# وطر (و-ط-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B7%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Betır” yarık demektir

- Harfler: و - ط - ر
- Kur'an'da: 2 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَطَرًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B7%D9%8E%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | فَعَلًا | İstek | 2 | 1 | [33:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/ayet/33:37.md) |

## Mücavir kökler — 20 mücavir (29 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
2. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Koku veren yağdır
3. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Açığa çıkarırsınız
4. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
5. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
6. [قضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Kadb” kesici alet; “ba” “va”va dönüşmüş “kadeve” ve…
7. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zade : Azık demektir
8. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
9. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
10. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
11. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
12. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Murar acı bir ağacın adıdır
13. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
14. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
15. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
16. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
17. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
18. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
19. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
20. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وطر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misal kök; klasik dilde sülâsî mazi ve muzari fiili çekilmeyen isim kökü |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC.md), [ارب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%A8.md), [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md), [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [زهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Zihni ve nefsi bütünüyle meşgul eden, yerine getirilip tamamlanmadıkça kişinin yakasını bırakmayan kesin ve odaklanmış ihtiyaç |
| Çekirdek Özet 2 | Bir bağın veya meşru ilişkinin tabiî doyum ve tamamlanma sınırına ulaşması, alakasının tükenmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Sübjektif bağın ve maksadın nihayete ermesiyle objektif yeni bir hukuki duruma geçilmesi; yapay tabuların kalkması |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca sıradan bir arzu veya geçici şehvet olarak daraltıp, ayetteki evlilik hukukunun dayandığı tabiî doyum ve meşru sürecin nihayete ermesi ilkesini gölgelemek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وط | Bir şeyi yere basmak, sabitlemek, bir yere yerleşip yer tutmak (örnek: [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md), [وطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86.md)) | ر | Sabitlenen ve zihne yerleşen ihtiyacın nihai sınıra, zirveye ve tamamlanma noktasına yönelmesi; ihtiyacın hedefinde karar kılması |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İnsanın içine takılan, onu hedefine bağlayan ve yönlendiren sabit istek bağı |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | İhtiyacın insanın zihnini ve nefsini bütünüyle kuşatması, çevrelemesi |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Kuşatıcı ihtiyacın nihai sınıra, zirveye ve tamamlanma noktasına taşınması |
| وطر | Çengel ile bağlanıp kuşatılan ve başa ulaşarak tamamlanan hareket | Kişiyi bütünüyle saran ve sonuna kadar gidilip yerine getirilmesi gereken nihai maksat |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir işe veya nesneye duyulan, kişiyi zihnen ve fiilen bağlayan şiddetli ihtiyaç ve odaklanmış meşguliyet (الهمة والحاجة). Kökten bağımsız bir fiil türetilmez; yalnızca bir işi sonuca bağlamak anlamındaki قَضَى fiiliyle birlikte kalıplaşmış olarak kullanılır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde bir hedefe ulaşma, düşmandan öç alma veya muradına erme anında hedefin tüketilmesi bağlamında yer almıştır. Örneğin İmruulkays ve çağdaşlarının şiir geleneğinde bir şeye duyulan gayretin son noktasına varması قضيت وطري terkibiyle tarif edilmiştir. |
| Erken Arapça kullanım | Erken nesir ve hadis metinlerinde insanın evlilik, yolculuk veya ticarette hedeflediği nihai tatmin ve maksada erişip alakasını kesmesi manasında قضى منه وطرا kalıbıyla yaygın biçimde kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça وطر kökü, Sami dilleri genelinde bağımsız fiil çekimi bulunmayan, Arapçaya özgü daralmış bir isim kökü niteliğindedir. Kökün biliteral çekirdeği olan وط, Güneybatı Sami dillerinde basmak, yere sağlam basmak, tutunmak (Arapça [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md), Güney Arapça yerleşme ve konaklama bildiren yapılar) ile semantik temas gösterir. Kökün sonuna eklenen re harfiyle oluşan وطر formu, İbranice veya Süryanice gibi klasik Batı Sami dillerinde doğrudan üç harfli müstakil bir kök olarak tevsik edilmemiştir. Bunun yerine amaca kilitlenme, zihni dolduran ve giderilmesi gereken ihtiyaç semantiği Arapça içi leksikal bir özelleşme sergiler. Bu bakımdan kök, ortak Proto-Sami bir fiil kökünden ziyade, odaklanmış ve bitirilmesi hedeflenen insani ihtiyacı bildiren erken bir Kuzey Arapça nominal türevi olarak kabul edilir.

Güven: Muhtemel

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sülâsî fiili bulunmayan isim kökü | Yalnızca isim formuyla yaşayıp قضى fiiliyle birleşerek ihtiyacın nihayete ermesini ifade eden kalıplaşmış leksikal yapı | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | وط ikili kökü üzerinden sınırlı temas | Doğrudan üçlü kök denkliği bulunmayıp, sabitlenme ve basma semantiği taşıyan ikili çekirdeklerle akrabalık barındırır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış güvenilir bir soydaş kelime tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha; Cohen; Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وطر | Anlamlı | Odaklanmış ve nihai ihtiyaç | Bir işe veya kimseye yönelik zihni saran arzu; tamamlanıp bitirilmesi gereken meşru maksat | Hedef köktür; Kur'an'da geçer (Ahzâb [33:37](https://lisan.digital/tr/ayet/33:37.md)) |
| [ورط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%B7.md) | Anlamlı | İçinden çıkılmaz bataklığa veya helake düşmek | İnsanın kurtulmakta zorlandığı felaket, çukur veya aldatma durumu (ورطة) | Kur'an'da geçmez; hedef kökteki ihtiyacın saplantılı bir tuzağa dönüşmesi zıt kutbunu çağrıştırır |
| [طور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B1.md) | Anlamlı | Sınır, had, merhale ve dağ | Bir şeyin ölçüsü, sınırı, halden hale geçişi (أطوار) ve belirgin yükselti (Tûr) | Kur'an'da geçer; nihai sınıra ve aşamaya ulaşma bakımından hedef kökle semantik temas taşır |
| [طرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%88.md) | Anlamlı | Tazelik, yumuşaklık ve yenilik | Bir şeyin taze, yaş ve yumuşak olması (طري) | Kur'an'da geçer; taze et ve nimet bağlamında yer alır |
| [روط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%B7.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [رطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B7%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimi mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وطر | Merkez | Kesin ve nihai ihtiyaç | Kişiyi tamamen meşgul eden, tamamlanınca defteri kapanan odaklanmış maksat | İnsanın zihnini ve nefsini saran, giderilmesiyle ilişkinin tabiî doyum noktasına ulaştığı nihai ihtiyaç |
| [حوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%AC.md) | Komşu | Genel ihtiyaç ve eksiklik | وطر köküne göre daha genel ve sürekli olan, mutlaka zirve bir tutku veya bitiş şartı içermeyen eksiklik hali | Maddi veya manevi herhangi bir yoksunluğu ve onun giderilme talebini bildirir |
| [ارب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Zihni hedef ve beceri gerektiren gaye | Akıl, kurnazlık veya beceriyle elde edilmek istenen kasti menfaat ve hacet | وطر doğrudan doyum ve maksadın bitirilmesine odaklanırken [ارب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%A8.md) zihni planlama ve maharete dayanır |
| [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) | Komşu | Talep ve peşine düşülen arzu | Bir şeyin peşine düşme ve haddi aşmaya da elverişli sürekli isteme hali | وطر sınırına ulaşıp bitmesi gereken meşru doyumu anlatırken [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) sınırı aşma tehlikesi barındırır |
| [رغب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%BA%D8%A8.md) | Komşu | Yöneliş ve içsel istek | Bir nesneye veya duruma doğru kalbin meyli veya ondan yüz çevirmesi | وطر gibi tamamlanıp sonlanan bir gayeden ziyade devamlı bir psikolojik temayülü gösterir |
| [زهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%87%D8%AF.md) | Zıt | İhtiyaç hissetmeme ve el çekme | Bir şeye karşı ilgisizlik duyma, azla yetinme ve arzuyu bütünüyle terk etme hali | وطر kökünün gerektirdiği himmet, meşguliyet ve tatmin arayışının tam tersi olarak nesneye karşı kayıtsızlık |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وطر | Odaklanmış nihai ihtiyaç | Kişinin bir nesne veya ilişki üzerinde odaklanan, yerine getirildiğinde son bulan meşru maksadı | Kesin |
| Latince | desiderium, consummatio | Özlem duyulan ihtiyaç, tamamlanma | desiderium içsel yönelimi ve eksiği, consummatio ise hedefin tamamlanışını verir; bitirilince ilişkinin sona erdiği kalıp anlamı tek başına karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | pressing need, definitive purpose, consummation | Zorunlu ihtiyaç, nihai gaye, doyum | pressing need ihtiyacın ağırlığını, consummation evlilik veya hedefin tamamlanışını verir; kökün türeyen yalın isim anlamını tam olarak tek kelimede toplamaz | Güçlü |
| Almanca | dringendes Bedürfnis, Endzweck | Odaklanmış ihtiyaç, nihai amaç | Bedürfnis genel ihtiyacı verirken, bir işten amacını alıp bitirme nüansı Endzweck ile birleştiğinde kökün semantiğine yaklaşır | Güçlü |
| Fransızca | besoin impérieux, dessein accompli | Zorunlu ihtiyaç, tamamlanmış maksat | İnsanı meşgul eden ihtiyacın karşılanmasını ve nihayete erdirilmesini ifade eder; Arapçadaki قضى terkibinin özgüllüğü dışarıda kalır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَطَرًا (قَضَى مِنْهَا وَطَرًا) | Evlilik bağının tabiî gayesini tamamlaması ve meşru doyumun sona ermesi | Evlilik ilişkisinde birlikteliğin tabiî maksadının gerçekleşmesi, ardından artık o evliliğin devamında zihni veya nefsi bir bağın kalmaması neticesinde gerçekleşen ayrılık bağlamı (Ahzâb [33:37](https://lisan.digital/tr/ayet/33:37.md)) |
| وَطَرًا (قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا) | Müminlerin evlilik hukukunda ilişkinin sona ermesi ve bağın kesinleşmesi ilkesi | Evlatlıkların boşadıkları eşlerle, evlilik bağı ve ihtiyacı tamamen sona erip iddet bittikten sonra müminlerin evlenmesinde hiçbir günah ve engel bulunmadığını bildiren genel teşrii kural bağlamı (Ahzâb [33:37](https://lisan.digital/tr/ayet/33:37.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberin ismeti ve beşeri tasarrufları | Hz. Peygamber'in Zeyneb binti Cahş ile evliliğinde ilahi takdir ile beşeri irade arasındaki ilişki; peygamberlerin heva ile değil ilahi emirle toplumsal tabuları yıktığı tespiti | İlahi hikmetin beşeri adet ve önyargıları tasfiye etmesinde meşru zemin |
| Fıkıh | Nikâh, talak ve evlatlık hukuku | Evlilikte zevciyet ilişkisinin sona ermesi, evlatlık kurumunun gerçek nesep ve evlilik engeli doğurmayacağı hükmü | Evlilik akdinin tabiî gayesini yitirmesi ve iddet sonrası helallik sınırlarının belirlenmesi |
| Tefsir | Ahzâb Suresi 37. ayetin lafzi tahlili | قَضَى وَطَرًا ifadesinin kapsamı; cinsi münasebet, meşru doyum, talak ve iddetin bitişi tartışmaları | Bir kimseden alacağını, gayesini ve alakasını tamamen tüketip bitirme anlamında yoğunlaşma |
| Hadis | Evlilik hukuku ve aile ilişkileri | Hz. Peygamber'in Zeyd ve Zeyneb hadisesindeki uygulamaları ve sahabenin evlilik hayatındaki meşru ayrılık esasları | Tabiî maksadın son bulmasıyla evliliğin zorlamasız bitirilmesi ve cahili tabuların tasfiyesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hükümler ve helal-haram sınırları | Fıtri ihtiyacın meşruiyeti ve tabuların ilga edilmesi | Yapay kutsiyetlerin ve asılsız yasakların kaldırılması | İnsan fıtratındaki meşru doyum ve ihtiyaçların sahte dini tabularla bastırılmasını engeller; hukuki gerçekliği tesis eder | Kesin |
| İlmi | Anlambilim ve psikolojik süreçler | Doyum eğrisi ve maksadın tükenişi | Bir sürecin nihai amacına ulaşıp sonlanma noktasının tespiti | İnsanın bir duruma odaklanan arzusunun tamamlandığı eşiği belirler; sürecin bittiğini objektif olarak ortaya koyar | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal reform ve liderlik | Adet ve gelenek zincirlerinin kırılması | Hukuki eşitlik ve sahte hiyerarşilerin yıkılması | Evlatlıkların öz evlat sayılması gibi toplumsal kast sistemine benzer ayrıcalıkları liderin şahsı üzerinden ilga eder | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşmeler ve taahhütlerin sona ermesi | Akdin nihai amacına ulaşmasıyla fesh veya ifa | Sözleşme yükümlülüklerinin maksat hasıl olunca sona ermesi | Bir sözleşmeden beklenen asli fayda tastamam elde edildiğinde tarafların birbirine karşı hak ve borçlarının temizlenmesi mantığını yansıtır | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doygunluk noktası (Saturation point / Limit state) | Bir fonksiyonun veya sistemin kapasitesinin sonuna gelerek artık daha fazla girdi kabul etmediği ve kararlı bir duruma ulaşıp dengeye oturduğu eşik | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sözleşmenin ifa ile sona ermesi (Discharge by performance) | Psikolojide bir dürtünün hedefe ulaşarak tatmin edilmesi ve sönmesi; hukukta ise tarafların akitten bekledikleri asli amacı tüketmesiyle akdi bağın çözülmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | وطر kelimesini yalnızca bayağı cinsel istek veya geçici heves olarak tercüme edip, evlilik ve boşanma sürecini salt şehvani bir tatmin ilişkisine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kavram, bir evlilik birliğinin varoluşsal gayesini tüketmesi, eşler arasında zihni ve nefsi uyuşmanın bitişi ve ilişkinin tabiî doyum sınırına vararak meşru biçimde sonlandırılmasıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin getirdiği devrim niteliğindeki toplumsal reformu (evlatlık müessesesinin nesep oluşturmayacağı ilkesini) gözden kaçırıp, olayı kişisel bir arzu hikayesine indirgemek ve peygamberlik ismetine dair mesnetsiz şüpheler üretmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Aile hukukunun sahte tabular üzerine değil, fıtri gerçeklik ve karşılıklı doyum üzerine kurulu olduğunu gösterir. Bir ilişkinin zoraki bir kutsallıkla sürdürülmek yerine, maksadı tükendiğinde medenice bitirilmesinin ve ardından yeni meşru evliliklerin önünün açılmasının dilsel anahtarıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ahzâb Suresi 37. ayet başta olmak üzere, cahiliye dönemi evlatlık uygulamasını kaldıran, helal-haram sınırlarını belirleyen ve evlilikte zevciyet bağının sonlanmasını düzenleyen ahkâm ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zeyd ile Zeyneb'in boşanmasını ve ardından gelen evliliği bir heva meselesi gibi sunan iddiaları çürütür; ayrılığın Zeyd'in evlilikteki meşru maksadı tüketip kendi iradesiyle bağı koparmasından sonra, ilahi bir emir ve toplumsal reform gayesiyle gerçekleştiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneye veya işe yönelik zihni ve nefsi saran, tamamlanmadıkça yakayı bırakmayan ve sonuna kadar gidilip tüketilen odaklanmış ihtiyaç.
- Soyut anlam: Bir ilişkinin veya sürecin potansiyelini tüketmesi, meşru gayesine erişip son bulması ve yerini yeni bir objektif hukuki duruma bırakması.
- Sistematik karşılık: Sürecin doyum noktasına varmasıyla bağın kendiliğinden çözülmesi ve yapay bağların ilga edilerek fıtri hukukun yürürlüğe girmesi.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \int_{0}^{t} I(\tau) \, d\tau \quad \implies \quad \lim_{S(t) \to \Omega} \Delta(R) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $I(\tau)$, zamana bağlı olarak bir ilişkiye veya hedefe yönelen meşru ihtiyaç ve himmet akışını; $S(t)$ bu ihtiyacın birikimli tatmin düzeyini; $\Omega$ ise ihtiyacın nihai doygunluk ve tamamlanma sınırını temsil eder. Birikimli tatmin $\Omega$ sınırına ulaştığında ($S(t) \to \Omega$), o ilişkiyi sürdüren içsel bağ potansiyeli sıfırlanır ($\Delta(R) = 0$), böylece akdi veya fiili bağ tabiî olarak son bulur ve sistem yeni bir hukuki denge durumuna geçer.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B7%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Ahzab 33:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/ayet/33:37.md) — وَطَرًا

وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا

Meal (IK): Hani sen; Allah’ın kendisine nimet verdiği ve senin de nimetlendirdiğin kimseye diyordun ki: Eşini bırakma ve Allah’tan kork. Allah’ın açığa vuracağı şeyi de içine saklıyor, insanlardan korkuyordun. Halbuki en çok Allah’tan korkman gerekirdi. Nihayet Zeyd onunla bağını kopardığında, onu seninle evlendirdik ki böylece evladlıkları eşleriyle bağlarını kopardıklarında onlarla evlenmek konusunda mü’minlere bir vebal olmadığı bilinsin. Allah’ın emri yerine getirilmiştir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Betır” yarık demektir. Mastar olarak yarmak, kesmek anlamlarına gelir. “Vetren” “kesin olarak” demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والراء و و ا ي ء معهما
ط ر و، ط و ر، و ط ر، و ر ط، ط ي ر، ر ي ط، ط ر أ، أ ط ر، ر ط ا مستعملات
طرو:
الطَّراوة: مصدر الشّيء الطريّ طَرِيَ يَطْرَى طَراوةً وطَراءَةً. وقلّما يُستَعمل، لأنّه ليس بحادث. وأَطْرَى فلانٌ فلاناً: مَدَحَهُ باحسن ما يَقْدِر عليه.
والمُطَرّاةُ: ضَرْبٌ من الطِّيب ويقال: عُودٌ مُطَرّى.
والطَّرا: يُكَثَّرُ به العَدَد، يُقال: هم أكْثرُ من الطَّرا والثَّرى. ويقال: الطّرا في هذه الكلمة: كلّ شيء من الخَلْق لا يُحْصَى عدده وأصنافه. وفي أَحَد القَوْلَيْن: كلُّ شَيْءٍ على وَجْهِ الأَرْض، ممّا ليس من جِبِلَّة الأَرْض من التُّراب والحَصَى ونحوه فهو الطَّرا.
والأُطريةُ: طعامٌ يَتَّخِذُه أهلُ الشّام لَيْس له واحدٌ، وبَعْضُهم يكسِرُ الأَلِفَ فيقول: إِطْرية مثل زِبنِية.
طور:
الطُّورُ: جَبَلٌ مَعرُوفٌ. رجلٌ طُوريُّ وطُورانيّ.
والطَّوْر: التّارةُ، يقال طَوْراً بَعْدَ طَوْر، أي: تارةً بعد تارةٍ. والنّاسُ أطوارٌ، أي: أَصْنافٌ، على حالاتٍ شَتَّى، قال:
والمَرْءُ يُخْلَقُ طَوْراً بعد أَطْوارِ

