# وطأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B7%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وطأ

وَطِئَ الشيءَ يَطَؤُهُ وَطْأً: داسَه. قال سيبويه: أَمـّا وَطِئَ يَطَأُ فمثل وَرِمَ يَرِمُ ولكنهم فتحوا يَفْعَلُ، وأَصله الكسر، كما قالوا قرَأَ يَقْرَأُ. وقرأَ بعضُهم: طَهْ ما أَنْزَلْنا عليكَ القُرآن لِتَشْقَى، بتسكين الهاء. وقالوا أَراد: طَإِ الأَرضَ بِقَدَمَيْكَ \<ص:196>
جميعاً لأَنَّ النبيَّ، صلى اللّه عليه وسلم، كان يَرْفَعُ إِحدى رِجْلَيْه في صَلاتِه. قال ابن جني: فالهاء على هذا بدل من همزة طَأْ. وتَوَطَّأَهُ ووَطَّأَهُ كَوَطِئَه. قال: ولا تقل تَوَطَّيْتُه. أَنشد أَبو حنيفة: يَأْكُلُ مِنْ خَضْبٍ سَيالٍ وسَلَمْ،  *  وجِلَّةٍ لَـمَّا تُوَطِّئْها قَدَمْ أَي تَطَأْها. وأَوْطَأَه غيرَه، وأَوْطَأَه فَرَسَه: حَمَلَه عليه وَطِئَه. وأَوْطَأْتُ فلاناً دابَّتي حتى وَطِئَتْه. وفي الحديث: أَنّ رِعاءَ الإِبل ورِعاءَ الغنم تَفاخَرُوا عنده فأَوْطَأَهم رِعاءَ الإِبل غَلَبَةً أَي غَلَبُوهُم وقَهَرُوهم بالحُجّة. وأَصله: أَنَّ مَنْ صارَعْتَه، أَو قاتَلْتَه، فَصَرَعْتَه، أَو أَثْبَتَّه، فقد وَطِئْتَه، وأَوْطَأْتَه غَيْرَك. والمعنى أَنه جعلهم يُوطَؤُونَ قَهْراً وغَلَبَةً. وفي حديث علي، رضي اللّه عنه، لَـمَّا خرج مُهاجِراً بعد النبيّ، صلى اللّه عليه وسلم: فَجَعَلْتُ أَتَّبِعُ مآخِذَ رسولِ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، فأَطَأُ ذِكْرَه حتى انتَهْيتُ إِلى العَرْجِ. أَراد: اني كنتُ أُغَطِّي خَبَره من أَوَّل خُروجِي إِلى أَن بَلَغْتُ العَرْجَ، وهو موضع بين مكة والمدينة، فَكَنَى عن التَّغْطِيةِ والايهام بالوَطْءِ، الذي هو أَبلغ في الإِخْفاءِ والسَّتْر. وقد اسْتَوْطَأَ الـمَرْكَبَ أَي وجَده وَطِيئاً.
والوَطْءُ بالقَدَمِ والقَوائمِ. يقال: وَطَّأْتُه بقَدَمِي إِذا أَرَدْتَ به الكَثْرَة. وبَنُو فلان يَطَؤُهم الطريقُ أَي أَهلُ الطَريقِ، حكاه سيبويه. قال ابن جني: فيه مِن السَّعةِ إِخْبارُكَ عمّا لا يَصِحُّ وطْؤُه بما يَصِحُّ وطْؤُه، فنقول قِياساً على هذا: أَخَذْنا على الطريقِ الواطِئِ لبني فلان، ومَررْنا بقوم مَوْطُوئِين بالطَّريقِ، ويا طَريقُ طَأْ بنا بني فلان أَي أَدِّنا اليهم. قال: ووجه التشبيه إِخْبارُكَ عن الطَّريق بما تُخْبِرُ بِهِ عن سالكيه، فَشَبَّهْتَه بهم إذْ كان الـمُؤَدِّيَ له، فَكأَنَّه هُمْ، وأَمـَّا التوكيدُ فِلأَنَّك إِذا أَخْبَرْتَ عنه بوَطْئِه إِيَّاهم كان أَبلَغَ مِن وَطْءِ سالِكِيه لهم. وذلك أَنّ الطَّريقَ مُقِيمٌ مُلازِمٌ، وأَفعالُه مُقِيمةٌ معه وثابِتةٌ بِثَباتِه، وليس كذلك أَهلُ الطريق لأَنهم قد يَحْضُرُون فيه وقد يَغِيبُون عنه، فأَفعالُهم أَيضاً حاضِرةٌ وقْتاً وغائبةٌ آخَرَ، فأَيْنَ هذا مـما أَفْعالُه ثابِتةٌ مستمرة. ولـمَّا كان هذا كلاماً الغرضُ فيه المدحُ والثَّنَاءُ اخْتارُوا له أَقْوى اللَّفْظَيْنِ لأَنه يُفِيد أَقْوَى الـمَعْنَيَيْن. الليث: الـمَوْطِئُ: الموضع، وكلُّ شيءٍ يكون الفِعْلُ منه على فَعِلَ يَفْعَلُ فالمَفْعَلُ منه مفتوح العين، إِلا ما كان من بنات الواو على بناءِ وَطِئَ يَطَأُ وَطْأً؛ وإِنما ذَهَبَتِ الواو مِن يَطَأُ، فلم تَثْبُتْ، كما تَثْبُتُ في وَجِل يَوْجَلُ، لأَن وَطِئَ يَطَأُ بُني على تَوَهُّم فَعِلَ يَفْعِلُ مثل وَرِمَ يَرِمُ؛ غير أَنَّ الحرفَ الذي يكون في موضع اللام من يَفْعَلُ في هذا الحدِّ، إِذا كان من حروف الحَلْقِ الستة، فإِن أَكثر ذلك عند العرب مفتوح، ومنه ما يُقَرُّ على أَصل تأْسيسه مثل وَرِمَ يَرِمُ. وأَمـَّا وَسِعَ يَسَعُ ففُتحت لتلك العلة. والواطِئةُ الذين في الحديث: هم السابِلَةُ، سُمُّوا بذلك لوَطْئِهم الطريقَ.
التهذيب: والوَطَأَةُ: هم أَبْنَاءُ السَّبِيلِ مِنَ الناس، سُمُّوا وطَأَةً لأَنهم يَطَؤُون الأَرض. وفي الحديث: أَنه قال للخُرَّاصِ احْتَاطوا لأَهْل الأَمْوالِ في النائِبة والواطِئةِ. الواطِئةُ: المارَّةُ والسَّابِلةُ. يقول: اسْتَظْهِرُوا لهم في الخَرْصِ لِما يَنُوبُهمْ ويَنْزِلُ \<ص:197>
