hakkında onunla anlaştı yahut mutabık kaldı. (S, K.) **واطأ**’nın kök anlamının “başkasının ayak izlerine basmak” olduğu söylenir; bu sebeple anlaşma anlamı mecazdır. (MF.) — -b2- **فُلَانٌ يُوَاطِئُ اسْمُهُ اسْمِى** (mecaz:) [Falancanın adı benim adımla uyuşur yahut aynıdır]. (S.) — -b3- **لِيُوَاطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللّٰه** (mecaz:) [Allah’ın haram kıldığı (ayların) sayısına uysunlar diye: Kur’ân, 9:37]. (S.) — -b4- **أَشَدُّ وِطَآءٌ**, bazıların okuduğu üzere, [Kur’ân, 73:6’da] (mecaz:) Daha uygun yahut en uygun demektir; (S;) [yani namaz ve Kur’ân kıraati]: fakat bazıları **وَطْأً** diye okur, **قِيَامًا** anlamında: **نَاشِئَةٌ**’ye bk. (S, L.) 4’e bk.

**اوطأهُ غَيْرَهُ**
4 **اوطأهُ غَيْرَهُ** ذ O, bir başkasını onun üzerine basar yahut çiğner kıldı. (TA.) — -b2- **اوطأه فَرَسَهُ** O, atını onun üzerine basar yahut çiğner kıldı. (K, TA.) — -b3- **اوطأهُ الأرضَ** O, onu yere basar kıldı. (Msb.) — -b4- **أَوْطَؤُوهُمْ** (varsayılan mecaz:) Onları bir çekişmede yahut tartışmada yendiler yahut onlara üstün geldiler. (TA.) — -b5- Bir rivayette, deve çobanları ile koyun çobanlarının birbirlerine karşı övündükleri, bir tarafın diğerine üstün geldiği ve birincilerin ikincileri yendiği (**اوطؤوهم**) söylenir. (TA.) Fiil bu anlamda kullanılır; çünkü aslında bitişik zamirle “(başkalarını) onların üzerine bastırdılar yahut çiğnettiler” demektir: (K, TA:) zira güreştiğin yahut dövüştüğün ve yere attığın kimseyi çiğnersin ve başkalarına da onu çiğnetirsin. (TA.) — -b6- **اوطأهُ العَشْوَةَ**, (K,) ve **عَشْوَةً**, (S, K,) O, onu doğru yola yöneltilmeksizin bir yol tutmaya sevk etti. (K*, TA.) **عشو** maddesine bk. — -b7- **اوطأ فِى الشِّعْرِ**, (S, K,) mastarı **اِيطّآءٌ**; (TA;) ve **اوطأ الشِّعْرَ**, ve **فِيهِ** ↓ **واطأ**, ve ↓ **وطّأهُ**, ve **أَطَّأَهُ**, ve **آطَأَهُ**, (K,) ki sonuncusunda **و**, **ا**’ya çevrilmiştir; (TA;) O, bir şiirde kafiyeyi tekrar etti; (S, K;) aynı kelimeyi aynı anlamda kullanarak: (Akh, K:) kelime aynı olup anlam farklı olursa bu tekrar **ايطاء** diye adlandırılmaz [bilakis **جِنَاسٌ تَامٌّ**’dır]. (TA.) Bu tekrar (**ايطاء**) Araplarca bir kusur sayılır: yahut ancak iki, üç veya daha fazla defa vuku bulursa kusur sayılır. (TA.)

5 **تَوَطَّاَ**: 1, 2, 3’e bk. — -b2- **تَوَطَّيْتُ** **تَوَطَّأْتُ** yerine yanlıştır. (S.) — -b3- **توطّأ** O yahut o şey hazırlandı yahut hazırlanmış oldu. (K.) [Ayrıca 8’e de bk.]

**تَوَاطَؤُوا**
6 **تَوَاطَؤُوا** ذ (varsayılan mecaz:) Birlikte anlaştılar. (S.) — -b2- **تواطؤوا عَلَيه** (varsayılan mecaz:) Onun hakkında birlikte anlaştılar yahut mutabık kaldılar. (TA.) [3’e bk.]

**اِتَّطَأَ**
8 **اِتَّطَأَ** ذ O hazırlandı ve düz, pürüzsüz yahut yumuşak oldu. (K.) [Ayrıca 5’e de bk.] — -b2- **اِتَّطَأَ العِشَآءُ** (bir rivayette) Akşam tamamen karardı: [yahut alacakaranlık vakti bütünüyle geldi:] ayrıca **اِيتَطَى** diye de okunur; **قيس** kabilesinin lehçesine göre; ve alacakaranlık vaktinin geldiği şeklinde açıklanır. Bu ikinci fiil ayrıca “başkasıyla uyuşma, uygunluk ve anlaşma” anlamına da gelir. (TA.) — -b3- **اِيتَطَأَ الشَّهْرُ** [Ayın yarısı geçti]. Bu, yarıdan bir gün önce ve yarıdan bir gün sonra söylenir. (AZ.) — -b4- **اِتَّطَأَ**, (CK’deki gibi,) yahut **اِيتَطَأَ**, (K’nın bir yazma nüshasında olduğu gibi,) vezni **اِفْتَعَلَ** [TA’da **اِسْتَطَأَ** yazılmıştır ki şüphesiz hatadır,] O doğru oldu ve tam vaktine ulaştı; mükemmel yahut tamam oldu. (K.)

**استوطأ**
10 **استوطأ** ذ O, bir şeyi düz, seviyeli, pürüzsüz, yumuşak yahut üzerinde yürümeyi, binmeyi veya yatmayı kolay buldu yahut öyle saydı. (K, TA.) — -b2- Üzerine bindiği şeyi pürüzsüz, yumuşak yahut binilmesi kolay buldu yahut öyle saydı. (S.)

**وَطْءٌ**
**وَطْءٌ** ذ ve ↓ **وَطَآءٌ** ve ↓ **مِيطَأٌ** (vezni **مِفْعَلٌ**, TA’da gösterildiği üzere; fakat CK’de **ميطَآءٌ**;) **نِشَاز** [CK’de **نَشاز**] ve **أَشْرَاف** [CK’de **اِشْراف**] denilen yükseltiler arasında çökük arazi yahut alçak yer: (K:) **نشاز**, **نَشَزٌ**’ün çoğuludur; **اشراف** da **شَرَفٌ**’ün çoğuludur; ikisi de “yükseltiler” demektir. (TA.)

**طَأَةٌ**
**طَأَةٌ** ذ: **طِئَةٌ**’ye bk.

**طِئَةٌ**
**طِئَةٌ** ذ ve ↓ **طَأَةٌ** (ikisinde de sondaki **ة**, başlangıçtaki **و**’nun yerine geçmiştir, S) ve ↓ **وَطَآءَةٌ** (S, K) ve ↓ **وُطُوءَةٌ** (K) Düzlük, seviyelilik, pürüzsüzlük, yumuşaklık yahut üzerinde yürümeyi, binmeyi veya yatmayı kolay olma hâli. (S, K, TA.)

**وَطْأَةٌ**
**وَطْأَةٌ** ذ [Bir basış yahut basma. — -b2- Ve buradan,] (mecaz:) Bir baskı; zulüm; sıkıntı; şiddet: (S, K:) yahut şiddetli bir saldırı yahut ceza; eş anlamlısı **أَخْذَةٌ شَدِيدَةٌ**: (K:) ayrıca düşmanca bir sefer yahut çarpışma; savaş, dövüş yahut katliam. (TA.) — -b3- **اللّٰهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ**, bir rivayette: Ey Allah, Mudar’a cezanı şiddetli kıl. (S, TA.) — -b4- **وَطِئَنَا العَدُوُّ وَطْأَةً شَدِيدً** (mecaz:) [Düşman bize çok şiddetli bir saldırıyla saldırdı yahut çok şiddetli bir cezayla cezalandırdı]. (TA.) **آخِرُ وَطْأَةٍ وَطِئَهَا اللّٰهُ بِوَجٍّ**, bir rivayette, (mecaz:) Allah’ın (kâfirlere) isabet ettirdiği son saldırı yahut çarpışma Wejj’de idi [Et-Tâif’in bir vadisi]. (TA.) — -b5- **وَطْأَةٌ** ve ↓ **مَوْطَأٌ** (K) ve ↓ **مَوْطِئٌ** (S, K) Ayağın tabanının konduğu yer; bir ayak izi yahut ayak basma izi. (S, K.)

**وَطَآءٌ**
**وَطَآءٌ** ذ: **وِطَآءٌ**’a ve **وَطْءٌ**’e bk.

**وِطَآءٌ**
**وِطَآءٌ** ذ (S, K) ve ↓ **وَطَآءٌ**, (K,) birincisi yaygınca bilinen ve kabul edilen kelimedir; ikincisi birçoklarınca hoş görülmez; (TA;) **غِطَآءٌ**’un zıddı (örtü); [kişinin üzerine oturması yahut yatması için altına konulan yahut serilen şey]: (S, K:) çoğulu **اوْطِئَةٌ**. (TA, **خور** maddesinde.)

**وَطِىْءٌ**
**وَطِىْءٌ** ذ Düz, seviyeli, pürüzsüz, yumuşak yahut üzerinde yolculuk etmeye, yürümeye, binmeye veya yatmaya elverişli. (S, K, TA.) — -b2- **دَابَّةٌ وَطِىْءٌ** (IAar) Binilmesi kolay bir binek hayvanı. (TA.) — -b3- **عَيْشٌ وَطِىْءٌ** [Kolay bir hayat]. (TA.) — -b4- **وَطِىْءُ الخُلُقِ** Tabiatça yahut huyca yumuşak/kolay. (TA.)

**وَطَآءَةٌ**
**وَطَآءَةٌ** ذ: **طِئَةٌ**’ye bk.

**وُطُوْءَةٌ**
**وُطُوْءَةٌ** ذ: **طِئَةٌ**’ye bk.

**وَطِيْئَةٌ**
**وَطِيْئَةٌ** ذ Belli bir yiyecek türü, (S,) **حَيْسَةٌ** ile aynı: (IAar:) yahut çekirdekleri çıkarılmış hurmaların sütle yoğrulması: yahut **أَقِط** denilen şeyin şekerle (karıştırılması): (K:) yahut Arapların bir yiyeceği; hurmalar taş bir pişirme kabına konur; sonra üzerlerine su dökülür ve varsa sade yağ; (fakat onlara **اقط** karıştırılmaz;) sonra **حيسة** gibi içilir: (T:) yahut **جَيْس** gibidir; hurma ve **اقط** sade yağla yoğrulur: (ISh:) yahut belli bir yiyecek türü; **وَطِىْءٌ** da denir; ince bir **عَصِيدَة**: koyulaştırılınca **نَفِيتَة** denir; biraz daha koyu olunca **نَفِيثَة**; biraz daha koyu olunca **لَفِيتَة**; çiğnenebilecek kadar koyu olunca **عصيدة**. (El-Muffaddal.) — -b2- Ayrıca, (bazılarının dediğine göre, TA,) [**غِرَارَة** denilen çuval türü] gibi bir şey: (S:) yahut içinde kurutulmuş et (**قَدِيد**) ve **كَعْك** (K) ve başka şeyler bulunan bir **غرارة**: (TA:) — -b3- **أَخْرِجْ اِلَيْنَا ثَلَاثَ أُكَلٍ مِنْ وطيئةٍ** “Bize bir **غرارة**’dan üç ekmek çöreği çıkarıp ver.” (S, TA, bir rivayetten.) — -b4- [Ayrıca **وَاطِئَة** ve **مُوَطَّأٌ**’a da bk.]

**وَاطِئَةٌ**
**وَاطِئَةٌ** ذ Düşmüş hurmalar. (K.) Pasif anlamında bir ism-i fâildir: (K:) [bu hurmalar böyle adlandırılmıştır] çünkü ayak altında çiğnenirler. (TA.) Yahut [kelime] **وَطَايَا**’dan ( **وَطِيْئَةٌ**’nin çoğulu) değiştirilmiştir; [**وَطِيْئَةٌ**] **وَطَأَ**’dan gelir; [bu hurmalar] böyle adlandırılmıştır çünkü sahibi onları hor görmüş yahut çiğnemiştir (**ذللّها**) ve onları, alacak kimseler için etrafa yaymıştır; bu sebeple ağaç ürününün [zekât memurunca yapılan] tahminî miktar hesabına dâhil edilmezler. (TA.) — -b2- **وَطَأَةٌ** (K) [**واطِئٌ**’in çoğulu] ve **واطِئَةٌ** (S, K) Yolcular; seyyahlar: (S, K:) yola basmalarından dolayı böyle adlandırılmışlardır. (S.)

**لَا يُتَوَضَّأُ مِنْ مَوْطَاـٍ**
**لَا يُتَوَضَّأُ مِنْ مَوْطَاـٍ** ذ Yolda pisliğe basmak sebebiyle **وضوء** alınmaz (yani tekrar edilmez): fakat bu, pisliğin yıkanmayacağı anlamına gelmez. (TA, bir rivayetten.) — -b2- **وَطْأَةٌ**’ye bk.

**مَوْطِئٌ**
**مَوْطِئٌ** ذ: **وَطْأَةٌ**’ye bk.

**مِيطَأٌ**
**مِيطَأٌ** ذ: **وَطْءٌ**’e bk.

**آثَارٌ مَوْطُوْءَةٌ**
**آثَارٌ مَوْطُوْءَةٌ** ذ (kader hakkında bir rivayette) Geçmiş takdir edilmiş olayların, hayır ve şerrin, [sanki] çiğnediği izler. (TA, bir rivayetten.)