والطَّوار: ما كان على حَذْو الشَّيء أو بحِذائه. يقال: هذه الدّارُ على طَوارِ هذه الدّار، أي: حائِطُها مُتَّصِل بحائطها على نَسَقٍ واحد. ونقول: معه حَبلٌ بطَوار هذا الحائط، أي: بطُوله. وطار فلان يَطُورُ طَوراً، أي: كَأَنَّه يَحُومُ حَوالَيه ويَدْنُو منه.
وطر:
الوَطَرُ: كلُّ حاجةٍ كان لصاحبها فيها همّة فهي وَطَرُهُ. ولم أسْمَعْ لها فِعْلا أكثر من قَوْلهم: قَضَيتُ وَطَري، أي: حاجتي، وجمعُ الوَطَرِ: أَوْطارٌ.
ورط:
الوِراطُ: الخديعةُ في الغَنَم، وهو أنْ يَجْمَعَ بين مُتَفَرِّقٍ أو يُفَرِّقَ بين مُجْتَمعٍ.
والوَرْطةُ: بليّةٌ يَقَعُ فيها الإنسانُ أَوْرَطُهُ يُورِطُهُ إيراطاً.
طير:
الطَّيْر: اسمٌ جامِعٌ مؤنث. الواحد: طائر، وقلّما يقال للأنثى: طائرة.
والطِّيَرةُ: مصدرُ قولك: اطَّيَّرْتُ، أي تَطَيَّرْتُ، والطِّيرةُ لغة، ولَمْ اسمع في مَصادِر افتعل على فِعله غير الطِّيرة والخِيرة، كقولك: اخْتَرْتُهُ خِيرةً، نادرتان.
ويجمع الطَّير على أطيار جمع الجمع.
وطائر الإنسانِ: عمله الذّي قُلِّده في قوله تعالى: "وكلُّ إنسانٍ أَلزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِهِ". والطّائر: من الزّجْر في التَّشؤُم والتّسَعُّد. وزجر فلانٌ الطَّير فقال: كذا وكذا، أو صنع كذا وكذا، جامع لكلّ ما يَسْنَحُ لك من الطّير وغيره.
والطَّيَرانُ: مصدر طار يَطيرُ.
والتَّطايُرُ: التَّفَرُّقُ والذَّهابُ، وقول الله تبارك اسْمُهُ: "قالوا:اطَّيَّرْنا بك وبمن معك"، أي: هرّبناهم وأنجيناهم.
والمُطَيَّرُ من البرود والثّياب: ما صُوِّر فيه صُوَر الطُّيُور نَسْجاً وغيره.
ويُقال: فَجْرٌ مُستطير، إذا انتشر ضوؤه في الأفق. وغبارٌ مُستَطار إذا انتشر في الهواء.
هذا كلامُ العَرَب، وقيل: يجوز: أَنْ يُقالَ: غبارٌ مُسْتَطير، يعني: منتصب، وفي الحديث: "إذا رأيتم الفَجْرَ المُستَطيل فكُلُوا ولا تُصَلُّوا، وإذا رأيتُمُ الفَجْرَ المُسْتَطِير فلا تَأْكُلُوا وصَلُّوا"، يعني بالمُسْتَطير: المعترض في الأفق. ويُقالُ: كَلبٌ مُسْتَطيرٌ، كا يقال للفَحل: هائج.
وفرسٌ مُسْتَطار، أي: حَديدُ الفُؤادِ، ماضٍ طيّار.
ريط:
الرَّيطةُ: مُلاءةٌ لَيْسَتْ بلِفْقَيْن: كلها نَسْجٌ واحدٌ، وجَمعُها: رِياط.
طرأ:
طرأ فُلانٌ علينا يَطْرَأُ طُرُوءاً، أي: خرج علينا مُفاجَأَة من مكانٍ بعيد، ومن اشْتُقَّ الطُّرْآنيُّ. وطَرَآنْ: جَبَلٌ فيه حَمامٌ كَثِيرٌ، إليه يُنْسَبُ الحَمامُ الطُّرْآنّي، والعامَّةُ تُسَمِّيها: الطُّورانيّة غَلَطاً.
أطر:
الأَطْرُ: عَوْجُكَ الشَّيْءَ تَقْبِضُ على أَحَد طَرَفَيْهِ ثمّ تأطِرُه فيتأطَّرُ، قال العجّاج:
نَضْرِبُ بالسَّيف إذا الرُّمحُ انأَطَرْ
وأَطَرْتُ الشَّيء: عَطَفْته، وكلُّ شيءٍ عَطَفته فقد أَطَرْته أَطْرأ.
والأُطْرَةُ: عَقَبةٌ تُلْوَى على ريش السَّهْم، وفي كلّ مَوْضع يُشَدُّ فهو: أُطرة، بعد ألاّ يكونَ جِلازاً.
والإطار إطارُ الدُّفِّ، وإطارُ المُنخُل، وإطارُ الفم وهو الحيد الشاخص ما بين مِقَصّ الشّارب وطَرَفِ الشَّفَة المحيط بالفم، وإطارُ البَيْت: كالمِنطَقة حَوْل البيت والإطار قُضبان الكَرْم، يَلْوَى للتّعريش، وكلّ شيء محيط بالشَّيء فهو إطار له، والتَّأطُّر: لزوم المرأة لبيتها حتى لاتبرح، قال:
تأطَّرْنَ حتّى قلتُ لَسْنَ بوارحـاً		وذُبْنَ كما ذابَ السَّديفُ المُسَرْهَدُ
رطا:
الأرطاة: شجرةٌ تُسمّيها العجم سنجد، والجميعُ: الأرطى.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve **الراء** ve onlarla birlikte **و** **ا** **ي** **ء**
**ط ر و**، **ط و ر**، **و ط ر**، **و ر ط**، **ط ي ر**، **ر ي ط**، **ط ر أ**، **أ ط ر**، **ر ط ا** kullanımdadırlar.

**طرو**:
**الطَّراوة**: **طَرِيَ يَطْرَى طَراوةً وطَراءَةً** (taze/yaş olan şeyin) masdarıdır. Ve pek az kullanılır; çünkü o, sonradan meydana gelen değildir. Ve **أَطْرَى** falan, falanı: onu, gücünün yettiği en güzel şeyle övdü.
Ve **المُطَرّاةُ**: güzel kokudan bir türdür; ve denilir: **عُودٌ مُطَرّى**.
Ve **الطَّرا**: onunla sayı çoğaltılır; denilir: onlar **الطَّرا** ve **الثَّرى**’dan daha çokturlar. Ve denilir: bu kelimede **الطّرا**: yaratılmışlardan sayısı ve türleri sayılıp dökülemeyen her şeydir. Ve iki sözden birinde: yeryüzünün yüzü üzerinde olan, toprağın ve çakılın ve benzerinin yerin tabiatından olmayan her şey **الطَّرا**dır.
Ve **الأُطريةُ**: Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Ve onların bazısı **الألف**’i kesreler de **إِطْرية** der; **زِبنِية** gibi.

**طور**:
**الطُّورُ**: bilinen bir dağdır. **طُوريّ** ve **طُورانيّ** bir adam.
Ve **الطَّوْر**: defa(=kere)dir; denilir: **طَوْراً بَعْدَ طَوْر**; yani: defa defa. Ve insanlar **أطوارٌ**dur; yani: türlü hâller üzere sınıflardır. Dedi:
والمَرْءُ يُخْلَقُ طَوْراً بعد أَطْوارِ

Ve **الطَّوار**: bir şeyin hizası üzere yahut onun yanında olan şeydir. Denilir: bu ev, şu evin **طَوار**’ı üzeredir; yani: onun duvarı, tek bir düzen üzere onun duvarına bitişiktir. Ve deriz: onunla, bu duvarın **طَوار**’ı ile bir ip vardır; yani: onun boyu ile. Ve falan **طار يَطُورُ طَوراً**; yani: sanki onun çevresinde dolaşıyor ve ona yaklaşıyor.

**وطر**:
**الوَطَرُ**: sahibinin onda bir himmeti bulunan her ihtiyaçtır; o, onun **وَطَر**’ıdır. Ve onun için, onların “**قَضَيتُ وَطَري**” sözünden daha çok bir fiil işitmedim; yani: ihtiyacımı. Ve **الوَطَر**’ın çoğulu: **أَوْطارٌ**.

**ورط**:
**الوِراطُ**: koyunda aldatmadır; o da, dağınık olanı bir araya getirmek yahut toplanmış olanı ayırmaktır.
Ve **الوَرْطةُ**: insanın içine düştüğü bir belâdır; **أَوْرَطُهُ يُورِطُهُ إيراطاً**.

**طير**:
**الطَّيْر**: dişil bir topluluk adıdır. Tekili: **طائر**; ve dişiye **طائرة** denilmesi pek azdır.
Ve **الطِّيَرةُ**: “**اطَّيَّرْتُ**” sözünün masdarıdır; yani **تَطَيَّرْتُ**. Ve **الطِّيرةُ** bir dildir(=lehçedir). Ve **افتعل** babının masdarlarında, fiili üzerine **الطِّيرة** ve **الخِيرة**’dan başka işitmedim; senin “**اخْتَرْتُهُ خِيرةً**” demen gibi; ikisi nadirdir.
Ve **الطَّير** **أطيار** üzerine, cem‘in cemi olarak toplanır.
Ve insanın **طائر**’i: Yüce Allah’ın şu sözünde ona yüklendiği amelidir: “وكلُّ إنسانٍ أَلزَمْناهُ طائِرَهُ في عُنُقِهِ”. Ve **الطّائر**: uğursuzluk ve uğur saymada kuş uçurtmadan(=zecerden)dir. Ve falan **زجر** etti **الطَّير**’i de dedi: şöyle şöyle; yahut şöyle şöyle yaptı; kuştan ve başkasından sana uğrayıp gelen her şeyi toplayıcıdır.
Ve **الطَّيَرانُ**: **طار يَطيرُ**’in masdarıdır.
Ve **التَّطايُرُ**: dağılma ve gitmedir. Ve adı mübarek olan Allah’ın sözü: “قالوا:اطَّيَّرْنا بك وبمن معك”; yani: onları kaçırdık ve onları kurtardık.
Ve **المُطَيَّرُ** (bürdelerden ve elbiselerden): içinde kuş suretleri dokuma ve başkasıyla tasvir edilmiş olandır.
Ve denilir: **فَجْرٌ مُستطير**; onun ışığı ufukta yayıldığı zaman. Ve **غبارٌ مُستَطار**; havada yayıldığı zaman.
Bu, Arapların sözüdür. Ve denildi: caizdir: **غبارٌ مُسْتَطير** denilmesi; yani: dikilmiş. Ve hadiste: “إذا رأيتم الفَجْرَ المُستَطيل فكُلُوا ولا تُصَلُّوا، وإذا رأيتُمُ الفَجْرَ المُسْتَطِير فلا تَأْكُلُوا وصَلُّوا”; **المُسْتَطير** ile kastediyor: ufukta enlemesine olan. Ve denilir: **كَلبٌ مُسْتَطيرٌ**; tıpkı aygıra “azgın” denildiği gibi.
Ve **فرسٌ مُسْتَطار**; yani: yüreği sert, atılgan, uçucu.

**ريط**:
**الرَّيطةُ**: iki katlı olmayan bir örtüdür; tamamı tek bir dokumadır. Ve onun çoğulu: **رِياط**.

**طرأ**:
Falan bize **طرأ يَطْرَأُ طُرُوءاً**; yani: uzak bir yerden bize ansızın çıktı. Ve ondan **الطُّرْآنيُّ** nisbeti türetilmiştir. Ve **طَرَآنْ**: içinde çok güvercin bulunan bir dağdır; ona nisbetle **الحَمامُ الطُّرْآنّي** nisbet edilir. Ve avam ona: **الطُّورانيّة** der; yanlış olarak.

**أطر**:
**الأَطْرُ**: bir şeyin eğriltilmesidir; onun iki ucundan birine tutarsın, sonra onu **تأطِرُه**; o da **فيتأطَّرُ**. **العجّاج** dedi:
نَضْرِبُ بالسَّيف إذا الرُّمحُ انأَطَرْ
Ve “**أَطَرْتُ** şeyi”: onu büktüm. Ve her neyi büktüysen, onu **أَطَرْته أَطْرأ** etmişsindir.
Ve **الأُطْرَةُ**: okun tüyü üzerine bükülen bir bağdır. Ve bağlanan her yerde o: **أُطرة**’dır; **جِلازاً** olmamak şartıyla.
Ve **الإطار**: def’in çerçevesidir; ve eleğin çerçevesidir; ve ağzın çerçevesidir: bıyığın kesildiği yer ile ağzı kuşatan dudağın ucu arasındaki çıkıntılı çıkıntıdır. Ve evin **إطار**’ı: evin etrafındaki kuşak gibidir. Ve **الإطار**: asmanın çubuklarıdır; çardak yapmak için bükülür. Ve bir şeyi kuşatan her şey, onun için bir **إطار**’dır. Ve **التَّأطُّر**: kadının evine bağlı kalmasıdır; ta ki ayrılmasın. Dedi:
تأطَّرْنَ حتّى قلتُ لَسْنَ بوارحـاً		وذُبْنَ كما ذابَ السَّديفُ المُسَرْهَدُ

**رطا**:
**الأرطاة**: Acemlerin **سنجد** diye adlandırdığı bir ağaçtır. Ve hepsi(=topluca adı): **الأرطى**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَطَرُ: الحاجةُ، ولا يبنى منه فعلٌ، والجمع الأوطارُ.