بهم من الضِّيفان. وقيل: الواطِئَةُ سُقاطةُ التمر تقع فتُوطَأُ بالأَقْدام، فهي فاعِلةٌ بمعنى مَفْعُولةٍ. وقيل: هي من الوَطايا جمع وَطِيئةِ؛ وهي تَجْري مَجْرَى العَرِيَّة؛ سُمِّيت بذلك لأَنَّ صاحِبَها وطَّأَها لأَهله أَي ذَلَّلَها ومَهَّدها، فهي لا تدخل في الخَرْص. ومنه حديث القَدَرِ: وآثارٍ مَوْطُوءة أَي مَسْلُوكٍ عَلَيْها بما سَبَقَ به القَدَرُ من خَيْر أَو شرٍّ.
وأَوطَأَه العَشْوةَ وعَشْوةً: أَرْكَبَه على غير هُدًى. يقال: مَنْ أَوطأَكَ عَشْوةً. وأَوطَأْتُه الشيءَ فَوَطِئَه. ووَطِئْنا العَدُوَّ بالخَيل: دُسْناهم. وَوَطِئْنا العَدُوَّ وطْأَةً شَديدةً. والوَطْأَةُ: موضع القَدَم، وهي أَيضاً كالضَّغْطةِ. والوَطْأَةُ: الأَخْذَة الشَّديدةُ. وفي الحديث: اللهم اشْدُدْ وطْأَتَكَ على مُضَرَ أَي خُذْهم أَخْذاً شَديداً، وذلك حين كَذَّبوا النبيَّ، صلى اللّه عليه سلم، فَدَعا علَيهم، فأَخَذَهم اللّهُ بالسِّنِين. ومنه قول الشاعر: ووَطِئْتَنا وَطْأً، على حَنَقٍ، *  وَطْءَ الـمُقَيَّدِ نابِتَ الهَرْمِ وكان حمّادُ بنُ سَلَمة يروي هذا الحديث: اللهم اشْدُدْ وَطْدَتَكَ على مُضَر. والوَطْدُ: الإِثْباتُ والغَمْزُ في الأَرض.
ووَطِئْتُهم وَطْأً ثَقِيلاً. ويقال: ثَبَّتَ اللّهُ وَطْأَتَه. وفي الحديث: زَعَمَتِ المرأَةُ الصالِحةُ، خَوْلةُ بنْتُ حَكِيمٍ، أَنَّ رسولَ اللّهِ، صلى اللّه عليه وسلم، خَرَجَ، وهو مُحْتَضِنٌ أَحَدَ ابْنَي ابْنَتِه، وهو يقول: إِنَّكُمْ لتُبَخِّلُون وتُجَبِّنُونَ، وإِنكم لَمِنْ رَيْحانِ اللّه، وإِنَّ آخِرَ وَطْأَةٍ وطِئَها اللّهُ بِوَجٍّ، أَي تَحْمِلُون على البُخْلِ والجُبْنِ والجَهْلِ، يعني الأَوْلاد، فإِنَّ الأَب يَبْخَل بانْفاق مالِه ليُخَلِّفَه لهم، ويَجْبُنُ عن القِتال ليَعِيشَ لهم فيُرَبِّيَهُمْ، ويَجْهَلُ لأَجْلِهم فيُلاعِبُهمْ. ورَيْحانُ اللّهِ: رِزْقُه وعَطاؤُه. ووَجٌّ: من الطائِف. والوَطْءُ، في الأَصْلِ: الدَّوْ سُ بالقَدَمِ، فسَمَّى به الغَزْوَ والقَتْلَ، لأَن مَن يَطَأُ على الشيءِ بِرجله، فقَدِ اسْتَقْصى في هَلاكه وإِهانَتِه. والمعنى أَنَّ آخِرَ أَخْذةٍ ووقْعة أَوْقَعَها اللّهُ بالكُفَّار كانت بِوَجٍّ، وكانت غَزْوةُ الطائِف آخِرَ غَزَواتِ سيدنا رَسولِ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، فإِنه لم يَغْزُ بعدَها إلا غَزْوةَ تَبُوكَ، ولم يَكن فيها قِتالٌ. قال ابن الأَثير: ووجهُ تَعَلُّقِ هذا القول بما قَبْلَه مِن ذِكر الأَولاد أَنه إِشارةٌ إِلى تَقْلِيل ما بقي من عُمُره، صلى اللّه عليه وسلم، فكنى عنه بذلك. ووَطِئَ المرأَةَ يَطَؤُها: نَكَحَها.
ووَطَّأَ الشيءَ: هَيَّأَه.
الجوهريُّ: وطِئْتُ الشيءَ بِرجْلي وَطْأً، ووَطِئَ الرجُلُ امْرَأَتَه يَطَأُ: فيهما سقَطَتِ الواوُ من يَطَأُ كما سَقَطَتْ من يَسَعُ لتَعَدِّيهما، لأَن فَعِلَ يَفْعَلُ، مـما اعتلَّ فاؤُه، لا يكون إِلا لازماً، فلما جاءا من بين أَخَواتِهما مُتَعَدِّيَيْنِ خُولِفَ بهما نَظائرُهما. وقد تَوَطَّأْتُه بِرجلي، ولا تقل تَوَطَّيْتُه. وفي الحديث: إِنَّ جِبْرِيلَ صلَّى بِيَ العِشاءَ حينَ غَابَ الشَّفَقُ واتَّطَأَ العِشاءُ، وهو افْتَعَلَ من وَطَّأْتُه. يقال: وطَّأْتُ الشيءَ فاتَّطَأَ أَي هَيَّأْتُه فَتَهَيَّأَ. أَراد أَن الظَّلام كَمَلَ. \<ص:198>
وواطَأَ بعضُه بَعْضاً أَي وافَقَ.
قال وفي الفائق: حين غابَ الشَّفَقُ وأْتَطَى العِشاءُ. قال: وهو من قَوْلِ بَني قَيْسٍ لم يَأْتَطِ الجِدَادُ، ومعناه لم يأْتِ حِينُه. وقد ائْتَطَى يأْتَطي كَأْتَلى يَأْتَلي، بمعنى الـمُوافَقةِ والـمُساعَفةِ. قال: وفيه وَجْهٌ آخَر أَنه افْتَعَلَ مِنَ الأَطِيطِ، لأَنّ العَتَمَةَ وَقْتُ حَلْبِ الإِبل، وهي حينئذ تَئِطُّ أي تَحِنُّ إِلى أَوْلادِها، فجعَل الفِعْلَ للعِشاءِ، وهو لها اتِّساعاً. ووَطَأَ الفَرَسَ وَطْأً ووَطَّأَهُ: دَمَّثه. ووَطَّأَ الشيءَ: سَهَّلَه. ولا تقل وَطَّيْتُ. وتقول: وطَّأْتُ لك الأَمْرَ إِذا هَيَّأْتَه. ووَطَّأْتُ لك الفِراشَ ووَطَّأْتُ لك الـمَجْلِس تَوْطِئةً. والوطيءُ من كلِّ شيءٍ: ما سَهُلَ ولان، حتى إِنهم يَقولون رَجُلٌ وَطِيءٌ ودابَّةٌ وَطِيئةٌ بَيِّنة الوَطاءة. وفي الحديث: أَلا أُخْبِرُكم بأَحَبِّكم إِلَيَّ وأَقْرَبِكُمْ مِنِّي مَجالِسَ يومَ القيامةِ أَحاسِنُكم أَخْلاقاً الـمُوَطَّؤُونَ أَكْنافاً الذينَ يَأْلَفُون ويُؤْلَفون. قال ابن الأَثير: هذا مَثَلٌ وحَقيقَتُه من التَّوْطِئةِ، وهي التَّمهيِدُ والتَّذليلُ. وفِراشٌ وطِيءٌ: لا يُؤْذي جَنْبَ النائِم. والأَكْنافُ: الجَوانِبُ. أَراد الذين جوانِبُهم وَطِيئةٌ يَتَمَكَّن فيها مَن يُصاحِبُهم ولا يَتَأَذَّى.