**مُوَطَّأُ الأَكْنَافِ**
**مُوَطَّأُ الأَكْنَافِ** ذ, (K,) ve **الاكناف** ↓ **وَطِىْءُ**, (TA,) Tabiatı yahut huyu kolay olan; cömert ve çok misafirperver bir adam: yahut yakınında bulunan kimsenin güç, otorite yahut itibara sahip olduğu; zarar görmeyen ve sıkıntıya düşmeyen (kimse). (K.) — -b2- **اللّٰهُمَّ اجْعَلْهُ مُوَطَّأَ العَقِبِ** (varsayılan mecaz:) Ey Allah, onu (çok tâbii olan bir sultan olarak) topuklarına basılan kimse kıl: (K*, TA:) bir rivayette geçen bir bedduadır; gizlice Ömer’e bir adamı ihbar eden kimse hakkında; Ömer bunu, eğer ihbarcı yalancı ise, ona yönelik olarak söylemiştir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: وطء

وَطَأَ
وَطَأَ
a.  [ يَطَأُ ] ( n. ac. وَطْء 1 ), Levelled, evened.

وَطِىَ
waTiY^a
a.  [ يَطَأُ ] ( n. ac. وَطْء 1 ) [ acc. &  Bi ], Trod, stamped, trampled with ( his feet ).

b.  Mounted ( horse ).

وَطُؤَ
وَطُؤَ U ( n. ac. وَطَاْءَة 22t ,  وُطُوْءَة 27t ),
a.  Was level, smooth.

وَطَّأَ
وَطَّأَ II ,
a.  see I & ( وَطَئَ ) ( a ).

c.  Facilitated.

e.  [ coll. ], Lowered.

وَاْطَأَ
وَاْطَأَ III
a.  [ acc. &  'Ala ], Agreed with.... about.

b.  Repeated a rhyme word ( poet ).

c.  Imitated.

d.  Adapted to.

أَوْطَأَ
أَوْطَأَ IV
a.  [ acc. &  acc. or Bi ], Made to tread down.

b.  Humbled; oppressed.

c.  Made to mount ( horse ).

d.  [ acc. &  Fī ],  see III (a) , ( b ).

تَوَطَّأَ
تَوَطَّأَ V ,
a.  see ( وَطَئَ ) & VIII ( a ).

تَوَاْطَأَ
تَوَاْطَأَ VI ,
a.  see III (a) .

b.  [ 'Ala ], Agreed upon respecting.

اِوْتَطَأَ
اِوْتَطَأَ VIII (
a.  ت or ي ), Was levelled; was facilitated, arranged ( affair ).

اِسْتَوْطَأَ
اِسْتَوْطَأَ X ,
a.  Found smooth, soft.

وَطْء
وَطْء [ 1 ],
a.  see 45 .

وَطْأَة
وَطْأَة
a.  [ 1t ], Trampling; kick.

b.  Violence.

c.  Footstep, footprint; tread.

d.  Plain.

وَطَأَة
وَطَأَة [ 4t ],
a.  Travellers.

مَوْطَأ
مَوْطَأ [ 17 ] ,  mawoTiY^ [ 18 ] , ( pl. mawaATiY^ [ 44 ] ),
a.  see 1t (c) .

b.  Step, footboard.

c.  Stool, footstool.

وَاطِى
waATiY^ [ 21 ],
a.  Trampling.

b.  Low.

وَاطِئَة
وَاطِئَة [ 21t ],
a.  fem. of وَاْطَئ 21 &  see 4t .

c.  Fallen dates.

وَطَآء
وَطَآء [ 22 ],
a.  see 45 .

b.  Bottom, base.

c.  see 23 .

وَطَآءَة
وَطَآءَة [ 22t ],
a.  Smoothness, levelness, evenness; softness.

وِطَآء
وِطَآء [ 23 ],
a.  Carpet; covering.

وَطِيْء
وَطِيْء [ 25 ],
a.  Smooth, even.

b.  Humbled.

وَطِيْئَة
وَطِيْئَة [ 25t ],
a.  fem. of وَطِيْء 25 .

b.  Dish of dates & milk.

c.  Biscuit.

d.  Food-bag.

وُطُوْءَة
وُطُوْءَة [ 27t ],
a.  see 22t .

مِيْطَآء
مِيْطَآء [ 45 ],
a.  Low ground.

تَوْطِئَة
تَوْطِئَة [ N. Ac.
a.  II], Introduction; preparation.

مُوَاطَأَة
مُوَاطَأَة [ N. Ac. وَاْطَأَ III ( وِطْء 2 )],
a.  Accord.

طَأَة
طَأَة ,  TiY^ap
a.  see 22t .

عَلَى طَأَةٍ
عَلَى طَأَةٍ عَلَى طِئَةٍ
a.  Conveniently.

مُوَطَّأ الأَكْنَاف
مُوَطَّأ الأَكْنَاف
a.  Affable, bland.

مُوَطَّأ العَقِب
مُوَطَّأ العَقِب
a.  One having a numerous following.

صأَوْطَأَهُ عَشْوَةً
صأَوْطَأَهُ عَشْوَةً
a.  He urged him on blindly.

##### Türkçe

**وَطَأَ**
**وَطَأَ**
a. [ **يَطَأُ** ] (n. ac. **وَطْء** 1), Düzledi, tesviye etti.

**وَطِىَ**
a. [ **يَطَأُ** ] (n. ac. **وَطْء** 1) [acc. & Bi], (ayaklarıyla) çiğnedi, bastı, ezdi.

b. (ata) bindi.

**وَطُؤَ**
**وَطُؤَ** U (n. ac. **وَطَاْءَة** 22t, **وُطُوْءَة** 27t),
a. Düz, pürüzsüz oldu.

**وَطَّأَ**
**وَطَّأَ** II,
a. I’e ve (**وَطَئَ**) (a)’ya bak.

c. Kolaylaştırdı.

e. [coll.], Alçalttı.

**وَاْطَأَ**
**وَاْطَأَ** III
a. [acc. & 'Ala], … hakkında … ile anlaştı.

b. (şair) bir kafiye kelimesini tekrarladı.

c. Taklit etti.

d. Uydurdu, uyarladı.

**أَوْطَأَ**
**أَوْطَأَ** IV
a. [acc. & acc. or Bi], Çiğnetti; bastırdı.

b. Alçalttı; ezdi.

c. (ata) bindirdi.

d. [acc. & Fī], III (a), (b)’ye bak.

**تَوَطَّأَ**
**تَوَطَّأَ** V,
a. (**وَطَئَ**) ve VIII (a)’ya bak.

**تَوَاْطَأَ**
**تَوَاْطَأَ** VI,
a. III (a)’ya bak.

b. ['Ala], … hususunda üzerinde anlaştı.

**اِوْتَطَأَ**
**اِوْتَطَأَ** VIII (
a. ت or ي), Düzlendi; kolaylaştırıldı, (iş) düzenlendi.

**اِسْتَوْطَأَ**
**اِسْتَوْطَأَ** X,
a. Pürüzsüz, yumuşak buldu.

**وَطْء**
**وَطْء** [1],
a. 45’e bak.

**وَطْأَة**
**وَطْأَة**
a. [1t], Çiğneme; tekme.

b. Şiddet.

c. Ayak izi, ayak basışı; çiğneme.

d. Düzlük.

**وَطَأَة**
**وَطَأَة** [4t],
a. Yolcular.

**مَوْطَأ**
**مَوْطَأ** [17], **mawoTiY^** [18], (pl. **mawaATiY^** [44]),
a. 1t (c)’ye bak.

b. Basamak, ayak basma yeri.

c. Tabure, ayak taburesi.

**وَاطِى**
**waATiY^** [21],
a. Çiğneyen.

b. Alçak.

**وَاطِئَة**
**وَاطِئَة** [21t],
a. **وَاْطَئ** 21’in müennesi ve 4t’ye bak.

c. Düşmüş hurmalar.

**وَطَآء**
**وَطَآء** [22],
a. 45’e bak.

b. Dip, taban.

c. 23’e bak.

**وَطَآءَة**
**وَطَآءَة** [22t],
a. Pürüzsüzlük, düzlük, eşitlik; yumuşaklık.

**وِطَآء**
**وِطَآء** [23],
a. Halı; örtü.

**وَطِيْء**
**وَطِيْء** [25],
a. Pürüzsüz, düz.

b. Alçaltılmış.

**وَطِيْئَة**
**وَطِيْئَة** [25t],
a. **وَطِيْء** 25’in müennesi.

b. Hurma ve süt yemeği.

c. Bisküvi.

d. Yiyecek torbası.

**وُطُوْءَة**
**وُطُوْءَة** [27t],
a. 22t’ye bak.

**مِيْطَآء**
**مِيْطَآء** [45],
a. Alçak yer.

**تَوْطِئَة**
**تَوْطِئَة** [N. Ac.
a. II], Giriş; hazırlık.

**مُوَاطَأَة**
**مُوَاطَأَة** [N. Ac. **وَاْطَأَ** III (**وِطْء** 2)],
a. Mutabakat.

**طَأَة**
**طَأَة**, **TiY^ap**
a. 22t’ye bak.

**عَلَى طَأَةٍ**
**عَلَى طَأَةٍ عَلَى طِئَةٍ**
a. Uygun bir şekilde.

**مُوَطَّأ الأَكْنَاف**
**مُوَطَّأ الأَكْنَاف**
a. Yumuşak huylu, mülayim.

**مُوَطَّأ العَقِب**
**مُوَطَّأ العَقِب**
a. Çok tâbii olan kimse.

**صأَوْطَأَهُ عَشْوَةً**
**صأَوْطَأَهُ عَشْوَةً**
a. Onu körlemesine sevk etti.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: وطء

وطء
وَطِئَ - يَطَأُ - وَطْء - مَوْطِئ - وَاطَأَ - يُوَاطِئُ
وَطِئ - يَطَأُ + كائن + مكاناً أو شيئاً: يدوسه بقدمه وثقله: يضع قدمه أو وسيلة ارتكازه ووقوفه على الأرض في موضع محدد ويرخي بثقله فوق هذا الموضع
وَطِئَ - يَطَأُ + كائن + كائناً: يدوسه بقدمه وثقله: كناية عن الغلبة والقهر والإذلال
وَطْء: اسم فعل " وَطِئَ - يَطَأُ ": الضغط والارتكاز على موضع وإرخاء الثقل فوقه: وهي كذلك ما يكون بفعل " وَطِئَ - يَطَأُ ": الضغط والأثر الشديد الواقع على مكان أو شيء
﴿إن ناشئة الليل هي أشد وطئا﴾ أشد ضغطاَ وشدة على قائم الليل
مَوْطِئ: على وزن " مَفْعِل " اسم مكان من " وَطِئَ - يَطَأُ ": المكان أو الموضع الذي يضع فيه قدمه أو وسيلة ارتكازه ووقوفه على الأرض ويرخي بثقله فوق هذا الموضع
وَاطَأَ - يُوَاطِئ: على وزن " فاعَلَ " من " وَطِئَ - يَطَأُ ": يقوم بفعل " وَطِئَ - يَطَأُ " بالتبادل مع آخر: يضع ارتكازه ويرخي ثقله في نفس موضع ارتكاز كائن آخر، ولكن بعد أن يتحرك ذلك الكائن من مكانه ذاك: وهو كناية عن الاتباع الدقيق والتقليد الكامل لفعل الآخر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الانتقال ملامساً الأرض بالحمل على أرجل، مع الترتيب بحسب اتساع الخطوة، وهي:
دَبَّ - يَدِبُّ، خَطَا - يَخْطُوْ، رَجِلَ - يَرْجَلُ، دَرَجَ - يَدْرُجُ، وَطِئَ - يَطَأُ، تَرَقَ - يَتْرِقُ (تَرْقَى - يُتَرْقِي)