##### Türkçe

**الوَطَرُ**: ihtiyaç; ondan fiil yapılmaz; çoğulu **الأوطارُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ر ( وايء )
طرا ، طري ، طرو ، طرأ ، طير ، رطى ، ريط ، ورط ، وطر ، أطر ، أرط ، وطر ، طور .
طرا طرأ : الحرَّاني عن ابن الأعرابيّ : لحمٌ طريٌّ غير مهموز ، وقد طَرُوَ يَطْرُو طَراوة وطراءة .
وقال الليث : طَرِي يَطْري طراوة وطَرَاءَة ، وقلما يُستَعْمل لأنه ليس بحادثٍ .
قال : والمطرَّاةُ ضرب من الطِّيب ، قلت : يقال لِلألُوَّة : مُطَراةٌ إذا طُرِّيتْ بِطيب ، أو عَنْبَر أو غيره .
وقال الليث : الطَّرَى يُكَثّر به عَدَدَ الشَّيء يقالُ : هم أكثر من الطّرَى والثّرَى .
وقال بعضُهم : الطّرَى في هذه الكلمة : كلُّ شيء من الخَلْق لا يُحصى عدده وأصنافه ، وفي أحد القولين : كل شيءٍ على وجه الأرض مما ليس من جِبِلّة الأرض من التراب والحَصْباءِ ونحوه ، فهو الطّرَى .
أبو زيد في كتاب الهمز : طرأتُ على القوم أَطْرأَ طَرْأً وطُروءاً ، إذا أتَيتهم من غير أن يعلموا .
وقال الليث : طَرَأ فلانٌ علينا إذا خرج عليك من مكان بعيد فَجْأَة ، قال : ومنه اشْتَق الطُرْآني .
وقال بعضهم : طَرَآنُ جبل فيه حمام كثير إليه ينْسب الحمام الطُّرآني .
وقال أبو حاتم : حمام طُرْآني ، من طَرَأَ علينا فلانٌ أي طَلَع ولم نعرفه ، قال : والعامة تقول : حمام طُورانيٌّ ، وهو خطأ ، وسُئل عن قول ذي الرمة :
أَعاريبُ طُورِيُّون عن كُل قريةٍ
يَحيدونَ عنها مِن حِذَار المقادِر
فقال : لا يكون هذا من طَرَأَ ، ولو كان منه لقال : طَرْئيَّون ، الهمزة بعد الراء ، فقيل له : فما معناه ؟ فقال : أراد أنهم من بِلاد الطَّور يعني الشام فقال : ( طوريون ) كما قال العجاج :
دَانَى جَنَاحَيْهِ مِن الطُّور فَمرْ
أراد أنه جاءَ من الشام ، يقال : أَطْرَى فلانٌ فلاناً إذا مَدَحَه بما ليس فيه .
وقال ابن الأعرابي : أطرى فلانٌ فلاناً إذا مدحه بما ليس فيه ، ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تُطروني كما أَطْرَتْ النصارى عيسى المسيح ابن مريم وإنما أنا عبد الله . ولكن قولوا : عبد الله ورسوله ) ، وذلك أنهم مدحوه بما ليس فيه فقالوا : هو ثالث ثلاثة وإنه ابن الله وما أشبهه من شِرْكهم وكفرهم .
عمرو عن أبيه : أطْرَى إذا زاد في الثناء ، وفلان مُطَرًّى من نفسه أي مُتَحَيِّر .
قال ابن السكيت : هو الطِرِيّان للذي يؤكل عليه ، جاء به في باب حروفٍ شدِّدتْ فيها الياء مثل البارِيّ والسَّرَارِيّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الطِرِيَّانُ الطَّبقُ والطَّرِيُّ الغريب ، وَطَرى إذا أتى ، وطَرَى إذا مَضَى ، وطَرَى إذا تَجَدَّد ، وأَطْرَى إذا زَادَ في الثناء .
وقال في موضع آخر : طَرِيَ يَطْرى إذا أقبل ، وطَرِيَ يَطرَى إذا مرَّ .
عمرو عن أبيه : يقال : رجلٌ طارِيٌّ وطُوَرانِيٌّ وطورِيٌّ وطُخرور وطُمْرُور وطُحْرُور أي غَرِيبٌ .
ويقال : لكلِّ شيءٍ أُطْرُوَانِيَّةٌ : يعني الشبابَ .
أبو عبيد عن الأحمر : هي الإِطرية بكسر الهمزة ، وقال شَمِر : الإطْرِيَّةُ شيء يُعمل مثلُ النَّشاستج المتَلَبِّقَة .
وقال الليث : يُقال له : الأُطْرِيةُ ، وهو طعام يَتَّخِذُه أهلُ الشام ليس له واحد ، قال : وبعضهم يَكْسِر الألف فيقول : إطرية ، مثل زبْنِيَة ، قلت : والصواب إِطرية بالكسر ، وفتحها لَحْنٌ عندهم ، ويقال لِلغرباء : الطُّرَّاء ، وهم الذين يأتون من مكان بعيد ، قلت : وأصله الهمزة من طرأ يطرأ .
أبو زيد : أَطْرَيْتُ العَسَلَ إطراءً وأعْقَدتُه وأخْثَرتُه سواء .
أطر : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر المظالم التي وقعت فيها بنو إسرائيل ، والمعاصي فقال : ( لا والذي نفسي بيده حتى يأخذوا على يَدِيَ الظَّالم تَأْطِروه على الحق أَطْراً ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو وغيره : قوله : تَأْطِروه يقول : تَعْطِفوه عليه ، وكل
شيء عَطَفْتَه على شيءٍ فقد أَطَرْتَه تأطِرُه أَطْراً .
قال طرفةُ يذكر ناقةً وضلوعَها :
كأَن كِنَاسَيْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها
وأَطْرَ قِسِيِّ تَحتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدٍ
شبَّه انْحِنَاءَ الأضلاع بما حُنِيَ مِن طَرَفَيْ القَوْس .
وقال المغيرةُ بن حَبْنَاءَ التميمي :
وأنتم أناسٌ تقمِصونَ مِن القَنا
إذا مارَفِي أَكْتافِكم وتَأَطَّرا
أي إذا انْثَنَى .
وقال أبو زيد : يقال : أَطَرْتُ السهم أَطْراً إذا لَفَفْتَ على مجمع الفُوقِ عَقبةً ، واسم تلك العَقَبةِ أُطْرَةٌ .
وقال أبو زيد : يقال : أَطَرْتُ السهمَ أَطْراً . وقال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الأَطْرَةُ أَنْ يُؤخذ رَمادٌ ودَمٌ فيُلطَخَ به كَسْرُ القِدْر ، وأنشد :
قَدْ أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بِأُطْرَةْ
وقال أبو زيد : تَأَطَّرتِ المرأة تَأَطُّراً إذا قامت في بيتها ، وأنشد :
تَأَطَّرْنَ حَتى قلن لَسْنَ بَوارِحاً
وذُبْنَ كَما ذَابَ السَّدِيفُ المسَرْهَدُ
وسُئل عمر بن عبد العزيز عن السُّنّة في قصّ الشارب ، فقال : أنْ تَقُصَّه حتى يَبْدُوَ الإطار .
قال أبو عبيد : الإطار الحَيْدُ الشَّاخِصُ ما بين مَقَصِّ الشَّارِبِ والشّفَة المحيط بالفم ، وكذلك كلّ شيء أحاط بشيء فهو إطار له ، قال بشر بن أبي حازم :
وَحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيْعٍ
قرَاضِبَة ونحن لَهُمُ إطارُ
أي ونحن محدقون بهم .
وقال الليث : الإطار إطار الدُّف وإطار المُنْخُل ، وإطار الشَّفة ، وإطار البيت ، كالمِنْطقة حول البيت ، وانأَطَرَ الشيءُ انْئِطاراً أي عَطَفْته ، فانْعَطف كالعُود تراه مُستديراً إذا جمعتَ بين طرفيه .
أبو عبيد عن الفرَّاء قال : الأطِيرُ الذّنْبُ ، ويقال في المثل : أَخَذَني بأَطِيرِ غَيْري أي بذَنْب غيري .
وقال مسكين الدَّارمي : أَبصَّرْتَنِي بِأَطِيرِ الرِّجالْ وكَلّفْتَنِي ما يقولُ البَشَرْ .
وقال الأصمعي : إنَّ بينهم لأَوَاصِرَ رَحم وأَوَاطِرَ رحم ، وعَوَاطِفَ رحم بمعنى واحد ، الواحدةُ آصِرةٌ وآطِرةٌ .
أبو عبيدة : في كتاب الخيل : الأُطْرَةُ طَفْطَفَةٌ غَليظةٌ كأنها عَصَبة مُرَكّبةٌ في رأس الحَجَبَةِ وضِلَع الْخَلف .
وقال ابن الأعرابي : التّأْطيرُ أَنْ تَبْقَى الجاريةُ زماناً في بيت أَبَوَيْها لا تَتَزَوَّج .
وطر : قال الليث : الوَطَر كل حاجةٍ كان
لصاحبها فيها هِمَّة ، فهي وَطَرُه ، ولم أسمع له فِعلاً أكثر من قولهم : قَضَيتُ مِن أمر كذا وكذا وطَري أي حاجتي ، وجمع الوَطَر أَوْطار . طار يطور .
طور : قال الله جل وعز : ( وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ ) ( المؤمنون : 20 ) الطُّورُ في كلام العرب الجَبلُ وقيل : إن سيناء حجارةٌ ، وقيل : إنه اسم المكان ؛ والعرب تقول : ما بالدار طُورِيٌّ ولا دُورِيٌّ .
قال الليث : ولا طُورَانِيٌّ مثله ، وقال بعض أهل اللغة في قول ذي الرمة :
أَعَارِيبُ طُوريُّون عَن كُلِّ قَرْيةٍ
حِذَارَ المنايا أَو حِذَارَ المقادِرِ
وقال طُورِيُّون : أي وَحْشِيُّون يَحِيدون عن القُرَى حِذَار الوَباء والتَّلف ، كأنهم نُسبوا إلى الطُّور ، وهو جَبَل بالشام .
وقال أبو عمرو : رجلٌ طُورِيٌ أي غَريبٌ ، وحمام طُورِيٌّ إذا جاء من بَلَد بعيد .
وقال الفراء في قول الله جل وعزّ : ( وَقَاراً وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً ) ( نوح : 14 ) قال : نُطفةً ثم عَلَقةً ثم مُضْغة ثم عظماً ، وقال غيره : أراد جلّ وعزّ اختلاف المناظر والأخلاق .
وقال الليث : الطّوْرُ التّارةُ يقول : طَوْراً بعد طَوْرٍ أي تارة بعد تارةٍ ، والناس أطوارٌ أي أَصنافٌ على حالات شتى وأنشد :
والمرْءُ يُخْلَق طَوْراً بعد أَطْوَارِ
ويقال : لا تَطُرْ حَرَانَا وفلان يَطُور بفلان : أي كأنه يحوم حَوَاليه ويدنو منه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الطَّوْر الحَدُّ ، يقال : قد تعدَّى فلان طَوْرَه أي حدَّه ، والطَّوْرَةُ فِناء الدار والطَّوْرة الأَتْيَة .
وقال الليث : الطَّوارُ ما كان حَذْوِ الشيءِ وما كان بِحِذائه ، يقال : هذه الدار على طَوارِ هذه الدار ، أي حائطُها مُتصلٌ بحائطها على نَسَقٍ واحد ، وتقول : رأيت مَعه حَبْلاً بِطَوَار هذا الحائط ، أي بِطوله ، والطَوار أيضاً مصدر طار يطور .
أبو عبيد عن أبي زيد : في أمثالهم في بلوغ الرجل النهاية في العلم : بلغ فلان أَطورَيْه وأطوَرِيه بكسر الراء أي أقصاه .
طير : قال الليث : الطَّيْرُ معروفٌ ، وهو إسم جامع مُؤَنثٌ ، والواحد طائر ، وقلما يقولون : طائرةٌ للأنثى ، وقال أحمد بن يحيى : الناس كلهم يقولون للواحد : طَائِر ، وأبو عبيدة معهم ، ثم انفرد فأجاز أن يقال : طَيْر للواحد ، وجَمَعَه على طُيور ، وقال وهو ثقة .
وقال الفَراء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ ) ( الإسراء : 13 ) قال : طائِره في عنقه عَمَلُه إنْ خيراً فخيراً ، وإنْ شراً فشراً .
وقال أبو زيد : شقاؤه ، أفادني المنذريّ عن ابن اليزيديّ قال : قُرِىءَ طائِره وَطَيْرَه ،
والمعنى فيهما : قيل : عملُه ، وخيرُه وشرُه ، وقيل : شَقاؤُه وسعادَتُه .
قلت : والأصل في هذا كلِّه أن الله تبارك وتعالى لما خَلَقَ آدم عَلِم قبل خَلْقِه ذريتَه أنه يأمرهم بتوحيده وطاعته وينهاهم عن مَعْصيته ، وعلم المطيعَ منهم مِن العاصِين ، والظالِم لِنَفْسِهِ من الناظر لها ، فكتبَ ما علِمَه منهم أجمعين ، وقَضَى بسعادة مَن عَلِمه مُطِيعاً ، وشقاوَة من علمه عاصياً ، فصار لكل مَن عَلِمَه ما هو صَائِرٌ إليه عند إنشائِه . فذلك قوله : ( وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ ( أي ما طار له بَدْءاً في عِلْم الله من الشرّ والخير ، وعِلْم الشهادة عند كونهم ، يوافق عِلْمَ الغيبِ ، والحجة تَلْزَمُهم بالذي يَعْمَلُون ، وهو غير مُخالف لما عَلِمه الله منهم قبل كَوْنهم ، والعرب تقول : أي صار له وخرج لَدَيه سهْمُه أَطرتُ المالَ وطَيَّرته بَينَ القوم فَطَارَ لكل منهم سَهْمُه ، ومنه قول لبيد يَذكرُ ميراثَ أخيه أرْبِد بين ورثته وحيازة كل ذي سهم منهم سَهْمَه . فقال :
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشراك شفْعاً
وَوِتْراً والزعامةُ لِلغُلام
والأشْراك : الأنْصِباءُ ، وأحدهما شِرْكٌ ، وقوله : شفْعاً وَوِتْراً أي قُسِمَ لهم للذَّكر مِثلٌ حَظِّ الأنْثيين ، وخَلَصَتْ الرياسةُ والسِّلاحُ للذكور من أولاده .
وقال الله جلّ وعزّ في قصّة ثمود وتشاؤمهم بنبيِّهم المبعوث إليهم ، صالح عليه السلام : ( تُرْحَمُونَ قَالُواْ اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ ) ( النمل : 47 ) ومعنى قولهم : اطَّيّرنا تَشاءَمْنا ، وهي في الأصل تَطَيَّرنا ، فأجابهم فقال الله عز وجلّ : ( أَلِيمٌ قَالُواْ طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَءِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ ) ( يس : 19 ) أي شؤْمكم معكم ، وهو كفرهم وقيل للشُّؤم : طائر وطَيْر وطِيَرة ، لأن العرب كان من شأنها عِيَافَةُ الطَّير ، وزجرُها ، والتَّطَيُّر ببارحها وبِنَعِيق غِرْبانها ، وأخذها ذاتَ اليسار إذا أثاروها فَسَمَّوْا الشؤمَ طَيْراً وطائِراً وطِيَرَةً لِتشاؤُمِهم بها وبأفعالها ، فأعْلَم الله جلّ ثناؤُه على لسان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أن طِيرَتَهم بها باطلة وقال : لا طِيرَةَ ولا هامة .
وكان النبيّ عليه الصلاة والسلام يتفاءل ولا يَتَطَيَّر ، وأصل التفاؤُلِ الكلمة الحسنة يَسْمَعُها عليل فتُوهِمُه بسلامته من عِلَّته ، وكذلك المضِلُّ يسمع رجلاً يقول يا واجِدُ فيجد ضالَّته والطِّيَرة مُضادةٌ للفال ، على ما جاء في هذا الخبر ، وكانت العربُ مذهبها في الفال والطِّيَرة واحدٌ ، فأثبت النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الفالَ واستحسنه ، وأَبْطَل الطِّيرَة ونهى عنها .
وقال الليث : يقال طارَ الطائِر يَطير طيرَاناً ، قال : والتَّطايُرُ التَّفرُّق والذهاب ، والطِّيرَة اسمٌ من اطَّيرتُ وتَطَيَّرت ، ومثل الطِّيرَة الخِيرَةُ .
ويقال : استطارَ الغُبَارُ إذا انتشر في الهواء ، واستطار الفَجْرُ إذا انتشر في الأفُق ضَوْؤُه ، فهو مُسْتَطِيرٌ ، وهو الصبح الصادق البيّن الذي يُحَرِّم على الصائم الأكل والشربَ والجماعَ ، وبه تحل صلاةُ الفجر ، وهو الخيط الأبيضُ الذي ذكره الله تعالى في كتابه ، وأما الفجر المستطيل باللام فهو المستَدقُّ الذي يُشَبّه بذَنَبِ السِّرحان ، وهو الخيطُ الأسودُ ، ولا يُحرِّم على الصائم شيئاً ، وهو الصبح الكاذب عند العرب .
وقال الليث : يقال للفَحْل من الإبِل : هائجٌ ، وللكلب مُسْتَطير .
وقال غيره : أَجْعَلتْ الكلبةُ واستطارتْ إذا أرادت الفحلَ ، أخبرني بذلك المنذري عن الحَرَّاني عن التَّوْزيّ وثابتُ بن أبي ثابت في كتاب الفروق .
روى ابن السكيت عن أبي صاعد الكلابي : يقال : استطار فلانٌ سيفَه إذا انتزعه من غِمده مُسرِعاً .
وأنشد في صفة سيوف ذكرها رؤبة :
إذا استُطيرتْ من جُفون الأغمادْ
فَقَأنَ بالصَّقَع يَرابيعَ الصَّادْ
واستطار الصَّدْع في الحائط إذا انتشر فيه ، واستطار البَرْق إذا انتشر في أُفُقُ السماء ، ويقال : استُطِيرَ فلانٌ يُستطارُ استطارةً فهو مُسْتَطارٌ إذا ذُعِرَ .
وقال عنترة :
متى ما تلْقَنِي فَرْدَيْنِ ترْجُفْ
رَوَانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارَا
ويقال للقوم إذا كانوا هادئين ساكنين : كأنما على رؤوسهم الطَّير ، وأصله أنَّ الطيرَ لا تقع إلا على شيء ساكن من المَوَات ، فَضُرِبَ مثلاً للإنسان ووقارِه وسكونِه . ويقال للرجل إذا ثار غَضَبُه : ثار ثَائِرُه ، وطار طائره ، وفار فائره ، وأرضٌ مَطارة كثيرة الطَّيْر .
وقال ابن السكيت : يقال طائِر الله لا طائِرك ، ولا يقال طَيْر الله .
وَرَوى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال في قوله :
ذَكِيُّ الشذَى والمَنْدَلِيُّ المُطَيَّرُ
قال : المنْدَلِيُّ العُود الهِنْدَيُّ ، والمُطَيَّرُ المُطَرَّى فَقَلَب ، وقال غيره : المطيَّرُ المشقّقُ المُكَسَّرُ .
وقال ابن شُمَيل : بَلَغْتُ من فلان أطْوَرَيهْ أي الجُهْدَ والغاية في أمره .
وقال الأصمعي : لقيتُ منه الأمَرّينَ والأطورِين والأقورِين بمعنى واحد .
وقال ابن الفَرَج : سمعت الكلابي يقول : ركب فلان الدهر وأَطْوَرَيْه أي طَرَفَيْه .
ورط : أخبرني المنذري عن المفضل بن سَلَمة أنه قال في قول العرب : وقع فلان
في وَرْطةٍ .
قال أبو عمرو : هي الهَلَكَةُ .
وأنشد :
إنْ تأْتِ يوماً مثلَ هذِي الخُطَّة
تلاق من ضَرْبِ تُميْرٍ ورْطهْ
قال : وقال غيره : الورْطةُ الوَحَلُ والرَّدَعَةُ تقَعُ فيها الغنم فلا تقدر على التَّخلُّص منها يقال : تَورَّطَتِ الغنم إذا وقعتْ في ورْطة ، ثم صارت مَثلاً لِكل شدَّة وقع فيها الإنسان .
وقال الأصمعي : الوَرْطَةُ أُهْوِيَّةٌ مُتصوِّبةٌ تكون في الجبل تَشُقُّ على من وقع فيها .
وقال طُفَيل يصف الإبل :
تهابُ طريقَ السَّهْل تحسَبُ أنّه
وعُورُ وِراطٍ وهو بَيْداء يلْقَعُ
وقال شمر : يقال : تَوَرَّط فلانٌ في الأمر ، واستَوْرَطَ فيه إذا ارتبك فيه فلم يَسْهُلْ له المَخرج منه ، وفي حديث وائل بن حُجْر وكتاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) له : ( لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ ) قال أبو عبيد : الوِراطُ الخَديعةُ والغِشُّ . قال : ويقال : إن معناه كقوله : لا يُجمَع بين مُتفرِّق ولا يُفرَّق بين مُجتمِع ، وقال شمر الوِراط : أن يُورِط إِبِلَه في إبلٍ أخرى ، أو في مكان لا تُرى بِعَيْنها فيه ، قال وقال ابن هاني : الوِراط مأخوذٌ من إيراطِ الجَرِير في عُنُق البعير إذا جَعَلْتَ طَرَفة في حَلْقَتِه ، ثم جذبْتَه حتى تَخْنُقَ البَعيرَ ، وأنشد لبعض العرب :
حتى تراها في الجَرير المُورَطِ
سُرْحَ القِيادِ سَمْحَةَ التَّهبُّط
قال شمر ، وقال ابن الأعرابي : الوِراط أن يَخْبَأها ويُفَرِّقها . يقال : قد وَرَطَها وأَوْرَطَها أي سَتَرها .
قال ابن الأعرابي : الوِرَاط أن يُغَيِّب مالَه ويجحد مكانها .
ريط : قال الليث وغيره : الرَّيْطَةُ مَلاءَةٌ لَيْسَتْ بِلِفْقَين كلها نَسْجٌ واحد وجمعها رِياطٌ ، قلت : ولا تكون الرَّيْطَةُ إلا بَيْضاءَ ، ورَيْطَةُ اسم المرأة ولا يقال رَائِطَةُ .
أرط : ورطى ابن السكيت عن أبي عمرو : الأرِيطُ : العَاقِر من الرجال وأنشد :
ماذا تُرجِّين من الأرِيط
حَزَنْبَلٍ يَأْتِيكِ بالبَطِيطِ
ليسَ بِذِي حَزْم ولا سَفِيطِ
قال الليثُ في الأريط مِثْله .
أبو عبيد : المأروطُ من الجلود المدبوغُ بالأَرْطَى ؛ ثعلب عن ابن الأعرابي : إهاب مَأْرُوطٌ ومُؤَرْطِيٌ إذا دُبغ بالأرْطَى ، قلت : والأرْطَاةُ شجرةٌ ورقُها عَبْلٌ مفتولٌ وجمعُها الأراطَى ، منبِتها الرمال لها عروق حُمر يُدْبغُ بورقها أَساقِي اللّبن ، فيطيبُ طعمُ اللَّبن فيها ، وقال المبرد : أَرْطَى على بناء فَعْلى مثل عَلْقَى ، إلاَّ أن الألف في آخرها
ليست للتأنيث لأن الواحدة أرطاةٌ وعَلْقَاةٌ ، قال : والألف الأولى أصلية .
وقال أبو عبيد فيما أقرأني الإيادي عن شمر : أَرْطَت الأرض إذا أخرجت الأَرْطَى ، وقال أبو الهيثم : أرْطَتْ لَحْنٌ وإنما هو آرَطَتْ بألفين لأن ألف الأرطى أصلية .
قلت : الصواب ما قال أبو الهيثم .
( طرا ) اطرورى : ( أبو عبيد عن أبي عمرو : إذا انتفخ بطنُ الرجل قيل : اطْرَوْرَى اطْرِيراءً . قال الأصمعي : وحُبِطَ مثلهُ سواء ، وأخبرني الأياديّ عن شَمِر قال : أطرورَى بالطاء لا أدري ما هو ؟ قال : وهو عندي بالظاء ، قلت : وقد رَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : ظَرِي بطنُ الرجلِ يَظْرَى إذا لم يتمالك لِيناً ، قلت : والصواب اظْرَوْرَى بالظَّاء كما قال شَمِر .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الوِرَاط أن يُغَيِّبَ مالَه ويَجْحَدُ مكانها .

