# وطب (و-ط-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B7%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ط - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والباء و و ا ي ء معهما
و ط ب، و ب ط، ط ب ي، ط ي ب، ب ط أ، أ ب ط، ب و ط مستعملات
وطب:
الوَطْبَ: سِقاءُ الَّلَبن، وجَمْعُهُ: وِطابٌ وأوطابٌ. وقيل: وَطبَة ووُطُوب.
وبط:
وَبَطَ رأيُ فُلانٍ في هذا الأَمر وُبُوطاً، إذا ضَعُف، ولم يكنْ ذا أَصالةٍ واسْتحكامٍ، قال الكميت:
ولا وابطينَ انتظاراً
أي: بطئتين ويُقالُ: مالَكَ تُوَبِّطُ القَوْمَ، أي تُثَبِّطُهُم عما يريدون، أو تُكْرِههم عنه، والأسمُ: الوُبُوط.
طبي:
كلُّ شيءٍ صَرَفَ شيئاً عن شيء فقد طباه يَطْيبهِ عن رأيه وأمره. قالَ العجّاج:
لا يَطَّبيني العَمَلُ المَقذِيُّ
ولا من الأَخْلاقِ دَغْمَرِيُّ
المَقْذِيُّ: الذي يركبه القَذَى، والدَّغْمَرِيُّ: الذي تُريدُ أن تُدَغْمِرَهُ، أي: تخفيه.
والطَّبيُ: من أطباء: من أطباء الضَّرْع، وكلّ شيء لا ضَرْعَ له نحو الكلبة فلها أطباء.
ورجلٌ طَباةٌ: أي: أَحمَقُ ذو شَرٍّ. ويقال: فلان يَطْبَى بالشَّرِّ الناسَ، أي: يفعله بهم ومالك تَطْباني بشرّك!!، أي: نرميني به وما أنا لك بطبيٍّ، أي: بتابعٍ والطُبَاةُ: الذي يَطبَى غيره بشَرّ نَفْسِهِ، أي: يرميه به.
طيب:
طابَ يَطيبُ طِيباً فهو طَيِّبٌ والطِّيبُ على بناء فِعل، والطَّيِّبُ. نعت. والطَّيِّبُ: الحلال. وطابةُ: مدينة الرَّسول صلّى الله عليه وآله وسلّم.
والطّابة: الخَمْرُ، لم يعرفوه.
وطُوبَى: اسْمُ شَجَرة في الجنّة أصلها في دار النّبيّ صلّى الله عليه وآله وسلّم، وفي كلّ دارٍ من دُور أُمَّتِهِ غصنٌ منها.
ويقال: ما أَطْيَبَ هذا، وأَيطَبَهُ، وأَطْيِبٌ به وأَيطِبْ.
ومَطايِبُ اللَّحْمِ وكلِّ شيءٍ، لا يكاد يُفْرَدُ، فإنْ أُفرِد فواحِدُةُ: مَطابٌ ومَطابةٌ، وهو أَطْيَبُهُ.
والطَّيِّباتُ من الكلام: أَفْضَلُهُ وأَحْسَنُهُ.
وطاب القِتالُ، أي: حلّ. وفي الحديث: "يُكْرَهُ أن يَستطيبَ الرَّجلُ بيَمِينِهِ"، أي: يَسْتَنْجي، والطّهور من الطِّيب.
وذهب منه الأَطيَبانِ: الطّعام والنِّكاح.
بطأ:
البُطْءُ: الإبطاء بَطُؤَ في مَشْيِهِ يَبْطُؤُ بُطْءاً وبَطاءً فهو بَطِيءٌ.
ويقال: ما أَبْطَأَ بك عنّا، وقَوْمٌ بِطاءٌ، وفلانٌ بَطُوءٌ مثل: بَطُوع.
وباطية اسم مجهول أَصْلُه.
أبط:
تَأَبَّطَ فلانٌ سَيفاً أو شيئاً، إذا أخذه تحت إبْطِهِ، ومنه سُمِّي: تَأَبَّطَ شرّاً.
بوط:
البُوطةُ: التّي يُذِيبُ فيها الصّاغةُ ونحوهم من الصُّنّاع.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve **الباء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**و ط ب**، **و ب ط**، **ط ب ي**، **ط ي ب**، **ب ط أ**، **أ ب ط**، **ب و ط** kullanımdadırlar.

**وطب**:
**الوَطْبَ**: sütün kırbası; çoğulu: **وِطابٌ** ve **أوطابٌ**. Ve denildi: **وَطبَة** ve **وُطُوب**.

**وبط**:
Falanın bu işteki görüşü **وَبَطَ** eder, **وُبُوطاً** (olarak), zayıfladığı ve asalet ve sağlamlık sahibi olmadığı zaman. Kümeyt dedi ki:
ولا وابطينَ انتظاراً
Yani: yavaşlayanlar. Ve denilir: Senin neyin var, kavmi **تُوَبِّطُ** ediyorsun; yani onları, istediklerinden **تُثَبِّطُ** ediyorsun; yahut onları ondan tiksindiriyorsun. İsim: **الوُبُوط**.

**طبي**:
Her şey ki bir şeyi bir şeyden çevirdi; muhakkak onu, görüşünden ve işinden **طباه** etti; onu, görüşünden ve işinden **يَطْيبهِ** eder. Accâc dedi ki:
لا يَطَّبيني العَمَلُ المَقذِيُّ
ولا من الأَخْلاقِ دَغْمَرِيُّ
**المَقْذِيُّ**: üzerine **القَذَى** binen (şey). **الدَّغْمَرِيُّ**: onu **تُدَغْمِرَهُ** istemen; yani onu gizlemen.

**والطَّبيُ**: **أطباء**’dan; memenin **أطباء**’sındandır; ve memesi olmayan her şeyin, köpek gibi, onun da **أطباء**’sı vardır.

Ve bir adam **طَباةٌ**: yani şerli bir ahmak. Ve denilir: Falan, insanlara şer ile **يَطْبَى** eder; yani onu onlara yapar. Ve senin neyin var, şerrinle beni **تَطْباني** ediyorsun!! yani beni onunla atıyorsun; hâlbuki ben sana **بطبيٍّ** değilim; yani tâbi olan değilim. Ve **الطُبَاةُ**: kendi nefsinin şerriyle başkasını **يَطبَى** eden; yani onu onunla atan.

**طيب**:
**طابَ** **يَطيبُ** **طِيباً**; o hâlde o **طَيِّبٌ**’dir. Ve **الطِّيبُ** **فِعل** vezni üzerinedir. Ve **الطَّيِّبُ** sıfattır. Ve **الطَّيِّبُ**: helâl. Ve **وطابةُ**: Resûl’ün şehri (Allah’ın salâtı ve âli ve selâmı onun üzerine olsun).

Ve **والطّابة**: şarap; onu bilmediler.

Ve **وطُوبَى**: cennette bir ağacın adıdır; kökü Nebî’nin evindedir (Allah’ın salâtı ve âli ve selâmı onun üzerine olsun); ve ümmetinin evlerinden her evde ondan bir dal vardır.

Ve denilir: Bu ne kadar **أَطْيَبَ**; ve onu **أَيطَبَهُ**; ve onunla **أَطْيِبٌ**; ve **أَيطِبْ**.

Ve etin ve her şeyin **مَطايِبُ**’i, neredeyse tekil yapılmaz; eğer tekil yapılırsa bir tanesi: **مَطابٌ** ve **مَطابةٌ**; ve o, onun **أَطْيَبُهُ**’udur.

Ve sözün **الطَّيِّباتُ**’ı: onun en faziletlisi ve en güzeli.

Ve savaş **طاب** etti; yani helâl oldu. Ve hadiste: "Erkeğin sağ eliyle **يَستطيبَ** etmesi mekruh görülür"; yani istincâ eder; ve temizlik, **الطِّيب**’dendir.

Ve ondan iki **الأَطيَبانِ** gitti: yemek ve nikâh.

**بطأ**:
**البُطْءُ**: yavaşlatma; yürüyüşünde **بَطُؤَ** eder, **يَبْطُؤُ**; **بُطْءاً** ve **بَطاءً**; o hâlde o **بَطِيءٌ**’dir.

Ve denilir: Bize karşı ne kadar **أَبْطَأَ** ettin; ve bir kavim **بِطاءٌ**; ve falan **بَطُوءٌ**; **بَطُوع** gibi.

Ve **وباطية**: aslı meçhul bir isimdir.

**أبط**:
Falan bir kılıcı yahut bir şeyi **تَأَبَّطَ** etti; onu koltuğunun altına aldığı zaman. Ondan dolayı adlandırıldı: **تَأَبَّطَ شرّاً**.