وَطئ - يَطأ - يطئون
 	﴿ما كان لأهل المدينة ومن حولهم من الأعراب أن يتخلفوا عن رسول الله ولا يرغبوا بأنفسهم عن نفسه ذلك بأنهم لا يصيبهم ظمأ ولا نصب ولا مخمصة في سبيل الله ولا يطئون موطئا يغيظ الكفار ولا ينالون من عدو نيلا إلا كتب لهم به عمل صالح إن الله لا يضيع أجر المحسنين(120)﴾ التوبة
 	﴿وأورثكم أرضهم وديارهم وأموالهم وأرضا لم تطئوها وكان الله على كل شيء قديرا (27)﴾ الأحزاب
 	﴿هم الذين كفروا وصدوكم عن المسجد الحرام والهدي معكوفا أن يبلغ محله ولولا رجال مؤمنون ونساء مؤمنات لم تعلموهم أن تطئوهم فتصيبكم منهم معرة بغير علم ليدخل الله في رحمته من يشاء لو تزيلوا لعذبنا الذين كفروا منهم عذابا أليما(25)﴾ الفتح
وطئا
 	﴿إن ناشئة الليل هي أشد وطئا وأقوم قيلا(6)﴾ المزمل
موطئا
 	﴿ما كان لأهل المدينة ومن حولهم من الأعراب أن يتخلفوا عن رسول الله ولا يرغبوا بأنفسهم عن نفسه ذلك بأنهم لا يصيبهم ظمأ ولا نصب ولا مخمصة في سبيل الله ولا يطئون موطئا يغيظ الكفار ولا ينالون من عدو نيلا إلا كتب لهم به عمل صالح إن الله لا يضيع أجر المحسنين(120)﴾ التوبة
واطئ - يواطئ - ليواطئوا
 ﴿إنما النسيء زيادة في الكفر يضل به الذين كفروا يحلونه عاما ويحرمونه عاما ليواطئوا عدة ما حرم الله فيحلوا ما حرم الله زين لهم سوء أعمالهم والله لا يهدي القوم الكافرين(37)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [وطأ] و ط أ: وَطِئَ الأرض ونحوها يطأ و وَطُؤ الموضع صار وَطيئاً وبابه ظرُف و وَطَّأَهُ تَوْطِئَةً و الوَطْأَةُ كالضربة موضع القدم وهي أيضا كالضغطة وفي الحديث ﴿اللهم اشدُد وطأَتك على مُضَر﴾ و الوِطَاءُ بالكسر ضد الغِطاءُ و الوَطِيئَةُ على فعيلة شيء كالغرارة وفي الحديث ﴿أَخَرَج ثلاث أُكل من وطِيئَةٍ﴾ أي ثلاث قُرَصٍ من غِرارة و وَاطَأَهُ على الأمر مُوَاطَأةً وافقه و تَوَاطَئُوا عليه توافقوا وقوله تعالى ﴿أشدُّ وِطاءً﴾ بالمد أي مُواطَأَةً وهي مُواتاةُ السمع والبصر إيَّاه وقُرئ ﴿أَشَدُّ وَطْئاً أي قِياما﴾
الراغب
وطأ
- وطؤ الشيء فهو وطيء بين الوطاءة، والطأة والطئة، والوطاء: ما توطأت به، ووطأت له بفراشه. ووطئته برجلي أطؤه وطأ ووطاءة، وتوطأته. قال الله تعالى: }إن ناشئة الليل هي أشد وطأ﴿[المزمل/6] وقرئ:﴾وطاء﴿(وهي قراءة أبي عمرو وابن عامر. الإتحاف ص 426) وفي الحديث: (اللهم اشدد وطأتك على مضر) (الحديث عن أبي هريرة قال: كان النبي يدعو في القنوت: (اللهم أنج سلمة بن هشام، اللهم أنج الوليد بن الوليد، اللهم أنج عياش بن أبي ربيعة، اللهم أنج المستضعفين من المؤمنين، اللهم أشدد وطأتك على مضر، اللهم سنين كسني يوسف) أخرجه البخاري في الجهاد، باب الدعاء على المشركين 6/105؛ ومسلم برقم (675) ) أي: ذللهم. ووطئ امرأته كناية عن الجماع، صار كالتصريح للعرف فيه، والموطأة: الموافقة، وأصله أن يطأ الرجل برجله موطئ صاحبه. قال الله عز وجل:﴾إنما النسيء﴿إلى قوله:﴾ليوطئوا عدة ما حرم الله [التوبة/37] (الآية: {إنما النسيء زيادة في الكفر يضل به الذين كفروا يحلونه عاما ويحرمونه عاما ليواطئوا عدة ما حرم الله{ ).
ملخص اللسان
1.     وَطِئَ الشيءَ يَطَؤُهُ وَطْأً: داسَه.وتَوَطَّأَهُ ووَطَّأَهُ كَوَطِئَه. قال: ولا تقل تَوَطَّيْتُه.وطِئْتُ الشيءَ بِرجْلي وَطْأً،
2.     وقد تَوَطَّأْتُه بِرجلي، ولا تقل تَوَطَّيْتُه.
3.  وأَوْطَأَه غيرَه،وأَوطَأْتُه الشيءَ فَوَطِئَه.وأَوْطَأَه فَرَسَه: حَمَلَه عليه وَطِئَه. وأَوْطَأْتُ فلاناً دابَّتي حتى وَطِئَتْه. وفي الحديث: أَنّ رِعاءَ  الإِبل ورِعاءَ الغنم تَفاخَرُوا عنده فأَوْطَأَهم رِعاءَ الإِبل غَلَبَةً أَي غَلَبُوهُم وقَهَرُوهم بالحُجّة. وأَصله: أَنَّ مَنْ صارَعْتَه، أَو قاتَلْتَه، فَصَرَعْتَه، أَو أَثْبَتَّه، فقد وَطِئْتَه، وأَوْطَأْتَه غَيْرَك. والمعنى أَنه جعلهم يُوطَؤُونَ قَهْراً وغَلَبَةً.ووَطِئْنا العَدُوَّ بالخَيل: دُسْناهم. وَوَطِئْنا العَدُوَّ وطْأَةً شَديدةً.والوَطْءُ، في الأَصْلِ: الدَّوْ سُ بالقَدَمِ، فسَمَّى به الغَزْوَ والقَتْلَ، لأَن مَن يَطَأُ على الشيءِ  بِرجله، فقَدِ اسْتَقْصى في هَلاكه وإِهانَتِه.
4.     فَكَنَى عن التَّغْطِيةِ والايهام بالوَطْءِ، الذي هو أَبلغ في الإِخْفاءِ والسَّتْر.
5.     وقد اسْتَوْطَأَ الـمَرْكَبَ أَي وجَده وَطِيئاً.
6.     والوَطْءُ بالقَدَمِ والقَوائمِ. يقال: وَطَّأْتُه بقَدَمِي إِذا أَرَدْتَ به الكَثْرَة.
7.     الـمَوْطِئُ: الموضع،
8.  الواطِئةُ: هم السابِلَةُ، سُمُّوا بذلك لوَطْئِهم  الطريقَ. والوَطَأَةُ: هم أَبْنَاءُ السَّبِيلِ مِنَ الناس، سُمُّوا وطَأَةً لأَنهم يَطَؤُون الأَرض. وفي الحديث: أَنه قال للخُرَّاصِ احْتَاطوا لأَهْل الأَمْوالِ في النائِبة والواطِئةِ. الواطِئةُ: المارَّةُ والسَّابِلةُ.
9.     وقيل: الواطِئَةُ سُقاطةُ التمر تقع فتُوطَأُ  بالأَقْدام،
10.                        وآثارٍ مَوْطُوءة أَي مَسْلُوكٍ عَلَيْها بما سَبَقَ به القَدَرُ  من خَيْر أَو شرٍّ.
11.                        وأَوطَأَه العَشْوةَ وعَشْوةً: أَرْكَبَه على غير هُدًى. يقال: مَنْ  أَوطأَكَ عَشْوةً.
12.                        والوَطْأَةُ: موضع القَدَم، وهي أَيضاً كالضَّغْطةِ.
13.                        والوَطْأَةُ: الأَخْذَة الشَّديدةُ. وفي الحديث: اللهم اشْدُدْ وطْأَتَكَ على مُضَرَ أَي  خُذْهم أَخْذاً شَديداً،
14.                        ووَطِئَ المرأَةَ يَطَؤُها: نَكَحَها.ووَطِئَ الرجُلُ امْرَأَتَه  يَطَأُ
15.          ووَطَّأَ الشيءَ: هَيَّأَه.وتقول: وطَّأْتُ لك الأَمْرَ إِذا هَيَّأْتَه. ووَطَّأْتُ لك الفِراشَ ووَطَّأْتُ لك الـمَجْلِس تَوْطِئةً.وفي الحديث: إِنَّ جِبْرِيلَ صلَّى بِيَ العِشاءَ حينَ غَابَ الشَّفَقُ واتَّطَأَ العِشاءُ، وهو  افْتَعَلَ من وَطَّأْتُه. يقال: وطَّأْتُ الشيءَ فاتَّطَأَ أَي هَيَّأْتُه فَتَهَيَّأَ. أَراد أَن الظَّلام كَمَلَ.
16.          وواطَأَ بعضُه بَعْضاً أَي وافَقَ.وهو من الـمُواطأَةِ، وحقيقتُه كأَنّ كُلاً منهما وَطِئَ ما وَطِئَه الآخَرُ.  وتَوَطَّأْتُهُ بقَدَمِي مثل وَطِئْتُه. وهذا مَوْطِئُ قَدَمِك.وواطَأَه على الأَمر مُواطأَةً: وافَقَه. وتَواطَأْنا عليه وتَوطَّأْنا: تَوافَقْنا. وفلان يُواطِئُ اسمُه اسْمِي. وتَواطَؤُوا عليه: تَوافَقُوا.وقوله تعالى: ليُواطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللّهُ؛ هو من وَاطَأْتُ.ومثلها قوله تعالى: إِنّ ناشِئةَ الليلِ هِيَ أَشَدُّ وِطَاءً، بالمدّ: مُواطأَةً. قال: وهي الـمُواتاةُ أَي مُواتاةُ السمعِ والبصرِ ايَّاه. من الـمُواطأَةِ والـمُوافقةِ.معناه أَنَّ سَمْعَه يُواطِئُ قَلْبَه وبَصَرَه، ولِسانُه يُواطِئُ قَلْبَه وِطاءً. يقال واطَأَني فلان على الأَمرِ إِذا وافَقَكَ عليه لا يشتغل القلبُ بغير ما اشْتَغَلَ به السمع، هذا واطَأَ ذاكَ وذاكَ واطَأَ هذا؛ يريد: قِيامَ الليلِ والقراءة فيه.
17.                        ووَطَأَ الفَرَسَ وَطْأً ووَطَّأَهُ: دَمَّثه.
18.                        ووَطَّأَ الشيءَ: سَهَّلَه. ولا تقل وَطَّيْتُ. والوطيءُ من كلِّ شيءٍ: ما سَهُلَ ولان، حتى إِنهم يَقولون رَجُلٌ وَطِيءٌ ودابَّةٌ وَطِيئةٌ بَيِّنة الوَطاءة.
19.                        هذا مَثَلٌ وحَقيقَتُه من التَّوْطِئةِ، وهي التَّمهيِدُ والتَّذليلُ.
20.                        وفِراشٌ وطِيءٌ: لا يُؤْذي جَنْبَ النائِم.وشيءٌ وَطِيءٌ بَيِّنُ الوَطاءة والطِّئَةِ والطَّأَةِ مثل الطِّعَةِ والطَّعَةِ،
21.          والوَطِيءُ: السَّهْلُ من الناسِ والدَّوابِّ والأماكِنِ. وقد وَطُؤَ  الموضعُ، بالضم، يَوْطُؤُ وطَاءة وَوُطُوءة وطِئةً: صار وَطِيئاً.ووَطَّأْتُه أَنا تَوطِئةً، ولا تقل وَطَّيْته،
22.                        الوَطِيئةُ: الحَيْسةُ،
23.          والوَطَاءُ والوِطَاءُ: ما انْخَفَضَ من الأَرض بين النّشازِ والإِشْرافِ،هذه أَرضٌ مُسْتَوِيةٌ لا رِباءَ فيها ولا وِطَاءَ أَي لا صُعُودَ فيها ولا انْخفاضَ.
24.                        معنى هي أشدُّ وَطْأً، يقول: هي أَثْبَتُ قِياماً.
25.          أَشَدُّ وَطْأً أَي أَشَدُّ على المُصَلِّي من صلاةِ النهار، لأَنَّ الليلَ للنوم، فقال هي، وإِن كانت أَشَدَّ وَطْأً، فهي أَقْوَمُ قِيلاً.: هي أَشدُّ وِطاءً لقلة السمع. ومنْ قَرأً وَطْأً فمعناه هي أَبْلغُ في القِيام وأَبْيَنُ في القول
26.                        والوِطاءُ: خلافُ الغِطاء.
لسان العرب
● - وطأ: وَطِئَ الشيءَ يَطَؤُهُ وَطْأً: داسَه. قال سيبويه: أَمـّا وَطِئَ يَطَأُ فمثل وَرِمَ يَرِمُ ولكنهم فتحوا يَفْعَلُ، وأَصله الكسر، كما قالوا قرَأَ يَقْرَأُ. وقرأَ بعضُهم: طَهْ ما أَنْزَلْنا عليكَ القُرآن لِتَشْقَى، بتسكين الهاء. وقالوا أَراد: طَإِ الأَرضَ بِقَدَمَيْكَ  \<ص:196>  جميعاً لأَنَّ النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، كان يَرْفَعُ إِحدى رِجْلَيْه في صَلاتِه. قال ابن جني: فالهاء على هذا بدل من همزة طَأْ. وتَوَطَّأَهُ ووَطَّأَهُ كَوَطِئَه. قال: ولا تقل تَوَطَّيْتُه. أَنشد أَبو حنيفة:  يَأْكُلُ مِنْ خَضْبٍ سَيالٍ وسَلَمْ،  *  وجِلَّةٍ لَـمَّا تُوَطِّئْها قَدَمْ  أَي تَطَأْها. وأَوْطَأَه غيرَه، وأَوْطَأَه فَرَسَه: حَمَلَه عليه وَطِئَه. وأَوْطَأْتُ فلاناً دابَّتي حتى وَطِئَتْه. وفي الحديث: أَنّ رِعاءَ  الإِبل ورِعاءَ الغنم تَفاخَرُوا عنده فأَوْطَأَهم رِعاءَ الإِبل غَلَبَةً أَي غَلَبُوهُم وقَهَرُوهم بالحُجّة. وأَصله: أَنَّ مَنْ صارَعْتَه، أَو قاتَلْتَه، فَصَرَعْتَه، أَو أَثْبَتَّه، فقد وَطِئْتَه، وأَوْطَأْتَه غَيْرَك. والمعنى أَنه جعلهم يُوطَؤُونَ قَهْراً وغَلَبَةً. وفي حديث علي، رضي اللّه عنه، لَـمَّا خرج مُهاجِراً بعد النبيّ، صلى اللّه عليه وسلم: فَجَعَلْتُ أَتَّبِعُ مآخِذَ رسولِ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، فأَطَأُ ذِكْرَه حتى انتَهْيتُ إِلى العَرْجِ. أَراد: اني كنتُ أُغَطِّي خَبَره من أَوَّل خُروجِي إِلى أَن بَلَغْتُ العَرْجَ، وهو موضع بين مكة والمدينة، فَكَنَى عن التَّغْطِيةِ والايهام بالوَطْءِ، الذي هو أَبلغ في الإِخْفاءِ والسَّتْر.  