ط ر ( وايء )
طرا ، طري ، طرو ، طرأ ، طير ، رطى ، ريط ، ورط ، وطر ، أطر ، أرط ، وطر ، طور .
طرا طرأ : الحرَّاني عن ابن الأعرابيّ : لحمٌ طريٌّ غير مهموز ، وقد طَرُوَ يَطْرُو طَراوة وطراءة .
وقال الليث : طَرِي يَطْري طراوة وطَرَاءَة ، وقلما يُستَعْمل لأنه ليس بحادثٍ .
قال : والمطرَّاةُ ضرب من الطِّيب ، قلت : يقال لِلألُوَّة : مُطَراةٌ إذا طُرِّيتْ بِطيب ، أو عَنْبَر أو غيره .
وقال الليث : الطَّرَى يُكَثّر به عَدَدَ الشَّيء يقالُ : هم أكثر من الطّرَى والثّرَى .
وقال بعضُهم : الطّرَى في هذه الكلمة : كلُّ شيء من الخَلْق لا يُحصى عدده وأصنافه ، وفي أحد القولين : كل شيءٍ على وجه الأرض مما ليس من جِبِلّة الأرض من التراب والحَصْباءِ ونحوه ، فهو الطّرَى .
أبو زيد في كتاب الهمز : طرأتُ على القوم أَطْرأَ طَرْأً وطُروءاً ، إذا أتَيتهم من غير أن يعلموا .
وقال الليث : طَرَأ فلانٌ علينا إذا خرج عليك من مكان بعيد فَجْأَة ، قال : ومنه اشْتَق الطُرْآني .
وقال بعضهم : طَرَآنُ جبل فيه حمام كثير إليه ينْسب الحمام الطُّرآني .
وقال أبو حاتم : حمام طُرْآني ، من طَرَأَ علينا فلانٌ أي طَلَع ولم نعرفه ، قال : والعامة تقول : حمام طُورانيٌّ ، وهو خطأ ، وسُئل عن قول ذي الرمة :
أَعاريبُ طُورِيُّون عن كُل قريةٍ
يَحيدونَ عنها مِن حِذَار المقادِر
فقال : لا يكون هذا من طَرَأَ ، ولو كان منه لقال : طَرْئيَّون ، الهمزة بعد الراء ، فقيل له : فما معناه ؟ فقال : أراد أنهم من بِلاد الطَّور يعني الشام فقال : ( طوريون ) كما قال العجاج :
دَانَى جَنَاحَيْهِ مِن الطُّور فَمرْ
أراد أنه جاءَ من الشام ، يقال : أَطْرَى فلانٌ فلاناً إذا مَدَحَه بما ليس فيه .
وقال ابن الأعرابي : أطرى فلانٌ فلاناً إذا مدحه بما ليس فيه ، ومنه قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا تُطروني كما أَطْرَتْ النصارى عيسى المسيح ابن مريم وإنما أنا عبد الله . ولكن قولوا : عبد الله ورسوله ) ، وذلك أنهم مدحوه بما ليس فيه فقالوا : هو ثالث ثلاثة وإنه ابن الله وما أشبهه من شِرْكهم وكفرهم .
عمرو عن أبيه : أطْرَى إذا زاد في الثناء ، وفلان مُطَرًّى من نفسه أي مُتَحَيِّر .
قال ابن السكيت : هو الطِرِيّان للذي يؤكل عليه ، جاء به في باب حروفٍ شدِّدتْ فيها الياء مثل البارِيّ والسَّرَارِيّ .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الطِرِيَّانُ الطَّبقُ والطَّرِيُّ الغريب ، وَطَرى إذا أتى ، وطَرَى إذا مَضَى ، وطَرَى إذا تَجَدَّد ، وأَطْرَى إذا زَادَ في الثناء .
وقال في موضع آخر : طَرِيَ يَطْرى إذا أقبل ، وطَرِيَ يَطرَى إذا مرَّ .
عمرو عن أبيه : يقال : رجلٌ طارِيٌّ وطُوَرانِيٌّ وطورِيٌّ وطُخرور وطُمْرُور وطُحْرُور أي غَرِيبٌ .
ويقال : لكلِّ شيءٍ أُطْرُوَانِيَّةٌ : يعني الشبابَ .
أبو عبيد عن الأحمر : هي الإِطرية بكسر الهمزة ، وقال شَمِر : الإطْرِيَّةُ شيء يُعمل مثلُ النَّشاستج المتَلَبِّقَة .
وقال الليث : يُقال له : الأُطْرِيةُ ، وهو طعام يَتَّخِذُه أهلُ الشام ليس له واحد ، قال : وبعضهم يَكْسِر الألف فيقول : إطرية ، مثل زبْنِيَة ، قلت : والصواب إِطرية بالكسر ، وفتحها لَحْنٌ عندهم ، ويقال لِلغرباء : الطُّرَّاء ، وهم الذين يأتون من مكان بعيد ، قلت : وأصله الهمزة من طرأ يطرأ .
أبو زيد : أَطْرَيْتُ العَسَلَ إطراءً وأعْقَدتُه وأخْثَرتُه سواء .
أطر : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر المظالم التي وقعت فيها بنو إسرائيل ، والمعاصي فقال : ( لا والذي نفسي بيده حتى يأخذوا على يَدِيَ الظَّالم تَأْطِروه على الحق أَطْراً ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو وغيره : قوله : تَأْطِروه يقول : تَعْطِفوه عليه ، وكل
شيء عَطَفْتَه على شيءٍ فقد أَطَرْتَه تأطِرُه أَطْراً .
قال طرفةُ يذكر ناقةً وضلوعَها :
كأَن كِنَاسَيْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها
وأَطْرَ قِسِيِّ تَحتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدٍ
شبَّه انْحِنَاءَ الأضلاع بما حُنِيَ مِن طَرَفَيْ القَوْس .
وقال المغيرةُ بن حَبْنَاءَ التميمي :
وأنتم أناسٌ تقمِصونَ مِن القَنا
إذا مارَفِي أَكْتافِكم وتَأَطَّرا
أي إذا انْثَنَى .
وقال أبو زيد : يقال : أَطَرْتُ السهم أَطْراً إذا لَفَفْتَ على مجمع الفُوقِ عَقبةً ، واسم تلك العَقَبةِ أُطْرَةٌ .
وقال أبو زيد : يقال : أَطَرْتُ السهمَ أَطْراً . وقال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الأَطْرَةُ أَنْ يُؤخذ رَمادٌ ودَمٌ فيُلطَخَ به كَسْرُ القِدْر ، وأنشد :
قَدْ أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بِأُطْرَةْ
وقال أبو زيد : تَأَطَّرتِ المرأة تَأَطُّراً إذا قامت في بيتها ، وأنشد :
تَأَطَّرْنَ حَتى قلن لَسْنَ بَوارِحاً
وذُبْنَ كَما ذَابَ السَّدِيفُ المسَرْهَدُ
وسُئل عمر بن عبد العزيز عن السُّنّة في قصّ الشارب ، فقال : أنْ تَقُصَّه حتى يَبْدُوَ الإطار .
قال أبو عبيد : الإطار الحَيْدُ الشَّاخِصُ ما بين مَقَصِّ الشَّارِبِ والشّفَة المحيط بالفم ، وكذلك كلّ شيء أحاط بشيء فهو إطار له ، قال بشر بن أبي حازم :
وَحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيْعٍ
قرَاضِبَة ونحن لَهُمُ إطارُ
أي ونحن محدقون بهم .
وقال الليث : الإطار إطار الدُّف وإطار المُنْخُل ، وإطار الشَّفة ، وإطار البيت ، كالمِنْطقة حول البيت ، وانأَطَرَ الشيءُ انْئِطاراً أي عَطَفْته ، فانْعَطف كالعُود تراه مُستديراً إذا جمعتَ بين طرفيه .
أبو عبيد عن الفرَّاء قال : الأطِيرُ الذّنْبُ ، ويقال في المثل : أَخَذَني بأَطِيرِ غَيْري أي بذَنْب غيري .
وقال مسكين الدَّارمي : أَبصَّرْتَنِي بِأَطِيرِ الرِّجالْ وكَلّفْتَنِي ما يقولُ البَشَرْ .
وقال الأصمعي : إنَّ بينهم لأَوَاصِرَ رَحم وأَوَاطِرَ رحم ، وعَوَاطِفَ رحم بمعنى واحد ، الواحدةُ آصِرةٌ وآطِرةٌ .
أبو عبيدة : في كتاب الخيل : الأُطْرَةُ طَفْطَفَةٌ غَليظةٌ كأنها عَصَبة مُرَكّبةٌ في رأس الحَجَبَةِ وضِلَع الْخَلف .
وقال ابن الأعرابي : التّأْطيرُ أَنْ تَبْقَى الجاريةُ زماناً في بيت أَبَوَيْها لا تَتَزَوَّج .
وطر : قال الليث : الوَطَر كل حاجةٍ كان
لصاحبها فيها هِمَّة ، فهي وَطَرُه ، ولم أسمع له فِعلاً أكثر من قولهم : قَضَيتُ مِن أمر كذا وكذا وطَري أي حاجتي ، وجمع الوَطَر أَوْطار . طار يطور .
طور : قال الله جل وعز : ( وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ ) ( المؤمنون : 20 ) الطُّورُ في كلام العرب الجَبلُ وقيل : إن سيناء حجارةٌ ، وقيل : إنه اسم المكان ؛ والعرب تقول : ما بالدار طُورِيٌّ ولا دُورِيٌّ .
قال الليث : ولا طُورَانِيٌّ مثله ، وقال بعض أهل اللغة في قول ذي الرمة :
أَعَارِيبُ طُوريُّون عَن كُلِّ قَرْيةٍ
حِذَارَ المنايا أَو حِذَارَ المقادِرِ
وقال طُورِيُّون : أي وَحْشِيُّون يَحِيدون عن القُرَى حِذَار الوَباء والتَّلف ، كأنهم نُسبوا إلى الطُّور ، وهو جَبَل بالشام .
وقال أبو عمرو : رجلٌ طُورِيٌ أي غَريبٌ ، وحمام طُورِيٌّ إذا جاء من بَلَد بعيد .
وقال الفراء في قول الله جل وعزّ : ( وَقَاراً وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً ) ( نوح : 14 ) قال : نُطفةً ثم عَلَقةً ثم مُضْغة ثم عظماً ، وقال غيره : أراد جلّ وعزّ اختلاف المناظر والأخلاق .
وقال الليث : الطّوْرُ التّارةُ يقول : طَوْراً بعد طَوْرٍ أي تارة بعد تارةٍ ، والناس أطوارٌ أي أَصنافٌ على حالات شتى وأنشد :
والمرْءُ يُخْلَق طَوْراً بعد أَطْوَارِ
ويقال : لا تَطُرْ حَرَانَا وفلان يَطُور بفلان : أي كأنه يحوم حَوَاليه ويدنو منه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : الطَّوْر الحَدُّ ، يقال : قد تعدَّى فلان طَوْرَه أي حدَّه ، والطَّوْرَةُ فِناء الدار والطَّوْرة الأَتْيَة .
وقال الليث : الطَّوارُ ما كان حَذْوِ الشيءِ وما كان بِحِذائه ، يقال : هذه الدار على طَوارِ هذه الدار ، أي حائطُها مُتصلٌ بحائطها على نَسَقٍ واحد ، وتقول : رأيت مَعه حَبْلاً بِطَوَار هذا الحائط ، أي بِطوله ، والطَوار أيضاً مصدر طار يطور .
أبو عبيد عن أبي زيد : في أمثالهم في بلوغ الرجل النهاية في العلم : بلغ فلان أَطورَيْه وأطوَرِيه بكسر الراء أي أقصاه .
طير : قال الليث : الطَّيْرُ معروفٌ ، وهو إسم جامع مُؤَنثٌ ، والواحد طائر ، وقلما يقولون : طائرةٌ للأنثى ، وقال أحمد بن يحيى : الناس كلهم يقولون للواحد : طَائِر ، وأبو عبيدة معهم ، ثم انفرد فأجاز أن يقال : طَيْر للواحد ، وجَمَعَه على طُيور ، وقال وهو ثقة .
وقال الفَراء في قول الله جلّ وعزّ : ( وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ ) ( الإسراء : 13 ) قال : طائِره في عنقه عَمَلُه إنْ خيراً فخيراً ، وإنْ شراً فشراً .
وقال أبو زيد : شقاؤه ، أفادني المنذريّ عن ابن اليزيديّ قال : قُرِىءَ طائِره وَطَيْرَه ،
والمعنى فيهما : قيل : عملُه ، وخيرُه وشرُه ، وقيل : شَقاؤُه وسعادَتُه .
قلت : والأصل في هذا كلِّه أن الله تبارك وتعالى لما خَلَقَ آدم عَلِم قبل خَلْقِه ذريتَه أنه يأمرهم بتوحيده وطاعته وينهاهم عن مَعْصيته ، وعلم المطيعَ منهم مِن العاصِين ، والظالِم لِنَفْسِهِ من الناظر لها ، فكتبَ ما علِمَه منهم أجمعين ، وقَضَى بسعادة مَن عَلِمه مُطِيعاً ، وشقاوَة من علمه عاصياً ، فصار لكل مَن عَلِمَه ما هو صَائِرٌ إليه عند إنشائِه . فذلك قوله : ( وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ ( أي ما طار له بَدْءاً في عِلْم الله من الشرّ والخير ، وعِلْم الشهادة عند كونهم ، يوافق عِلْمَ الغيبِ ، والحجة تَلْزَمُهم بالذي يَعْمَلُون ، وهو غير مُخالف لما عَلِمه الله منهم قبل كَوْنهم ، والعرب تقول : أي صار له وخرج لَدَيه سهْمُه أَطرتُ المالَ وطَيَّرته بَينَ القوم فَطَارَ لكل منهم سَهْمُه ، ومنه قول لبيد يَذكرُ ميراثَ أخيه أرْبِد بين ورثته وحيازة كل ذي سهم منهم سَهْمَه . فقال :
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشراك شفْعاً
وَوِتْراً والزعامةُ لِلغُلام
والأشْراك : الأنْصِباءُ ، وأحدهما شِرْكٌ ، وقوله : شفْعاً وَوِتْراً أي قُسِمَ لهم للذَّكر مِثلٌ حَظِّ الأنْثيين ، وخَلَصَتْ الرياسةُ والسِّلاحُ للذكور من أولاده .
وقال الله جلّ وعزّ في قصّة ثمود وتشاؤمهم بنبيِّهم المبعوث إليهم ، صالح عليه السلام : ( تُرْحَمُونَ قَالُواْ اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ ) ( النمل : 47 ) ومعنى قولهم : اطَّيّرنا تَشاءَمْنا ، وهي في الأصل تَطَيَّرنا ، فأجابهم فقال الله عز وجلّ : ( أَلِيمٌ قَالُواْ طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَءِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ ) ( يس : 19 ) أي شؤْمكم معكم ، وهو كفرهم وقيل للشُّؤم : طائر وطَيْر وطِيَرة ، لأن العرب كان من شأنها عِيَافَةُ الطَّير ، وزجرُها ، والتَّطَيُّر ببارحها وبِنَعِيق غِرْبانها ، وأخذها ذاتَ اليسار إذا أثاروها فَسَمَّوْا الشؤمَ طَيْراً وطائِراً وطِيَرَةً لِتشاؤُمِهم بها وبأفعالها ، فأعْلَم الله جلّ ثناؤُه على لسان رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أن طِيرَتَهم بها باطلة وقال : لا طِيرَةَ ولا هامة .
وكان النبيّ عليه الصلاة والسلام يتفاءل ولا يَتَطَيَّر ، وأصل التفاؤُلِ الكلمة الحسنة يَسْمَعُها عليل فتُوهِمُه بسلامته من عِلَّته ، وكذلك المضِلُّ يسمع رجلاً يقول يا واجِدُ فيجد ضالَّته والطِّيَرة مُضادةٌ للفال ، على ما جاء في هذا الخبر ، وكانت العربُ مذهبها في الفال والطِّيَرة واحدٌ ، فأثبت النبي ( صلى الله عليه وسلم ) الفالَ واستحسنه ، وأَبْطَل الطِّيرَة ونهى عنها .
وقال الليث : يقال طارَ الطائِر يَطير طيرَاناً ، قال : والتَّطايُرُ التَّفرُّق والذهاب ، والطِّيرَة اسمٌ من اطَّيرتُ وتَطَيَّرت ، ومثل الطِّيرَة الخِيرَةُ .
ويقال : استطارَ الغُبَارُ إذا انتشر في الهواء ، واستطار الفَجْرُ إذا انتشر في الأفُق ضَوْؤُه ، فهو مُسْتَطِيرٌ ، وهو الصبح الصادق البيّن الذي يُحَرِّم على الصائم الأكل والشربَ والجماعَ ، وبه تحل صلاةُ الفجر ، وهو الخيط الأبيضُ الذي ذكره الله تعالى في كتابه ، وأما الفجر المستطيل باللام فهو المستَدقُّ الذي يُشَبّه بذَنَبِ السِّرحان ، وهو الخيطُ الأسودُ ، ولا يُحرِّم على الصائم شيئاً ، وهو الصبح الكاذب عند العرب .
وقال الليث : يقال للفَحْل من الإبِل : هائجٌ ، وللكلب مُسْتَطير .
وقال غيره : أَجْعَلتْ الكلبةُ واستطارتْ إذا أرادت الفحلَ ، أخبرني بذلك المنذري عن الحَرَّاني عن التَّوْزيّ وثابتُ بن أبي ثابت في كتاب الفروق .
روى ابن السكيت عن أبي صاعد الكلابي : يقال : استطار فلانٌ سيفَه إذا انتزعه من غِمده مُسرِعاً .
وأنشد في صفة سيوف ذكرها رؤبة :
إذا استُطيرتْ من جُفون الأغمادْ
فَقَأنَ بالصَّقَع يَرابيعَ الصَّادْ
واستطار الصَّدْع في الحائط إذا انتشر فيه ، واستطار البَرْق إذا انتشر في أُفُقُ السماء ، ويقال : استُطِيرَ فلانٌ يُستطارُ استطارةً فهو مُسْتَطارٌ إذا ذُعِرَ .
وقال عنترة :
متى ما تلْقَنِي فَرْدَيْنِ ترْجُفْ
رَوَانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارَا
ويقال للقوم إذا كانوا هادئين ساكنين : كأنما على رؤوسهم الطَّير ، وأصله أنَّ الطيرَ لا تقع إلا على شيء ساكن من المَوَات ، فَضُرِبَ مثلاً للإنسان ووقارِه وسكونِه . ويقال للرجل إذا ثار غَضَبُه : ثار ثَائِرُه ، وطار طائره ، وفار فائره ، وأرضٌ مَطارة كثيرة الطَّيْر .
وقال ابن السكيت : يقال طائِر الله لا طائِرك ، ولا يقال طَيْر الله .
وَرَوى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنه قال في قوله :
ذَكِيُّ الشذَى والمَنْدَلِيُّ المُطَيَّرُ
قال : المنْدَلِيُّ العُود الهِنْدَيُّ ، والمُطَيَّرُ المُطَرَّى فَقَلَب ، وقال غيره : المطيَّرُ المشقّقُ المُكَسَّرُ .
وقال ابن شُمَيل : بَلَغْتُ من فلان أطْوَرَيهْ أي الجُهْدَ والغاية في أمره .
وقال الأصمعي : لقيتُ منه الأمَرّينَ والأطورِين والأقورِين بمعنى واحد .
وقال ابن الفَرَج : سمعت الكلابي يقول : ركب فلان الدهر وأَطْوَرَيْه أي طَرَفَيْه .
ورط : أخبرني المنذري عن المفضل بن سَلَمة أنه قال في قول العرب : وقع فلان
في وَرْطةٍ .
قال أبو عمرو : هي الهَلَكَةُ .
وأنشد :
إنْ تأْتِ يوماً مثلَ هذِي الخُطَّة
تلاق من ضَرْبِ تُميْرٍ ورْطهْ
قال : وقال غيره : الورْطةُ الوَحَلُ والرَّدَعَةُ تقَعُ فيها الغنم فلا تقدر على التَّخلُّص منها يقال : تَورَّطَتِ الغنم إذا وقعتْ في ورْطة ، ثم صارت مَثلاً لِكل شدَّة وقع فيها الإنسان .
وقال الأصمعي : الوَرْطَةُ أُهْوِيَّةٌ مُتصوِّبةٌ تكون في الجبل تَشُقُّ على من وقع فيها .
وقال طُفَيل يصف الإبل :
تهابُ طريقَ السَّهْل تحسَبُ أنّه
وعُورُ وِراطٍ وهو بَيْداء يلْقَعُ
وقال شمر : يقال : تَوَرَّط فلانٌ في الأمر ، واستَوْرَطَ فيه إذا ارتبك فيه فلم يَسْهُلْ له المَخرج منه ، وفي حديث وائل بن حُجْر وكتاب النبي ( صلى الله عليه وسلم ) له : ( لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ ) قال أبو عبيد : الوِراطُ الخَديعةُ والغِشُّ . قال : ويقال : إن معناه كقوله : لا يُجمَع بين مُتفرِّق ولا يُفرَّق بين مُجتمِع ، وقال شمر الوِراط : أن يُورِط إِبِلَه في إبلٍ أخرى ، أو في مكان لا تُرى بِعَيْنها فيه ، قال وقال ابن هاني : الوِراط مأخوذٌ من إيراطِ الجَرِير في عُنُق البعير إذا جَعَلْتَ طَرَفة في حَلْقَتِه ، ثم جذبْتَه حتى تَخْنُقَ البَعيرَ ، وأنشد لبعض العرب :
حتى تراها في الجَرير المُورَطِ
سُرْحَ القِيادِ سَمْحَةَ التَّهبُّط
قال شمر ، وقال ابن الأعرابي : الوِراط أن يَخْبَأها ويُفَرِّقها . يقال : قد وَرَطَها وأَوْرَطَها أي سَتَرها .
قال ابن الأعرابي : الوِرَاط أن يُغَيِّب مالَه ويجحد مكانها .
ريط : قال الليث وغيره : الرَّيْطَةُ مَلاءَةٌ لَيْسَتْ بِلِفْقَين كلها نَسْجٌ واحد وجمعها رِياطٌ ، قلت : ولا تكون الرَّيْطَةُ إلا بَيْضاءَ ، ورَيْطَةُ اسم المرأة ولا يقال رَائِطَةُ .
أرط : ورطى ابن السكيت عن أبي عمرو : الأرِيطُ : العَاقِر من الرجال وأنشد :
ماذا تُرجِّين من الأرِيط
حَزَنْبَلٍ يَأْتِيكِ بالبَطِيطِ
ليسَ بِذِي حَزْم ولا سَفِيطِ
قال الليثُ في الأريط مِثْله .
أبو عبيد : المأروطُ من الجلود المدبوغُ بالأَرْطَى ؛ ثعلب عن ابن الأعرابي : إهاب مَأْرُوطٌ ومُؤَرْطِيٌ إذا دُبغ بالأرْطَى ، قلت : والأرْطَاةُ شجرةٌ ورقُها عَبْلٌ مفتولٌ وجمعُها الأراطَى ، منبِتها الرمال لها عروق حُمر يُدْبغُ بورقها أَساقِي اللّبن ، فيطيبُ طعمُ اللَّبن فيها ، وقال المبرد : أَرْطَى على بناء فَعْلى مثل عَلْقَى ، إلاَّ أن الألف في آخرها
ليست للتأنيث لأن الواحدة أرطاةٌ وعَلْقَاةٌ ، قال : والألف الأولى أصلية .
وقال أبو عبيد فيما أقرأني الإيادي عن شمر : أَرْطَت الأرض إذا أخرجت الأَرْطَى ، وقال أبو الهيثم : أرْطَتْ لَحْنٌ وإنما هو آرَطَتْ بألفين لأن ألف الأرطى أصلية .
قلت : الصواب ما قال أبو الهيثم .
( طرا ) اطرورى : ( أبو عبيد عن أبي عمرو : إذا انتفخ بطنُ الرجل قيل : اطْرَوْرَى اطْرِيراءً . قال الأصمعي : وحُبِطَ مثلهُ سواء ، وأخبرني الأياديّ عن شَمِر قال : أطرورَى بالطاء لا أدري ما هو ؟ قال : وهو عندي بالظاء ، قلت : وقد رَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : ظَرِي بطنُ الرجلِ يَظْرَى إذا لم يتمالك لِيناً ، قلت : والصواب اظْرَوْرَى بالظَّاء كما قال شَمِر .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الوِرَاط أن يُغَيِّبَ مالَه ويَجْحَدُ مكانها .