**بوط**:
**البُوطةُ**: kuyumcuların ve onlara benzer sanatkârların içinde erittikleri (kap).

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَطْبُ: سِقاء اللبن خاصَّة. قال ابن السكيت: وهو جلدُ الجَذعِ فما فوقه. وجمع الوَطَبِ في القلَّة أوْطُبٌ، والكثير وِطابٌ. قال امرؤ القيس:
وأَفْلَتَهُنَّ عِلْباءٌ جَـريضـاًولو أدْرَكْنَهُ صَفِرَ الوِطابُ
والوَطْبُ: الرجل الجافي. والوَطْباءُ: المرأة العظيمة الثَدي، كأنَّها ذات وَطْبٍ.

##### Türkçe

**الوَطْبُ**: özellikle süt tulumu. İbnü’s-Sikkît dedi: O, **الجَذعِ** ve onun üstündekinin derisidir. **الوَطَبِ**’in azlıkta çoğulu **أوْطُبٌ**, çoklukta **وِطابٌ**’dır. İmruü’l-Kays dedi:
وأَفْلَتَهُنَّ عِلْباءٌ جَـريضـاًولو أدْرَكْنَهُ صَفِرَ الوِطابُ
**الوَطْبُ**: kaba adam. **الوَطْباءُ**: memesi büyük kadın; sanki **وَطْبٍ** sahibiymiş gibi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ب ( وايء )
طيب ، طوب ، طاب ، طبي ، وطب ، وبط ، أبط ، بوط ، بطأ .
وبط : أبو عبيد عن أبي زيد : الوابِطُ الضَّعيفُ ، وقد وَبَطَ يَبِط وَبْطاً .
وقال الليث : وَبَط رأيُ فلانٍ في هذا الأمر وُبُوطاً ، إذا ضَعُف .
أبط : أبو عمرو الشيْباني : وَبَطه الله : وأَبَطَه الله وهَبَطَه بمعنًى واحد .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أبَطَه الله وهَبَطه بمعنًى واحد .
وأنشد أبو عمرو :
أَذاكَ خيرٌ أيُّها العَضارِطُ
أم مُسْبَلاتٌ شبينُهُنَّ وابِطُ
أي واضِعُ الشرَف . والإبْطُ إبْطُ الرجُل والدّواب ، وجمعُه الآباطِ .
وقال ابن شميل : الإبْط أسفَلُ حَبْلِ الرَّمْل ومَسْقَطُه .
ورُوِي عن أبي هُريرة : أنّه كانت رِدْيَتُه التأبُّط .
وقال الأصمعيّ : هو أن يُدخِلَ الثوبَ تحتَ يدهِ اليُمْنَى ، فيلقِيَه على منكبِه الأيسَر ، حكاه أبو عبيد عنه .
وقال الليث : تَأَبَّطَ فُلانٌ سَيْفاً أو شيئاً ، إذا أخذَه تحتَ إبْطِه ، ولذلك قيل لثابت بن العَمَيثل الشاعر تأبَّط شَرّاً .
بوط : قال الليث : البُوطة الّتي يُذِيب فيها الصَّاغةُ ونحوهم من الصُّنَّاع .
ثعلب عن ابن الأعرابي : باطَ الرجلُ يَبُوط إذا افتَقَر بعد غِنًى وذَلّ بعد عِزّ .
( بطأ ) : وقال أبو زيد : تَبَأَّط الرجلُ تَبَؤُّطاً إذا أَمْسَى رَخِيَّ البال غير مهموم صالحاً .
قال الليث : البُطْؤُ : الإبطاء ، يقال : بَطُؤَ في مَشيه يَبْطُؤُ بُطْءاً ، فهو بَطِيءٌ ، ومنه الإبْطاء والتَّباطُؤُ .
ويقال : ما أبْطأَ بك يا فلان عنّا ، وبطَّأَ فلانٌ بفُلان إذا ثَبَّطه عن أمرٍ عَزَم عليه .
قال الليث : بَاطيَةُ : اسمٌ مجهولٌ أصلُه .
قلت : الباطيَة النَّاجودُ الذي يُجعَل فيه الشراب وجمعه البَواطِي ، وقد جاء في أشعارِهم .
وطب : الوَطْبُ : سِقاءُ اللّبن ، وجمعُه وِطاب وأَوْطاب ، وامرأَة وَطْباء إذا كانت ضخمَة الثَّدْيَين ، كأنّها تَحمِل وَطْباً من اللّبن ، ويقال للرّجل إذا ماتَ أو قُتِل : صَفِرَتْ وِطابه ، أي فَرغَتْ وخَلَتْ .
وقيل : إنهم يَعْنون بذلك خُروجَ دَمِه من جَسَدِه ، قال امرؤ القيس :
وأَفْلَتَهنَّ عِلْباءٌ جَريضاً
ولو أدْرَكْتَه صَفِرَ الوِطابُ
ويقال ذلك للرّجل يُغار على نَعَمِه ومالِه .
طيب طوب : قال الليث : الطِّيْبُ على بِناءِ فِعْل : والطيب نَعْت ، والفِعلُ طابَ يَطيب طِيباً .
قال : والطابّة : الخَمْر .
قلتُ : كأنَّها بِمَعْنى طَيّبة ، والأصْل طَيْبة ، وكذلك اسمُ مدينةِ الرَّسول ( صلى الله عليه وسلم ) طابَه وطَيْبة ، ومنه قوله :
فأَصْبَحَ مَيْموناً بطَيْبَةَ راضِياً
ويقال : ما أطيَبَه وأَيطَبَه وأَطيبْ به وأيْطِبْ به كلَّه جائز .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَئَابٍ ) ( الرعد : 29 ) .
قال أبو إسحاق : طُوبَى فُعْلَى من الطِّيبِ . قال : والمعنَى العيشُ الطيّب لهم ، قال : وقيل : إن طُوبَى اسمُ شجرةٍ في الجنَّة ، وقيل : ( طُوبَى لَهُمْ ) ( الرعد : 29 ) حُسنَى لهم ، وقيل : ( طُوبَى لَهُمْ ( خَيْرٌ لهُمْ ، وقيل : طوبَى اسمْ الجَنَّة بالهِنْدِيَّة . وقيل : طوبَى لهم خِيرَةٌ لهم . قال : وهذا التفسير كلّه يُسَدِّد قول النحويِّين أنها فُعلى من الطِّيب .
وقال غيرُه العَرَب : تقول طوبى لك ، ولا تقول طوبَاك . وهذا قولُ أكثر النحويِّين إلا الأخفش فإنه قال : من العرب من يُضيفُها فيقول طوبَاك .
ورُوِي عن سعيد بن جُبَير أنه قال : طوبى اسمُ الجنّة بالحبشية .
قلت : وطُوبَى كانت في الأصل طُيْبَى فقُلِبت الياء واواً لانضمام الطاء .
أبو حاتم عن الأصمعيّ : سَبْيٌ طِيَبة ، أي سَبْيٌ طَيّبٌ يَحِلّ سَبْيُه ، ولم يُسْبَوْا ولهم عَهدٌ وذِمّةٌ ، وهو بوَزْن خِيرَة وتِوَلَة .
ورُوِي عن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهَى أن يَستَطِيبَ الرجلُ بِيمِينه . قال أبو عبيدة : الاستطابةُ الاستنجاء . سُمِّي استطابةً لأنّه يُطيّبُ جَسَده ممّا عليه من الخَبَث بالاستنجاء فيقال منه : استطابَ الرجلُ فهو مُستطِيب ، وأطَاب نفسَه فهو مُطِيب . قال الأعشى :
يا رَخَماً قَاظَ على مطلوبِ
يُعجِلُ كفَّ الخارِىء المُطِيبِ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أطابَ الرجلُ واستطابَ إذا استَنْجى وأَزال الأذَى ، وأَطابَ إذا تَكلّم بكلامٍ طيّب ، وأطابَ قَدَّم طَعاماً طَيِّباً ، وأطابَ : وَلَدَ بنينَ طيّبين ، وأطابَ : تَزوَّج حَلالاً ، وأنشدَ :
لَما ضُمِّنَ الأحشاءُ مِنكَ عَلاقةٌ
ولا زُرتَنا إلاَّ وأنتَ مُطِيبُ
أي متزوّج ، وهذا قالتْه امرأةٌ لِخدْنها . قال : والحرَام عند العشَّاق أطيَب ولذلك قالت :
ولا زرتنا إلا وأنت مطيب
قال الليث : مَطايِبُ اللَّحْم ، وكلّ شيء لا يُفْرد فإنْ أُفرِد فواحدُه مَطابٌ ومَطَابة . وهو أطيبه .
ورَوَى اللّحياني عن الأصمعيّ قال : يقال : أَطعِمْنان مَطايبها وأطايِبها واذكر مَنَاتِنَها وأَناتِنَها ، وامرأةٌ حَسنة المَعارِي ، والخيلُ تَجرِي على مَساويها ، والمَحاسنُ ، والمقاليدُ لا يُعرف لهذه واحدة .
قال : وقال الكسائي : واحد المطَايِب مَطْيَبٌ ، وواحد المعارِي مَعْرًى وواحد المَساوِي مَسْوًى .
وقال الليث : الطيِّبَاتُ من الكلامِ أفضَلُه وأحسَنُه ، ويقال : طابَ القتالُ أي حَلّ ، وفي حديث أبي هُرَيْرَة : طابَ المضرب والقتل ، يريد طابَ الضَّرْبُ والقتلُ أي حَلّ ، وقال الله جلّ وعزّ : ( وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلْطَّيِّبَاتِ أُوْلَائِكَ مُبَرَّءُونَ ) ( النور : 26 ) .
قال الفرّاء : أي الطيّبات من الكلام للطيِّبِين من الرجال .
وقال غيره : الطيبات من النساء للطيبين من الرجال .
وأمّا قولُه جلّ وعز : ( يَسْأَلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ) ( المائدة : 4 ) .
الخطاب للنَّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) والمراد به العَرَب ، وكانت العربُ تستقذِر أشياءَ كثيرةً فلا تأْكُلها ، وتستطيب أشياء تأكلها فأحَلَّ اللَّهُ جلَّ وعزّ لهم ما استطابوه ، ممَّا لم يَنزِل بتحريمه تِلاوةٌ مِثل لُحومِ الأنعام وألبانِها ، ومثل الدَّوابّ الّتي كانوا يأكلونها من الضِّباب واليرابيع والأرانب والظباء وغيرها .
أبو عبيد عن أبي عبيدة قال : الأطيَبان الفَمُ والفَرْج .
ثعلب عن ابن الإعرابيّ : ذهب أطيَبَاه أكلهُ ونِكاحُه .
وقال ابن السكّيت : هما النَّوْم والنِّكاح ، والطُّوبة : الآجُرَّةُ ذَكَرَها الشافعيّ ، قال : والطوبُ الآجُرُّ .
ورَوَى شمر عن ابن شميل قال : فلان لا آجُرَّة له ولا طُوبَة . قال : الطُّوب الآجرُّ .
ويقال : فلان طيّب الإزار ، إن كانَ عَفيفاً . وقال النابغة :
رِقاقُ النِّعال طَيِّبٌ حُجُزاتُهُمْ
يُحيَّون بالريحان يوم السَّبَاسِبِ
أراد أنَّهم أعفّاء الفروج عن المحارِم ، وماء طيّبٌ وطُيّابٌ . قال الراجز :
إنا وَجَدنا ماءَها طُيَّابا
إذا كان عَذباً ، وطعام طَيّب إذا كان سائغاً في الحَلْق ، وفلانٌ طيِّب الأخْلاق إذا كان سَهْلَ المعاشرة . وبَلد طيبٌ لا سِباخَ فيه ، والكلمة الطيّبة : شهادة أن لا إلاه إلا الله وأن محمداً رسول الله ؛ وماء طيب : أي طاهر ؛ ويقال : طيَّبَ فلانٌ فلاناً بالطِّيب ، وطيَّب صَبيَّهُ إذا قارَبَه وناغَاه بكلام يوافقه . وماءٌ طيَّاب ؛ أي طيّب ، وقال :
إنا وَجدْنا ماءَهَا طُيّاباً
طبي : أبو عبيد عن الأصمعيّ ، يقال للسِّباع كلِّها : طُبْيٌ وأَطْباء ، وذواتُ الحافر كلُّها مِثلُها ، وللخُفّ والظِّلْف خِلْف وأَخْلاف .
أبو عبيد عن الفرّاء : طَبَاني الشيء يَطْبيني ويَطبُوني إذا دَعاك ، وقال الليث : طَبى فلانٌ فلاناً يَطْبِيه عن رأيه وأَمرِه . وكل شيء صَرَف شيئاً عن شيء ، فقد طَبَاه عنه ، وأنشدَ :
لا يَطَّبيني العَمَلُ المُقَذِّي
أي لا يستميلُني . قال : والطُبيْ : الواحدُ من أَطْباء الضَّرْع وكل شيء لا ضرع له مثل الكلبة فَلها أَطْباء .
وقال شَمِر : طَبَاهُ وأَطْباهُ واستئعاه دعاءً لطيفاً .