وقد اسْتَوْطَأَ الـمَرْكَبَ أَي وجَده وَطِيئاً.  والوَطْءُ بالقَدَمِ والقَوائمِ. يقال: وَطَّأْتُه بقَدَمِي إِذا أَرَدْتَ به الكَثْرَة. وبَنُو فلان يَطَؤُهم الطريقُ أَي أَهلُ الطَريقِ، حكاه سيبويه.  قال ابن جني: فيه مِن السَّعةِ إِخْبارُكَ عمّا لا يَصِحُّ وطْؤُه بما  يَصِحُّ وطْؤُه، فنقول قِياساً على هذا: أَخَذْنا على الطريقِ الواطِئِ  لبني فلان، ومَررْنا بقوم مَوْطُوئِين بالطَّريقِ، ويا طَريقُ طَأْ بنا بني فلان أَي أَدِّنا اليهم. قال: ووجه التشبيه إِخْبارُكَ عن الطَّريق بما تُخْبِرُ بِهِ عن سالكيه، فَشَبَّهْتَه بهم إذْ كان الـمُؤَدِّيَ له، فَكأَنَّه هُمْ، وأَمـَّا التوكيدُ فِلأَنَّك إِذا أَخْبَرْتَ عنه بوَطْئِه إِيَّاهم كان أَبلَغَ مِن وَطْءِ سالِكِيه لهم. وذلك أَنّ الطَّريقَ مُقِيمٌ مُلازِمٌ، وأَفعالُه مُقِيمةٌ معه وثابِتةٌ بِثَباتِه، وليس كذلك أَهلُ الطريق لأَنهم قد يَحْضُرُون فيه وقد يَغِيبُون عنه، فأَفعالُهم أَيضاً حاضِرةٌ وقْتاً وغائبةٌ آخَرَ، فأَيْنَ هذا مـما أَفْعالُه ثابِتةٌ مستمرة. ولـمَّا كان هذا كلاماً الغرضُ فيه المدحُ والثَّنَاءُ اخْتارُوا له أَقْوى اللَّفْظَيْنِ لأَنه يُفِيد أَقْوَى الـمَعْنَيَيْن.  الليث: الـمَوْطِئُ: الموضع، وكلُّ شيءٍ يكون الفِعْلُ منه على فَعِلَ  يَفْعَلُ فالمَفْعَلُ منه مفتوح العين، إِلا ما كان من بنات الواو على  بناءِ وَطِئَ يَطَأُ وَطْأً؛ وإِنما ذَهَبَتِ الواو مِن يَطَأُ، فلم تَثْبُتْ، كما تَثْبُتُ في وَجِل يَوْجَلُ، لأَن وَطِئَ يَطَأُ بُني على تَوَهُّم فَعِلَ يَفْعِلُ مثل وَرِمَ يَرِمُ؛ غير أَنَّ الحرفَ الذي يكون في موضع اللام من يَفْعَلُ في هذا الحدِّ، إِذا كان من حروف الحَلْقِ الستة، فإِن أَكثر ذلك عند العرب مفتوح، ومنه ما يُقَرُّ على أَصل تأْسيسه مثل  وَرِمَ يَرِمُ. وأَمـَّا وَسِعَ يَسَعُ ففُتحت لتلك العلة.  والواطِئةُ الذين في الحديث: هم السابِلَةُ، سُمُّوا بذلك لوَطْئِهم  الطريقَ.  التهذيب: والوَطَأَةُ: هم أَبْنَاءُ السَّبِيلِ مِنَ الناس، سُمُّوا وطَأَةً لأَنهم يَطَؤُون الأَرض. وفي الحديث: أَنه قال للخُرَّاصِ احْتَاطوا لأَهْل الأَمْوالِ في النائِبة والواطِئةِ. الواطِئةُ: المارَّةُ والسَّابِلةُ. يقول: اسْتَظْهِرُوا لهم في الخَرْصِ لِما يَنُوبُهمْ ويَنْزِلُ  \<ص:197>  بهم من الضِّيفان. وقيل: الواطِئَةُ سُقاطةُ التمر تقع فتُوطَأُ  بالأَقْدام، فهي فاعِلةٌ بمعنى مَفْعُولةٍ. وقيل: هي من الوَطايا جمع وَطِيئةِ؛ وهي تَجْري مَجْرَى العَرِيَّة؛ سُمِّيت بذلك لأَنَّ صاحِبَها وطَّأَها لأَهله أَي ذَلَّلَها ومَهَّدها، فهي لا تدخل في الخَرْص. ومنه حديث القَدَرِ: وآثارٍ مَوْطُوءة أَي مَسْلُوكٍ عَلَيْها بما سَبَقَ به القَدَرُ  من خَيْر أَو شرٍّ.  وأَوطَأَه العَشْوةَ وعَشْوةً: أَرْكَبَه على غير هُدًى. يقال: مَنْ  أَوطأَكَ عَشْوةً. وأَوطَأْتُه الشيءَ فَوَطِئَه. ووَطِئْنا العَدُوَّ بالخَيل: دُسْناهم. وَوَطِئْنا العَدُوَّ وطْأَةً شَديدةً.  والوَطْأَةُ: موضع القَدَم، وهي أَيضاً كالضَّغْطةِ. والوَطْأَةُ:  الأَخْذَة الشَّديدةُ. وفي الحديث: اللهم اشْدُدْ وطْأَتَكَ على مُضَرَ أَي  خُذْهم أَخْذاً شَديداً، وذلك حين كَذَّبوا النبيَّ، صلى اللّه عليه سلم،  فَدَعا علَيهم، فأَخَذَهم اللّهُ بالسِّنِين. ومنه قول الشاعر:  ووَطِئْتَنا وَطْأً، على حَنَقٍ، *  وَطْءَ الـمُقَيَّدِ نابِتَ الهَرْمِ  وكان حمّادُ بنُ سَلَمة يروي هذا الحديث: اللهم اشْدُدْ وَطْدَتَكَ على  مُضَر. والوَطْدُ: الإِثْباتُ والغَمْزُ في الأَرض.  ووَطِئْتُهم وَطْأً ثَقِيلاً. ويقال: ثَبَّتَ اللّهُ وَطْأَتَه. وفي الحديث: زَعَمَتِ المرأَةُ الصالِحةُ، خَوْلةُ بنْتُ حَكِيمٍ، أَنَّ رسولَ اللّهِ، صلى اللّه عليه وسلم، خَرَجَ، وهو مُحْتَضِنٌ أَحَدَ ابْنَي ابْنَتِه، وهو يقول: إِنَّكُمْ لتُبَخِّلُون وتُجَبِّنُونَ، وإِنكم لَمِنْ رَيْحانِ اللّه، وإِنَّ آخِرَ وَطْأَةٍ وطِئَها اللّهُ بِوَجٍّ، أَي تَحْمِلُون على البُخْلِ والجُبْنِ والجَهْلِ، يعني الأَوْلاد، فإِنَّ الأَب يَبْخَل بانْفاق مالِه ليُخَلِّفَه لهم، ويَجْبُنُ عن القِتال ليَعِيشَ لهم فيُرَبِّيَهُمْ، ويَجْهَلُ لأَجْلِهم فيُلاعِبُهمْ. ورَيْحانُ اللّهِ: رِزْقُه وعَطاؤُه. ووَجٌّ: من الطائِف. والوَطْءُ، في الأَصْلِ: الدَّوْ سُ بالقَدَمِ، فسَمَّى به الغَزْوَ والقَتْلَ، لأَن مَن يَطَأُ على الشيءِ  بِرجله، فقَدِ اسْتَقْصى في هَلاكه وإِهانَتِه. والمعنى أَنَّ آخِرَ أَخْذةٍ  ووقْعة أَوْقَعَها اللّهُ بالكُفَّار كانت بِوَجٍّ، وكانت غَزْوةُ الطائِف آخِرَ غَزَواتِ سيدنا رَسولِ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، فإِنه لم  يَغْزُ بعدَها إلا غَزْوةَ تَبُوكَ، ولم يَكن فيها قِتالٌ. قال ابن الأَثير:  ووجهُ تَعَلُّقِ هذا القول بما قَبْلَه مِن ذِكر الأَولاد أَنه إِشارةٌ  إِلى تَقْلِيل ما بقي من عُمُره، صلى اللّه عليه وسلم، فكنى عنه بذلك.  ووَطِئَ المرأَةَ يَطَؤُها: نَكَحَها.  ووَطَّأَ الشيءَ: هَيَّأَه.  الجوهريُّ: وطِئْتُ الشيءَ بِرجْلي وَطْأً، ووَطِئَ الرجُلُ امْرَأَتَه  يَطَأُ: فيهما سقَطَتِ الواوُ من يَطَأُ كما سَقَطَتْ من يَسَعُ  لتَعَدِّيهما، لأَن فَعِلَ يَفْعَلُ، مـما اعتلَّ فاؤُه، لا يكون إِلا لازماً،  فلما جاءا من بين أَخَواتِهما مُتَعَدِّيَيْنِ خُولِفَ بهما نَظائرُهما.  وقد تَوَطَّأْتُه بِرجلي، ولا تقل تَوَطَّيْتُه. وفي الحديث: إِنَّ  جِبْرِيلَ صلَّى بِيَ العِشاءَ حينَ غَابَ الشَّفَقُ واتَّطَأَ العِشاءُ، وهو  افْتَعَلَ من وَطَّأْتُه. يقال: وطَّأْتُ الشيءَ فاتَّطَأَ أَي هَيَّأْتُه فَتَهَيَّأَ. أَراد أَن الظَّلام كَمَلَ.  \<ص:198>  وواطَأَ بعضُه بَعْضاً أَي وافَقَ.  قال وفي الفائق: حين غابَ الشَّفَقُ وأْتَطَى العِشاءُ. قال: وهو من  قَوْلِ بَني قَيْسٍ لم يَأْتَطِ الجِدَادُ، ومعناه لم يأْتِ حِينُه.  وقد ائْتَطَى يأْتَطي كَأْتَلى يَأْتَلي، بمعنى الـمُوافَقةِ والـمُساعَفةِ. قال: وفيه وَجْهٌ آخَر أَنه افْتَعَلَ مِنَ الأَطِيطِ، لأَنّ العَتَمَةَ وَقْتُ حَلْبِ الإِبل، وهي حينئذ تَئِطُّ أي تَحِنُّ إِلى أَوْلادِها، فجعَل الفِعْلَ للعِشاءِ، وهو لها اتِّساعاً.  ووَطَأَ الفَرَسَ وَطْأً ووَطَّأَهُ: دَمَّثه. ووَطَّأَ الشيءَ: سَهَّلَه. ولا تقل وَطَّيْتُ. وتقول: وطَّأْتُ لك الأَمْرَ إِذا هَيَّأْتَه. ووَطَّأْتُ لك الفِراشَ ووَطَّأْتُ لك الـمَجْلِس تَوْطِئةً. والوطيءُ من كلِّ شيءٍ: ما سَهُلَ ولان، حتى إِنهم يَقولون رَجُلٌ وَطِيءٌ ودابَّةٌ وَطِيئةٌ بَيِّنة الوَطاءة. وفي الحديث: أَلا أُخْبِرُكم بأَحَبِّكم إِلَيَّ وأَقْرَبِكُمْ مِنِّي مَجالِسَ يومَ القيامةِ أَحاسِنُكم أَخْلاقاً الـمُوَطَّؤُونَ أَكْنافاً الذينَ يَأْلَفُون ويُؤْلَفون. قال ابن الأَثير: هذا مَثَلٌ وحَقيقَتُه من التَّوْطِئةِ، وهي التَّمهيِدُ والتَّذليلُ.  وفِراشٌ وطِيءٌ: لا يُؤْذي جَنْبَ النائِم. والأَكْنافُ: الجَوانِبُ. أَراد  الذين جوانِبُهم وَطِيئةٌ يَتَمَكَّن فيها مَن يُصاحِبُهم ولا يَتَأَذَّى.وفي حديث النِّساءِ: ولَكُم عَلَيهِنَّ أن لا يُوطِئْنَ فُرُشَكم أَحَداً تَكْرَهونه؛ أَي لا يَأْذَنَّ ِلأَحدٍ من الرِّجال الأَجانِب أَن يَدْخُلَ عليهنَّ، فَيَتَحَدَّث اليهنَّ. وكان ذلك من عادةِ العرب لا يَعُدُّونه رِيبَةً، ولا يَرَوْن به بأْساً، فلـمَّا نزلت آيةُ الحِجاب نُهُوا عن ذلك.  وشيءٌ وَطِيءٌ بَيِّنُ الوَطاءة والطِّئَةِ والطَّأَةِ مثل الطِّعَةِ والطَّعَةِ، فالهاءُ عوض من الواو فيهما. وكذلك دابَّةٌ وَطِيئةٌ بَيِّنةُ الوَطاءة والطَّأَةِ، بوزن الطَّعَةِ أَيضاً. قال الكميت:  أَغْشَى الـمَكارِهَ، أَحْياناً، ويَحْمِلُنِي  *  منه على طَأَةٍ، والدَّهْرُ ذُو نُوَبِ  أَي على حالٍ لَيِّنةٍ. ويروى على طِئَةٍ، وهما بمعنىً.  والوَطِيءُ: السَّهْلُ من الناسِ والدَّوابِّ والأماكِنِ. وقد وَطُؤَ  الموضعُ، بالضم، يَوْطُؤُ وطَاءة وَوُطُوءة وطِئةً: صار وَطِيئاً.  ووَطَّأْتُه أَنا تَوطِئةً، ولا تقل وَطَّيْته، والاسم الطَّأَة، مهموز  مقصور. قال: وأَمـَّا أَهل اللغة، فقالوا وَطِيءٌ بَيِّنُ الطَّأَة والطِّئَةِ.وقال ابن الأَعرابي: دابَّةٌ وَطِيءٌ بَيِّنُ الطَّأَةِ، بالفتح،  ونَعُوذُ باللّه من طِئةِ الذليل، ولم يفسره. وقال اللحياني: معناه مِنْ أَن يَطَأَني ويَحْقِرَني، وقال اللحياني: وَطُؤَتِ الدابَّةُ وَطْأً، على مثال فَعْلٍ، ووَطَاءة وطِئةً حسَنةً. ورجل وَطِيءُ الخُلُقِ، على المثل، ورجل مُوَطَّأُ الأَكْنافِ إِذا كان سَهْلاً دَمِثاً كَريماً يَنْزِلُ به  الأَضيافُ فيَقْرِيهم. ابن الأَعرابي: الوَطِيئةُ: الحَيْسةُ، والوَطَاءُ والوِطَاءُ: ما انْخَفَضَ من الأَرض بين النّشازِ والإِشْرافِ، والمِيطَاءُ كذلك. قال غَيْلانُ الرَّبَعي يصف حَلْبَةً:  أَمْسَوْا، فَقادُوهُنَّ نحوَ المِيطَاءْ، *  بِمائَتَيْنِ بِغلاءِ الغَلاَّءْ  وقد وَطَّأَها اللّهُ. ويقال: هذه أَرضٌ مُسْتَوِيةٌ لا رِباءَ فيها ولا  وِطَاءَ أَي لا صُعُودَ فيها ولا انْخفاضَ.  \<ص:199>  وواطَأَه على الأَمر مُواطأَةً: وافَقَه. وتَواطَأْنا عليه وتَوطَّأْنا: تَوافَقْنا. وفلان يُواطِئُ اسمُه اسْمِي. وتَواطَؤُوا عليه: تَوافَقُوا. وقوله تعالى: ليُواطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللّهُ؛ هو من وَاطَأْتُ. ومثلها قوله تعالى: إِنّ ناشِئةَ الليلِ هِيَ أَشَدُّ وِطَاءً، بالمدّ: مُواطأَةً. قال: وهي الـمُواتاةُ أَي مُواتاةُ السمعِ والبصرِ ايَّاه. وقُرئَ أَشَدُّ وَطْأً أَي قِياماً. التهذيب: قرأَ أَبو عمرو وابن عامرٍ وِطَاءً، بكسر الواو وفتح الطاء والمدّ والهمز، من الـمُواطأَةِ والـمُوافقةِ. وقرأَ ابن كثير ونافع وعاصم وحمزة والكسائي: وَطْأً، بفتح الواو ساكنة الطاء مقصورة مهموزة، وقال الفرَّاءُ: معنى هي أشدُّ وَطْأً، يقول: هي أَثْبَتُ قِياماً. قال وقال بعضهم: أَشَدُّ وَطْأً أَي أَشَدُّ على المُصَلِّي من صلاةِ النهار، لأَنَّ الليلَ للنوم، فقال هي، وإِن كانت أَشَدَّ وَطْأً، فهي أَقْوَمُ قِيلاً. وقرأَ بعضُهم: هي أَشَدُّ وِطَاءً، على فِعالٍ، يريد أَشَدُّ عِلاجاً ومُواطَأَةً. واختار أَبو حاتم: أَشَدُّ وِطاءً، بكسر الواو والمدّ. وحكى المنذري: أَنَّ أَبا الهيثم اختار هذه القراءة وقال: معناه أَنَّ سَمْعَه يُواطِئُ قَلْبَه وبَصَرَه، ولِسانُه يُواطِئُ قَلْبَه وِطاءً. يقال واطَأَني فلان على الأَمرِ إِذا وافَقَكَ عليه لا يشتغل القلبُ بغير ما اشْتَغَلَ به السمع، هذا واطَأَ ذاكَ وذاكَ واطَأَ هذا؛ يريد: قِيامَ الليلِ والقراءة فيه. وقال الزجاج: هي أَشدُّ وِطاءً لقلة السمع. ومنْ قَرأً وَطْأً فمعناه هي أَبْلغُ في القِيام وأَبْيَنُ في القول. وفي حديثِ ليلةِ القَدْرِ: أَرَى رُؤْياكم قد تَواطَتْ في العَشْرِ الأَواخِر. قال ابن الأَثير: هكذا روي بترك الهمز، وهو من الـمُواطأَةِ، وحقيقتُه كأَنّ كُلاً منهما وَطِئَ ما وَطِئَه الآخَرُ.  