وفي حديث النِّساءِ: ولَكُم عَلَيهِنَّ أن لا يُوطِئْنَ فُرُشَكم أَحَداً تَكْرَهونه؛ أَي لا يَأْذَنَّ ِلأَحدٍ من الرِّجال الأَجانِب أَن يَدْخُلَ عليهنَّ، فَيَتَحَدَّث اليهنَّ. وكان ذلك من عادةِ العرب لا يَعُدُّونه رِيبَةً، ولا يَرَوْن به بأْساً، فلـمَّا نزلت آيةُ الحِجاب نُهُوا عن ذلك. وشيءٌ وَطِيءٌ بَيِّنُ الوَطاءة والطِّئَةِ والطَّأَةِ مثل الطِّعَةِ والطَّعَةِ، فالهاءُ عوض من الواو فيهما. وكذلك دابَّةٌ وَطِيئةٌ بَيِّنةُ الوَطاءة والطَّأَةِ، بوزن الطَّعَةِ أَيضاً. قال الكميت: أَغْشَى الـمَكارِهَ، أَحْياناً، ويَحْمِلُنِي  *  منه على طَأَةٍ، والدَّهْرُ ذُو نُوَبِ أَي على حالٍ لَيِّنةٍ. ويروى على طِئَةٍ، وهما بمعنىً.
والوَطِيءُ: السَّهْلُ من الناسِ والدَّوابِّ والأماكِنِ. وقد وَطُؤَ الموضعُ، بالضم، يَوْطُؤُ وطَاءة وَوُطُوءة وطِئةً: صار وَطِيئاً. ووَطَّأْتُه أَنا تَوطِئةً، ولا تقل وَطَّيْته، والاسم الطَّأَة، مهموز مقصور. قال: وأَمـَّا أَهل اللغة، فقالوا وَطِيءٌ بَيِّنُ الطَّأَة والطِّئَةِ.وقال ابن الأَعرابي: دابَّةٌ وَطِيءٌ بَيِّنُ الطَّأَةِ، بالفتح، ونَعُوذُ باللّه من طِئةِ الذليل، ولم يفسره. وقال اللحياني: معناه مِنْ أَن يَطَأَني ويَحْقِرَني، وقال اللحياني: وَطُؤَتِ الدابَّةُ وَطْأً، على مثال فَعْلٍ، ووَطَاءة وطِئةً حسَنةً. ورجل وَطِيءُ الخُلُقِ، على المثل، ورجل مُوَطَّأُ الأَكْنافِ إِذا كان سَهْلاً دَمِثاً كَريماً يَنْزِلُ به الأَضيافُ فيَقْرِيهم. ابن الأَعرابي: الوَطِيئةُ: الحَيْسةُ، والوَطَاءُ والوِطَاءُ: ما انْخَفَضَ من الأَرض بين النّشازِ والإِشْرافِ، والمِيطَاءُ كذلك. قال غَيْلانُ الرَّبَعي يصف حَلْبَةً: أَمْسَوْا، فَقادُوهُنَّ نحوَ المِيطَاءْ، *  بِمائَتَيْنِ بِغلاءِ الغَلاَّءْ وقد وَطَّأَها اللّهُ. ويقال: هذه أَرضٌ مُسْتَوِيةٌ لا رِباءَ فيها ولا وِطَاءَ أَي لا صُعُودَ فيها ولا انْخفاضَ.
\<ص:199>
 وواطَأَه على الأَمر مُواطأَةً: وافَقَه. وتَواطَأْنا عليه وتَوطَّأْنا: تَوافَقْنا. وفلان يُواطِئُ اسمُه اسْمِي. وتَواطَؤُوا عليه: تَوافَقُوا. وقوله تعالى: ليُواطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللّهُ؛ هو من وَاطَأْتُ. ومثلها قوله تعالى: إِنّ ناشِئةَ الليلِ هِيَ أَشَدُّ وِطَاءً، بالمدّ: مُواطأَةً. قال: وهي الـمُواتاةُ أَي مُواتاةُ السمعِ والبصرِ ايَّاه. وقُرئَ أَشَدُّ وَطْأً أَي قِياماً. التهذيب: قرأَ أَبو عمرو وابن عامرٍ وِطَاءً، بكسر الواو وفتح الطاء والمدّ والهمز، من الـمُواطأَةِ والـمُوافقةِ. وقرأَ ابن كثير ونافع وعاصم وحمزة والكسائي: وَطْأً، بفتح الواو ساكنة الطاء مقصورة مهموزة، وقال الفرَّاءُ: معنى هي أشدُّ وَطْأً، يقول: هي أَثْبَتُ قِياماً. قال وقال بعضهم: أَشَدُّ وَطْأً أَي أَشَدُّ على المُصَلِّي من صلاةِ النهار، لأَنَّ الليلَ للنوم، فقال هي، وإِن كانت أَشَدَّ وَطْأً، فهي أَقْوَمُ قِيلاً. وقرأَ بعضُهم: هي أَشَدُّ وِطَاءً، على فِعالٍ، يريد أَشَدُّ عِلاجاً ومُواطَأَةً. واختار أَبو حاتم: أَشَدُّ وِطاءً، بكسر الواو والمدّ. وحكى المنذري: أَنَّ أَبا الهيثم اختار هذه القراءة وقال: معناه أَنَّ سَمْعَه يُواطِئُ قَلْبَه وبَصَرَه، ولِسانُه يُواطِئُ قَلْبَه وِطاءً. يقال واطَأَني فلان على الأَمرِ إِذا وافَقَكَ عليه لا يشتغل القلبُ بغير ما اشْتَغَلَ به السمع، هذا واطَأَ ذاكَ وذاكَ واطَأَ هذا؛ يريد: قِيامَ الليلِ والقراءة فيه. وقال الزجاج: هي أَشدُّ وِطاءً لقلة السمع. ومنْ قَرأً وَطْأً فمعناه هي أَبْلغُ في القِيام وأَبْيَنُ في القول. وفي حديثِ ليلةِ القَدْرِ: أَرَى رُؤْياكم قد تَواطَتْ في العَشْرِ الأَواخِر. قال ابن الأَثير: هكذا روي بترك الهمز، وهو من الـمُواطأَةِ، وحقيقتُه كأَنّ كُلاً منهما وَطِئَ ما وَطِئَه الآخَرُ. وتَوَطَّأْتُهُ بقَدَمِي مثل وَطِئْتُه. وهذا مَوْطِئُ قَدَمِك. وفي حديث عبداللّه، رضي اللّه عنه: لا نَتَوَضَّأُ من مَوْطَإٍ أَي ما يُوطَأُ من الأَذَى في الطريق، أَراد لا نُعِيدُ الوُضوءَ منه، لا أَنهم كانوا لا يَغْسِلُونه. والوِطاءُ: خلافُ الغِطاء.