##### Türkçe

ط ب ( **وايء** )
**طيب** ، **طوب** ، **طاب** ، **طبي** ، **وطب** ، **وبط** ، **وبط** ، **أبط** ، **بوط** ، **بطأ** .
**وبط** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الوابِطُ** zayıf olandır; ve gerçekten **وَبَطَ** zayıflar, **يَبِط** zayıflar, **وَبْطاً** (zayıflama olarak).
Leys dedi: filânın bu işteki görüşü **وَبَط** etti, **وُبُوطاً** (zayıflama olarak), zayıfladığı zaman.

**أبط** : Ebû Amr eş-Şeybânî: Allah onu **وَبَطَه** etti; ve Allah onu **أَبَطَه** etti ve onu **هَبَطَه** etti, tek bir mânâ ile.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Allah onu **أبَطَه** etti ve onu **هَبَطَه** etti, tek bir mânâ ile.
Ebû Amr inşâd etti:
أَذاكَ خيرٌ أيُّها العَضارِطُ
أم مُسْبَلاتٌ شبينُهُنَّ وابِطُ
Yani: şerefi koyan/indiren. Ve **الإبْطُ** erkeğin ve binek hayvanlarının **إبْطُ**’udur; çoğulu **الآباطِ**’tır.
İbn Şümeyl dedi: **الإبْط** kum ipinin altı ve onun düştüğü yerdir.
Ebû Hureyre’den rivayet olundu: onun **رِدْيَتُه**’si **التأبُّط** idi.
Asma‘î dedi: o, elbiseyi sağ elinin altına sokmasıdır; sonra onu sol omzunun üzerine atar; Ebû Ubeyd bunu ondan nakletti.
Leys dedi: filân bir kılıcı veya bir şeyi **تَأَبَّطَ** etti; onu koltuğunun altına aldığı zaman; bu yüzden şair Sâbit b. el-‘Ameysil’e **تأبَّط شَرّاً** denildi.

**بوط** : Leys dedi: **البُوطة** kuyumcuların ve onlara benzer sanatkârların içinde erittikleri şeydir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **باطَ** eder, **يَبُوط** eder; zenginlikten sonra fakirleştiği ve izzetten sonra zelil olduğu zaman.

( **بطأ** ) : Ebû Zeyd dedi: adam **تَبَأَّط** eder, **تَبَؤُّطاً**; akşamladığında gönlü rahat, kaygısız, düzgün (hâlde) olduğu zaman.
Leys dedi: **البُطْؤُ**: gecikme; denir ki: yürüyüşünde **بَطُؤَ** etti, **يَبْطُؤُ** eder, **بُطْءاً** (gecikme olarak); o hâlde o **بَطِيءٌ**’dir; bundan **الإبْطاء** ve **التَّباطُؤُ** vardır.
Ve denir ki: ey filân, bize karşı seni ne **أبْطأَ** etti; ve filân, filânı **بطَّأَ** eder; bir azmettiği işten onu gevşettiği zaman.
Leys dedi: **بَاطيَةُ**: aslı meçhul bir isimdir.
Dedim: **الباطيَة** içine içki konulan **النَّاجودُ**’dur; çoğulu **البَواطِي**’dir; onların şiirlerinde gelmiştir.

**وطب** : **الوَطْبُ**: süt kırbası; çoğulu **وِطاب** ve **أَوْطاب**’dır. Ve iki memesi iri olduğu zaman kadına **وَطْباء** (denir); sanki sütten bir **وَطْب** taşıyor gibidir. Ve erkek öldüğü veya öldürüldüğü zaman ona denir: **صَفِرَتْ وِطابه**; yani boşaldı ve ıssız kaldı.
Ve denildi: bununla, kanının bedeninden çıkışını kastederler. İmruü’l-Kays dedi:
وأَفْلَتَهنَّ عِلْباءٌ جَريضاً
ولو أدْرَكْتَه صَفِرَ الوِطابُ
Ve bu, hayvanlarına ve malına baskın yapılan erkek için de söylenir.