وتَوَطَّأْتُهُ بقَدَمِي مثل وَطِئْتُه. وهذا مَوْطِئُ قَدَمِك. وفي حديث عبداللّه، رضي اللّه عنه: لا نَتَوَضَّأُ من مَوْطَإٍ أَي ما يُوطَأُ من الأَذَى في الطريق، أَراد لا نُعِيدُ الوُضوءَ منه، لا أَنهم كانوا لا يَغْسِلُونه.  والوِطاءُ: خلافُ الغِطاء.  والوَطِيئَةُ: تَمْرٌ يُخْرَجُ نَواه ويُعْجَنُ بلَبَنٍ.  والوَطِيئَةُ: الأَقِطُ بالسُّكَّرِ. وفي الصحاح: الوَطِيئَةُ: ضَرْب من  الطَّعام. التهذيب: والوَطِيئةُ: طعام للعرب يُتَّخَذُ من التمر. وقال  شمر قال أَبو أَسْلَمَ: الوَطِيئةُ: التمر، وهو أَن يُجْعَلَ في بُرْمةٍ  ويُصَبَّ عليه الماءُ والسَّمْنُ، إِن كان، ولا يُخْلَطُ به أَقِطٌ، ثم  يُشْرَبُ كما تُشْرَبُ الحَسِيَّةُ. وقال ابن شميل: الوَطِيئةُ مثل الحَيْسِ: تَمرٌ وأَقِطٌ يُعْجنانِ بالسمن. المفضل: الوَطِيءُ والوَطيئةُ:  (يتبع...)
● - (تابع... 1): وطأ: وَطِئَ الشيءَ يَطَؤُهُ وَطْأً: داسَه. قال سيبويه: أَمـّا وَطِئَ... ...  العَصِيدةُ الناعِمةُ، فإِذا ثَخُنَتْ، فهي النَّفِيتةُ، فإِذا زادت قليلاً، فهي  النَّفِيثةُ بالثاءِ(1)  (1 قوله «النفيثة بالثاء» كذا في النسخ وشرح القاموس بلا ضبط.) ، فإِذا زادت، فهي اللَّفِيتةُ، فإِذا تَعَلَّكَتْ، فهي العَصِيدةُ. وفي حديث عبداللّه بن بُسْرٍ، رضي اللّه عنه: أَتَيْناهُ بوَطِيئةٍ،  هي طَعامٌ يُتَّخَذُ مِن التَّمْرِ كالحَيْسِ. ويروى بالباءِ الموحدة،  وقيل هو تصحيف. والوَطِيئة، على فَعِيلةٍ: شيءٌ كالغِرارة. غيره: الوَطِيئةُ: الغِرارةُ يكون فيها القَدِيدُ والكَعْكُ وغيرُه. وفي الحديث: فأَخْرَجَ إِلينا ثلاثَ أُكَلٍ من وَطِيئةٍ؛ أَي ثلاثَ قُرَصٍ من غِرارةٍ. وفي حديث عَمَّار أَنّ رجلاً وَشَى به إِلى عُمَرَ، فقال: اللهم إِن كان كَذَبَ، فاجعلْهُ مُوَطَّأَ العَقِب  \<ص:200>  أَي كثير الأَتْباعِ، دَعا عليه بأَن يكون سُلطاناً، ومُقَدَّماً، أَو ذَا مالٍ، فيَتْبَعُه الناسُ ويمشون وَراءَه.ووَاطأَ الشاعرُ في الشِّعر وأَوْطَأَ فيه وأَوطَأَه إِذا اتَّفقت له قافِيتانِ على كلمة واحدة معناهما واحد، فإِن اتَّفَق اللفظُ واخْتَلف المَعنى، فليس بإِيطاءٍ. وقيل: واطَأَ في الشِّعْر وأَوْطَأَ فيه وأَوْطَأَه إِذا لم يُخالِفْ بين القافِيتين لفظاً ولا معنى، فإِن كان الاتفاقُ باللفظ والاختلافُ بالمعنى، فليس بِإِيطاءٍ. وقال الأَخفش: الإِيطَاءُ رَدُّ كلمة قد قَفَّيْتَ بها مرة نحو قافيةٍ على رجُلِ وأُخرى على رجُلِ في قصيدة، فهذا عَيْبٌ عند العرب لا يختلفون فيه، وقد يقولونه مع ذلك. قال النابغة:  أوْ أَضَعَ البيتَ في سَوْداءَ مُظْلِمةٍ، *  تُقَيِّدُ العَيْرَ، لا يَسْري بها السَّارِي  ثم قال:  لا يَخْفِضُ الرِّزَّ عن أَرْضٍ أَلمَّ بها، *  ولا يَضِلُّ على مِصْباحِه السَّارِي  قال ابن جني: ووجْهُ اسْتِقْباحِ العرب الإِيطَاءَ أَنه دالٌّ عندهم على قِلّة مادّة الشاعر ونزَارة ما عنده، حتى يُضْطَرّ إِلى إِعادةِ القافيةِ الواحدة في القصيدة بلفظها ومعناها، فيَجْري هذا عندهم، لِما ذكرناه، مَجْرَى العِيِّ والحَصَرِ. وأَصله: أَن يَطَأَ الإِنسان في طَريقه على أَثَرِ وَطْءٍ قبله، فيُعِيد الوَطْءَ على ذلِك الموضع، وكذلك إِعادةُ القافيةِ هِيَ مِن هذا. وقد أَوطَأَ ووَطَّأَ وأَطَّأَ فأَطَّأَ، على بدل الهمزة من الواو كَوناةٍ وأَناةٍ وآطَأَ، على إِبدال الأَلف من الواو كَياجَلُ في يَوْجَلُ، وغيرُ ذلك لا نظر فيه. قال أَبو عمرو بن العلاء: الإِيطاءُ ليس بعَيْبٍ في الشِّعر عند العرب، وهو إِعادة القافيةِ مَرَّتين. قال الليث: أُخِذ من الـمُواطَأَةِ وهي الـمُوافَقةُ على شيءٍ واحد. وروي عن ابن سَلام الجُمَحِيِّ أَنه قال: إِذا كثُر الإِيطاءُ في قصيدة مَرَّاتِ، فهوعَيْبٌ عندهم. أَبو زيد: إِيتَطَأَ الشَّهْرُ، وذلك قبل النِّصف بيوم وبعده بيوم، بوزن إِيتَطَعَ.
مقاييس اللغة:
(وطأ) الواو والطاء والهمزة. كلمةٌ تدلُّ على تمهيدِ شيءٍ وتسهيله. ووطَّأْتُ لـه المكان. والوِطاءُ: ما توطّأْتَ به من فِراش. ووَطِئْتُه برجلي أطَؤُه. وفي الحديث: "اشدُدْ وَطأتَك على مُضَرَ" والمواطَأة: الموافَقَةُ على أمرٍ يوطِّئه كلُّ* واحدٍ لصاحبه.‏
القاموس المحيط:
وطِئَهُ، بالكسر، يَطَؤُهُ دَاسَه، كوَطَّأَهُ، وتَوَطَّأَهُ، والمرأةَ جامَعَهَا. ووَطُؤَ، كَكَرُمَ، يَوْطُؤُ وَطاءَةً صارَ وَطِيئاً، وَوَطَّأْتُهُ تَوْطِئَةً. واسْتَوْطَأَهُ وَجَدَه وَطِيئاً بَيِّنَ الوَطَاءَةِ والوُطُوأَةِ والطِّئَةِ والطَّأَةِ، كالجِعَةِ والجَعَةِ، أي على حالة لَيِّنَةٍ. وأوْطَأَهُ فَرَسَهُ حَمَلَه عليه فَوطِئَهُ. وأوْطَأَهُ العَشْوَةَ، وعَشْوَةً أرْكَبَه على غَيْرِ هُدًى. والوَطْأَةُ، الضَّغْطَةُ، أو الأخْذَةُ الشَّدِيدَةُ. وموضِعُ القَدَمِ كالمَوْطَأ والمَوْطِئ. ووَطَأَهُ هَيَّأَهُ، ودَمَّثَهُ وسَهَّلَهُ، كوَطَّأَهُ في الكُلِّ فَاتَّطَأَ. والوِطَاءُ، ككتابٍ وسَحابٍ، عن الكسائِيِّ خلافُ الغِطاءِ. والوَطْءُ والوَطَاءُ والمِيطَأُ ما انْخَفَضَ من الأرضِ بَيْنَ النِّشازِ والإشراف، وقد وطَّأَها اللَّهُ تعالى. وواطَأَهُ على الأمْرِ وافَقَه، كتَوَاطَأَهُ. وتَوَطَّأَه. والوَطيئةُ، كَسفينةٍ تَمْرٌ يُخْرَجُ نَواهُ ويُعْجَنُ بِلَبَنٍ، والأقِطُ بالسُّكَّرِ، والغِرارةُ فيها القَدِيدُ والكَعْكُ.
وواطَأَ في الشِّعْرِ، وأوْطَأَ فيه، وأوْطَأَهُ، ووَطَّأَ، وآطَأَ وأطَّأَ: كَرَّرَ القافِيَةَ لَفْظَاً ومَعْنًى. والوَطَأَةُ، مُحَرَكةً، والواطِئةُ: السابِلَةُ. واسْتَطَأَ كافْتَعَلَ: اسْتَقَام، وبَلَغَ نهايَتَه، وتَهَيَّأَ. ورجُلٌ مُوَطَّأُ الأكنافِ، كمُعَظَّمٍ: شَهْلٌ دَمِثٌ، كَرِيمٌ مِضْيافٌ، أو يَتَمكَّنُ في ناحِيَتِهِ صَاحِبُه غير مُؤْذىً ولا نَابٍ به مَوْضِعُه. ومُوَطَّأُ العَقِبِ: سُلْطَانٌ يُتَّبَعُ، وتُوطَأْ عَقِبُهُ. وأوْطَؤُوهُمْ: جَعَلُوهُمْ يُوطَؤُونَ قَهْراً وغَلَبَةً. والواطِئَةُ: سُقَاطَةُ التَّمْرِ، فاعِلَةٌ بمعنى مَفْعُولة، لأنَّها تُوطَأُ. وهُمْ يَطَؤُهُمْ الطَّرِيقُ: يَنْزِلُون بِقُرْبِه فَيَطَؤُهُمْ أهْلُه.
تاج العروس:
و ط أ
وَطِئَهُ بالكسر يَطَؤُهُ وَطْأً : داسَهُ برِجْلِه ووَطِئْنا العَدُوَّ بالخَيْلِ أَي دُسْناهم قال سيبويه : وأَمَّا وَطِئَ يَطَأُ فمثلُ وَرِمَ يَرِمُ ولكنَّهم فَتَحوا يَفْعل وأَصلُه الكسر كما قالوا : قرأَ يقرأُ وقرأَ بعضُهم " طه وما أَنْزَلْنا عَلَيْكَ القُرْآنَ لِتَشْقَى " بتسكين الهاء وقالوا : أَرادَ طَإِ الأَرضَ بقَدَمَيْكَ جميعاً لأنَّ النبيَّ صلى الله عليه وسلم كانَ يرفَع إِحدى رِجْلَيْه في صَلاتِه قال ابنُ جِنِّي : فالهاءُ على هذا بَدَلٌ من همزَةِ طَأْ كَوَطَّأَهُ مُضَعَّفاً قال شيخُنا : التضعيفُ للمبالغة وأَغفله الأَكْثَرُ وتَوَطَّأَهُ حكاه الجوهرِيّ وابنُ القطَّاع وهذا ممَّا جاءَ فيه فَعِلَ وفَعَّلَ وتَفَعَّلَ . قال الجوهرِيّ : ولا يقال تَوَطَّيْتُ أَي بالياءِ بدل الهمزة . ووَطِئَ المرأَةَ يَطَؤُها : جامَعَها قال الجوهرِيّ : وَطِئْتُ الشَّيءَ برِجْلي وَطْأً ووَطِئَ الرجلُ امرأتَه يَطَأُ فيهما سقطت الواوُ من يَطَأُ كما سقطت من يَسَعُ لتَعَدِّيهما لأنَّ فَعِلَ يَفْعَل ممَّا اعتلَّ فاؤُه لا يكون إِلاَّ لازِماً فلمَّا جاءا من بين أَخَواتِهما مُتَعَدِّيَيْن خُولِفَ بهما نَظائِرُهما . ووَطُؤَ ككَرُمَ يَوْطَؤُ على القياس في المضموم يقال : وطُؤَتِ الدَّابَّة وَطْأً . ووَطُؤَ الموضعُ يَوْطُؤُ طِئَةً ووُطُوءةً وطاءةً أَي صارَ وَطِيئاً سهلاً . ووَطَّأْتُهُ تَوْطِئَةً وقد وَطَّأَها الله . والوَطِيءُ من كلِّ شيءٍ : ما سَهُلَ ولانَ وفراشٌ وَطِيءٌ : لا يُؤْذي جَنْبَ النَّائِم . وتَوَطَّأْتُهُ بقَدَمي . واسْتَوْطَأَهُ أَي المَرْكَبَ : وَجَدَهُ وَطِيئاً بيِّنَ الوَطاءةِ بالفتح ممدود والوُطُوءةِ بالضمّ ممدود وكلاهما مَقيسٌ والطِّئَةِ بالكسر والطَّأَةِ بالفتح كالجِعَةِ والجَعَةِ وأَنشدوا للكُمَيْتِ :
أَغْشَى المَكارِهَ أَحْياناً ويَحْمِلُني ... منه على طَأَةٍ والدَّهْر ذُو نُوَبِ
أَي على حالةٍ ليِّنَةٍ وهو مَجازٌ . وقال ابنُ الأَعرابيّ : دابَّةٌ وَطِيءٌ بيِّن الطَّأَةِ بالفتح ونعوذُ بالله من طِئَةِ الذَّليْلِ معناه : من أَنْ يَطَأَني ويَحْقِرَني قالَه اللِّحْيانِيّ . وأَوْطَأَهُ غيرَهُ وأَوْطَأَهُ فَرَسَهُ أَي حَمَلَهُ عليه فوَطِئَهُ وأَوْطَأْتُ فُلاناً دابَّتي حتَّى وَطِئَها . وأَوْطَأَهُ العَشْوَةَ بالألف واللام وأَوْطَأَهُ عَشْوَةً من غير اللام بتثليث العَيْنِ فيهما أَي أَركَبَهُ على غيرِ هُدًى من الطريق يقال : من أَوْطَأَكَ عَشْوَةً . والوَطْأَةُ مثل الضَّغْطَةُ أَو الأَخْذَةُ الشَّديدة . وفي الأَساس : ومن المجازِ وَطِئَهم العَدُوُّ وَطْأَةً مُنْكَرَةً . وفي الحديث " اللَّهمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ على مُضَرَ " أَي خُذْهم أَخذاً شديداً . ووَطِئْنا العَدُوَّ وَطْأَةً شديدةً ووَطِئَهُمْ وَطْأً ثَقيلاً . قلت : وكانَ حمَّادُ بنُ سَلَمَةَ يَرْوي هذا الحديث " اللَّهمَّ اشْدُدْ وَطْدَتَكَ على مُضَرَ " . والوَطْدُ : الإثباتُ والغَمْزُ في الأَرضِ . وفي الحديث " وإِنَّ آخِرَ وَطْأَةٍ وَطِئَها اللهُ بوَج " والمعنى أنَّ آخِرَ أَخْذَةٍ ووَقْعَةٍ أَوقَعَها الله بالكفَّارِ كانت بوَجٍّ . والوَطْءُ في الأَصلِ : الدَّوْسُ بالقَدَمِ سمِّيَ به الغَمْزُ والقَتْلُ لأنَّ مَن يَطَأُ على الشَّيءِ برِجْلِه فقد استَقْصى في هَلاكِه وإهانَته . وثَبَّتَ اللهُ وَطْأَتَهُ وهو في عَيْشٍ وَطِيءٍ وأَحَبَّ وَطَاءةَ العَيْشِ . والوَطْأَةُ : موضعُ القَدَم كالمَوْطَإِ بالفتح شاذٌّ والمَوْطِئِ بالكسرِ على القياس وهذه عن الليث يقال : هذا مَوْطِئُ قَدَمكَ قال الليث : وكلُّ شيءٍ يكون الفعلُ منه على فَعِل يَفْعَلُ مثل سَمِعَ يسمَعُ فإنَّ المَفْعَلَ منه مفتوحُ العَيْنِ إِلاَّ ما كانَ من بنات الواوِ على بناءِ وَطِئَ يَطَأُ . قال في المَشُوف : وكأَنَّ الليثَ نظرَ إلى أَنَّ الأَصلَ هو الكسر كما قال سيبويه فيكون كالمَوْعِد لكنَّ هذا أَصلٌ مَرفوضٌ فلا يُعْتَدُّ به وإنَّما يُعتبرُ اللفظ المستعملُ فلذلك كانَ الفَتْحُ هو القياسَ انتهى . وفي حديث عبد الله " لا يُتَوَضَّأُ من مَوْطَإٍ " أَي ما يُوطَأُ من الأَذَى في الطريق أَراد أَن لا يُعيدَ الوُضوءَ منه لا أَنَّهم كانوا لا يَغْسِلونه ووَطَأَهُ بالتخفيف : هيَّأَهُ ودَمَّثَهُ بالتشديد وسَهَّلَهُ الثلاثة بمعنًى كَوَطَّأَهُ في الكُلِّ كذا في نسختنا وفي نسخة شيخُنا : كواطَأَهُ من المُفاعلة ولا تقُل وَطَّيْتُ فاتَّطَأَ أَي تَهَيَّأَ وفي الحديث " أَنَّ جِبْريلَ صَلَّى بِيَ العِشاءَ حينَ غابَ الشَّفَقُ واتَّطَأَ العِشاءَ " وهو افْتَعَل من وَطَّأْتُه أَراد أَنَّ الظلامَ كَمُلَ . وفي الفائق : حينَ غابَ الشَّفَقُ وائْتَطَى العِشاءُ قال : وهو من قولِ بني قَيْسٍ : لم يأْتَطِ الجِدادُ ومعناه : لم يأْتِ حينُه وقد ائْتَطَى يأْتَطِي كأْتَلَى يأْتَلِي بمعنى المُساعَفَةِ المُوافقَةِ وفيه وجه آخر مذكور في لسان العرب . والوِطاءُ ككتاب هو المشهور الوَطاءُ مثل سَحَابٍ حُكِي عن الكسائيّ نسبَه إليه خُروجاً عن العُهْدَةِ إِذْ أَنكرَه كثيرون : خِلافُ الغِطاءِ والوَطْءُ بالفتح والوَطاءُ كسحاب والمِيطَأُ على مِفْعَل قال غَيْلانُ الرَّبَعِيُّ يصفُ حَلْبَةً :
" أَمْسوا فَعَادوهُنَّ نَحْوَ المِيطَا
ما انخفضَ من الأَرضِ بينَ النِّشَازِ بالكسر جَمْع نَشَزٍ محرَّكة والأَشْراف جمع شَرَفٍ والمراد بهما الأَماكن المُرتفعَةُ وفي بعض النُّسخ ضُبط الإشراف بالكسر ويقال : هذه أرضٌ مُسْتَوِيَةٌ لا رِباءَ فيها ولا وِطاءَ أَي لا صعودَ فيها ولا انخفاض . وقد وطَّأَها الله تعالى وفي حديث القَدَر " وآثارٍ مَوْطُوءةٍ " أَي مَسْلوك عليها بما سَبَق به القَدَرُ من خيرٍ أَو شَرّ . وواطَأَه على الأَمرِ مُواطَأَةً ووِطاءً : وافَقَهُ كتَواطَأَهُ وتَوَطَّأَهُ وفلانٌ يُواطِئُ اسمُه اسمي وتَوَاطَؤوا عليه توافَقوا وقوله تعالى " لِيُواطِئُوا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللهُ " هو من واطَأْتُ . وتَواطَأْنا عليه وتَواطَأْنا : توافَقْنا والمُتَواطِئُ : المُتوافِقُ وفي حديث ليلة القَدْرِ " أَرى رُؤْياكُمْ قد تَواطَتْ في العَشْرِ الأَواخِرِ " قال ابنُ الأَثير : هكذا رُوِي بترك الهمز وهو من المُواطَأَةِ وحقيقتُه كأَنَّ كُلاًّ منهما وَطِئَ ما وَطِئَه الآخرُ وفي الأَساس : وكلُّ أَحَدٍ يُخْبِرُ برسولِ الله صلى الله عليه وسلم بغَيْرِ تَوَاطُؤٍ ونقل شيخُنا عن بعض أَهل الاشتقاق أَنَّ أَصل المُواطَأَةِ أَن يَطَأَ الرَّجُلُ برِجْله مكان رِجْلِ صاحبِه ثمَّ استُعمِل في كلِّ مُوافقةٍ . انتهى . قلت : فتكون المُواطَأَةُ على هذا من المَجاز . وفي لسان العرب : ومن ذلك قوله تعالى " إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هي أَشَدُّ وِطاءً " بالمدّ أَي مُواطَأَةً قال : وهي المُواتاةُ أَي مُواتاةُ السَّمْعِ والبَصرِ إِيَّاهُ وقُرِئَ " أَشَدُّ وَطْأً " أَي قياماً . وفي التهذيب قرأَ أبو عمرٍو وابنُ عامر وِطاءً بكسر الواو وفتح الطاءِ والمدّ والهَمْز من المُواطَأَةِ هي الموافقة وقرأَ ابنُ كَثِير ونافعٌ وعاصمٌ وحمزَةُ والكسائيُّ : وَطْأً بفتح الواو ساكنة الطاء مقصورة مهموزة والأَوَّل اختيارُ أبي حاتمٍ وروى المُنْذِرِيُّ عن أبي الهيثم أَنَّه اختارها أيضاً . والوَطِيئَةُ كسفينةٍ قال ابن الأَعرابيّ : هي الحَيْسَةُ وفي الصحاح أنَّها ضَرْبٌ من الطعام أَو هي تَمْرٌ يُخْرَجُ نُواهُ ويُعْجَنُ بلَبَنٍ وقيل : هي الأَقِطُ بالسُّكَّرِ . وفي التهذيب : الوَطِيئَةُ : طعامٌ للعرب يُتَّخَذُ من التَّمْرِ وهو أَن يُجعل في بُرْمَةٍ ويُصبُّ عليه الماءُ والسَّمْنُ إن كان ولا يُخلط به أَقِطٌ ثمَّ يُشرب كما تُشربُ الحَيْسَةُ . وقال ابنُ شُمَيْلٍ : الوَطِيئَةُ : مثلِ الحَيْسِ تمرٌ وأَقِطٌ يُعجنانِ بالسَّمْنِ . وروى عن المفضَّل : الوَطِيءُ والوَطِيئَةُ : العَصيدَةُ الناعِمَةُ فإذا ثَخُنَتْ فهي النَّفيتَةُ فإذا زادتْ قليلاً فهي النَّفيثَةُ فإذا زادتْ فهي اللَّفيتَةُ فإذا تعلَّكَتْ فهي العَصيدَةُ وقيل : الوَطيئَةُ شيءٌ كالغِرارَةِ أَو هي الغِرارَةُ يكون فيها القَديدُ والكَعْكُ وغيرهما وفي الحديث " فأَخْرَجَ إلَيْنا ثَلاثَ أُكَلٍ من وَطِيئَةٍ " أَي ثلاث قُرَصٍ من غِرَارة . وواطَأَ الشَّاعِرُ في الشِّعْرِ وأَوْطَأَ فيه وأَوْطَأَهُ إِيطاءً ووَطَّأَ وآطَأَ على إبدال الألف من الواو وأَطَّأَ : كرَّرَ القافِيَةَ لفظاً ومعنًى مع الاتحاد في التعريف والتنكير فإن اتَّفقَ اللفظُ واختلف المعنى فليس بإِيطٍ وكذا لو اختلفا تعريفاً وتنكيراً وقال الأَخفش : الإِيطاءُ : رَدُّ كلمةٍ قد قَفَّيْتَ بها مرَّةً نحو قافيةٍ على رَجُل وأُخرى على رَجُل في قصيدةٍ فهذا عَيْبٌ عند العرب لا يختلفون فيه وقد يقولونه مع ذلك قال النابغة :
أَو أَضَعُ البَيْتَ في سَوْداءَ مُظْلِمَةٍ ... تُقَيِّدُ العَيْرَ لا يَسْري بها السَّارِي ثمَّ قال :
لا يَخْفِضُ الرِّزَّ عن أَرْضٍ أَلَمَّ بها ... ولا يَضِلُّ على مِصْباحِهِ السَّارِي
قال ابنُ جِنِّي : ووجهُ استقباحِ العرب الإِيطاءَ أَنَّه دالٌّ عندهم على قلَّةِ مادَّةِ الشَّاعر ونَزارَةِ ما عنده حتَّى اضطُرَّ إلى إعادة القافية الواحدة في القصيدة بلفْظِها ومعناها فيَجْري هذا عندهم لِمَا ذَكرناه مَجْرى العِيِّ والحَصَرِ وأَصله أن يَطَأَ الإنسانُ في طريقه على أَثَرِ وَطْءٍ قبلَه فيُعيدَ الوَطْءَ على ذلك الموضع وكذلك إعادَةُ القافية من هذا وقال أبو عمرو بن العلاءِ : الإِيطاءُ ليس بعَيْبٍ في الشِّعر عند العرب وهو إعادَةُ القافية مرَّتين . ورُوِيَ عن ابنُ سَلامٍ الجمحي أَنَّه قال : إذا كَثُرَ الإِيطاءُ في قصيدةٍ مرَّاتٍ فهو عَيْبٌ عندهم . والوَطَأَةُ محرَّكةً ككَتَبةٍ في جمع كاتب والواطِئَةُ : المارَّةُ والسَّابِلَةُ سُمُّوا بذلك لوَطْئِهم الطَّريقَ وفي التهذيب : الوَطَأَةُ : هم أَبناءُ السَّبيلِ من النَّاسِ لأنَّهم يَطَؤون الأَرضَ . وفي الحديث أَنَّه قال للخُرَّاصِ " احْتاطُوا لأَهْلِ الأَمْوالِ في النَّائبة والواطِئَة " يقول : استَظْهِروا لهم في الخَرْصِ لما يَنوبُهم وينزِلُ بهم من الضيفان . واسْتَطَأَ كذا في النسخ والصواب اتَّطَأَ كافْتَعَلَ إذا استقامَ وبَلَغَ نِهايَتَهُ وتَهَيَّأَ مُطاوِع وَطَّأَه تَوْطِئَةً . وفي الأَساس : ومن المجاز يقال للمضياف : رجلٌ مُوَطَّأُ الأَكنافِ كمُعَظَّم ووطِيئُها وتقول : فيه وَطَاءةُ الخُلُقِ ووَضاءةُ الخَلْقِ : سَهْل الجوانب دَمِثٌ كريمٌ مِضْيافٌ ينزل به الأَضياف فيَقْريهم ورجلٌ وَطِيءُ الخُلُقِ على المَثَلِ أَو رجل يَتَمَكَّنُ في ناحيَتِهِ صاحِبُهُ بالرفع فاعل يتمكَّن غيرَ مُؤْذًى ولا نابٍ به موضعه كذا في النهاية وفي الحديث " ألا أُخْبِرُكُمْ بأَحبِّكُمْ إليَّ وأَقْرَبَكُمْ منِّي مَجالِسَ يَوْمَ القِيامَةِ ؟ أَحاسِنُكُمْ أَخْلاقاً المُوَطَّؤونَ أَكْنافاً الذين يأْلَفونَ ويُؤْلَفونَ " قال ابنُ الأَثير : هذا مَثَلٌ وحقيقتُه من التَّوْطِئَةِ وهي التَّمْهيدُ والتَّذْليل . وفي حديث عمَّار أَنَّ رجلاً وَشَى به إلى عُمَرَ فقال : " اللَّهُمَّ إِنْ كانَ كَذَبَ عَلَيَّ فاجْعَلْهُ مُوَطَّأَ العَقِبِ " يقال : رجلٌ مُوَطَّأُ العَقِبِ أَي سُلطانٌ يُتَّبَعُ ويُوطَأُ عَقِبُهُ أَي كثير الأَتْباعِ دَعَا عليه بأَن يكون سُلْطاناً أَو مُقَدَّماً فيتبَعُه النَّاسُ ويمشون وراءه . وفي الحديث أَنَّ رِعاءَ الإبلِ ورِعاءَ الغَنَم تَفاخَروا عنده فأَوْطَؤوهم رِعاءَ الإبل أَي غلبوهم وقهروهم بالحُجَّة وأَصله أَنَّ من صارَعْتَه أَو قاتلْتَه فصرعته فقد وَطِئْتَه وأَوْطَأْتَه غيرَك . والمعنى جعلوهم يُوطَؤونَ قهراً وغَلَبَةً . وفي حديث عليٍّ " كنتُ أَطَأُ ذِكْرَه " أَي أُغَطِّي خَبَرَه وهو كِنايةٌ عن الإخْفاءِ والسَّتْرِ . وقيل : الواطِئَةُ : سُقاطَةُ التَّمْرِ هي فاعِلَةٌ بمعنى مَفْعُولَةٍ لأنَّها تَقَعُ فتَوْطَأُ بالأَقدام وقيل : هي من الوَطَايَا جمعُ وَطيئَةٍ تجري مجرى العَرِيَّةِ سمِّيت بذلك لأنَّ صاحبها وطَّأَها لأهلِها أَي ذَلَّلَها ومَهَّدَها فلا تَدْخُلُ في الخَرْصِ . وكان المناسب ذِكرها عند ذِكر الوَطيئَة . وهم أَي بنو فلان يَطَؤُهم الطَّريقُ أَي أَهله والمعنى ينزِلونَ بقُربِهِ فيَطَؤُهم أَهلُه حكاه سيبويه فهو من المجازِ المُرْسَل وقال ابنُ جِنِّي : فيه من السَّعَةِ إخْبارُكَ عمَّا لا يَصِحُّ وَطْؤُه بما يَصِحُّ وَطْؤُه فنقول قياساً على هذا : أَخذنا على الطريق الواطِئ لبني فلانٍ . ومررنا بقومٍ مَوْطُوئِينَ بالطَّريقِ ويا طَريقُ طَأْ بنا بني فلانٍ أَي أَدِّنا إليهم قال : ووجه التشبيه إخبارُك عن الطريق بما تُخبر به عن سالكيه فشبَّهْتَه بهم إذْ كانَ المُؤَدِّي له فكأَنَّه هم وأَمَّا التوكيد فلأنَّك إِذا أَخبرتَ عنه بوَطْئه إيَّاهم كانَ أَبلغَ من وَطْءِ سالكيه لهم وذلك أَنَّ الطَّريق مُقيمٌ مُلازمٌ وأَفعالُه مُقيمةٌ معه وثابتَةٌ بثَباتِه وليس كذلك أَهلُ الطَّريق لأنَّهم قد يَحْضُرون فيه وقد يَغيبون عنه وأَفعالُهم أيضاً حاضرةٌ وَقْتاً وغائبَةٌ آخَرَ فأَينَ هذا ممَّا أَفعالُه ثابتةٌ مستمرَّةٌ ؟ ولمَّا كانَ هذا كلاماً كانَ الغَرَضُ فيه المَدْحَ والثناءَ اختاروا له أَقوى اللفظين لأنَّه يُفيد أَقْوى
المَعْنَيَيْنِ كذا في اللسان . قال أَبو زيدٍ : اِيتَطَأَ الشَّهْرُ بوزن اِيتَطَعَ وذلك قبل النِّصْفِ بيومٍ وبعدَه بيوم . والمُوَطَّأُ : كتابُ الإمام مالكٍ إمامِ دارِ الهِجْرَة رضي الله عنه وأَصله الهمز . ْنَيَيْنِ كذا في اللسان . قال أَبو زيدٍ : اِيتَطَأَ الشَّهْرُ بوزن اِيتَطَعَ وذلك قبل النِّصْفِ بيومٍ وبعدَه بيوم . والمُوَطَّأُ : كتابُ الإمام مالكٍ إمامِ دارِ الهِجْرَة رضي الله عنه وأَصله الهمز