والوَطِيئَةُ: تَمْرٌ يُخْرَجُ نَواه ويُعْجَنُ بلَبَنٍ.
والوَطِيئَةُ: الأَقِطُ بالسُّكَّرِ. وفي الصحاح: الوَطِيئَةُ: ضَرْب من الطَّعام. التهذيب: والوَطِيئةُ: طعام للعرب يُتَّخَذُ من التمر. وقال شمر قال أَبو أَسْلَمَ: الوَطِيئةُ: التمر، وهو أَن يُجْعَلَ في بُرْمةٍ ويُصَبَّ عليه الماءُ والسَّمْنُ، إِن كان، ولا يُخْلَطُ به أَقِطٌ، ثم يُشْرَبُ كما تُشْرَبُ الحَسِيَّةُ. وقال ابن شميل: الوَطِيئةُ مثل الحَيْسِ: تَمرٌ وأَقِطٌ يُعْجنانِ بالسمن. المفضل: الوَطِيءُ والوَطيئةُ: (يتبع...)
(تابع... 1): وطأ: وَطِئَ الشيءَ يَطَؤُهُ وَطْأً: داسَه. قال سيبويه: أَمـّا وَطِئَ... ... العَصِيدةُ الناعِمةُ، فإِذا ثَخُنَتْ، فهي النَّفِيتةُ، فإِذا زادت قليلاً، فهي النَّفِيثةُ بالثاءِ(1)
(1 قوله «النفيثة بالثاء» كذا في النسخ وشرح القاموس بلا ضبط.) ، فإِذا زادت، فهي اللَّفِيتةُ، فإِذا تَعَلَّكَتْ، فهي العَصِيدةُ. وفي حديث عبداللّه بن بُسْرٍ، رضي اللّه عنه: أَتَيْناهُ بوَطِيئةٍ، هي طَعامٌ يُتَّخَذُ مِن التَّمْرِ كالحَيْسِ. ويروى بالباءِ الموحدة، وقيل هو تصحيف. والوَطِيئة، على فَعِيلةٍ: شيءٌ كالغِرارة. غيره: الوَطِيئةُ: الغِرارةُ يكون فيها القَدِيدُ والكَعْكُ وغيرُه. وفي الحديث: فأَخْرَجَ إِلينا ثلاثَ أُكَلٍ من وَطِيئةٍ؛ أَي ثلاثَ قُرَصٍ من غِرارةٍ. وفي حديث عَمَّار أَنّ رجلاً وَشَى به إِلى عُمَرَ، فقال: اللهم إِن كان كَذَبَ، فاجعلْهُ مُوَطَّأَ العَقِب \<ص:200>
أَي كثير الأَتْباعِ، دَعا عليه بأَن يكون سُلطاناً، ومُقَدَّماً، أَو ذَا مالٍ، فيَتْبَعُه الناسُ ويمشون وَراءَه.ووَاطأَ الشاعرُ في الشِّعر وأَوْطَأَ فيه وأَوطَأَه إِذا اتَّفقت له قافِيتانِ على كلمة واحدة معناهما واحد، فإِن اتَّفَق اللفظُ واخْتَلف المَعنى، فليس بإِيطاءٍ. وقيل: واطَأَ في الشِّعْر وأَوْطَأَ فيه وأَوْطَأَه إِذا لم يُخالِفْ بين القافِيتين لفظاً ولا معنى، فإِن كان الاتفاقُ باللفظ والاختلافُ بالمعنى، فليس بِإِيطاءٍ. وقال الأَخفش: الإِيطَاءُ رَدُّ كلمة قد قَفَّيْتَ بها مرة نحو قافيةٍ على رجُلِ وأُخرى على رجُلِ في قصيدة، فهذا عَيْبٌ عند العرب لا يختلفون فيه، وقد يقولونه مع ذلك. قال النابغة: أوْ أَضَعَ البيتَ في سَوْداءَ مُظْلِمةٍ، *  تُقَيِّدُ العَيْرَ، لا يَسْري بها السَّارِي ثم قال:
لا يَخْفِضُ الرِّزَّ عن أَرْضٍ أَلمَّ بها، *  ولا يَضِلُّ على مِصْباحِه السَّارِي قال ابن جني: ووجْهُ اسْتِقْباحِ العرب الإِيطَاءَ أَنه دالٌّ عندهم على قِلّة مادّة الشاعر ونزَارة ما عنده، حتى يُضْطَرّ إِلى إِعادةِ القافيةِ الواحدة في القصيدة بلفظها ومعناها، فيَجْري هذا عندهم، لِما ذكرناه، مَجْرَى العِيِّ والحَصَرِ. وأَصله: أَن يَطَأَ الإِنسان في طَريقه على أَثَرِ وَطْءٍ قبله، فيُعِيد الوَطْءَ على ذلِك الموضع، وكذلك إِعادةُ القافيةِ هِيَ مِن هذا. وقد أَوطَأَ ووَطَّأَ وأَطَّأَ فأَطَّأَ، على بدل الهمزة من الواو كَوناةٍ وأَناةٍ وآطَأَ، على إِبدال الأَلف من الواو كَياجَلُ في يَوْجَلُ، وغيرُ ذلك لا نظر فيه. قال أَبو عمرو بن العلاء: الإِيطاءُ ليس بعَيْبٍ في الشِّعر عند العرب، وهو إِعادة القافيةِ مَرَّتين. قال الليث: أُخِذ من الـمُواطَأَةِ وهي الـمُوافَقةُ على شيءٍ واحد. وروي عن ابن سَلام الجُمَحِيِّ أَنه قال: إِذا كثُر الإِيطاءُ في قصيدة مَرَّاتِ، فهوعَيْبٌ عندهم. أَبو زيد: إِيتَطَأَ الشَّهْرُ، وذلك قبل النِّصف بيوم وبعده بيوم، بوزن إِيتَطَعَ.

### Türkçe

**وَطِئَ** şeyi **يَطَؤُهُ** **وَطْأً**: ona bastı. Sîbeveyh dedi: Amma **وَطِئَ يَطَأُ** ise **وَرِمَ يَرِمُ** gibidir; fakat onlar **يَفْعَلُ**’ı fetha ile yaptılar; aslı kesradır; nitekim **قرَأَ يَقْرَأُ** dedikleri gibi. Bazıları: **طَهْ ما أَنْزَلْنا عليكَ القُرآن لِتَشْقَى** diye okudu; **الهاء**’yı sükûn ile. Ve dediler: muradı: **طَإِ الأَرضَ بِقَدَمَيْكَ**.

\<ص:196>
İkisi birlikte; çünkü Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, namazında iki ayağından birini kaldırırdı. İbn Cinnî dedi: Bu durumda **الهاء**, **طَأْ**’ın hemzesinden bedeldir. **تَوَطَّأَهُ** ve **وَطَّأَهُ**, **وَطِئَه** gibidir. Dedi: **تَوَطَّيْتُه** deme. Ebû Hanîfe inşâd etti:

يَأْكُلُ مِنْ خَضْبٍ سَيالٍ وسَلَمْ،  *  وجِلَّةٍ لَـمَّا تُوَطِّئْها قَدَمْ

Yani: ona basarsın (**تَطَأْها**). Ve **أَوْطَأَه** başkasını; ve **أَوْطَأَه فَرَسَه**: onu, onun üzerine bindirdi; o da onu bastı (**وَطِئَه**). Ben falanı binitime bindirdim (**أَوْطَأْتُ فلاناً دابَّتي**) ta ki onu bastı (**وَطِئَتْه**). Hadiste: deve çobanları ile koyun çobanları onun yanında övündüler de deve çobanları onları galebe ile **أَوْطَأَهم**; yani onları yendiler ve delille kahrettiler. Aslı şudur: güreştiğin yahut savaştığın kimseyi yere serersen yahut sabitlersen, onu basmış olursun (**وَطِئْتَه**) ve onu başkasına bastırmış olursun (**أَوْطَأْتَه غَيْرَك**). Mana: onları zorla ve galebe ile bastırılanlar kıldı (**يُوطَؤُونَ**). Ali’nin, Allah ondan razı olsun, Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sonra muhacir olarak çıktığında hadisi: “Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, izlerini takip etmeye başladım; onun haberini bastım (**فَأَطَأُ ذِكْرَه**) ta ki **العَرْج**’a vardım.” Muradı: çıkışımın başından **العَرْج**’a ulaşıncaya kadar haberini örtüyordum; o, Mekke ile Medine arasında bir yerdir. Örtmeyi ve yanıltmayı, bastırma (**الوَطْءِ**) ile kinaye etti; ki o, gizlemede ve örtmede daha beliğdir.

Ve **اسْتَوْطَأَ الـمَرْكَبَ**: yani onu **وَطِيئاً** buldu.

**الوَطْءُ** ayakla ve ayaklarla (dört ayakla). Denir: **وَطَّأْتُه بقَدَمِي**; eğer onunla çokluğu murad edersen. “Falanın oğullarını yol basar (**يَطَؤُهم الطريقُ**)” yani yol ehli; Sîbeveyh bunu nakletti.

İbn Cinnî dedi: onda genişlikten olan, basılması sahih olmayan şey hakkında, basılması sahih olanla haber vermendir; bu kıyasa göre deriz: “Falan oğulları için basan yolda (**الطريقِ الواطِئِ**) aldık”; “yol ile basılmış (**مَوْطُوئِين**) bir kavme uğradık”; “Ey yol, bizi falan oğullarına bastır (**طَأْ بنا**)” yani bizi onlara ulaştır. Dedi: benzetmenin yönü, yol hakkında, onun yolcuları hakkında haber verdiğin şeyle haber vermendir; onu onlara benzettin; çünkü o, onlara ulaştırandır; sanki o, onlardır. Amma te’kîd ise şundandır: onun onları basmasıyla haber verdiğinde, yolcularının onları basmasından daha beliğ olur. Çünkü yol, yerleşik ve mülazımdır; fiilleri de onunla yerleşik ve onun sabitliğiyle sabittir. Yol ehli böyle değildir; çünkü onlar onda bazen bulunur bazen ondan kaybolur; fiilleri de bir vakit hazır, başka bir vakit gaiptir; nerede bu, fiilleri sabit ve sürekli olana nispetle. Bu söz, maksadı övgü ve sena olduğundan, iki lafzın daha kuvvetlisini seçtiler; çünkü iki mananın daha kuvvetlisini ifade eder.

Leys: **الـمَوْطِئُ**: yer; ve her şey ki fiil ondan **فَعِلَ يَفْعَلُ** üzere olur, onun **المَفْعَلُ**’ı göz (ayn) fethalıdır; ancak **وَطِئَ يَطَأُ وَطْأً** binası üzere olan **الواو**’lu köklerden olan müstesna. **يَطَأُ**’dan **الواو** gitti; sabit olmadı; nitekim **وَجِل يَوْجَلُ**’de sabit olduğu gibi; çünkü **وَطِئَ يَطَأُ** **وَرِمَ يَرِمُ** gibi **فَعِلَ يَفْعِلُ** vehmi üzerine bina edildi; ancak bu sınırda **يَفْعَلُ**’da **اللام** yerinde bulunan harf, eğer altı boğaz harfinden ise, bunun çoğu Araplarda fethalıdır; ondan, **وَرِمَ يَرِمُ** gibi, kuruluş aslında bırakılan da vardır. Amma **وَسِعَ يَسَعُ** ise o illet sebebiyle fethalandı.

Hadisteki **الواطِئةُ**: onlar **السابِلَةُ**’dir; yolu basmaları (**وَطْئِهم الطريقَ**) sebebiyle böyle adlandırıldılar.

Tehzîb: **الوَطَأَةُ**: insanlardan yol evlatlarıdır (**أَبْنَاءُ السَّبِيلِ**); yere basmaları (**يَطَؤُون الأَرض**) sebebiyle **وطَأَةً** diye adlandırıldılar. Hadiste: o, hurma tahmincilerine dedi ki: “**النائِبة** ve **الواطِئةِ** hususunda mal sahipleri için ihtiyatlı olun.” **الواطِئةُ**: gelip geçenler ve **السَّابِلةُ**. Diyor ki: onlara tahminde destekli olun; başlarına gelen ve onlara inen misafirler sebebiyle. Denildi: **الواطِئَةُ**, hurmadan düşen döküntüdür; ayaklarla basılır (**تُوطَأُ**); o, **فاعِلةٌ** olup **مَفْعُولةٍ** manasındadır. Denildi: o, **الوَطايا**’dandır; **وَطِيئةِ**’nin cemidir; ve **العَرِيَّة**’nin yürüdüğü gibi yürür; böyle adlandırıldı; çünkü sahibi onu ehli için bastırdı (**وطَّأَها**) yani onu kolaylaştırdı ve döşedi; bu yüzden tahmine girmez. Ondan kader hadisi: “**وآثارٍ مَوْطُوءة**” yani kaderin daha önce geçirdiği hayır yahut şer ile üzerinde yürünmüş.