##### Türkçe

ط ر ( **وايء** )
**طرا** ، **طري** ، **طرو** ، **طرأ** ، **طير** ، **رطى** ، **ريط** ، **ورط** ، **وطر** ، **أطر** ، **أرط** ، **وطر** ، **طور** .
**طرا** **طرأ** : el-Harrânî, İbnü’l-A‘râbî’den: **لحمٌ طريٌّ**; hemzesizdir; ve muhakkak ki **طَرُوَ يَطْرُو** **طَراوة** ve **طراءة** (ile).
Ve el-Leys dedi: **طَرِي يَطْري** **طراوة** ve **طَرَاءَة**; ve nadiren kullanılır; çünkü o, yeni meydana gelmiş (bir şey) değildir.
Dedi: ve **المطرَّاةُ** güzel kokudan bir türdür; dedim: **لِلألُوَّة** için: **مُطَراةٌ** denir, eğer güzel koku ile, yahut amber ile yahut başkasıyla kokulandırıldıysa.
Ve el-Leys dedi: **الطَّرَى** ile şeyin sayısı çoğaltılır; denir ki: onlar **الطّرَى** ve **الثّرَى**’dan daha çoktur.
Ve bazısı dedi: bu kelimede **الطّرَى**: yaratılıştan, sayısı ve türleri sayılıp dökülemeyen her şeydir; ve iki sözden birinde: yeryüzü yüzünde, toprağın tabiatından olan toprak, çakıl taşı ve benzeri olmayan her şey; işte o, **الطّرَى**’dır.
Ebû Zeyd, hemze kitabında: **طرأتُ على القوم أَطْرأَ طَرْأً وطُروءاً**; eğer onlara, bilmedikleri hâlde geldiysen.
Ve el-Leys dedi: **طَرَأ** falan bize; eğer uzak bir yerden, ansızın üzerine çıktıysa; dedi: ve ondan **الطُرْآني** türetildi.
Ve bazısı dedi: **طَرَآنُ** çok güvercin bulunan bir dağdır; ona nispetle **الحمام الطُّرآني** nispet edilir.
Ve Ebû Hâtim dedi: **حمام طُرْآني**; **طَرَأَ علينا فلانٌ**’dan, yani belirdi ve onu tanımadık; dedi: ve avam: **حمام طُورانيٌّ** der; ve o hatadır. Ve Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında soruldu:
أَعاريبُ طُورِيُّون عن كُل قريةٍ
يَحيدونَ عنها مِن حِذَار المقادِر
Bunun üzerine dedi: bu, **طَرَأَ**’dan olmaz; eğer ondan olsaydı: **طَرْئيَّون** derdi; hemze, râ’dan sonradır. Ona denildi: peki manası nedir? Dedi: onların **الطَّور** beldelerinden, yani Şam’dan olduklarını kastetti; dedi: (**طوريون**) tıpkı el-‘Accâc’ın dediği gibi:
دَانَى جَنَاحَيْهِ مِن الطُّور فَمرْ
Şam’dan geldiğini kastetti. Denir: **أَطْرَى** falan, falanı; eğer onda olmayan şeyle onu övdüyse.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **أطرى** falan, falanı; eğer onda olmayan şeyle onu övdüyse; ve ondan, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: (**لا تُطروني كما أَطْرَتْ النصارى عيسى المسيح ابن مريم وإنما أنا عبد الله . ولكن قولوا : عبد الله ورسوله**) ; ve bu, onu onda olmayan şeyle övdüklerindendir; şöyle dediler: o, üçün üçüncüsüdür ve o, Allah’ın oğludur; ve onların şirk ve küfründen buna benzer şeyler.
Amr, babasından: **أطْرَى**; eğer övgüde artırdıysa; ve falan, kendi nefsinden **مُطَرًّى**’dır; yani şaşkındır.
İbnü’s-Sikkît dedi: o, üzerinde yenilen şey için **الطِرِيّان**’dır; onu, yâ’nın şeddelendiği harfler babında getirdi; **البارِيّ** ve **السَّرَارِيّ** gibi.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطِرِيَّانُ** tabaktır; ve **الطَّرِيُّ** gariptir; ve **وَطَرى** eğer geldi; ve **وطَرَى** eğer geçti; ve **وطَرَى** eğer yenilendi; ve **أَطْرَى** eğer övgüde artırdı.
Ve başka bir yerde dedi: **طَرِيَ يَطْرى** eğer yöneldi; ve **وطَرِيَ يَطرَى** eğer geçti.
Amr, babasından: denir: **رجلٌ طارِيٌّ** ve **طُوَرانِيٌّ** ve **طورِيٌّ** ve **طُخرور** ve **طُمْرُور** ve **طُحْرُور**; yani garip.
Ve denir: her şey için bir **أُطْرُوَانِيَّةٌ** vardır: yani gençlik.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ahmer’den: o, hemzenin kesresiyle **الإِطرية**’dir. Ve Şemir dedi: **الإطْرِيَّةُ**; yapışkan **النَّشاستج** gibi yapılan bir şeydir.
Ve el-Leys dedi: ona **الأُطْرِيةُ** denir; o, Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Dedi: ve bazısı elifi kesreler de **إطرية** der; **زبْنِيَة** gibi. Dedim: doğru olan, kesre ile **إِطرية**’dir; onu fetha ile okumak, onların yanında lahn (dil yanlışı)dır. Ve yabancılara **الطُّرَّاء** denir; onlar, uzak bir yerden gelenlerdir. Dedim: aslı, **طرأ يطرأ**’dan hemzedir.
Ebû Zeyd: **أَطْرَيْتُ العَسَلَ إطراءً**; ve onu bağladım ve onu koyulaştırdım; (ikisi) birdir.
**أطر** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu: İsrailoğullarının içine düştüğü zulümleri ve günahları zikretti; sonra dedi: (**لا والذي نفسي بيده حتى يأخذوا على يَدِيَ الظَّالم تَأْطِروه على الحق أَطْراً**) .
Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Amr ve başkaları dedi: onun sözü: **تَأْطِروه**; yani: onu ona doğru eğdirirsiniz; ve her
şey ki onu bir şeye eğdirdin, muhakkak onu **أَطَرْتَه**; **تأطِرُه أَطْراً**.
Tarafe, bir dişi deveyi ve kaburgalarını anarak dedi:
كأَن كِنَاسَيْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها
وأَطْرَ قِسِيِّ تَحتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدٍ
Kaburgaların eğilmesini, yayın iki ucundan bükülen şeye benzetti.
Ve el-Muğîra b. Habnâ’ et-Temîmî dedi:
وأنتم أناسٌ تقمِصونَ مِن القَنا
إذا مارَفِي أَكْتافِكم وتَأَطَّرا
Yani: eğer büküldüyse.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: **أَطَرْتُ السهم أَطْراً**; eğer **الفُوقِ**’un birleşim yerine bir bağ sardıysan; ve o bağın adı **أُطْرَةٌ**’dir.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: **أَطَرْتُ السهمَ أَطْراً**. Ve Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Amr dedi: **الأَطْرَةُ**; kül ve kan alınması, sonra onunla tencerenin kırığının sıvanmasıdır. Ve şu beyit okundu:
قَدْ أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بِأُطْرَةْ
Ve Ebû Zeyd dedi: **تَأَطَّرتِ المرأة تَأَطُّراً**; eğer evinde ayağa kalktıysa. Ve şu beyit okundu:
تَأَطَّرْنَ حَتى قلن لَسْنَ بَوارِحاً
وذُبْنَ كَما ذَابَ السَّدِيفُ المسَرْهَدُ
Ve Ömer b. Abdülazîz’e, bıyığı kısaltmada sünnet hakkında soruldu; dedi: onu, **الإطار** görünene kadar kısaltmandır.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الإطار**; bıyığın kesim yeri ile ağzı kuşatan dudak arasındaki belirgin çıkıntıdır; ve aynı şekilde, bir şeyi kuşatan her şey, onun için **إطار**’dır. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
وَحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيْعٍ
قرَاضِبَة ونحن لَهُمُ إطارُ
Yani: biz onları çepeçevre kuşatmışız.
Ve el-Leys dedi: **الإطار**; def’in çerçevesi ve eleğin çerçevesi, ve dudağın çerçevesi, ve evin çerçevesidir; evin etrafındaki kuşak gibi. Ve **انأَطَرَ الشيءُ انْئِطاراً**; yani onu eğdirdin; böylece eğildi; iki ucunu bir araya getirdiğinde onu yuvarlak görürsün, çubuk gibi.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **الأطِيرُ** kuyruktur; ve meselde denir: **أَخَذَني بأَطِيرِ غَيْري**; yani başkasının günahıyla.
Ve Miskîn ed-Dârimî dedi: **أَبصَّرْتَنِي بِأَطِيرِ الرِّجالْ وكَلّفْتَنِي ما يقولُ البَشَرْ** .
Ve el-Asma‘î dedi: muhakkak ki aralarında **أَوَاصِرَ رَحم** ve **أَوَاطِرَ رحم** ve **عَوَاطِفَ رحم** vardır; tek manadadır; tekili **آصِرةٌ** ve **آطِرةٌ**’dir.
Ebû ‘Ubeyde: atlar kitabında: **الأُطْرَةُ**; kalın bir **طَفْطَفَةٌ**’dir; sanki kaşın başında ve arka kaburgada yerleştirilmiş bir bağ gibidir.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **التّأْطيرُ**; cariyenin, evlenmeksizin ana-babasının evinde bir zaman kalmasıdır.
**وطر** : el-Leys dedi: **الوَطَر**; sahibinin onda bir himmeti bulunan her ihtiyaçtır; o, onun **وَطَرُه**’dur. Ve onun için, onların: **قَضَيتُ مِن أمر كذا وكذا وطَري**; yani ihtiyacımı (giderdim) sözünden daha çok bir fiil işitmedim. **الوَطَر**’ın çoğulu **أَوْطار**’dır. **طار يطور**.
**طور** : Allah, azze ve celle dedi: (**وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ**) (Mü’minûn: 20). **الطُّورُ** Arapların sözünde dağdır. Ve denildi: **سيناء** taşlardır. Ve denildi: o, mekânın adıdır. Ve Araplar der: evde ne **طُورِيٌّ** vardır ne de **دُورِيٌّ**.
El-Leys dedi: ve onun benzeri **طُورَانِيٌّ** de yoktur. Ve dil ehlinden bazısı, Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında:
أَعَارِيبُ طُوريُّون عَن كُلِّ قَرْيةٍ
حِذَارَ المنايا أَو حِذَارَ المقادِرِ
Ve dedi: **طُورِيُّون**; yani vahşîlerdir; köylerden, vebadan ve helakten sakınarak uzaklaşırlar; sanki **الطُّور**’a nispet edilmişlerdir; o, Şam’da bir dağdır.
Ve Ebû ‘Amr dedi: **رجلٌ طُورِيٌ**; yani garip. Ve **حمام طُورِيٌّ**; eğer uzak bir beldeden geldiyse.
Ve el-Ferrâ, Allah’ın azze ve celle sözü hakkında: (**وَقَاراً وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً**) (Nûh: 14): dedi: nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra kemik. Ve başkası dedi: azze ve celle, görünüşlerin ve ahlâkların farklılığını kastetti.
Ve el-Leys dedi: **الطّوْرُ**; defadır; der ki: **طَوْراً بعد طَوْرٍ**; yani defa sonra defa. Ve insanlar **أطوارٌ**’dır; yani çeşitli hâller üzere sınıflardır. Ve şu beyit okundu:
والمرْءُ يُخْلَق طَوْراً بعد أَطْوَارِ
Ve denir: **لا تَطُرْ حَرَانَا**. Ve falan, falan ile **يَطُور**; yani sanki onun etrafında dolaşır ve ona yaklaşır.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطَّوْر** sınırdır; denir: falan, **طَوْرَه**’unu aştı; yani sınırını. Ve **الطَّوْرَةُ** evin avlusudur; ve **الطَّوْرة** geliş (sefer)dir.
Ve el-Leys dedi: **الطَّوارُ**; şeyin hizasında olan ve onun karşısında olan şeydir. Denir: bu ev, şu evin **طَوارِ**’ı üzerinedir; yani duvarı, tek bir düzen üzere onun duvarına bitişiktir. Ve dersin: onunla, bu duvarın **طَوَار**’ı ile bir ip gördüm; yani onun boyu ile. Ve **الطَوار** ayrıca **طار يطور**’un masdarıdır.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: onların mesellerinde, adamın ilimde nihayete ulaşması hakkında: falan, râ’nın kesresiyle **أَطورَيْه** ve **أطوَرِيه**’e ulaştı; yani onun en uç noktasına.
**طير** : el-Leys dedi: **الطَّيْرُ** bilinen (şey)dir; ve o, müennes bir cem‘ ismidir; tekili **طائر**’dir. Ve nadiren, dişi için **طائرةٌ** derler. Ve Ahmed b. Yahyâ dedi: insanların hepsi tekil için **طَائِر** der; Ebû ‘Ubeyde de onlarla beraberdir; sonra ayrılıp, tekil için **طَيْر** denmesini caiz gördü; ve onun cem‘ini **طُيور** üzerine yaptı; ve dedi: ve o güvenilirdir.
Ve el-Ferrâ, Allah’ın azze ve celle sözü hakkında: (**وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ**) (İsrâ: 13): dedi: onun boynundaki **طائِره**; onun amelidir; eğer hayırsa hayır, eğer şerse şer.
Ve Ebû Zeyd dedi: onun bedbahtlığıdır. El-Münzirî bana, İbnü’l-Yezîdî’den aktardı: **طائِره** ve **طَيْرَه** diye okunmuştur; ve ikisindeki mana: denildi: onun ameli, ve onun hayrı ve şerri; ve denildi: onun bedbahtlığı ve saadetidir.
Dedim: bunun hepsindeki asıl şudur: Allah tebareke ve teâlâ, Âdem’i yarattığında, onu yaratmadan önce zürriyetini bildi; onlara tevhidini ve itaatini emredeceğini ve onları masiyetinden nehyedeceğini bildi; ve onlardan itaat edeni, âsilerden; ve nefsine zulmedeni, ona bakan (kimse)den bildi; böylece onların hepsinden bildiğini yazdı; ve itaatkâr bildiği kimsenin saadetine, âsi bildiği kimsenin bedbahtlığına hükmetti; böylece, onu inşa ettiğinde, bildiği her kimse için, varacağı şey oldu. İşte bu, onun sözü: (**وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ**) (yani Allah’ın ilminde başlangıçta ona uçup çıkan şer ve hayır; ve onların var oluşu anındaki şehadet ilmi, gayb ilmine uygun düşer; ve hüccet, onların yaptıklarıyla onlara lâzım olur; ve bu, Allah’ın onların var oluşundan önce onlardan bildiğine muhalif değildir). Ve Araplar der: yani ona oldu ve onun yanında oku çıktı: **أَطرتُ المالَ وطَيَّرته** malı kavim arasında paylaştırdım; böylece her birine payı uçup çıktı. Ve ondan, Lebîd’in, kardeşi Erbed’in mirasını varisleri arasında ve her pay sahibinin payını almasını anarak sözü; dedi:
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشراك شفْعاً
وَوِتْراً والزعامةُ لِلغُلام
Ve **الأشْراك**: paylardır; ikisinden biri **شِرْكٌ**’tır. Ve onun sözü: **شفْعاً وَوِتْراً**; yani onlara taksim edildi; erkeğe, iki dişinin payı kadar (pay). Ve reislik ve silah, oğullarından erkeklere kaldı.
Ve Allah, azze ve celle, Semûd kıssasında ve kendilerine gönderilen peygamberleri Sâlih aleyhisselâm ile uğursuzluk saymalarında dedi: (**تُرْحَمُونَ قَالُواْ اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ**) (Neml: 47). Ve onların sözü: **اطَّيّرنا**’nın manası: uğursuz saydık; ve o, aslında **تَطَيَّرنا**’dır. Böylece onlara cevap verdi; Allah azze ve celle dedi: (**أَلِيمٌ قَالُواْ طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَءِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ**) (Yâsîn: 19); yani uğursuzluğunuz sizinle beraberdir; ve o, onların küfrüdür. Ve denildi: uğursuzluğa **طائر** ve **طَيْر** ve **طِيَرة** denildi; çünkü Arapların âdetinden, kuş falı (**عِيَافَةُ الطَّير**) ve onları ürkütüp kaldırma, ve sağdan uçanıyla ve kargalarının ötüşüyle uğursuzluk sayma, ve onları kaldırdıklarında sol tarafa gidenini alma idi; böylece uğursuzluğu, onlarla ve fiilleriyle uğursuz saymalarından dolayı **طَيْراً** ve **طائِراً** ve **طِيَرَةً** diye adlandırdılar. Böylece Allah, celâl senâsı, Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) diliyle, onlarla olan **طِيرَتَ**lerinin bâtıl olduğunu bildirdi ve dedi: **لا طِيرَةَ ولا هامة**.
Ve Peygamber aleyhissalâtü vesselâm iyimserlik ederdi ve uğursuzluk saymazdı. Ve **التفاؤُلِ**’ün aslı, hastanın işittiği güzel kelimedir; böylece ona, hastalığından selâmetini vehmettirir. Ve aynı şekilde yolunu kaybeden, bir adamın “ya **واجِدُ**” dediğini işitir de kaybettiğini bulur. Ve **الطِّيَرة** falın zıddıdır; bu haberde geldiği üzere. Ve Arapların mezhebi, fal ve **الطِّيَرة**’de bir idi; böylece Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) falı sabit kıldı ve onu güzel gördü; ve **الطِّيرَة**’yi iptal etti ve ondan nehyetti.
Ve el-Leys dedi: denir: kuş **طارَ**; **يَطير** **طيرَاناً**. Dedi: ve **التَّطايُرُ**; ayrılıp dağılma ve gitmedir. Ve **الطِّيرَة**; **اطَّيرتُ** ve **تَطَيَّرت**’ten bir isimdir. Ve **الطِّيرَة**’nin misli **الخِيرَةُ**’dir.
Ve denir: **استطارَ الغُبَارُ**; eğer havada yayıldıysa. Ve **استطار الفَجْرُ**; eğer ufukta nuru yayıldıysa; o, **مُسْتَطِيرٌ**’dir. Ve o, oruçluya yeme, içme ve cinsel ilişkiyi haram kılan; ve onunla sabah namazının helâl olduğu; ve Allah’ın kitabında zikrettiği beyaz iplik olan; açık, gerçek sabah vaktidir. Ama lâm ile uzayıp giden fecr ise, kurt kuyruğuna benzetilen ince olandır; o, siyah ipliktir; oruçluya hiçbir şeyi haram kılmaz; ve Araplar yanında o, yalancı sabahtır.
Ve el-Leys dedi: deveden erkeğe: **هائجٌ** denir; ve köpeğe: **مُسْتَطير**.
Ve başkası dedi: dişi köpek, erkeği istediğinde **أَجْعَلتْ** ve **استطارتْ**. Bunu bana el-Münzirî, el-Harrânî’den, et-Tevvezî’den ve Sâbit b. Ebî Sâbit’ten, **كتاب الفروق**’ta haber verdi.
İbnü’s-Sikkît, Ebû Sâ‘id el-Kilâbî’den rivayet etti: denir: falan, kılıcını **استطار**; eğer onu kınından süratle çektiyse.
Ve Rü’be’nin, zikrettiği kılıçların sıfatında şu beyit okundu:
إذا استُطيرتْ من جُفون الأغمادْ
فَقَأنَ بالصَّقَع يَرابيعَ الصَّادْ
Ve duvarda çatlak **استطار**; eğer onda yayıldıysa. Ve şimşek **استطار**; eğer göğün ufkunda yayıldıysa. Ve denir: falan **استُطِيرَ**; **يُستطارُ** **استطارةً**; o, **مُسْتَطارٌ**’dır; eğer korkutulduysa.
Ve ‘Antere dedi:
متى ما تلْقَنِي فَرْدَيْنِ ترْجُفْ
رَوَانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارَا
Ve kavim sakin, durgun olduklarında onlara denir: sanki başlarının üzerinde **الطَّير** vardır. Ve aslı: kuş, ancak ölü (cansız) şeyden sakin olanın üzerine konar; böylece insanın vakarına ve sükûnetine misal vuruldu. Ve adam için, öfkesi kabardığında denir: **ثار ثَائِرُه**; ve **طار طائره**; ve **فار فائره**. Ve **أرضٌ مَطارة**; çok **الطَّيْر** bulunan (yerdir).
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **طائِر الله لا طائِرك** denir; ve **طَيْر الله** denmez.
Ve Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: onun şu sözü hakkında:
ذَكِيُّ الشذَى والمَنْدَلِيُّ المُطَيَّرُ
Dedi: **المنْدَلِيُّ**; Hint (menşeli) ud ağacıdır. Ve **المُطَيَّرُ**; **المُطَرَّى**’dır; böylece (harfleri) çevirdi. Ve başkası dedi: **المطيَّرُ**; çatlatılmış, kırılmış olandır.
Ve İbn Şümeyl dedi: falandan **أطْوَرَيهْ**’e ulaştım; yani onun işinde gayrete ve nihayete.
Ve el-Asma‘î dedi: ondan **الأمَرّينَ** ve **الأطورِين** ve **الأقورِين** ile karşılaştım; tek manadadır.
Ve İbnü’l-Ferec dedi: el-Kilâbî’nin şöyle dediğini işittim: falan, dehre ve **أَطْوَرَيْه**’ine bindi; yani onun iki ucuna.
**ورط** : el-Münzirî bana, el-Mufaddal b. Seleme’den haber verdi: Arapların sözü hakkında: falan,
**في وَرْطةٍ**’ya düştü.
Ebû ‘Amr dedi: o, helâktir.
Ve şu beyit okundu:
إنْ تأْتِ يوماً مثلَ هذِي الخُطَّة
تلاق من ضَرْبِ تُميْرٍ ورْطهْ
Dedi: ve başkası dedi: **الورْطةُ**; çamurdur; ve **الرَّدَعَةُ**; koyunların içine düştüğü, ondan kurtulmaya güç yetiremediği (yerdir). Denir: koyun, **تَورَّطَت**; eğer bir **ورْطة**’ya düştüyse. Sonra, insanın içine düştüğü her şiddet için mesel oldu.
Ve el-Asma‘î dedi: **الوَرْطَةُ**; dağda bulunan, içine düşene zor gelen, aşağı doğru eğimli bir çukurdur.
Ve Tufeyl, develeri vasfederek dedi:
تهابُ طريقَ السَّهْل تحسَبُ أنّه
وعُورُ وِراطٍ وهو بَيْداء يلْقَعُ
Ve Şemir dedi: denir: falan, işte **تَوَرَّط**; ve onda **استَوْرَط**; eğer onda bocaladı da ondan çıkış ona kolay olmadıysa. Ve Vâil b. Hucr hadîsinde ve Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) ona yazısında: (**لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ**) . Ebû ‘Ubeyd dedi: **الوِراطُ**; aldatma ve hiledir. Dedi: ve denir: manası, onun sözü gibidir: ayrıyı bir araya toplamak yok ve bir aradakini ayırmak yok. Ve Şemir dedi: **الوِراط**; develerini başka develerin içine, yahut gözle görülmediği bir yere sokmandır. Dedi: ve İbn Hânî dedi: **الوِراط**; devenin boynuna ipi (**الجَرِير**) **إيراط** etmekten alınmıştır: eğer onun ucunu halkasına koyarsan, sonra onu çekersin de deveyi boğarsın. Ve bazı Araplardan şu beyit okundu:
حتى تراها في الجَرير المُورَطِ
سُرْحَ القِيادِ سَمْحَةَ التَّهبُّط
Şemir dedi. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوِراط**; onu saklaman ve onu dağıtmandır. Denir: onu **وَرَطَها** ve **أَوْرَطَها**; yani onu örttü.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوِرَاط**; malını gizlemesi ve yerini inkâr etmesidir.
**ريط** : el-Leys ve başkası dedi: **الرَّيْطَةُ**; iki parçalı olmayan bir örtüdür; hepsi tek dokumadır. Çoğulu **رِياطٌ**’tır. Dedim: ve **الرَّيْطَةُ** ancak beyaz olur. Ve **رَيْطَةُ** kadın adıdır; **رَائِطَةُ** denmez.
**أرط** : ve **ورطى**. İbnü’s-Sikkît, Ebû ‘Amr’dan rivayet etti: **الأرِيطُ**: erkeklerden kısır olandır. Ve şu beyit okundu:
ماذا تُرجِّين من الأرِيط
حَزَنْبَلٍ يَأْتِيكِ بالبَطِيطِ
ليسَ بِذِي حَزْم ولا سَفِيطِ
El-Leys, **الأريط** hakkında bunun benzerini söyledi.
Ebû ‘Ubeyd: derilerden **المأروطُ**; **الأَرْطَى** ile tabaklanmış olandır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **إهاب مَأْرُوطٌ** ve **مُؤَرْطِيٌ**; eğer **الأرْطَى** ile tabaklandıysa. Dedim: ve **الأرْطَاةُ** bir ağaçtır; yaprağı kalın, bükümlü (bir şey)dir. Çoğulu **الأراطَى**’dır. Bitme yeri kumlardır. Onun kızıl kökleri vardır; yaprağıyla süt tulumları tabaklanır; böylece sütün tadı onda güzel olur. Ve el-Müberred dedi: **أَرْطَى**; **فَعْلى** vezni üzerinedir; **عَلْقَى** gibi; ancak sonundaki elif, müenneslik için değildir; çünkü tekili **أرطاةٌ** ve **عَلْقَاةٌ**’dır. Dedi: ve ilk elif asıldır.
Ve Ebû ‘Ubeyd, el-İyâdî’nin bana Şemir’den okuttuğunda: yer **أَرْطَت**; eğer **الأَرْطَى** çıkardıysa. Ve Ebû’l-Heysem dedi: **أرْطَتْ** lahn (dil yanlışı)dır; ancak o, iki elif ile **آرَطَتْ**’tir; çünkü **الأرطى**’nın elifi asıldır.
Dedim: doğru, Ebû’l-Heysem’in dediğidir.
( **طرا** ) **اطرورى** : (Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: eğer adamın karnı şişerse: **اطْرَوْرَى اطْرِيراءً** denir. El-Asma‘î dedi: ve **وحُبِطَ** onun benzeri; ikisi birdir. Ve el-İyâdî bana, Şemir’den haber verdi: **أطرورَى** tâ ile; onun ne olduğunu bilmiyorum? Dedi: ve o, benim yanımda zâ ile’dir. Dedim: ve Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: o dedi: **ظَرِي بطنُ الرجلِ يَظْرَى**; eğer yumuşaklıktan kendini tutamazsa. Dedim: doğru olan, Şemir’in dediği gibi zâ ile **اظْرَوْرَى**’dır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوِرَاط**; malını gizlemesi ve yerini inkâr etmesidir.