**طيب طوب** : Leys dedi: **الطِّيْبُ** **فِعْل** binâsı üzerinedir; ve **الطيب** bir sıfattır; fiil **طابَ**’dır, **يَطيب** eder, **طِيباً** (hoş olma olarak).
Dedi: ve **الطابّة**: şaraptır.
Dedim: sanki **طَيّبة** mânâsınadır; asıl **طَيْبة**’dir. Resûl’ün ( صلى الله عليه وسلم ) şehrinin adı da **طابَه** ve **طَيْبة**’dir; ondan şu sözü:
فأَصْبَحَ مَيْموناً بطَيْبَةَ راضِياً
Ve denir: onu ne **أطيَبَه** ve ne **أَيطَبَه**; ve onunla ne **أَطيبْ** ve ne **أيْطِبْ**; hepsi câizdir.
Allah celîl ve azîz dedi: ( **طُوبَى لَهُمْ وَحُسْنُ مَئَابٍ** ) ( الرعد : 29 ) .
Ebû İshâk dedi: **طُوبَى** **الطِّيبِ**’den **فُعْلَى**’dır. Dedi: mânâ, onlar için hoş yaşayıştır. Dedi: ve denildi: **طُوبَى** cennette bir ağacın adıdır; ve denildi: ( **طُوبَى لَهُمْ** ) ( الرعد : 29 ) onlar için **حُسنَى**’dır; ve denildi: ( **طُوبَى لَهُمْ** ) onlar için hayırdır; ve denildi: **طوبَى** Hintçe’de cennetin adıdır; ve denildi: **طوبَى** onlar için bir seçkinliktir. Dedi: bu tefsirin hepsi, nahivcilerin onun **الطِّيبِ**’den **فُعلى** olduğu sözünü doğrultur.
Başkası dedi: Arap, “**طوبى لك**” der; “**طوبَاك**” demez. Bu, nahivcilerin çoğunun sözüdür; ancak Ahfeş, dedi ki: Arap’tan onu izâfet eden vardır da “**طوبَاك**” der.
Sa‘îd b. Cübeyr’den rivayet olundu: **طوبى** Habeşçe’de cennetin adıdır.
Dedim: ve **طُوبَى** aslında **طُيْبَى** idi; **الطاء**’ın dammeli oluşundan dolayı **الياء** **واواً**’ya çevrildi.
Ebû Hâtim, Asma‘î’den: **سَبْيٌ طِيَبة**; yani helâl olan, esir edilmesi helâl olan hoş bir esir; onlar, kendileri için bir ahid ve zimmet varken esir edilmediler. Ve o, **خِيرَة** ve **تِوَلَة** veznindedir.
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu: erkeğin sağ eliyle **يَستَطِيبَ** etmesini yasakladı. Ebû Ubeyde dedi: **الاستطابةُ** istincâdır. İstincâ ile üzerindeki pislikten bedenini hoş kıldığı için **استطابة** diye adlandırıldı; ondan denir: adam **استطابَ** etti; o hâlde o **مُستطِيب**’dir. Ve kendini **أطَاب** etti; o hâlde o **مُطِيب**’dir. A‘şâ dedi:
يا رَخَماً قَاظَ على مطلوبِ
يُعجِلُ كفَّ الخارِىء المُطِيبِ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: adam **أطابَ** etti ve **استطابَ** etti; istincâ yaptığı ve eziyeti giderdiği zaman. Ve **أَطابَ** etti; hoş sözle konuştuğu zaman. Ve **أطابَ** etti; hoş bir yemek sunduğu zaman. Ve **أطابَ**: iyi oğullar doğurdu. Ve **أطابَ**: helâl ile evlendi. Ve inşâd etti:
لَما ضُمِّنَ الأحشاءُ مِنكَ عَلاقةٌ
ولا زُرتَنا إلاَّ وأنتَ مُطِيبُ
Yani: evli; bunu, bir kadın gizli dostuna söylemiştir. Dedi: âşıklarda haram daha hoştur; bu yüzden dedi:
ولا زرتنا إلا وأنت مطيب
Leys dedi: **مَطايِبُ اللَّحْم**; ve tekil yapılmayan her şey; eğer tekil yapılırsa onun teki **مَطابٌ** ve **مَطَابة**’dır. Ve o, onun en hoşudur.
Lihyânî, Asma‘î’den rivayet etti, dedi: denir: bize onun **مَطايبها**’sını ve **أطايِبها**’sını yedir; ve onun **مَنَاتِنَها**’sını ve **أَناتِنَها**’sını an. Ve kadın **حَسنة المَعارِي**’dir; ve atlar onun **مَساويها**’sı üzerinde koşar; ve **المَحاسنُ** ve **المقاليدُ** için bir tekil bilinmez.
Dedi: ve Kisâî dedi: **المطَايِب**’in teki **مَطْيَبٌ**; ve **المعارِي**’nin teki **مَعْرًى**; ve **المَساوِي**’nin teki **مَسْوًى**.
Leys dedi: sözden **الطيِّبَاتُ** onun en faziletlisi ve en güzeli olandır. Ve denir: **طابَ القتالُ**; yani helâl oldu. Ebû Hureyre hadîsinde: **طابَ المضرب والقتل**; yani **طابَ الضَّرْبُ والقتلُ**; yani helâl oldu. Ve Allah celîl ve azîz dedi: ( **وَالطَّيِّبَاتُ لِلطَّيِّبِينَ وَالطَّيِّبُونَ لِلْطَّيِّبَاتِ أُوْلَائِكَ مُبَرَّءُونَ** ) ( النور : 26 ) .
Ferrâ dedi: yani sözden **الطيّبات** erkeklerden **الطيِّبِين** içindir.
Başkası dedi: kadınlardan **الطيبات** erkeklerden **الطيبين** içindir.
Allah celîl ve azîz’in şu sözüne gelince: ( **يَسْأَلُونَكَ مَاذَآ أُحِلَّ لَهُمْ قُلْ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ** ) ( المائدة : 4 ) .
Hitap Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم )’dir; murad onunla Arap’tır. Arap birçok şeyi iğrenç sayar da yemezdi; ve bazı şeyleri hoş sayar da yerdi; Allah celîl ve azîz, kendilerine hoş gördüklerini helâl kıldı; haram kılınmasına dair bir tilâvet inmeyen şeylerden: davarların etleri ve sütleri gibi; ve kelerler, yer sincapları, tavşanlar, ceylanlar ve başkaları gibi, yedikleri hayvanlar gibi.
Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den dedi: **الأطيَبان** ağız ve fercdir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: onun iki **أطيَبَاه**’ı gitti: yemesi ve nikâhı.
İbnü’s-Sikkît dedi: ikisi uyku ve nikâhtır. Ve **الطُّوبة**: tuğladır; Şâfiî onu zikretti. Dedi: ve **الطوبُ** tuğladır.
Şemr, İbn Şümeyl’den rivayet etti, dedi: filânın ne bir tuğlası vardır ne bir **طُوبَة**’si. Dedi: **الطُّوب** tuğladır.
Ve denir: filân **طيّب الإزار**’dır; iffetli olduğu zaman. Nâbiga dedi:
رِقاقُ النِّعال طَيِّبٌ حُجُزاتُهُمْ
يُحيَّون بالريحان يوم السَّبَاسِبِ
Şunu murad etti: ferc bakımından haramlardan daha iffetlidirler. Ve su **طيّبٌ** ve **طُيّابٌ** (dır). Recez söyleyen dedi:
إنا وَجَدنا ماءَها طُيَّابا
Tatlı olduğu zaman. Ve yemek **طَيّب** (dir); boğazda kolay geçtiği zaman. Ve filân **طيِّب الأخْلاق** (tır); geçimi kolay olduğu zaman. Ve ülke **طيبٌ** (dir); onda tuzlu bataklıklar olmadığı zaman. Ve **الكلمة الطيّبة**: “Allah’tan başka ilâh yoktur ve Muhammed Allah’ın resûlüdür” şehâdetidir. Ve su **طيب**: yani temiz. Ve denir: filân, filânı **بالطِّيب** ile **طيَّبَ** etti. Ve filân, çocuğunu **طيَّبَ** etti; ona yaklaştığı ve onunla, ona uygun sözle şakalaştığı zaman. Ve su **طيَّاب**; yani **طيّب**. Ve dedi:
إنا وَجدْنا ماءَهَا طُيّاباً

**طبي** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: bütün yırtıcılara **طُبْيٌ** ve **أَطْباء** denir. Ve toynaklıların hepsi de onun gibidir. Ve **الخُفّ** ve **الظِّلْف** için **خِلْف** ve **أَخْلاف** (vardır).
Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: şey seni **طَبَاني** eder, **يَطْبيني** eder ve **يَطبُوني** eder; seni çağırdığı zaman. Leys dedi: filân, filânı görüşünden ve işinden **طَبى** eder, **يَطْبِيه** eder. Ve her şey, bir şeyi bir şeyden çevirdiyse, onu ondan **طَبَاه** etmiştir. Ve inşâd etti:
لا يَطَّبيني العَمَلُ المُقَذِّي
Yani: beni meylettirmez. Dedi: ve **الطُبيْ**: memenin **أَطْباء**’ından bir tanesidir. Ve memesi olmayan her şeyin, köpek gibi, onun **أَطْباء**’ı vardır.
Şemr dedi: onu **طَبَاهُ** etti ve onu **أَطْباهُ** etti ve onu **استئعاه** etti; latif bir çağırma (ile).