##### Türkçe

**وطء**
**وَطِئَ - يَطَأُ - وَطْء - مَوْطِئ - وَاطَأَ - يُوَاطِئُ**
**وَطِئ - يَطَأُ** + bir varlık + bir mekânı veya bir şeyi: ayağı ve ağırlığıyla onu çiğner: ayağını veya dayanma ve ayakta durma aracını, belirli bir yerde yere koyar ve ağırlığını bu yerin üzerine bırakır.
**وَطِئَ - يَطَأُ** + bir varlık + bir varlığı: ayağı ve ağırlığıyla onu çiğner: galebe, kahır ve zelil kılmaya dair bir kinayedir.
**وَطْء**: “**وَطِئَ - يَطَأُ**” fiilinin isim-fiilidir: bir yer üzerine basınç ve dayanma ve ağırlığı onun üzerine bırakma: yine o, “**وَطِئَ - يَطَأُ**” fiiliyle olan şeydir: bir mekân veya bir şey üzerine vâki olan basınç ve şiddetli iz.
﴿Şüphesiz gecenin doğuşu en şiddetli **وطئا**dır﴾ gece kıyamında duran kimse üzerine daha şiddetli bir basınç ve şiddet.
**مَوْطِئ**: “**مَفْعِل**” vezninde, “**وَطِئَ - يَطَأُ**”dan mekân ismidir: ayağını veya dayanma ve ayakta durma aracını yere koyduğu ve ağırlığını bu yerin üzerine bıraktığı yer veya mevki.
**وَاطَأَ - يُوَاطِئ**: “**فاعَلَ**” vezninde, “**وَطِئَ - يَطَأُ**”dan: “**وَطِئَ - يَطَأُ**” fiilini bir başkasıyla karşılıklı olarak yapar: başka bir varlığın dayandığı yerin aynı yerine dayanmasını koyar ve ağırlığını bırakır; fakat o varlık o yerinden hareket ettikten sonra: bu, başkasının fiiline tam ince takip ve tam taklide dair bir kinayedir.
Ve lafız, “yük taşıyarak ayaklar üzerinde yere temas ederek intikal hareketi” lafızları grubuna mensuptur; adımın genişliğine göre tertip ile; ve onlar şunlardır:
**دَبَّ - يَدِبُّ**، **خَطَا - يَخْطُوْ**، **رَجِلَ - يَرْجَلُ**، **دَرَجَ - يَدْرُجُ**، **وَطِئَ - يَطَأُ**، **تَرَقَ - يَتْرِقُ** (**تَرْقَى - يُتَرْقِي**)