Ve **أَوطَأَه العَشْوةَ** ve **عَشْوةً**: onu hidayetsiz olarak bindirdi. Denir: “Seni **عَشْوةً** bindiren kim?” Ve “Ona şeyi **أَوطَأْتُه** de o da onu bastı (**فَوَطِئَه**).” Ve “Düşmanı atlarla bastık (**وَطِئْنا العَدُوَّ بالخَيل**)”: onları çiğnedik. Ve “Düşmanı şiddetli bir basışla bastık (**وَطِئْنا العَدُوَّ وطْأَةً شَديدةً**).”

**الوَطْأَةُ**: ayak yeri; o, ayrıca sıkma gibidir (**كالضَّغْطةِ**). Ve **الوَطْأَةُ**: şiddetli yakalayış. Hadiste: “Allah’ım, **مُضَر** üzerine basışını şiddetlendir (**اشْدُدْ وطْأَتَكَ**)” yani onları şiddetli bir yakalayışla yakala; bu, Peygamber’i, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, yalanladıkları vakit idi; onlara beddua etti de Allah onları kıtlık yıllarıyla yakaladı. Ondan şairin sözü:

ووَطِئْتَنا وَطْأً، على حَنَقٍ، *  وَطْءَ الـمُقَيَّدِ نابِتَ الهَرْمِ

Ve Hammâd b. Seleme bu hadisi şöyle rivayet ederdi: “Allah’ım, **مُضَر** üzerine **وَطْدَتَكَ**’yı şiddetlendir.” **الوَطْدُ**: sabitleme ve yere bastırıp sıkıştırmadır (**الغَمْزُ في الأَرض**).

Onları ağır bir basışla bastım (**وَطِئْتُهم وَطْأً ثَقِيلاً**). Denir: “Allah onun basışını sabit kılsın (**ثَبَّتَ اللّهُ وَطْأَتَه**).” Hadiste: saliha kadın, Havle bint Hakîm, Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, çıktığını; kızının iki oğlundan birini kucaklamış olduğunu; ve şöyle dediğini iddia etti: “Siz gerçekten cimrileştiriyorsunuz ve korkaklaştırıyorsunuz; siz gerçekten Allah’ın reyhanındansınız; ve Allah’ın **بِوَجٍّ**’de bastığı son basış (**آخِرَ وَطْأَةٍ وطِئَها اللّهُ بِوَجٍّ**)…” yani (çocuklar) cimriliğe, korkaklığa ve cehalete sevk ediyorsunuz; çünkü baba, malını harcamaktan cimrilik eder ki onu onlara bıraksın; ve onlar için yaşayıp onları yetiştirmek üzere savaştan korkar; ve onlar için cahillik eder de onlarla oynar. **رَيْحانُ اللّهِ**: rızkı ve ihsanı. **وَجٌّ**: Tâif’tendir. **الوَطْءُ**, asılda: ayakla çiğnemedir; onunla gazveyi ve öldürmeyi adlandırdı; çünkü bir şeyin üzerine ayağıyla basan kimse, onun helâkinde ve aşağılamasında son noktaya varmıştır. Mana: Allah’ın kâfirlere yaptığı son yakalayış ve darbe **بِوَجٍّ**’de idi; ve Tâif gazvesi, efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, gazvelerinin sonuncusuydu; çünkü ondan sonra ancak Tebûk gazvesine çıktı; onda da savaş olmadı. İbnü’l-Esîr dedi: Bu sözün, önceki çocukların zikriyle bağlantısının yönü, onun, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ömründen kalan kısmın azlığına işaret olmasıdır; bununla kinaye etti.

**وَطِئَ** kadını **يَطَؤُها**: onunla cinsel ilişkiye girdi.

**وَطَّأَ** şeyi: onu hazırladı.

Cevherî: “Şeyi ayağımla bastım (**وطِئْتُ الشيءَ بِرجْلي وَطْأً**)”; ve “adam karısını bastı (**وَطِئَ الرجُلُ امْرَأَتَه يَطَأُ**)”: ikisinde de **يَطَأُ**’dan **الواو** düştü; nitekim **يَسَعُ**’dan düştüğü gibi; ikisinin müteaddî oluşu sebebiyle; çünkü fâ’sı illetli olan **فَعِلَ يَفْعَلُ** ancak lâzım olur; ikisi, kardeşleri arasından müteaddî olarak gelince, benzerlerine muhalefet edildi. Ve “Onu ayağımla çiğnedim (**تَوَطَّأْتُه بِرجلي**)”; **تَوَطَّيْتُه** deme. Hadiste: “Cebrâil bana yatsıyı, şafak kaybolduğunda ve yatsı **اتَّطَأَ** olduğunda kıldırdı”; o, **وَطَّأْتُه**’dan **افْتَعَلَ**’dır. Denir: “Şeyi hazırladım (**وطَّأْتُ الشيءَ**) da o da hazır oldu (**فاتَّطَأَ**)”; yani onu hazırladım da o da hazırlandı. Muradı: karanlık tamamlandı.

\<ص:198>
Ve **واطَأَ** bir kısmı bir kısmına: yani uygun düştü (**وافَقَ**).

Dedi; ve **الفائق**’te: “Şafak kaybolduğunda ve yatsı **أْتَطَى** olduğunda.” Dedi: o, Kays oğullarının sözü olan “**لم يَأْتَطِ الجِدَادُ**”dandır; manası: vakti gelmedi. Ve **ائْتَطَى** **يأْتَطي** tıpkı **أَتَلى يَأْتَلي** gibi, uygunluk (**الـمُوافَقة**) ve yardımlaşma (**الـمُساعَفة**) manasındadır. Dedi: onda başka bir vecih daha vardır: o, **الأَطِيطِ**’ten **افْتَعَلَ**’dır; çünkü **العَتَمَةَ** develerin sağım vaktidir; o sırada onlar **تَئِطُّ** ederler, yani yavrularına inlerler; fiili yatsıya kıldı; bu, genişlik yoluyla onundur.

Ve “atı yumuşattı (**وَطَأَ الفَرَسَ وَطْأً**) ve **وَطَّأَهُ**”: onu yumuşattı (**دَمَّثه**). Ve “şeyi **وَطَّأَ**”: onu kolaylaştırdı. **وَطَّيْتُ** deme. Ve dersin: “İşi senin için hazırladım (**وطَّأْتُ لك الأَمْرَ**)” eğer onu hazırladıysan. Ve “Senin için döşeği hazırladım (**وَطَّأْتُ لك الفِراشَ**)” ve “Senin için meclisi hazırladım (**وَطَّأْتُ لك الـمَجْلِس تَوْطِئةً**).” Ve her şeyden **الوطيءُ**: kolay ve yumuşak olan; hatta “**رَجُلٌ وَطِيءٌ**” ve “**دابَّةٌ وَطِيئةٌ**” derler; apaçık **الوَطاءة** sahibi. Hadiste: “Size, kıyamet günü bana en sevgili ve bana meclisçe en yakın olanlarınızı haber vereyim mi? Ahlâkça en güzel olanlar; **الـمُوَطَّؤُونَ أَكْنافاً**; ülfet eden ve kendileriyle ülfet edilenler.” İbnü’l-Esîr dedi: Bu bir meseldir; hakikati **التَّوْطِئة**’dendir; o da döşeme ve kolaylaştırmadır.