ط ر ( **وايء** )
**طرا** , **طري** , **طرو** , **طرأ** , **طير** , **رطى** , **ريط** , **ورط** , **وطر** , **أطر** , **أرط** , **وطر** , **طور** .
**طرا** **طرأ** : el-Harrânî, İbnü’l-A‘râbî’den: **لحمٌ طريٌّ**; hemzesizdir; ve gerçekten **طَرُوَ يَطْرُو** **طَراوة** ve **طراءة** (ile).
Ve el-Leys dedi: **طَرِي يَطْري** **طراوة** ve **طَرَاءَة** (ile); ve pek az kullanılır; çünkü o, yeni meydana gelmiş (bir şey) değildir.
Dedi: **والمطرَّاةُ** güzel kokudan bir türdür; dedim: **لِلألُوَّة** için **مُطَراةٌ** denir, eğer güzel koku ile, yahut amber ile yahut başkasıyla **طُرِّيتْ** ise.
Ve el-Leys dedi: **الطَّرَى** ile şeyin sayısı çoğaltılır; denir ki: onlar **الطّرَى** ve **الثّرَى**’dan daha çoktur.
Ve bazısı dedi: bu kelimede **الطّرَى**: yaratılıştan, sayısı ve türleri sayılıp dökülemeyen her şeydir; ve sözlerden birinde: yeryüzü yüzünde, toprağın tabiatından olan toprak, çakıl taşı ve benzeri olmayan her şey; işte o **الطّرَى**’dır.
Ebû Zeyd, hemze kitabında: **طرأتُ على القوم أَطْرأَ** **طَرْأً** ve **طُروءاً**, eğer onlara, bilmedikleri halde gelmiş isen.
Ve el-Leys dedi: **طَرَأ** falan bize, eğer uzak bir yerden ansızın üzerine çıkıp gelmiş ise; dedi: bundan **الطُرْآني** türetildi.
Ve bazısı dedi: **طَرَآنُ** çok güvercin bulunan bir dağdır; güvercin ona nisbet edilir: **الطُّرآني**.
Ve Ebû Hâtim dedi: **حمام طُرْآني**; **طَرَأَ علينا فلانٌ**’dan, yani belirdi ve onu tanımadık; dedi: avam **حمام طُورانيٌّ** der; bu hatadır. Ve Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında soruldu:
أَعاريبُ طُورِيُّون عن كُل قريةٍ
يَحيدونَ عنها مِن حِذَار المقادِر
Bunun üzerine dedi: bu, **طَرَأَ**’dan olmaz; eğer ondan olsaydı “**طَرْئيَّون**” derdi; hemze **الراء**’dan sonra. Ona denildi: öyleyse manası nedir? Dedi: onları **الطَّور** beldelerinden, yani Şam’dan (saymak) istedi; bu yüzden “(**طوريون**)” dedi; nitekim el-‘Accâc’ın dediği gibi:
دَانَى جَنَاحَيْهِ مِن الطُّور فَمرْ
Şam’dan geldiğini kastetti. Denir: **أَطْرَى** falan, falanı, onda olmayan şeyle övdü ise.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **أطرى** falan, falanı, onda olmayan şeyle övdü ise; ve ondan, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) sözü: (**لا تُطروني كما أَطْرَتْ النصارى عيسى المسيح ابن مريم وإنما أنا عبد الله . ولكن قولوا : عبد الله ورسوله**) ; bu, onu onda olmayan şeyle övdükleri içindir; dediler ki: o, üçün üçüncüsüdür ve o, Allah’ın oğludur; ve onların şirk ve küfründen buna benzer (sözler).
Amr, babasından: **أطْرَى**; eğer övgüde artırdı ise; ve falan, kendi nefsinden **مُطَرًّى**’dır; yani şaşkındır.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الطِرِيّان**; üzerinde yemek yenilen (şey) içindir; onu, **الياء**’nın şeddelendiği harfler babında getirdi; **البارِيّ** ve **السَّرَارِيّ** gibi.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطِرِيَّانُ** tabaktır; **الطَّرِيُّ** yabancıdır; ve **وَطَرى**; eğer geldi ise; ve **طَرَى**; eğer geçti ise; ve **طَرَى**; eğer yenilendi ise; ve **أَطْرَى**; eğer övgüde artırdı ise.
Ve başka bir yerde dedi: **طَرِيَ يَطْرى**; eğer yöneldi ise; ve **طَرِيَ يَطرَى**; eğer geçti ise.
Amr, babasından: denir: **رجلٌ طارِيٌّ** ve **طُوَرانِيٌّ** ve **طورِيٌّ** ve **طُخرور** ve **طُمْرُور** ve **طُحْرُور**; yani yabancı.
Ve denir: her şey için **أُطْرُوَانِيَّةٌ** vardır: yani gençlik.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ahmer’den: o, hemzenin kesresiyle **الإِطرية**’dir. Ve Şemir dedi: **الإطْرِيَّةُ**; yapışkan **النَّشاستج** gibi yapılan bir şeydir.
Ve el-Leys dedi: ona **الأُطْرِيةُ** denir; Şam ehlinin yaptığı bir yemektir; onun tekili yoktur. Dedi: bazısı **الألف**’i kesreler de “**إطرية**” der; **زبْنِيَة** gibi. Dedim: doğru olan, kesre ile **إِطرية**’dir; fethası, onlara göre lahn’dır. Ve yabancılara **الطُّرَّاء** denir; onlar, uzak bir yerden gelenlerdir. Dedim: aslı, **طرأ يطرأ**’dan hemzedir.
Ebû Zeyd: **أَطْرَيْتُ العَسَلَ** **إطراءً**; ve onu bağladım ve onu koyulaştırdım; (ikisi) birdir.
**أطر** : Peygamber’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu: İsrailoğullarının içine düştüğü zulümleri ve günahları andı da dedi ki: (**لا والذي نفسي بيده حتى يأخذوا على يَدِيَ الظَّالم تَأْطِروه على الحق أَطْراً**) .
Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Amr ve başkaları dedi: onun sözü: **تَأْطِروه**; “onu ona doğru eğip bükersiniz” der; ve her
şey ki onu bir şeye eğip büktün, muhakkak onu **أَطَرْتَه**; **تأطِرُه** **أَطْراً**.
Tarafe, bir dişi deveyi ve kaburgalarını anarak dedi:
كأَن كِنَاسَيْ ضَالَةٍ يَكْنُفَانِها
وأَطْرَ قِسِيِّ تَحتَ صُلْبٍ مُؤَيَّدٍ
Kaburgaların eğilmesini, yayın iki ucundan eğilmiş olana benzetti.
Ve el-Muğîra b. Habnâ’ et-Temîmî dedi:
وأنتم أناسٌ تقمِصونَ مِن القَنا
إذا مارَفِي أَكْتافِكم وتَأَطَّرا
Yani: eğer büküldü ise.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: **أَطَرْتُ السهم** **أَطْراً**; eğer **الفُوق**’un birleşim yerine bir sinir sardın ise; o sinirin adı **أُطْرَةٌ**’dir.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: **أَطَرْتُ السهمَ** **أَطْراً**. Ve Ebû ‘Ubeyd dedi: Ebû ‘Amr dedi: **الأَطْرَةُ**; kül ve kan alınması, sonra onunla tencerenin kırığının sıvanmasıdır. Ve şu beyit okundu:
قَدْ أَصْلَحَتْ قِدْراً لها بِأُطْرَةْ
Ve Ebû Zeyd dedi: **تَأَطَّرتِ المرأة** **تَأَطُّراً**; eğer evinde ayağa kalktı ise. Ve şu beyit okundu:
تَأَطَّرْنَ حَتى قلن لَسْنَ بَوارِحاً
وذُبْنَ كَما ذَابَ السَّدِيفُ المسَرْهَدُ
Ve Ömer b. Abdülazîz’e bıyığı kısaltmada sünnet soruldu; dedi ki: onu, **الإطار** görünene kadar kısaltmandır.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **الإطار**; bıyığın kesim yeri ile ağzı kuşatan dudak arasındaki çıkık kenardır; ve aynı şekilde, bir şeyi kuşatan her şey, onun için **إطار**’dır. Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
وَحَلَّ الحَيُّ حَيُّ بني سُبَيْعٍ
قرَاضِبَة ونحن لَهُمُ إطارُ
Yani: biz onları çepeçevre kuşatanlarız.
Ve el-Leys dedi: **الإطار**; def çerçevesi ve eleğin çerçevesi, ve dudağın çerçevesi, ve evin çerçevesidir; evin etrafındaki kuşak gibi. Ve **انأَطَرَ** şey **انْئِطاراً**; yani onu eğip büktün; o da eğilip büküldü; iki ucunu bir araya getirdiğinde onu yuvarlak görürsün, değnek gibi.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **الأطِيرُ** kuyruktur; ve meselde denir: **أَخَذَني بأَطِيرِ غَيْري**; yani başkasının kuyruğu (suçu) ile.
Ve Miskîn ed-Dârimî dedi:
أَبصَّرْتَنِي بِأَطِيرِ الرِّجالْ وكَلّفْتَنِي ما يقولُ البَشَرْ .
Ve el-Asma‘î dedi: aralarında muhakkak **أَوَاصِرَ رَحم** ve **أَوَاطِرَ رحم** ve **عَوَاطِفَ رحم** vardır; tek manadadır; tekili **آصِرةٌ** ve **آطِرةٌ**’dir.
Ebû ‘Ubeyde: atlar kitabında: **الأُطْرَةُ**; kalın bir saçakçık; sanki kaşın başında ve arka kaburgada yerleştirilmiş bir bağdır.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **التّأْطيرُ**; cariyenin bir müddet anne-babasının evinde kalıp evlenmemesidir.
**وطر** : el-Leys dedi: **الوَطَر**; sahibinin onda bir himmeti bulunan her ihtiyaçtır; o, onun **وَطَرُه**’dur. Onun için, “şu şu işten **وطَري**’mi, yani ihtiyacımı giderdim” sözlerinden daha çok bir fiil işitmedim. **الوَطَر**’ın çoğulu **أَوْطار**’dır. **طار يطور**.
**طور** : Allah azze ve celle dedi: (**وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَآءَ**) (Mü’minûn: 20). **الطُّورُ** Arapların sözünde dağdır. Ve denildi: Sina, taşlardır. Ve denildi: o, yerin adıdır. Ve Araplar der: evde ne **طُورِيٌّ** vardır ne de **دُورِيٌّ**.
El-Leys dedi: ve onun benzeri **طُورَانِيٌّ** de (yoktur). Ve dil ehlinden bazısı, Zü’r-Rumme’nin şu sözü hakkında:
أَعَارِيبُ طُوريُّون عَن كُلِّ قَرْيةٍ
حِذَارَ المنايا أَو حِذَارَ المقادِرِ
Ve “**طُورِيُّون**” dedi: yani vahşîler; köylerden, vebadan ve helakten sakınarak uzaklaşırlar; sanki **الطُّور**’a nisbet edilmişlerdir; o, Şam’da bir dağdır.
Ve Ebû ‘Amr dedi: **رجلٌ طُورِيٌ**; yani yabancı. Ve **حمام طُورِيٌّ**; eğer uzak bir beldeden geldi ise.
Ve el-Ferrâ, Allah azze ve celle’nin şu sözü hakkında: (**وَقَاراً وَقَدْ خَلَقَكُمْ أَطْوَاراً**) (Nûh: 14) dedi: nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra kemik. Ve başkası dedi: azze ve celle, görünüşlerin ve huyların farklılığını kastetti.
Ve el-Leys dedi: **الطّوْرُ**; defadır; denir: **طَوْراً بعد طَوْرٍ**; yani defa sonra defa. Ve insanlar **أطوارٌ**’dır; yani çeşitli hâller üzere sınıflardır. Ve şu beyit okundu:
والمرْءُ يُخْلَق طَوْراً بعد أَطْوَارِ
Ve denir: **لا تَطُرْ حَرَانَا**. Ve falan, falan ile **يَطُور**; yani sanki onun etrafında dolaşır ve ona yaklaşır.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطَّوْر** sınırdır; denir: falan, **طَوْرَه**’unu aştı; yani sınırını. Ve **الطَّوْرَةُ** evin avlusudur; ve **الطَّوْرة** geliş (sefer)dir.
Ve el-Leys dedi: **الطَّوارُ**; şeyin hizasında olan ve onun karşısında olan şeydir. Denir: bu ev, şu evin **طَوارِ**’ı üzeredir; yani duvarı, onun duvarına aynı düzen üzere bitişiktir. Ve dersin: onunla, bu duvarın **طَوَار**’ı ile bir ip gördüm; yani onun boyu ile. Ve **الطَوار** ayrıca **طار يطور**’un masdarıdır.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: onların mesellerinde, adamın ilimde nihayete ulaşması hakkında: falan, **أَطورَيْه**’ine ve **أطوَرِيه**’ine ulaştı; **الراء**’nın kesresiyle; yani onun en uç noktasına.
**طير** : el-Leys dedi: **الطَّيْرُ** bilinen (şey)dir; müennes, cem‘ isimdir; tekili **طائر**’dir. Ve pek az “dişi için **طائرةٌ**” derler. Ve Ahmed b. Yahyâ dedi: insanların hepsi tekil için **طَائِر** der; Ebû ‘Ubeyde de onlarla beraberdir; sonra ayrılıp “tekil için **طَيْر** denmesine” cevaz verdi; ve onu **طُيور** üzerine cem‘ etti; ve dedi: o güvenilirdir.
Ve el-Ferrâ, Allah azze ve celle’nin şu sözü hakkında: (**وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ**) (İsrâ: 13) dedi: onun boynundaki **طائِره**; onun amelidir; eğer hayır ise hayır, eğer şer ise şer.
Ve Ebû Zeyd dedi: onun bedbahtlığıdır. El-Münzirî bana, İbnü’l-Yezîdî’den aktardı: **طائِره** ve **طَيْرَه** diye okunmuştur; iki manada da: denildi: onun ameli, hayrı ve şerri; ve denildi: onun bedbahtlığı ve saadeti.
Dedim: bunun hepsindeki asıl şudur: Allah tebareke ve teâlâ Âdem’i yaratınca, onu yaratmadan önce zürriyetini bildi; onlara tevhidini ve itaatini emredeceğini, onları masiyetinden nehyedeceğini bildi; onlardan itaat edeni asilerden, kendine zulmedeni kendine bakan (kimse)den bildi; onların hepsinden bildiğini yazdı; itaatkâr bildiği kimsenin saadetine, asi bildiği kimsenin bedbahtlığına hükmetti; böylece, yaratılışı sırasında, kendisi için varacağı şey, bildiği her kimse için oldu. İşte bu, onun sözü: (**وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَائِرَهُ فِى عُنُقِهِ**) (yani Allah’ın ilminde başlangıçta ona uçup çıkan şer ve hayır; ve onların var oluşu sırasında şahitlik ilmi, gayb ilmine uygun düşer; ve hüccet, onların yaptıklarıyla onlara bağlanır; o, Allah’ın onların varlığından önce bildiğine aykırı değildir). Ve Araplar der: yani onun için oldu ve onun yanında oku çıktı: “malı kavim arasında **أَطرتُ** ve **طَيَّرته**; böylece her biri için payı uçup çıktı.” Ve ondan, Lebîd’in, kardeşi Erbed’in mirasını varisleri arasında anıp her pay sahibinin payını almasını zikrettiği sözü; dedi ki:
تَطِيرُ عَدَائِدُ الأشراك شفْعاً
وَوِتْراً والزعامةُ لِلغُلام
Ve **الأشْراك**: paylardır; ikisinden biri **شِرْكٌ**’tır. Ve onun sözü: **شفْعاً وَوِتْراً**; yani onlara taksim edildi; erkeğe, iki dişinin payı kadar (verildi). Ve reislik ve silah, oğullarından erkeklere kaldı.
Ve Allah azze ve celle, Semûd kıssasında ve kendilerine gönderilen peygamberleri Sâlih aleyhisselâm ile uğursuzluk saymalarında dedi: (**تُرْحَمُونَ قَالُواْ اطَّيَّرْنَا بِكَ وَبِمَن مَّعَكَ قَالَ طَائِرُكُمْ عِندَ اللَّهِ بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ**) (Neml: 47). Onların sözünün manası: **اطَّيّرنا**; uğursuz saydık. Aslı **تَطَيَّرنا**’dır. Onlara cevap verdi; bunun üzerine Allah عز وجلّ dedi: (**أَلِيمٌ قَالُواْ طَائِرُكُم مَّعَكُمْ أَءِن ذُكِّرْتُم بَلْ أَنتُمْ قَوْمٌ مُّسْرِفُونَ**) (Yâsîn: 19); yani uğursuzluğunuz sizinle beraberdir; o, onların küfrüdür. Ve uğursuzluğa **طائر** ve **طَيْر** ve **طِيَرة** denildi; çünkü Arapların âdeti, kuş falı (**عِيَافَةُ الطَّير**) ve onları ürkütüp kaldırma, sağdan uçanıyla ve kargalarının ötüşüyle uğursuzluk sayma, onları kaldırdıklarında sola gidenini alma idi; böylece uğursuzluğu, onunla ve fiilleriyle uğursuz saymaları sebebiyle **طَيْراً** ve **طائِراً** ve **طِيَرَةً** diye adlandırdılar. Allah جلّ ثناؤُه, رسول الله (sallallahu aleyhi ve sellem) diliyle, onların bununla **طِيرَتَ**’lerinin bâtıl olduğunu bildirdi ve dedi: **لا طِيرَةَ ولا هامة**.
Ve Peygamber aleyhi’s-salât ve’s-selâm iyimserlik ederdi, uğursuzluk saymazdı. İyimserliğin aslı, hastanın işittiği güzel sözdür; ona, hastalığından selâmetini vehmettirir. Aynı şekilde yolunu kaybeden, bir adamın “ya **واجِدُ**” dediğini işitir de kaybettiğini bulur. Ve **الطِّيَرة** falın zıddıdır; bu haberde geldiği üzere. Arapların fal ve **الطِّيَرة**’de mezhebi birdi; Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) falı sabit kıldı ve onu güzel gördü; **الطِّيرَة**’yi iptal etti ve ondan nehyetti.
Ve el-Leys dedi: denir: **طارَ الطائِر يَطير** **طيرَاناً**. Dedi: **التَّطايُرُ**; ayrılıp dağılma ve gitmedir. Ve **الطِّيرَة**; **اطَّيرتُ** ve **تَطَيَّرت**’ten bir isimdir. Ve **الطِّيرَة**’nin misli **الخِيرَةُ**’dir.
Ve denir: **استطارَ الغُبَارُ**; eğer havada yayıldı ise. Ve **استطار الفَجْرُ**; eğer ufukta onun ışığı yayıldı ise; o, **مُسْتَطِيرٌ**’dir. Ve o, açık seçik doğru sabahtır; oruçluya yeme, içme ve cinsel ilişkiyi haram kılar; onunla sabah namazı helâl olur; o, Allah تعالى’nın kitabında zikrettiği beyaz iptir. Ama **الفجر المستطيل** (lâm ile) ise, ince olan, kurt kuyruğuna benzetilendir; o, siyah iptir; oruçluya hiçbir şeyi haram kılmaz; Araplara göre o, yalancı sabahtır.
Ve el-Leys dedi: develerden erkek için **هائجٌ** denir; köpek için **مُسْتَطير**.
Ve başkası dedi: dişi köpek **أَجْعَلتْ** ve **استطارتْ**; eğer erkeği istedi ise. Bunu bana el-Münzirî, el-Harrânî’den, et-Tevvezî’den ve Sâbit b. Ebî Sâbit’ten, **كتاب الفروق**’ta haber verdi.
İbnü’s-Sikkît, Ebû Sâ‘id el-Kilâbî’den rivayet etti: denir: falan, kılıcını **استطار**; eğer onu kınından süratle çekti ise.
Ve Rü’be’nin, zikrettiği kılıçların sıfatında şu beyit okundu:
إذا استُطيرتْ من جُفون الأغمادْ
فَقَأنَ بالصَّقَع يَرابيعَ الصَّادْ
Ve **استطار الصَّدْع** duvarda; eğer onda yayıldı ise. Ve **استطار البَرْق**; eğer göğün ufkunda yayıldı ise. Ve denir: falan **استُطِيرَ يُستطارُ** **استطارةً**; o, **مُسْتَطارٌ**’dır; eğer korkutuldu ise.
Ve ‘Antere dedi:
متى ما تلْقَنِي فَرْدَيْنِ ترْجُفْ
رَوَانِفُ أَلْيَتَيْكَ وتُسْتطارَا
Ve kavim sakin ve durgun olduklarında denir: sanki başlarının üzerinde **الطَّير** vardır. Aslı şudur: kuş, ancak ölü (hareketsiz) bir şey üzerine konar; böylece insanın vakarına ve sükûnetine mesel vuruldu. Ve erkeğe, öfkesi kabardığında denir: **ثار ثَائِرُه**; ve **طار طائره**; ve **فار فائره**. Ve **أرضٌ مَطارة**; kuşu çok olan (yerdir).
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **طائِر الله** (denir), “senin kuşun değil”; ve **طَيْر الله** denmez.
Ve Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: o, şu söz hakkında dedi:
ذَكِيُّ الشذَى والمَنْدَلِيُّ المُطَيَّرُ
Dedi: **المنْدَلِيُّ**; Hint **العُود**’udur. Ve **المُطَيَّرُ**; **المُطَرَّى**’dır; ters çevirdi. Ve başkası dedi: **المطيَّرُ**; yarılmış, kırılmış olandır.
Ve İbn Şümeyl dedi: falandan **أطْوَرَيهْ**’ine ulaştım; yani onun işinde gayret ve nihayete.
Ve el-Asma‘î dedi: ondan **الأمَرّينَ** ve **الأطورِين** ve **الأقورِين** ile karşılaştım; tek manadadır.
Ve İbnü’l-Ferec dedi: el-Kilâbî’nin şöyle dediğini işittim: falan, zamanı ve **أَطْوَرَيْه**’ini bindi; yani iki ucunu.
**ورط** : el-Münzirî bana, el-Mufaddal b. Seleme’den haber verdi: Arapların “falan, bir **وَرْطةٍ**’ya düştü” sözünde.
Ebû ‘Amr dedi: o, helâktir.
Ve şu beyit okundu:
إنْ تأْتِ يوماً مثلَ هذِي الخُطَّة
تلاق من ضَرْبِ تُميْرٍ ورْطهْ
Dedi: ve başkası dedi: **الورْطةُ** çamurdur; ve **الرَّدَعَةُ**; koyunların içine düştüğü, ondan kurtulamadığı (yerdir). Denir: koyunlar **تَورَّطَت**; eğer bir **ورْطة**’ya düştüler ise. Sonra insanın içine düştüğü her şiddet için mesel oldu.
Ve el-Asma‘î dedi: **الوَرْطَةُ**; dağda bulunan, içine düşene zor gelen, aşağı doğru eğimli bir çukurdur.
Ve Tufeyl, develeri vasfederek dedi:
تهابُ طريقَ السَّهْل تحسَبُ أنّه
وعُورُ وِراطٍ وهو بَيْداء يلْقَعُ
Ve Şemir dedi: denir: falan, işte **تَوَرَّط**; ve onda **استَوْرَط**; eğer onda bocaladı da ondan çıkış ona kolay olmadı ise. Ve Vâil b. Hucr hadîsinde ve Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) ona yazısında: (**لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ**) ; Ebû ‘Ubeyd dedi: **الوِراطُ** aldatma ve hiledir. Dedi: ve denir: manası, “ayrı olan bir araya getirilmez ve bir arada olan ayrılmaz” sözü gibidir. Ve Şemir dedi: **الوِراط**; develerini başka develerin içine, yahut gözle görülmediği bir yere sokmandır. Dedi: ve İbn Hânî dedi: **الوِراط**; devenin boynuna ipi **إيراطِ الجَرِير**’den alınmıştır; ucunu onun halkasına koyduğunda, sonra onu çektiğinde, deve boğulur. Ve bazı Araplardan şu beyit okundu:
حتى تراها في الجَرير المُورَطِ
سُرْحَ القِيادِ سَمْحَةَ التَّهبُّط
Şemir dedi: ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوِراط**; onu saklaman ve onu dağıtmandır. Denir: onu **وَرَطَها** ve **أَوْرَطَها**; yani onu örttü.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوِرَاط**; malını gizlemesi ve yerini inkâr etmesidir.
**ريط** : el-Leys ve başkası dedi: **الرَّيْطَةُ**; iki parçalı olmayan bir örtüdür; hepsi tek dokumadır. Çoğulu **رِياطٌ**’tır. Dedim: **الرَّيْطَةُ** ancak beyaz olur. Ve **رَيْطَةُ** kadın adıdır; **رَائِطَةُ** denmez.
**أرط** : ve **ورطى**; İbnü’s-Sikkît, Ebû ‘Amr’dan rivayet etti: **الأرِيطُ**: erkeklerden kısır olan. Ve şu beyit okundu:
ماذا تُرجِّين من الأرِيط
حَزَنْبَلٍ يَأْتِيكِ بالبَطِيطِ
ليسَ بِذِي حَزْم ولا سَفِيطِ
El-Leys, **الأريط** hakkında bunun benzerini söyledi.
Ebû ‘Ubeyd: derilerden **المأروطُ**; **الأَرْطَى** ile tabaklanmış olandır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **إهاب مَأْرُوطٌ** ve **مُؤَرْطِيٌ**; eğer **الأرْطَى** ile tabaklandı ise. Dedim: **الأرْطَاةُ** bir ağaçtır; yaprağı bükümlü, kalın (bir şey)dir. Çoğulu **الأراطَى**’dır. Bitme yeri kumlardır. Kırmızı kökleri vardır; yaprağıyla süt tulumları tabaklanır; böylece içindeki sütün tadı güzel olur. Ve el-Müberred dedi: **أَرْطَى**; **فَعْلى** vezni üzeredir; **عَلْقَى** gibi; ancak sonundaki **الألف** müenneslik için değildir; çünkü tekili **أرطاةٌ** ve **عَلْقَاةٌ**’dır. Dedi: ilk **الألف** asıldır.
Ve Ebû ‘Ubeyd, el-İyâdî’nin bana Şemir’den okuttuğunda: “yer **أَرْطَت**; eğer **الأَرْطَى** çıkardı ise.” Ve Ebû’l-Heysem dedi: **أرْطَتْ** lahn’dır; ancak o **آرَطَتْ**’tir; iki elif ile; çünkü **الأرطى**’nın elifi asıldır.
Dedim: doğru, Ebû’l-Heysem’in dediğidir.
(**طرا**) **اطرورى** : (Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: erkeğin karnı şiştiğinde denir: **اطْرَوْرَى** **اطْرِيراءً**. El-Asma‘î dedi: ve **وحُبِطَ**; onun benzeri, birdir. Ve el-İyâdî bana Şemir’den haber verdi; dedi: **أطرورَى** **بالطاء**; onun ne olduğunu bilmiyorum. Dedi: ve o, benim yanımda **بالظاء**’dır. Dedim: Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: o dedi ki: **ظَرِي** erkeğin karnı **يَظْرَى**; eğer yumuşaklıkla kendini tutamaz ise. Dedim: doğru olan, Şemir’in dediği gibi **اظْرَوْرَى** **بالظَّاء**’dır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الوِرَاط**; malını gizlemesi ve yerini inkâr etmesidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والطاء وما يثلثهما)
(وطف) الواو والطاء والفاء: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على طول شيء ورَخَاوته. من ذلك: الوَطف: طُول الأشفار وتَهدُّلُها. والوطف: انهمالُ المطر. والأوطف: البعير القصيرُ شعر الأُذنينِ والعينَين. وإنّما يُراد بهذا أنّه لا يبلغ به وَطَفُه أن يكونَ أزبّ، لأنَّ كلَّ أزَبَّ نَفور. فهذا دونَ الأزبّ، وإلاَّ فهو تامُّ الشعر. ويستعار فيقال: هو في عيشٍ أوْطَف، أي واسعٍ رخِيّ.‏
(وطن) الواو والطاء والنون: كلمةٌ صحيحة. فالوَطَن: مَحَلُّ الإنسان. وأوطان الغَنَم: مَرَابضها(1). وأوْطَنْتُ الأرضَ: اتَّخذتُها وَطناً. والمِيطانُ: الغاية(2).‏
(وطأ) الواو والطاء والهمزة. كلمةٌ تدلُّ على تمهيدِ شيءٍ وتسهيله. ووطَّأْتُ لـه المكان. والوِطاءُ: ما توطّأْتَ به من فِراش. ووَطِئْتُه برجلي أطَؤُه. وفي الحديث: "اشدُدْ وَطأتَك على مُضَرَ" والمواطَأة: الموافَقَةُ على أمرٍ يوطِّئه كلُّ* واحدٍ لصاحبه.‏
(وطب) الواو والطاء والباء: كلمةٌ واحدة، هي وَطْب اللّبَن: سِقاؤه. ويشبَّه به المرأةُ العظيمة الثَّدْي، فيقال وَطْباء. والوَطْب: الرّجُل الجافِي، وهذا أيضاً من التَّشبيه.‏
(وطح) الواو والطاء والحاء: كلمةٌ تدلُّ على مُزاحَمةٍ ومُداوَلة. يقال: تَواطَحَ على الماء وِرْدٌ كثير، أي ازدَحَم. وتَواطحُوا(3) على الشَّيءِ: تداوَلُوه. ويقولون: الوَطَح: ما تعلَّق بالأظلافِ ومَخَالِب الطَّير من طِينٍ وعُرّ(4).‏
(وطد) الواو والطاء والدال: أصلٌ واحد، وهو أن تُثَبِّتَ شيئاً بِوَطْئِكَ حتَّى يتصلَّب. ووَطَدْتُه أطِدُه إلى الأرض، على معنى الاستعارة، إذا أهانه(5). والمِيطَدَة: خشبَةٌ يُوطَد بها المكان حتَّى يَصْلُب. ويقال لأثَافيّ القِدر: الوطائد. والطَّادِي في شعر القَطاميّ، في قوله:‏
* تَقَضَّى [بَوَاقِي] دَيْنِها الطَّادِي(6) *‏
: الواطد، وهو مقلوبٌ. وعادته(7) طادِيَّةٌ: قديمة.‏
(وطر): الواو والطاء والراء: كلمةٌ واحدة. الوَطَر: الحاجَة والنَّهْمَة، لا يُبنَى منه فِعل.‏
(وطس) الواو والطاء والسين: كلمةٌ واحدة تدلُّ على وَطْءِ شيءٍ حتَّى ينهزم. ويقال: وَطَسْتُ الأرضَ برِجْلي أطِسُها وَطْساً، أي هزَمْتُ فيها هزمةً. والوَطِيس: التَّنُّور، منه لأنّه كالهَزْم في الأرضِ. ويعبَّر [به] عن الأمر الشّديد.‏
(وطش) الواو والطاء والشين]: كلمتانِ إن صَحَّتا. يقولون: ضربُوه فما وَطشَ إليهم(8)، أي لم يدفع عن نَفْسه.‏
والأخرى: وَطِّشْ لي شيئاً أذْكُره، معناه افْتَحْ.‏
--------------ــ
(1) في الأصل: "مرابطها"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(2) هو أول الغاية، كما أن الميتاء والميداء آخر الغاية.‏
(3) في الأصل: "توطحوا"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(4) العر والعرة: ذرق الطير. في الأصل: "عد" تحريف. وفي المجمل: "من العرة والطين وأشباههما".‏
(5) الوجه: "إذا أهنته".‏
(6) ديوان القطامي 7 ومجالس ثعلب 578 واللسان (طود، وطد، صدى). وهو بتمامه:‏
ما اعتاد حب سليمى حين معتاد *** ولا تقضّى بواقي دينها الطادي‏
(7) في المجمل: "وعادة".‏
(8) في المجمل: "فما وطش إليهم توطيشاً".‏