**وَطئ - يَطأ - يطئون**
﴿Medine halkına ve çevrelerindeki bedevîlere, Allah’ın Elçisi’nden geri kalmaları ve canlarıyla onun canından yüz çevirmeleri olmaz; bu, Allah yolunda kendilerine bir susuzluk, bir yorgunluk ve bir açlık isabet etmemesi ve kâfirleri öfkelendirecek bir **موطئا** çiğnememeleri ve bir düşmandan bir elde ediş elde etmemeleri sebebiyledir ki, mutlaka onunla kendileri için salih bir amel yazılır; şüphesiz Allah muhsinlerin ecrini zayi etmez (120)﴾ Tevbe
﴿Ve onların topraklarını, yurtlarını ve mallarını ve sizin çiğnemediğiniz bir toprağı size miras kıldı; Allah her şeye kadirdir (27)﴾ Ahzâb
﴿Onlar, inkâr edenlerdir; sizi Mescid-i Harâm’dan alıkoydular; kurbanlık da mahalline ulaşmaktan alıkonmuştu; eğer bilmediğiniz mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı ki onları **أن تطئوهم** (çiğneyesiniz) de onlardan size bilgisizce bir ayıp isabet etseydi; Allah dilediğini rahmetine sokmak için; eğer ayrılıp seçilselerdi, onlardan inkâr edenleri elbette elem verici bir azapla azaplandırırdık (25)﴾ Fetih
**وطئا**
﴿Şüphesiz gecenin doğuşu en şiddetli **وطئا**dır ve sözce daha dosdoğrudur (6)﴾ Müzzemmil
**موطئا**
﴿Medine halkına ve çevrelerindeki bedevîlere, Allah’ın Elçisi’nden geri kalmaları ve canlarıyla onun canından yüz çevirmeleri olmaz; bu, Allah yolunda kendilerine bir susuzluk, bir yorgunluk ve bir açlık isabet etmemesi ve kâfirleri öfkelendirecek bir **موطئا** çiğnememeleri ve bir düşmandan bir elde ediş elde etmemeleri sebebiyledir ki, mutlaka onunla kendileri için salih bir amel yazılır; şüphesiz Allah muhsinlerin ecrini zayi etmez (120)﴾ Tevbe
**واطئ - يواطئ - ليواطئوا**
﴿Nesî’ ancak küfürde bir artıştır; onunla inkâr edenler saptırılır; onu bir yıl helâl sayarlar ve onu bir yıl haram sayarlar ki Allah’ın haram kıldığı şeyin sayısına **ليواطئوا** (uydursunlar) da Allah’ın haram kıldığını helâl kılsınlar; amellerinin kötülüğü kendilerine süslü gösterildi; Allah kâfir kavmi hidayete erdirmez (37)﴾ Tevbe
مختار الصحاح
● [**وطأ**] و ط أ: **وَطِئَ** yeri ve benzerini **يطأ**; ve **وَطُؤ** mekân, **وَطيئاً** oldu; ve onun bâbı **ظرُف**’tur; ve onu **وَطَّأَهُ تَوْطِئَةً**; ve **الوَطْأَةُ** darbe gibidir: ayak yeri; ve o da basınç gibidir. Ve hadiste: ﴿Allah’ım, **وطأَتك**’ni **مُضَر** üzerine şiddetlendir﴾. Ve **الوِطَاءُ** (kesre ile) **الغِطاءُ**’nun zıddıdır. Ve **الوَطِيئَةُ** “**فعيلة**” üzere, torba gibi bir şeydir. Ve hadiste: ﴿**وطِيئَةٍ**’den üç lokma çıkardı﴾ yani bir torbadan üç çörek. Ve **وَاطَأَهُ** iş üzerinde **مُوَاطَأةً**: ona muvafakat etti. Ve **تَوَاطَئُوا** onun üzerinde: uyuştular. Ve Allah’ın sözü: ﴿**أشدُّ وِطاءً**﴾ med ile; yani **مُواطَأَةً**; ve o, işitme ve görmenin ona **مُواتاةُ**’sıdır. Ve ﴿**أَشَدُّ وَطْئاً** yani **قِياما**﴾ diye okunmuştur.
الراغب
**وطأ**
- Şey **وطؤ** oldu; o da **وطيء**’dir; **الوطاءة** arasında; ve **الطأة** ve **الطئة** ve **الوطاء**: onunla **توطأت** ettiğin şeydir; ve onun döşeğiyle ona **وطأت** ettim. Ve onu ayağımla **وطئته**: onu **وطأ** ve **وطاءة** ile çiğnedim; ve onu **توطأته**. Allah تعالى dedi: }Şüphesiz gecenin doğuşu en şiddetli **وطأ**dır﴿[Müzzemmil/6]; ve﴾**وطاء**﴿diye okunmuştur (bu, Ebû Amr ve İbn Âmir’in kıraatidir. الإتحاف s. 426). Ve hadiste: (Allah’ım, **وطأتك**’ni Mudar üzerine şiddetlendir) (hadis Ebû Hureyre’den: Nebî kunutta dua ederdi: (Allah’ım, Seleme b. Hişâm’ı kurtar; Allah’ım, Velîd b. Velîd’i kurtar; Allah’ım, Ayyâş b. Ebî Rebîa’yı kurtar; Allah’ım, müminlerden mustazafları kurtar; Allah’ım, **وطأتك**’ni Mudar üzerine şiddetlendir; Allah’ım, Yusuf’un yılları gibi yıllar) Buhârî cihadda, müşriklere beddua babı 6/105; Müslim (675)) yani: onları zelil kıl. Ve erkeğin karısını **وطئ** etmesi, cinsel birleşmeye dair kinayedir; onda örf sebebiyle, sarih ifade gibi oldu. Ve **الموطأة**: muvafakattir; aslı, erkeğin ayağıyla arkadaşının **موطئ**’ini çiğnemesidir. Allah عز وجل dedi:﴾**إنما النسيء**﴿den﴾**ليوطئوا عدة ما حرم الله**{ [Tevbe/37]’ye kadar (âyet: ﴿Nesî’ ancak küfürde bir artıştır… **ليواطئوا** Allah’ın haram kıldığı şeyin sayısına…﴾).
ملخص اللسان
1. **وَطِئَ** şeyi **يَطَؤُهُ وَطْأً**: onu çiğnedi. Ve onu **تَوَطَّأَهُ** ve onu **وَطَّأَهُ**: onu **وَطِئَه** gibi. Dedi: ve **تَوَطَّيْتُه** deme. Şeyi ayağımla **وطِئْتُ**: **وَطْأً**.
2. Ve onu ayağımla **تَوَطَّأْتُه**; ve **تَوَطَّيْتُه** deme.
3. Ve başkası onu **أَوْطَأَه**; ve ona şeyi **أَوْطَأْتُه** de o onu **وَطِئَه**. Ve atını ona **أَوْطَأَه**: onu ona bindirdi; o da onu çiğnedi. Ve falanı binitime **أَوْطَأْتُ** de o onu çiğnedi. Ve hadiste: deve çobanları ile koyun çobanları onun yanında övündüler de deve çobanları onları **أَوْطَأَهم** galebe ile; yani onları delille yendiler ve kahrettiler. Ve aslı: güreştiğin veya savaştığın kimseyi yere serersen veya sabitlersen, onu **وَطِئْتَه** olursun; ve onu başkasına **أَوْطَأْتَه**. Mana: onları kahır ve galebe ile çiğnenir kıldı. Ve düşmanı atlarla **وَطِئْنا**: onları çiğnedik. Ve düşmanı şiddetli bir **وطْأَةً** ile **وَطِئْنا**. Ve **الوَطْءُ**, aslında: ayakla çiğnemektir; bununla gazayı ve öldürmeyi adlandırdı; çünkü bir şeyin üzerine ayağıyla basan kimse, onun helâkinde ve aşağılanmasında son noktaya varmıştır.
4. Ve örtmeyi ve yanıltmayı, ki o daha ileri derecede gizleme ve örtmedir, **الوَطْءِ** ile kinaye etti.
5. Ve biniti **اسْتَوْطَأَ** etti; yani onu **وَطِيئاً** buldu.
6. Ve **الوَطْءُ** ayakla ve ayaklarla (hayvan ayaklarıyla). Denir: çokluk istemen hâlinde onu ayağımla **وَطَّأْتُه**.
7. **الـمَوْطِئُ**: yer.
8. **الواطِئةُ**: onlar yolcular ve gelip geçenlerdir; yolu çiğnemeleri sebebiyle böyle adlandırıldılar. Ve **الوَطَأَةُ**: insanlar arasından yol evlatlarıdır; yeri çiğnedikleri için **وطَأَةً** diye adlandırıldılar. Ve hadiste: o, hurma tahmincilerine dedi ki: mal sahipleri için, musibet ve **الواطِئةِ** hususunda ihtiyatlı olun. **الواطِئةُ**: gelip geçenler ve yolculardır.
9. Ve denildi: **الواطِئَةُ**, hurmanın döküntüsüdür; düşer de ayaklarla çiğnenir.
10. Ve **آثارٍ مَوْطُوءة**: yani kaderin hayır veya şerden öncelediği şeyle üzerinde yürünmüş.
11. Ve ona körlemesine gidişi **أَوطَأَه** ve bir körlemesine gidişi: onu hidayetsiz olarak bindirdi. Denir: seni körlemesine gidişe kim **أَوطأَكَ** etti?
12. Ve **الوَطْأَةُ**: ayak yeri; ve o da basınç gibidir.
13. Ve **الوَطْأَةُ**: şiddetli yakalayıştır. Ve hadiste: Allah’ım, **مُضَر** üzerine **وطْأَتَكَ**’ni şiddetlendir; yani onları şiddetli bir yakalayışla yakala.
14. Ve kadını **وَطِئَ** eder, onu **يَطَؤُها**: onunla nikâhlanır. Ve erkek karısını **وَطِئَ** eder, **يَطَأُ**.
15. Ve şeyi **وَطَّأَ** etti: onu hazırladı. Ve dersin: sana işi **وطَّأْتُ**; yani onu hazırladım. Ve sana döşeği **وطَّأْتُ** ve sana meclisi **وطَّأْتُ** **تَوْطِئةً**. Ve hadiste: Cebrâil, şafak kaybolduğunda bana yatsıyı kıldırdı ve yatsı **اتَّطَأَ** etti; o, **وَطَّأْتُه**’dan **افْتَعَلَ**’dır. Denir: şeyi **وطَّأْتُ** da o **اتَّطَأَ** etti; yani onu hazırladım da o hazırlandı. Karanlığın tamamlandığını kastetti.
16. Ve onun bir kısmı bir kısmına **واطَأَ** etti; yani muvafakat etti. Ve o, **المُواطأَةِ**’dendir; hakikati, sanki her biri ötekinin çiğnediğini çiğnemiş gibidir. Ve onu ayağımla **تَوَطَّأْتُه**: onu **وَطِئْتُه** gibi. Ve bu, senin ayağının **مَوْطِئُ**’idir. Ve işi üzerinde ona **مُواطأَةً** ile **واطَأَه**: ona muvafakat etti. Ve onun üzerinde **تَواطَأْنا** ve **تَوطَّأْنا**: uyuştuk. Ve falanın adı benim adıma **يُواطِئُ** eder. Ve onun üzerinde **تَواطَؤُوا**: uyuştular. Ve Allah’ın sözü: **ليُواطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللّهُ**; o, **وَاطَأْتُ**’dandır. Ve onun benzeri Allah’ın sözü: **إِنّ ناشِئةَ الليلِ هِيَ أَشَدُّ وِطَاءً**; med ile: **مُواطَأَةً**. Dedi: ve o, **المُواتاةُ**’dır; yani işitme ve görmenin ona **مُواتاةُ**’sıdır; **المُواطأَةِ** ve **المُوافقةِ**’dendir. Manası: onun işitmesi kalbine ve görmesine muvafakat eder; ve dili kalbine **وِطاءً** olarak muvafakat eder. Denir: falan beni iş üzerinde **واطَأَني** etti; yani onun üzerinde sana muvafakat etti; kalp, işitmenin meşgul olduğu şeyden başkasıyla meşgul olmaz; bu, ona muvafakat etti ve o, buna muvafakat etti; gece kıyamını ve onda kıraati kasteder.
17. Ve atı **وَطَأَ** etti **وَطْأً** ve onu **وَطَّأَهُ**: onu yumuşattı.
18. Ve şeyi **وَطَّأَ** etti: onu kolaylaştırdı. Ve **وَطَّيْتُ** deme. Ve her şeyden **الوطيءُ**: kolay ve yumuşak olan şeydir; hatta “**رَجُلٌ وَطِيءٌ**” ve “**دابَّةٌ وَطِيئةٌ**” derler; **الوَطاءة**’si açık.
19. Bu bir meseldir; hakikati **التَّوْطِئةِ**’dendir; o da düzleme ve boyun eğdirmedir.
20. Ve **فِراشٌ وطِيءٌ**: uyuyanın yanını incitmez. Ve bir şey **وَطِيءٌ**: **الوطاءة** ve **الطِّئَة** ve **الطَّأَة**’si açık; **الطِّعَة** ve **الطَّعَة** gibi.
21. Ve **الوَطِيءُ**: insanlardan, binitlerden ve mekânlardan kolay olan. Ve mekân **وَطُؤَ** oldu; zamme ile; **يَوْطُؤُ** **وطَاءة** ve **وُطُوءة** ve **وطِئةً**: **وَطِيئاً** oldu. Ve ben onu **تَوطِئةً** ile **وَطَّأْتُ**; ve **وَطَّيْته** deme.
22. **الوَطِيئةُ**: **الحَيْسةُ**.
23. Ve **الوَطَاءُ** ve **الوِطَاءُ**: yerin, yükseltiler ve çıkıntılar arasındaki alçalan kısmıdır; bu, düz bir arazidir; onda ne tümsek vardır ne de **وِطَاءَ**; yani onda ne çıkış vardır ne de iniş.
24. “O, en şiddetli **وَطْأً**dır”ın manası: “o, kıyamca daha sabittir” der.
25. **أَشَدُّ وَطْأً**: yani gündüz namazından namaz kılana daha şiddetlidir; çünkü gece uyku içindir; dedi ki: o, her ne kadar daha şiddetli **وَطْأً** ise de, sözce daha dosdoğrudur: o, işitmenin azlığı sebebiyle daha şiddetli **وِطاءً**dır. Ve kim **وَطْأً** okursa, manası: kıyamda daha beliğ ve sözde daha açık olmasıdır.
26. Ve **الوِطاءُ**: **الغِطاءُ**’nun hilâfıdır.