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والطاء وما يثلثهما)
(وطف) الواو والطاء والفاء: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على طول شيء ورَخَاوته. من ذلك: الوَطف: طُول الأشفار وتَهدُّلُها. والوطف: انهمالُ المطر. والأوطف: البعير القصيرُ شعر الأُذنينِ والعينَين. وإنّما يُراد بهذا أنّه لا يبلغ به وَطَفُه أن يكونَ أزبّ، لأنَّ كلَّ أزَبَّ نَفور. فهذا دونَ الأزبّ، وإلاَّ فهو تامُّ الشعر. ويستعار فيقال: هو في عيشٍ أوْطَف، أي واسعٍ رخِيّ.‏
(وطن) الواو والطاء والنون: كلمةٌ صحيحة. فالوَطَن: مَحَلُّ الإنسان. وأوطان الغَنَم: مَرَابضها(1). وأوْطَنْتُ الأرضَ: اتَّخذتُها وَطناً. والمِيطانُ: الغاية(2).‏
(وطأ) الواو والطاء والهمزة. كلمةٌ تدلُّ على تمهيدِ شيءٍ وتسهيله. ووطَّأْتُ لـه المكان. والوِطاءُ: ما توطّأْتَ به من فِراش. ووَطِئْتُه برجلي أطَؤُه. وفي الحديث: "اشدُدْ وَطأتَك على مُضَرَ" والمواطَأة: الموافَقَةُ على أمرٍ يوطِّئه كلُّ* واحدٍ لصاحبه.‏
(وطب) الواو والطاء والباء: كلمةٌ واحدة، هي وَطْب اللّبَن: سِقاؤه. ويشبَّه به المرأةُ العظيمة الثَّدْي، فيقال وَطْباء. والوَطْب: الرّجُل الجافِي، وهذا أيضاً من التَّشبيه.‏
(وطح) الواو والطاء والحاء: كلمةٌ تدلُّ على مُزاحَمةٍ ومُداوَلة. يقال: تَواطَحَ على الماء وِرْدٌ كثير، أي ازدَحَم. وتَواطحُوا(3) على الشَّيءِ: تداوَلُوه. ويقولون: الوَطَح: ما تعلَّق بالأظلافِ ومَخَالِب الطَّير من طِينٍ وعُرّ(4).‏
(وطد) الواو والطاء والدال: أصلٌ واحد، وهو أن تُثَبِّتَ شيئاً بِوَطْئِكَ حتَّى يتصلَّب. ووَطَدْتُه أطِدُه إلى الأرض، على معنى الاستعارة، إذا أهانه(5). والمِيطَدَة: خشبَةٌ يُوطَد بها المكان حتَّى يَصْلُب. ويقال لأثَافيّ القِدر: الوطائد. والطَّادِي في شعر القَطاميّ، في قوله:‏
* تَقَضَّى [بَوَاقِي] دَيْنِها الطَّادِي(6) *‏
: الواطد، وهو مقلوبٌ. وعادته(7) طادِيَّةٌ: قديمة.‏
(وطر): الواو والطاء والراء: كلمةٌ واحدة. الوَطَر: الحاجَة والنَّهْمَة، لا يُبنَى منه فِعل.‏
(وطس) الواو والطاء والسين: كلمةٌ واحدة تدلُّ على وَطْءِ شيءٍ حتَّى ينهزم. ويقال: وَطَسْتُ الأرضَ برِجْلي أطِسُها وَطْساً، أي هزَمْتُ فيها هزمةً. والوَطِيس: التَّنُّور، منه لأنّه كالهَزْم في الأرضِ. ويعبَّر [به] عن الأمر الشّديد.‏
(وطش) الواو والطاء والشين]: كلمتانِ إن صَحَّتا. يقولون: ضربُوه فما وَطشَ إليهم(8)، أي لم يدفع عن نَفْسه.‏
والأخرى: وَطِّشْ لي شيئاً أذْكُره، معناه افْتَحْ.‏
--------------ــ
(1) في الأصل: "مرابطها"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(2) هو أول الغاية، كما أن الميتاء والميداء آخر الغاية.‏
(3) في الأصل: "توطحوا"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(4) العر والعرة: ذرق الطير. في الأصل: "عد" تحريف. وفي المجمل: "من العرة والطين وأشباههما".‏
(5) الوجه: "إذا أهنته".‏
(6) ديوان القطامي 7 ومجالس ثعلب 578 واللسان (طود، وطد، صدى). وهو بتمامه:‏
ما اعتاد حب سليمى حين معتاد *** ولا تقضّى بواقي دينها الطادي‏
(7) في المجمل: "وعادة".‏
(8) في المجمل: "فما وطش إليهم توطيشاً".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الطاء** وما يثلثهما)
(**وطف**) **الواو** ve**الطاء** ve**الفاء**: sahih bir asıl; bir şeyin uzunluğuna ve gevşekliğine delâlet eder. Bundan: **الوَطف**: kirpiklerin uzunluğu ve sarkmasıdır. Ve **الوطف**: yağmurun boşanmasıdır. Ve **الأوطف**: kulakların ve gözlerin kılları kısa olan devedir. Ancak bununla murad, onun **وَطَفُه** ile **أزبّ** olacak dereceye ulaşmamasıdır; çünkü her **أزَبّ** ürkektir. Şu hâlde bu, **الأزبّ**’den aşağıdır; yoksa o, kılları tam olandır. Ve ödünç alınır da denir: o, **أوْطَف** bir yaşayıştadır; yani geniş, gevşek.

(**وطن**) **الواو** ve**الطاء** ve**النون**: sahih bir kelimedir. Şu hâlde **الوَطَن**: insanın bulunduğu yerdir. Ve koyunların **أوطان**’ı: yatak yerleridir(1). Ve **أوْطَنْتُ** yeri: onu **وَطناً** edindim. Ve **المِيطانُ**: gaye(2).

(**وطأ**) **الواو** ve**الطاء** ve**الهمزة**. Bir kelime; bir şeyi düzleştirmeye ve kolaylaştırmaya delâlet eder. Ve ona mekânı **وطَّأْتُ**. Ve **الوِطاءُ**: yataktan, kendisiyle **توطّأْتَ** ettiğin şeydir. Ve onu ayağımla **وَطِئْتُه**; ona basarım. Hadiste: “**اشدُدْ وَطأتَك على مُضَرَ**” ve **المواطَأة**: bir iş üzerinde uygun düşmektir; her biri onu sahibine **يوطِّئه**.

(**وطب**) **الواو** ve**الطاء** ve**الباء**: tek bir kelimedir; o da sütün **وَطْب**’ıdır: onun tulumudur. Ve bununla büyük memeli kadın benzetilir; **وَطْباء** denir. Ve **الوَطْب**: kaba adamdır; bu da benzetmedendir.

(**وطح**) **الواو** ve**الطاء** ve**الحاء**: bir kelime; sıkışmaya ve elden ele dolaştırmaya delâlet eder. Denir: suya çokça gelen bir sürü **تَواطَحَ** etti; yani sıkıştı. Ve bir şey üzerinde **تَواطحُوا**(3): onu elden ele dolaştırdılar. Ve derler: **الوَطَح**: çamurdan ve kuş pisliğinden(4), toynaklara ve kuşun pençelerine ilişen şeydir.

(**وطد**) **الواو** ve**الطاء** ve**الدال**: tek bir asıl; o da, bir şeyi basmanla sabitlemen, ta ki sertleşsin. Ve onu yere doğru **وَطَدْتُه**; ödünçleme mânâsı üzere, onu aşağıladığın zaman(5). Ve **المِيطَدَة**: mekânı sertleşinceye kadar onunla sağlamlaştırılan bir tahta parçasıdır. Ve tencerenin taş ayaklarına: **الوطائد** denir. Ve **الطَّادِي**, el-Katamî’nin şiirinde, şu sözünde:
* تَقَضَّى [بَوَاقِي] دَيْنِها الطَّادِي(6) *
: **الواطد**’dır; ve o, ters çevrilmiştir. Ve onun âdeti(7) **طادِيَّةٌ**’dir: eskidir.

(**وطر**): **الواو** ve**الطاء** ve**الراء**: tek bir kelimedir. **الوَطَر**: ihtiyaç ve şiddetli arzu; ondan fiil yapılmaz.

(**وطس**) **الواو** ve**الطاء** ve**السين**: tek bir kelime; bir şeye basmaya, ta ki çöksün, delâlet eder. Ve denir: ayağımla yeri **وَطَسْتُ**; onu **وَطْساً** ederim; yani onda bir çöküntü çöktürdüm. Ve **الوَطِيس**: tandırdır; ondan, çünkü o, yerdeki çöküntü gibidir. Ve onunla şiddetli iş ifade edilir.

(**وطش**) **الواو** ve**الطاء** ve**الشين**]: sahih olurlarsa iki kelimedir. Derler: onu dövdüler de onlara **وَطشَ** etmedi(8); yani kendinden savmadı.
Ve öteki: bana, onu hatırlayayım diye bir şey **وَطِّشْ**; mânâsı: aç.