**فِراشٌ وطِيءٌ**: uyuyanın yanını incitmez. **الأَكْنافُ**: yanlar. Muradı: yanları **وَطِيئةٌ** olanlar; onlarda onlara arkadaşlık eden yerleşir ve eziyet görmez. Kadınlar hadisi: “Sizin onlar üzerindeki hakkınız, **فُرُشَكم**’a hoşlanmadığınız hiç kimseyi bastırmamalarıdır (**أن لا يُوطِئْنَ فُرُشَكم أَحَداً**)”; yani yabancı erkeklerden hiç kimseye, onların yanına girmesine izin vermemeleri; onlarla konuşur. Bu, Arapların âdetindendi; onu şüphe saymazlar ve onda beis görmezlerdi; hicab âyeti inince bundan men edildiler.

Ve “apaçık **الوَطاءة** ve **الطِّئَةِ** ve **الطَّأَةِ** sahibi **شيءٌ وَطِيءٌ**”; tıpkı **الطِّعَةِ** ve **الطَّعَةِ** gibi; iki yerde de **الهاء** **الواو**’dan ivazdır. Aynı şekilde “apaçık **الوَطاءة** ve **الطَّأَةِ** sahibi **دابَّةٌ وَطِيئةٌ**”; yine **الطَّعَةِ** vezninde. Kümeyt dedi:

أَغْشَى الـمَكارِهَ، أَحْياناً، ويَحْمِلُنِي  *  منه على طَأَةٍ، والدَّهْرُ ذُو نُوَبِ

Yani yumuşak bir hâl üzere. “**طِئَةٍ** üzere” diye de rivayet edilir; ikisi de aynı manadadır.

**الوَطِيءُ**: insanlardan, bineklerden ve mekânlardan kolay olan. Yer, damme ile, **وَطُؤَ** **يَوْطُؤُ** **وطَاءة** ve **وُطُوءة** ve **طِئةً**: **وَطِيئاً** oldu.

Ben onu hazırladım (**وَطَّأْتُه أَنا تَوطِئةً**); **وَطَّيْته** deme. İsim **الطَّأَة**’dir; hemzeli, maksûr. Dedi: Amma dil ehli, “apaçık **الطَّأَة** ve **الطِّئَةِ** sahibi **وَطِيءٌ**” dediler. İbnü’l-A‘râbî dedi: “apaçık **الطَّأَةِ** sahibi **دابَّةٌ وَطِيءٌ**”, fetha ile; ve “zelilin **طِئةِ**’sinden Allah’a sığınırız”; onu açıklamadı. Lihyânî dedi: manası, “bana basması (**يَطَأَني**) ve beni hor görmesi (**يَحْقِرَني**)”ndandır. Lihyânî dedi: “Binek **وَطُؤَتِ** **وَطْأً**; **فَعْلٍ** misali üzere; ve güzel **وَطَاءة** ve **طِئةً**.” Ve “huyca yumuşak adam (**رجل وَطِيءُ الخُلُقِ**)” misal üzere. Ve “yanları hazırlanmış adam (**رجل مُوَطَّأُ الأَكْنافِ**)”: eğer kolay, yumuşak, kerim ise; misafirler ona iner de onlara ikram eder. İbnü’l-A‘râbî: **الوَطِيئةُ**: **الحَيْسةُ**; ve **الوَطَاءُ** ile **الوِطَاءُ**: yerin, yükseltiler ve çıkıntılar arasında alçalan kısmı; **المِيطَاءُ** da böyledir. Geylân er-Rab‘î, bir sağım topluluğunu vasfederken dedi:

أَمْسَوْا، فَقادُوهُنَّ نحوَ المِيطَاءْ، *  بِمائَتَيْنِ بِغلاءِ الغَلاَّءْ

Ve Allah onu düzledi (**وَطَّأَها**). Denir: “Bu, düz bir arazidir; onda ne **رِباءَ** vardır ne **وِطَاءَ**”; yani onda ne yükseliş vardır ne alçalış.

\<ص:199>
Ve “iş üzerinde onunla uyuştu (**واطَأَه على الأَمر مُواطأَةً**)”: ona muvafakat etti. Ve “onun üzerinde anlaştık (**تَواطَأْنا عليه**)” ve “**تَوطَّأْنا**”: uyuştuk. Ve “Falanın adı benim adıma uygun düşer (**يُواطِئُ اسمُه اسْمِي**).” Ve “Onun üzerinde anlaştılar (**تَواطَؤُوا عليه**)”: uyuştular. Yüce Allah’ın sözü: **ليُواطِئُوا عِدَّةَ مَا حَرَّمَ اللّهُ**; o, **وَاطَأْتُ**’dandır. Onun benzeri Yüce Allah’ın sözü: **إِنّ ناشِئةَ الليلِ هِيَ أَشَدُّ وِطَاءً**; med ile: muvafakat (**مُواطأَةً**). Dedi: o, **الـمُواتاةُ**’dır; yani işitmenin ve görmenin ona muvafakati. “**أَشَدُّ وَطْأً**” diye de okundu; yani kıyamca. Tehzîb: Ebû Amr ve İbn Âmir **وِطَاءً** okudu; **الواو** kesra, **الطاء** fetha, med ve hemze ile; **الـمُواطأَة** ve **الـمُوافقة**’dandır. İbn Kesîr, Nâfi‘, Âsım, Hamza ve Kisâî: **وَطْأً** okudu; **الواو** fetha, **الطاء** sükûn, maksûr, hemzeli. Ferrâ dedi: “**هي أشدُّ وَطْأً**” manası: “o, kıyamca daha sabittir (**أَثْبَتُ قِياماً**).” Dedi; bazıları dedi ki: “**أَشَدُّ وَطْأً**” yani gündüz namazından namaz kılan üzerine daha şiddetlidir; çünkü gece uyku içindir; dedi ki: o, her ne kadar daha şiddetli **وَطْأً** ise de, sözce daha doğru (**أَقْوَمُ قِيلاً**). Bazıları: “**هي أَشَدُّ وِطَاءً**” diye okudu; **فِعالٍ** üzere; muradı: daha şiddetli tedavi ve muvafakattir. Ebû Hâtim seçti: **أَشَدُّ وِطاءً**; **الواو** kesra ve med ile. Münzirî nakletti: Ebû Heysem bu kıraati seçti ve dedi: manası, işitmesinin kalbine ve görmesine muvafakat etmesidir; ve dilinin kalbine **وِطاءً** muvafakat etmesidir. Denir: “Falan bana iş üzerinde muvafakat etti (**واطَأَني فلان على الأَمرِ**)” yani seninle onun üzerinde uyuştu; kalp, işitmenin meşgul olduğu şeyden başkasıyla meşgul olmaz; bu, ona muvafakat etti; o da buna muvafakat etti; muradı: gece kıyamı ve ondaki okumadır. Zeccâc dedi: “**هي أَشدُّ وِطاءً**” işitmenin azlığı sebebiyledir. **وَطْأً** okuyan kimseye göre manası: kıyamda daha beliğ ve sözde daha açık olmasıdır. Kadir gecesi hadisi: “Rüyalarınızın son on günde uyuştuğunu (**تَواطَتْ**) görüyorum.” İbnü’l-Esîr dedi: Böyle, hemzeyi terk ile rivayet edildi; o, **الـمُواطأَة**’dendir; hakikati: sanki her biri, ötekinin bastığı şeyi bastı (**وَطِئَ**).