--------------ــ
(1) Asılda: “مرابطها”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
(2) O, gayenin başıdır; tıpkı **الميتاء** ve **الميداء**’nın gayenin sonu olması gibi.
(3) Asılda: “توطحوا”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
(4) **العر** ve**العرة**: kuş pisliğidir. Asılda: “عد” tahriftir. Ve **المجمل**’de: “**من العرة والطين وأشباههما**”.
(5) Veçih: “**إذا أهنته**”.
(6) **ديوان القطامي** 7 ve **مجالس ثعلب** 578 ve **اللسان** (**طود**، **وطد**، **صدى**). Ve tamamı şudur:
ما اعتاد حب سليمى حين معتاد *** ولا تقضّى بواقي دينها الطادي
(7) **المجمل**’de: “وعادة”.
(8) **المجمل**’de: “فما وطش إليهم توطيشاً”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ط ب
عنده وطابٌ من لبن وأوطاب ومنه‏:‏ الوطباء‏:‏ العظيمة الثديين‏.‏
ومن المجاز‏:‏ رجل وطبٌ‏:‏ جافٍ‏.‏
قال‏:‏ أفي أن سرى كلبٌ فبيّت علبةً وجبجبةً للوطب سلمى تطلّق

##### Türkçe

و ط ب
Onun yanında sütten **وطابٌ** ve **أوطاب** vardır. Ondan: **الوطباء**: memeleri büyük olan (kadın).

Mecazdan: **رجل وطبٌ**: kuru.

Dedi ki:
Acaba bir köpek geceleyin yürüdü de bir **علبةً** ve bir **جبجبةً**’yi **الوطب** için (yani) **سلمى** boşanır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَطْبُ: سِقاءُ اللبنِ؛ وفي الصحاح: سِقَاءُ اللَّبنِ خاصَّة، وهو جِلْدُ الجَذَعِ فما فوقه، والجمع أَوْطُبٌ، وأَوْطابٌ، ووِطابٌ؛ قال امرؤ القيس: وأَفْلَتَهُنَّ عِلْباءٌ جَريضاً، *  ولو أَدْرَكْتُه، صَفِرَ الوِطابُ وأَواطِبُ: جمع أَوْطُبٍ كأَكالِبٍ في جمع أَكْلُبٍ؛ أَنشد سيبويه: تُحْلَبُ منها سِتَّةُ الأَواطِبِ
ولأَفُشَّنَّ وَطْبَكَ أَي لأَذْهَبَنَّ بِتِيهِكَ وكِـبْرِك، وهو على الـمَثَل. وامرأَة وَطْباءُ: كبيرة الثَّدْيَيْنِ، يُشَبَّهانِ بالوَطْبِ كأَنها تَحمِلُ وَطْباً من اللبن؛ ويقال للرجل إِذا ماتَ أَو قُتِلَ: صَفِرَتْ وِطابُه أَي فَرَغَتْ وخَلَتْ؛ وقيل: إِنهم يَعْنُون بذلك \<ص:798>111111
خُروجَ دَمِه من جَسَدِه؛ وأَنشد بيت امرئ القيس:
ولو أَدركتُه صَفِرَ الوِطابُ
وقيل: معنى صَفِرَ الوِطابُ: خَلا لساقيه من الأَلْبان التي يُحقَنُ فيها لأَنَّ نَعَمَه أُغِـيرَ عليها، فلم يَبقَ له حَلُوبة. وعِلباءُ في هذا البيت: اسم رجل. والجَرِيضُ: غُصَصُ الموت؛ يقال: أَفْلَتَ جَرِيضاً ولم يمُتْ بَعْدُ. ومعنى صَفِرَ وِطابُه أَي مات؛ جَعَلَ رُوحَه بمنزلة اللبن الذي في الوِطَابِ، وجعل الوَطْب بمنزلة الجَسَد فصار خُلُوُّ الجَسَدِ من الرُّوح كخُلُوِّ الوَطْبِ من اللَّبَن؛ ومنه قول تأَبط شرّاً: أَقُولُ لـجِنَّانٍ، وقد صَفِرَتْ لهم *  وِطابي، ويَوْمِـي ضَيِّقُ الـحَجْرِ مُعْوِرُ وفي حديث أُم زرع: خَرَجَ أَبو زَرْعٍ، والأَوْطابُ تُمْخَضُ، لِـيَخْرُجَ زُبْدُها. الصحاح: يقال لجِلْدِ الرَّضِـيعِ الذي يُجْعَلُ فيه اللَّبنُ شَكْوَةٌ، ولِجِلْدِ الفَطِـيم بَدْرَةٌ، ويقال لمثل الشَّكْوَةِ مما يكون فيه السمنُ عُكَّةٌ، ولـمِثل البَدْرَةِ الـمِسْـأَد. وفي الحديث: أَنه أُتِـيَ بوَطْبٍ فيه لَبَنٌ؛ الوَطْبُ: الزِّقُّ الذي يكون فيه السَّمْنُ واللَّبَنُ. والوَطْبُ: الرجلُ الجَافي. والوَطْبَاءُ: المرأَةُ العظيمة الثَّدْيِ، كأَنها ذَاتُ وَطْبٍ. والطِّبَةُ: القِطْعَةُ المرتفعة أَو المستديرة من الأَدَم، لغة في الطِّبَّة؛ قال ابن سيده: لا أَدري أَهو محذوف الفاء أَم محذوف اللام، فإِن كان محذوفَ الفاء، فهو من الوَطْبِ، وإِن كان محذوف اللام، فهو من طَبَيْتُ وطَبَوْتُ أَي دَعَوْتُ، والمعروف الطِّبَّةُ، بتشديد الباءِ، وهو مذكور في موضعه. وفي حديث عبداللّه بن بُسْرٍ: نَزَلَ رسُول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، على أَبي، فقرَّبْنا إِليه طعاماً، وجاءه بوَطْبَةٍ، فأَكل منها؛ قال ابن الأَثير: روى الـحُميديُّ هذا الحديثَ في كتابه: فقَرَّبنا إِليه طعاماً ورُطَبَةً، فأَكلَ منها؛ وقال: هكذا جاءَ فيما رأَينا من نسخ كتاب مسلم، رُطبَة، بالراءِ، فأَكل؛ قال: وهو تصحيف من الراوي، وإِنما هو بالواو، قال: وذكره أَبو مسعود الدِّمَشْقِـيُّ، وأَبو بكر البَرْقانيُّ في كتابيهما بالواو، وفي آخره قال النَّضْرُ: الوَطْبة الـحَيْسُ يجمَعُ بين التمر والأَقِطِ والسمن؛ ونقله عن شعبة، على الصحة، بالواو؛ قال ابن الأَثير: والذي قرأْته في كتاب مسلم وَطْبة، بالواو، قال: ولعل نسخ الحميدي قد كانت بالراءِ، كما ذكره؛ وفي رواية في حديث عبداللّه بن بُسْرٍ: أَتَيْناه بوَطِـيئة، في باب الهمز، وقال: هي طعام يُتَّخَذُ من التمر، كالـحَيْس، ويُروى بالباءِ الموحدة، وقيل: هو تصحيف.

##### Türkçe

**الوَطْبُ**: sütün kırbası; ve Sıhâh’ta: özellikle sütün kırbası; ve o, **الجَذَعِ** derisidir ve onun üstü; çoğulu **أَوْطُبٌ**, **أَوْطابٌ**, **وِطابٌ**’dır; İmru’ul-Kays dedi:
وأَفْلَتَهُنَّ عِلْباءٌ جَريضاً، *  ولو أَدْرَكْتُه، صَفِرَ الوِطابُ

Ve **أَواطِبُ**: **أَوْطُبٍ**’un çoğuludur; **أَكْلُبٍ**’ün çoğulunda **أَكالِبٍ** gibi; Sîbeveyh inşâd etti:
تُحْلَبُ منها سِتَّةُ الأَواطِبِ

Ve “Andolsun ki senin **وَطْبَكَ**’ını mutlaka yaracağım” yani: senin kibrini ve büyüklük taslamanı mutlaka gidereceğim; ve o, mesel üzerinedir. Ve **وَطْباءُ** kadın: iki memesi büyük olan; **الوَطْبِ** ile benzetilirler; sanki o, sütten bir **وَطْباً** taşıyor. Ve erkeğe, öldüğü yahut öldürüldüğü zaman denir: “**صَفِرَتْ وِطابُه**” yani boşaldı ve ıssız kaldı; ve denildi ki: bununla kastederler

\<ص:798>111111
onun kanının bedeninden çıkmasını; ve İmru’ul-Kays’ın beytini inşâd etti:
ولو أَدركتُه صَفِرَ الوِطابُ

Ve denildi ki: “**صَفِرَ الوِطابُ**”un manası: iki baldırına, içine doldurulan sütlerden boşaldı; çünkü onun davarına baskın yapılmıştır, artık onun için sağmal kalmamıştır. Ve bu beyitte **عِلباءُ**: bir adamın adıdır. Ve **الجَرِيضُ**: ölümün boğaz tıkanmalarıdır; denir: “**أَفْلَتَ جَرِيضاً**” ve henüz ölmedi. Ve “**صَفِرَ وِطابُه**”un manası yani öldü; ruhunu, **الوِطَابِ** içindeki süt menzilesinde kıldı, ve **الوَطْب**’u beden menzilesinde kıldı; böylece bedenin ruhtan boş oluşu, **الوَطْبِ**’un sütten boş oluşu gibi oldu; ve ondan, Tee’abbata Şerran’ın sözü:
أَقُولُ لـجِنَّانٍ، وقد صَفِرَتْ لهم *  وِطابي، ويَوْمِـي ضَيِّقُ الـحَجْرِ مُعْوِرُ

Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “Ebû Zer‘ çıktı, ve **الأَوْطابُ** çalkalanıyordu, kaymağı çıksın diye.” Sıhâh: süt konulan emzikli çocuğun derisine **شَكْوَةٌ** denir; sütten kesilmiş çocuğun derisine **بَدْرَةٌ**; ve içinde içyağı bulunan, **الشَّكْوَةِ** benzeri şeye **عُكَّةٌ** denir; ve **البَدْرَةِ** benzeri şeye **الـمِسْـأَد**.

Ve hadîste: ona, içinde süt bulunan bir **وَطْبٍ** getirildi; **الوَطْبُ**: içinde içyağı ve süt bulunan tulumdur. Ve **الوَطْبُ**: kaba-saba adamdır. Ve **الوَطْبَاءُ**: memesi büyük kadın; sanki o, **وَطْبٍ** sahibi.

Ve **الطِّبَةُ**: deriden yüksek yahut yuvarlak parça; **الطِّبَّة**’de bir dildir (lehçedir); İbn Sîde dedi: bilmiyorum, fâ’sı düşürülmüş mü yoksa lâm’ı düşürülmüş mü; eğer fâ’sı düşürülmüş ise, o **الوَطْبِ**’dendir; eğer lâm’ı düşürülmüş ise, o “**طَبَيْتُ** ve **طَبَوْتُ**”dendir, yani “çağırdım”; ve bilinen **الطِّبَّةُ**’dir, **الباءِ**’yi şeddeli; ve o, yerinde zikredilmiştir.

Ve Abdullah b. Büsr hadîsinde: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, babamın yanına indi; ona yemek yaklaştırdık; ve ona bir **وَطْبَةٍ** geldi, ondan yedi; İbnü’l-Esîr dedi: el-Humeydî bu hadîsi kitabında rivayet etti: “Ona yemek ve bir **رُطَبَةً** yaklaştırdık, ondan yedi”; ve dedi: Müslim kitabının gördüğümüz nüshalarında böyle geldi: **رُطبَة** (ر ile), yedi; dedi: bu, râvîden bir tashîftir; ancak o, **و** iledir; dedi: onu Ebû Mes‘ûd ed-Dımaşkî ve Ebû Bekr el-Berkânî iki kitaplarında **و** ile zikrettiler; ve sonunda en-Nadr dedi: **الوَطْبة**: hurma ile **الأَقِطِ** ve içyağını bir araya getiren **الـحَيْسُ**’tir; onu Şu‘be’den, sahih olarak, **و** ile nakletti; İbnü’l-Esîr dedi: Müslim kitabında okuduğum **وَطْبة**’dir, **و** ile; dedi: belki Humeydî’nin nüshaları, onun zikrettiği gibi, **ر** ile idi; ve Abdullah b. Büsr hadîsinde bir rivayette: bize bir **وَطِـيئة** getirdiler, hemze bâbında; ve dedi: o, hurmadan yapılan bir yemektir, **الـحَيْس** gibi; ve **الباءِ**’yi birleyen (tek noktalı) ile de rivayet edilir; ve denildi ki: o, bir tashîftir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوطب: سقاء اللبن زاد في الصحاح: خاصة. وفي مجمع البحار، وغيره: الوطب: الرق الذي يكون فيه السمن واللبن، وهو جلد الجذع محركة، فما فوقه. قاله ابن السكيت، قال: ويقال لجلد الرضيع الذي يجعل في اللبن: شكوة، ولجلد الفطيم: بدرة، ويقال لمثل الشكوة مما يكون فيه السمن: عكة، ولمثل البدرة: المسأد. وج الوطب في القلة: أوطب، والكثير وطاب قال امرؤ القيس:

  وأفلتهن علباء جـريضـا                      فلو أدركنه صفر الوطاب وسيأتي قريبا؛ وأوطاب شاذ في فعل بالفتح. وتساهلوا في المعتل منه، كأوهام وأسياف، ونحوهما. وجج، أي: جمع الجمع أواطب، جمع أوطب، كأكالب في أكلب. من المجاز: الوطب: الرجل الجافي. الثدي العظيم، تشبيها بوطب اللبن. والوطباء: المرأة العظيمة الثدي كأنها ذات وطب، أي: تحمل وطبا من اللبن. يقال للرجل: صفرت وطابه، أي: إذا مات، أو قتل. وقيل: إنهم يعنون بذلك خروج دمه من جسده. وقيل: معنى صفر الوطاب: خلا أساقيه من الألبان التي تحقن بها، لأن نعمه أغير عليها، فلم يبق له حلوبة؛ وقال تأبط شرا:
  أقول للحيان وقد صفـرت لـهـم                      وطابي ويومي ضيق الحجر معور جعل روحه بمنزلة اللبن الذي في الوطاب، وجعل الوطب بمنزلة الجسد، فصا خلو الجسد من الروح كخلو الوطب من اللبن. والطبة، بالتخفيف: القطعة المرتفعة، أ المستديرة من الأدم لغة في الطبة وقال ابن سيده: لا أدري أهو محذوف الفاء، أم محذوف اللام، فإن كان محذوف الفاء، فهو من الوطب، وإن كان محذوف اللام، فهو من: طبيت، وطبوت؛ أي: دعوت. والمعروف: الطبة، بالتشديد، وقد تقدم في موضعه. وفي حديث عبد الله بن بسر:  نزل رسول الله، صلى الله عليه وسلم، على أبي، فقربنا إليه طعاما، وجاءه بوطبة، فأكل منها  هكذا في كتاب أبي مسعود الدمشقي وأبي بكر البرقاني. قال النضر: الوطبة: الحيس، يجمع بين التمر والأقط والسمن. ونقله عن شعبة، على الصحة، بالواو. ورواه الحميدي في كتاب مسلم بالراء، وهو تصحيف وفي أخرى:  بوطيئة في باب الهمزة، وقال: هي طعام يتخذ من التمر، كالحيس. ويروى بالباء الموحة. وقيل: هو تصحيف.

##### Türkçe

**الوطب**: süt kırbası. **الصحاح**’ta ziyade etti: özellikle. **مجمع البحار**’da ve başkasında: **الوطب**: içinde sade yağ ve süt bulunan **الرق**; o, **الجذع**’ın derisidir, harekeli; ve onun üstü. Bunu İbnü’s-Sikkît söyledi; dedi ki: Sütte yapılan emzik çocuğunun derisine: **شكوة** denir; sütten kesilmişin derisine: **بدرة**; **شكوة** benzeri olup içinde sade yağ bulunan şeye: **عكة**; **بدرة** benzeri olana: **المسأد** denir. **الوطب**’un azlıkta cemi: **أوطب**; çokluk (cemi): **وطاب**. İmruü’l-Kays dedi:

  Ve onları **علباء** (devesi) **جـريضـا** (hâlde) kaçırdı;
                      eğer onları yakalasalar, **صفر الوطاب** (olurdu).

Ve yakında gelecektir; ve **أوطاب**, fetha ile **فعل** vezninde şâzdır. Ve onun mu‘tel olanında müsamaha ettiler; **أوهام** ve **أسياف** ve ikisi gibisi gibi. Ve **وجج**; yani: cem‘in cemi: **أواطب**; **أوطب**’un cemi; **أكالب**’in **أكلب**’de olduğu gibi. Mecazdan: **الوطب**: kaba adam. Büyük meme; süt **وطب**’una benzetme olarak. Ve **الوطباء**: büyük memeli kadın; sanki **وطب** sahibi; yani: sütten bir **وطب** taşır. Erkeğe denir: **صفرت وطابه**; yani: öldüğü veya öldürüldüğü zaman. Ve denildi ki: onlar bununla onun kanının bedeninden çıkmasını kastederler. Ve denildi ki: **صفر الوطاب**’ın manası: damarlarının, onunla doldurulan sütlerden boşalmasıdır; çünkü onun davarı ona karşı daha kıskançtır; böylece ona sağmal kalmaz. Teebbata Şerran dedi:
  **الحيان**’a derim; onlara
                      **وطابي** boşaldı; ve günüm dar taşlı, ayıplı (hâlde).