Onu ayağımla çiğnedim (**تَوَطَّأْتُهُ بقَدَمِي**) tıpkı “onu bastım (**وَطِئْتُه**)” gibi. Bu, senin ayağının yeri (**مَوْطِئُ قَدَمِك**). Abdullah’ın, Allah ondan razı olsun, hadisi: “Yolda basılan eziyetten dolayı abdest almayız (**لا نَتَوَضَّأُ من مَوْطَإٍ**)”; muradı: ondan dolayı abdesti iade etmeyiz; yoksa onu yıkamazlardı demek değildir.

**الوِطاءُ**: örtünün zıddıdır (**خلافُ الغِطاء**).

**الوَطِيئَةُ**: çekirdeği çıkarılan hurma; sütle yoğrulur.

**الوَطِيئَةُ**: şekerli kurut (**الأَقِطُ بالسُّكَّرِ**). **الصحاح**’ta: **الوَطِيئَةُ**: bir tür yiyecek. Tehzîb: **الوَطِيئةُ**: Araplar için hurmadan yapılan bir yiyecek. Şemr dedi: Ebû Eslem dedi: **الوَطِيئةُ**: hurmadır; bir tencereye konur; üzerine su ve varsa sade yağ dökülür; ona kurut karıştırılmaz; sonra **الحَسِيَّةُ** içilir gibi içilir. İbn Şümeyl dedi: **الوَطِيئةُ** **الحَيْس** gibidir: hurma ve kurut, sade yağ ile yoğrulur. Müfaddal: **الوَطِيءُ** ve **الوَطيئةُ**:

(يتبع...)
(تابع... 1): **وطأ**: **وَطِئَ** şeyi **يَطَؤُهُ** **وَطْأً**: ona bastı. Sîbeveyh dedi: Amma **وَطِئَ**... ...
Yumuşak **العَصِيدةُ**; kalınlaşınca **النَّفِيتةُ** olur; biraz daha artınca **النَّفِيثةُ** olur, **الثاء** ile; (1) daha artınca **اللَّفِيتةُ** olur; sakız gibi uzayıp yapışınca **العَصِيدةُ** olur. Abdullah b. Büsr’ün, Allah ondan razı olsun, hadisi: bize bir **وَطِيئةٍ** getirdik; o, **الحَيْس** gibi hurmadan yapılan bir yemektir. **الباء**’nın tekli (noktalı)siyle de rivayet edilir; denildi ki o, tashîftir. **الوَطِيئة** **فَعِيلةٍ** üzere: **الغِرارة** gibi bir şeydir. Başkası: **الوَطِيئةُ**: içinde kurutulmuş et (**القَدِيدُ**) ve çörek (**الكَعْكُ**) ve başkası bulunan **الغِرارة**’dır. Hadiste: “Bize **وَطِيئةٍ**’den üç lokma çıkardı”; yani bir **غِرارة**’dan üç ekmek parçası. Ammâr hadisi: bir adam onu Ömer’e gammazladı; o da dedi: “Allah’ım, eğer yalan söylediyse, onu **مُوَطَّأَ العَقِب** kıl”; yani çok tâbii olan; ona, sultan olmasını ve öne geçirilmiş olmasını yahut mal sahibi olmasını beddua etti; böylece insanlar ona tâbi olur ve arkasından yürür. Şair, şiirde **وَاطأَ** etti ve **أَوْطَأَ** etti ve onu **أَوطَأَه**: eğer iki kafiye, manaları bir olan tek bir kelime üzerinde birleşirse; eğer lafız birleşir de mana ayrılırsa, bu **إِيطاءٍ** değildir. Denildi: şiirde **واطَأَ** ve **أَوْطَأَ** ve onu **أَوْطَأَه**: eğer iki kafiye arasında ne lafız ne mana bakımından muhalefet yapmazsa; eğer ittifak lafızla olup ihtilaf mana ile olursa, **بِإِيطاءٍ** değildir. Ahfeş dedi: **الإِيطَاءُ**, bir kere kafiye yaptığın kelimeyi geri getirmendir; mesela bir kafiyede **رجُلِ** üzerine, diğerinde **رجُلِ** üzerine, bir kasidede; bu, Araplar yanında ayıptır; onda ihtilaf etmezler; bununla beraber yine de söylerler. Nâbiga dedi:

أوْ أَضَعَ البيتَ في سَوْداءَ مُظْلِمةٍ، *  تُقَيِّدُ العَيْرَ، لا يَسْري بها السَّارِي

Sonra dedi:

لا يَخْفِضُ الرِّزَّ عن أَرْضٍ أَلمَّ بها، *  ولا يَضِلُّ على مِصْباحِه السَّارِي

İbn Cinnî dedi: Arapların **الإِيطَاءَ**’ı çirkin görmesinin yönü, onun, şairin maddesinin azlığına ve elindekinin kıtlığına delalet etmesidir; ta ki kasidede aynı kafiyeyi lafzı ve manasıyla iade etmeye mecbur kalır; bu, onların yanında, zikrettiğimiz sebeple, dilsizlik ve tıkanıklık mecrasına akar. Aslı: insanın yolunda, kendinden önceki bir basışın izi üzerine basmasıdır; böylece o yere basışı iade eder; kafiye iadesi de bunun cinsindendir. Ve **أَوطَأَ** ve **وَطَّأَ** ve **أَطَّأَ** yaptı da **فَأَطَّأَ**; hemzenin **الواو**’dan bedel olması üzere; **كَوناةٍ** ve **أَناةٍ** gibi; ve **آطَأَ**, elifi **الواو**’dan ibdal üzere; **يَاجَلُ**’de **يَوْجَلُ** gibi; ve bunun dışında, onda bakış yoktur. Ebû Amr b. el-Alâ dedi: **الإِيطاءُ** Araplar yanında şiirde ayıp değildir; o, kafiyeyi iki kere iade etmektir. Leys dedi: o, **الـمُواطَأَة**’den alınmıştır; o da tek bir şey üzerinde muvafakattir. İbn Selâm el-Cumahî’den rivayet edildi: o dedi ki: bir kasidede **الإِيطاءُ** defalarca çoğalırsa, o, onların yanında ayıptır. Ebû Zeyd: **إِيتَطَأَ الشَّهْرُ**; bu, yarımdan bir gün önce ve ondan bir gün sonradır; **إِيتَطَعَ** vezninde.