Ruhunu, **الوطاب**’daki süt menzilesine koydu; ve **الوطب**’u beden menzilesine koydu; böylece bedenin ruhtan boşalmasını, **الوطب**’un sütten boşalması gibi yaptı. Ve **الطبة**, tahfîf ile: yükselmiş parça; yahut deriden yuvarlak (parça); **الطبة**’de bir lugat. İbn Sîde dedi ki: bilmem, fâ’sı hazfedilmiş midir, yoksa lâm’ı hazfedilmiş midir; eğer fâ’sı hazfedilmişse, o **الوطب**’dandır; eğer lâm’ı hazfedilmişse, o: **طبيت** ve **طبوت**’tandır; yani: davet ettim. Bilinen: **الطبة**, teşdîd ile; ve yerinde daha önce geçti. Ve Abdullah b. Büsr hadîsinde:  Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, babamın yanına indi; ona bir yemek yaklaştırdık; ve ona **بوطبة** getirdi; ondan yedi  Ebû Mes‘ûd ed-Dımaşkî’nin ve Ebû Bekr el-Berkânî’nin kitabında böyledir. Nadr dedi ki: **الوطبة**: **الحيس**; hurma ile **الأقط** ve sade yağ bir araya getirilir. Ve onu Şu‘be’den, sahih olarak, vâv ile nakletti. Humeydî, Müslim kitabında râ ile rivayet etti; o, tashîftir. Ve başka birinde:  **بوطيئة**; hemze bâbında; ve dedi ki: o, hurmadan yapılan bir yemektir; **الحيس** gibi. **الباء الموحة** ile de rivayet olunur. Ve denildi ki: o, tashîftir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَطْبٌ
وَطْبٌ ذ A skin (سِقَاءٌ) in which milk is put, (S, K,) specially used for that purpose: (S:) or a skin in which are put clarified butter and milk: (Mejma' el-Bihلr, &c.:) it is made of the skin of an animal such as is termed جَذَعٌ, [meaning a goat in its second year,] or what is above that [in age]: (ISk, S, K:) the skin of a sucking kid, in which milk is put, is called شَكْوَةٌ; and that of one that is weaned, بَدْرَةٌ; and the like of a شكوة, in which clarified butter is put, عُكَّةٌ; and the like of a بدرة, مِسْأَدٌ: (ISk, S:) see also بَدْرَةٌ: pl. of pauc. أَوْطُبٌ, and of mult. وِطَابٌ (S) and أَوْطَابٌ, (dev. with respect to analogy, (TA,) [accord. to most grammarians; but not so accord. to Fr, because its first radical letter is و;] and pl. pl. (i. e. pl. of اوطب, TA,) أَوَاطِبُ. (K.) ― -b2- وَطْبٌ (tropical:) A hard, rough, rude, or coarse, man: syn. رَجُلٌ جَافٍ. (S, K.) ― -b3- وَطْبٌ (tropical:) A large breast: (K:) likened to the skin so called. (TA.) ― -b4- صَفِرَتُ وِطَابُهُ (tropical:) He died: or he was slain: (K:) the body's becoming empty of the soul is compared to the skin's becoming empty of the milk: or the meaning is his blood issued forth from his body: or, as some say, his skins became empty of their milk; a hostile attack having been made upon his camels, and no milch camel remaining in his possession. (TA.) [See similar sayings voce رفْدٌ; and see Ham., p. 34.]

طبة
طبة ذ , without teshdeed, [but whether طَبُةٌ or طِبَة is meant is not said,] A piece of skin, or hide: thought by ISd to be perhaps from الوَطْبُ: but the word commonly known is طبّة, with teshdeed, mentioned in art. طب. (TA.)

وَطْبَةٌ
وَطْبَةٌ ذ , occurring in a trad., accord. to one relation, and explained by En-Nadr as signifying The kind of food called حَيْسٌ, made of dates and أَقِط and clarified butter: but said to be erroneous: accord. to another relation, رطبة, which is erroneous: accord. to another, وَطِيئَةٌ [q. v., app. the right reading]. (TA.) See حَيْسٌ.

وَطْبَاءُ
وَطْبَاءُ ذ (tropical:) A woman having large breasts: (S, K:) as though having a وَطْب; (S;) i. e., carrying a وطب of milk. (TA.)

##### Türkçe

وَطْبٌ
وَطْبٌ ذ Süt konulan bir tulum (**سِقَاءٌ**): (S, K,) özellikle bu maksat için kullanılan: (S:) yahut içine sade yağ ve süt konulan bir tulum: (Mejma' el-Bihلr, vb.:) **جَذَعٌ** diye adlandırılan bir hayvanın derisinden yapılır, [mânâsı ikinci yılında olan bir keçi,] yahut yaşça onun üstünde olan: (ISk, S, K:) emen bir oğlağın derisi ki içine süt konulur, ona **شَكْوَةٌ** denir; sütten kesilmiş olanınki, **بَدْرَةٌ**; ve **شَكْوَةٌ** benzeri ki içine sade yağ konulur, **عُكَّةٌ**; ve **بَدْرَةٌ** benzeri, **مِسْأَدٌ**: (ISk, S:) ayrıca **بَدْرَةٌ**’ye de bak: azlık çoğulu **أَوْطُبٌ**, çokluk çoğulu **وِطَابٌ** (S) ve **أَوْطَابٌ**, (kıyas bakımından şâz, (TA,) [çoğu nahivcilere göre; fakat Fr’ye göre değil, çünkü birinci aslî harfi **و**’dur;] ve çoğulun çoğulu (yani **أَوْطُبٌ**’un çoğulu, TA,) **أَوَاطِبُ**. (K.) ― -b2- **وَطْبٌ** (mecaz:) Sert, kaba, haşin yahut katı bir adam: eş anlamlısı **رَجُلٌ جَافٍ**. (S, K.) ― -b3- **وَطْبٌ** (mecaz:) Büyük bir meme: (K:) adı geçen tuluma benzetilmiştir. (TA.) ― -b4- **صَفِرَتُ وِطَابُهُ** (mecaz:) Öldü: yahut öldürüldü: (K:) bedenin ruhtan boşalması, tulumun sütten boşalmasına benzetilir: yahut mânâsı, kanı bedeninden çıktı: yahut bazılarının dediği gibi, tulumları sütlerinden boşaldı; develerine düşmanca bir baskın yapılmış ve mülkünde sağmal deve kalmamıştı. (TA.) [Benzer sözler için **رَفْدٌ** maddesinde; ve Ham., s. 34’e bak.]

طبة
طبة ذ , teşdîdsiz, [fakat **طَبُةٌ** mı yoksa **طِبَة** mi kastedildiği söylenmemiştir,] bir deri parçası yahut post: ISd tarafından belki **الوَطْبُ**’dan olduğu düşünülmüştür: fakat yaygın bilinen kelime, teşdîdli **طبّة**’dir; **طب** maddesinde zikredilmiştir. (TA.)

وَطْبَةٌ
وَطْبَةٌ ذ , bir rivayette vârid olmuş, bir rivayete göre, ve En-Nadr tarafından, hurma ve **أَقِط** ve sade yağdan yapılan **حَيْسٌ** denilen yiyecek türü mânâsında açıklanmıştır: fakat hatalı olduğu söylenmiştir: başka bir rivayete göre, **رطبة**, ki hatalıdır: başka birine göre, **وَطِيئَةٌ** [bkz., görünüşe göre doğru okunuş]. (TA.) **حَيْسٌ**’e bak.

وَطْبَاءُ
وَطْبَاءُ ذ (mecaz:) Büyük memeli bir kadın: (S, K:) sanki bir **وَطْبٌ** sahibi; (S;) yani süt tulumu taşıyan. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَطَبَ
وَطَبَ وَطْب 1 , ( pl. أَوْطُب 16 ,  وِطَاْب 23 ,  أَوَاْطِبُ 37 ,  أَوْطَاْب 38 ),
a.  Milk-skin.

b.  Protuberant breast.

c.  Harsh, blunt; churl.

وَطْبَآءُ
وَطْبَآءُ 42 ,
a.  Woman with full breasts.

##### Türkçe

وَطَبَ
**وَطَبَ** **وَطْب** 1 , (çoğ. **أَوْطُب** 16 , **وِطَاْب** 23 , **أَوَاْطِبُ** 37 , **أَوْطَاْب** 38 ),
a. Süt tulumu.

b. Çıkıntılı meme.

c. Sert, küt; kaba kimse.

وَطْبَآءُ
**وَطْبَآءُ** 42 ,
a. Memeleri dolgun kadın.