ـ

##### Türkçe

(وav ve **الطاء** ve ikisini üçleyen şeyler babı)

(**وطف**) **الواو** ve **الطاء** ve **الفاء**: sahih bir asıl; bir şeyin uzunluğuna ve gevşekliğine delâlet eder. Bundan: **الوَطف**: kirpiklerin uzunluğu ve sarkmasıdır. Ve **الوطف**: yağmurun boşanmasıdır. Ve **الأوطف**: kulakların ve gözlerin kılları kısa olan devedir. Ancak bununla murad, onun **وَطَفُه** ile **أزبّ** olacak dereceye ulaşmamasıdır; çünkü her **أزَبّ** ürkektir. Şu hâlde bu, **الأزبّ**’den aşağıdır; yoksa o, kıllı olma bakımından tamdır. Ve ödünç alınır da denir ki: o, **أوْطَف** bir yaşayış içindedir; yani geniş, gevşek.

(**وطن**) **الواو** ve **الطاء** ve **النون**: sahih bir kelime. Şu hâlde **الوَطَن**: insanın mahallidir. Ve koyunların **أوطان**’ı: yatak yerleridir(1). Ve **أوْطَنْتُ** yeri: onu **وَطناً** edindim. Ve **المِيطانُ**: gaye(2).

(**وطأ**) **الواو** ve **الطاء** ve **الهمزة**. Bir kelime; bir şeyi düzleştirmeye ve kolaylaştırmaya delâlet eder. Ve **وطَّأْتُ** onun için yeri. Ve **الوِطاءُ**: döşekten, onunla üzerine bastığın şeydir. Ve **وَطِئْتُه** ayağımla, ona basarım. Ve hadiste: “**اشدُدْ وَطأتَك على مُضَرَ**” ve **المواطَأة**: bir iş üzerinde uyuşmadır; onu her bir* kişi, arkadaşına hazırlayıp düzler.

(**وطب**) **الواو** ve **الطاء** ve **الباء**: tek bir kelime; o da **وَطْب** sütün: onun tulumudur. Ve onunla büyük memeli kadın benzetilir; böylece **وَطْباء** denir. Ve **الوَطْب**: kaba adamdır; bu da benzetmedendir.

(**وطح**) **الواو** ve **الطاء** ve **الحاء**: bir kelime; bir sıkışmaya ve elden ele dolaştırmaya delâlet eder. Denir ki: su üzerine çokça bir **وِرْدٌ** **تَواطَحَ**; yani sıkıştı. Ve **تَواطحُوا**(3) şey üzerinde: onu elden ele dolaştırdılar. Ve derler ki: **الوَطَح**: çamurdan ve **عُرّ**’dan(4), toynaklara ve kuşun pençelerine ilişen şeydir.

(**وطد**) **الواو** ve **الطاء** ve **الدال**: tek bir asıl; o da, bir şeyi basmanla sabitlemen, ta ki katılaşsın. Ve **وَطَدْتُه** onu yere **أطِدُه**; istiare mânâsı üzere, onu aşağıladığında(5). Ve **المِيطَدَة**: yer katılaşıncaya kadar onunla yerin sabitlendiği bir tahta parçasıdır. Ve tencerenin üç taş ayağına: **الوطائد** denir. Ve **الطَّادِي**, **القَطاميّ**’nin şiirinde, onun sözünde:

* **تَقَضَّى [بَوَاقِي] دَيْنِها الطَّادِي** *

: **الواطد**’dir; ve o, ters çevrilmiştir. Ve onun âdeti(7) **طادِيَّةٌ**’dir: eskidir.

(**وطر**): **الواو** ve **الطاء** ve **الراء**: tek bir kelime. **الوَطَر**: ihtiyaç ve şiddetli arzu; ondan fiil yapılmaz.

(**وطس**) **الواو** ve **الطاء** ve **السين**: tek bir kelime; bir şeye basmaya, ta ki çöksün, delâlet eder. Ve denir ki: **وَطَسْتُ** yeri ayağımla, onu **أطِسُها** **وَطْساً**; yani onda bir çöküntü çöktürdüm. Ve **الوَطِيس**: tandırdır; ondan, çünkü o, yerdeki çöküntü gibidir. Ve onunla şiddetli iş ifade edilir.

(**وطش**) **الواو** ve **الطاء** ve **الشين**]: sahih olurlarsa iki kelime. Derler ki: onu dövdüler de **وَطشَ** onlara(8); yani kendinden savmadı.

Ve diğeri: **وَطِّشْ** bana bir şey, onu hatırlayayım; mânâsı: aç.

--------------ــ
(1) Asılda: “**مرابطها**”, doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
(2) O, gayenin evvelidir; nitekim **الميتاء** ve **الميداء** gayenin sonudur.
(3) Asılda: “**توطحوا**”, doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
(4) **العر** ve **العرة**: kuş pisliği. Asılda: “**عد**” tahriftir. Ve **المجمل**’de: “**من العرة والطين وأشباههما**”.
(5) Veçih: “**إذا أهنته**”.
(6) **ديوان القطامي** 7 ve **مجالس ثعلب** 578 ve **اللسان** (**طود**، **وطد**، **صدى**). Ve o, tamamıyla şöyledir:
**ما اعتاد حب سليمى حين معتاد** *** **ولا تقضّى بواقي دينها الطادي**
(7) **المجمل**’de: “**وعادة**”.
(8) **المجمل**’de: “**فما وطش إليهم توطيشاً**”.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الوطر: النهمة والحاجة المهمة. قال الله عز وجل: ﴿فلما قضى زيد منها وطرا﴾ [الأحزاب/37].

##### Türkçe

- **الوطر**: şiddetli arzu ve önemli ihtiyaç. Aziz ve celil Allah dedi ki: ﴿فلما قضى زيد منها **وطرا**﴾ [الأحزاب/37].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ط ر
قضيت منه وطري وأوطاري‏.‏

##### Türkçe

و ط ر
Ondan **وطري** ve **أوطاري**’mi yerine getirdim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الليث: الوَطَرُ كلُّ حاجةٍ كان لصاحبها فيها همة، فهي وَطَرُه، قال: ولم أَسمع لها فعلاً أَكثر من قولهم قضيت من أَمر كذا وَطَرِي أَي حاجتي، وجمع الوَطَرِ أَوْطارٌ. قال الله تعالى: فلما قَضَى زَيْدٌ منها وَطَراً؛ قال الزجاج: الوَطَرُ في اللغة والأَرَبُ بمعنى واحد، ثم قال: قال الخليل الوَطَرُ كل حاجة يكون لك فيها هِمَّةٌ، فإِذا بلغها البالغ قيل: قضى وَطَرَه وأَرَبَهُ، ولا يبنى منه فعل.

##### Türkçe

الليث: **الوَطَرُ** sahibinin onda bir himmeti bulunan her şeydir; o, onun **وَطَرُه**’dur.

Dedi ki: Onun için, onların “Şu işten **وَطَرِي**’mi, yani ihtiyacımı giderdim” sözlerinden daha çok bir fiil işitmedim. **الوَطَرِ**’ın çoğulu **أَوْطارٌ**’dır.

Yüce Allah dedi ki: “Zeyd ondan bir **وَطَراً** giderince...”

Dedi ki: ez-Zeccâc: **الوَطَرُ** dilde ve Araplarda tek bir mânâdadır; sonra dedi ki: el-Halîl dedi: **الوَطَرُ** senin onda bir himmetin bulunan her ihtiyaçtır; onu erişen eriştiğinde “**وَطَرَه** ve **أَرَبَهُ**’nu giderdi” denir; ondan bir fiil yapılmaz.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ط ر * * الوَطَرُ * الحاجة ولا يُبنى منه فِعْلٌ وجمعه * أَوْطَارٌ

##### Türkçe

* و ط ر * * **الوَطَرُ** * ihtiyaçtır; ondan fiil yapılmaz; çoğulu **أَوْطَارٌ**’dır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوطر، محركة، والأرب، بمعنى واحد، وهو الحاجة مطلقا، قاله الزجاج. أو حاجة لك فيها هم وعناية، فإذا بلغتها فقد قضيت وطرك وأربك، ولا يبنى منه فعل، نقله الزجاج عن الخليل. وقال الليث: الوطر: كل حاجة كان لصاحبها فيها همة فهي وطره. قال: ولم أسمع لها فعلا أكثر من قولهم: قضيت من كذا وطري. أي حاجتي، ج أوطار، قال الله تعالى:  فلما قضى زيد منها وطرا  .

##### Türkçe

**الوطر**; harekeli; ve **الأرب**, tek bir mânâdadır; o, ihtiyacın mutlak olarak kendisidir; bunu **الزجاج** söylemiştir. Yahut: içinde senin için keder ve itina bulunan bir ihtiyaç; onu elde ettiğinde artık **وطرك**’ını ve **أربك**’ini gidermiş olursun; ondan fiil bina edilmez; bunu **الزجاج**, **الخليل**’den nakletmiştir. **الليث** dedi ki: **الوطر**: sahibinin onda bir himmeti bulunan her ihtiyaç; o, onun **وطر**’udur. Dedi ki: Onun için, onların “قضيت من كذا وطري” sözünden daha fazla bir fiil işitmedim; yani: ihtiyacım. Çoğulu: **أوطار**. Yüce Allah dedi ki: “فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا”.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَطَرٌ
وَطَرٌ ذ A want; an object of want or need: (Zj, S, A, Msb, K:) or one which one purposes to accomplish: (Lth:) or for which one is anxious, (A, K,) or desirous: (Msb:) pl. أَوْطَارٌ. (S, A, Msb, K.) It has no verb. (Kh, S, Msb.) You say, قَضَيْتُ وَطَرِى I accomplished, or obtained, my want, &c. (A, Msb, K.) And قَضَيْتُ مِنْ كَذَا وَطَرِى I accomplished my want of such a thing [so as to have no further need of it: see Kur, xxxiii. 37, in two places]. (Lth.)

##### Türkçe

**وَطَرٌ**
**وَطَرٌ** ذ Bir istek; bir ihtiyaç veya gereksinim konusu: (Zj, S, A, Msb, K:) yahut kişinin gerçekleştirmeyi amaç edindiği şey: (Lth:) yahut kendisi için kaygı duyduğu, (A, K,) yahut arzuladığı: (Msb:) çoğulu **أَوْطَارٌ**. (S, A, Msb, K.) Onun fiili yoktur. (Kh, S, Msb.) Şöyle dersin: **قَضَيْتُ وَطَرِى** İsteğimi vb. gerçekleştirdim, yahut elde ettim. (A, Msb, K.) Ve **قَضَيْتُ مِنْ كَذَا وَطَرِى** Şu şeyden olan isteğimi gerçekleştirdim [öyle ki artık ona dair daha fazla ihtiyacım kalmadı: bk. Kur, xxxiii. 37, iki yerde]. (Lth.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَطَرَ
وَطَرَ وَطَر 4 , ( pl. أَوْطَاْر 38 ),
a.  Important business; necessity.

b.  Desire.

##### Türkçe

**وَطَرَ**
**وَطَرَ** **وَطَر** 4 , (çoğulu **أَوْطَاْر** 38 ),
a. Önemli iş; gereklilik.

b. Arzu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وطر
وَطَرَ - يَطِرُ - وَطَر

وَطَرَ - يَطِرُ + كائن + شيئاً أو أمراً: يطلبه بميل ورغبة ونهم واهتمام: يشعر بميل شديد لتلبية وإرواء رغبة وحاجة داخلية وخاصة الدافع الجنسي
وَطَر: اسم فعل " وَطَرَ - يَطِرُ ": النهمة والحاجة المهمة
قضى - يقضي + كائن + وطراً أو وطره + من كائن أو شيء أو أمر: لبى حاجته
﴿فلما قضى زيد منها وطرا﴾
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الشعور بالرغبة والميل للحصول على حاجة" وهي:
حاجَ - يَحُوْجُ، سَغِبَ - يَسْغَبُ (سَغَبَ - يَسْغُبُ)، جاع َ - يَجوْع، ظمِئَ - يَظْمَأُ، وَطَرَ - يَطِرُ، أرِبَ - يَأرَبُ
وطرا
 	﴿وإذ تقول للذي أنعم الله عليه وأنعمت عليه أمسك عليك زوجك واتق الله وتخفي في نفسك ما الله مبديه وتخشى الناس والله أحق أن تخشاه فلما قضى زيد منها وطرا زوجناكها لكي لا يكون على المؤمنين حرج في أزواج أدعيائهم إذا قضوا منهن وطرا وكان أمر الله مفعولا(37)﴾ الأحزاب
مختار الصحاح
● [وطر] و ط ر: الوَطَرُ الحاجة ولا يُبنى منه فِعْلٌ وجمعه أَوْطَارٌ
الراغب
وطر
- الوطر: النهمة والحاجة المهمة. قال الله عز وجل: }فلما قضى زيد منها وطرا{ [الأحزاب/37].
ملخص اللسان
1.  الوَطَرُ كلُّ حاجةٍ كان لصاحبها فيها همة،فهي وَطَرُه،  قال: ولم أَسمع لها فعلاً أَكثر من قولهم قضيت من أَمر كذا وَطَرِي أَي حاجتي، وجمع الوَطَرِ أَوْطارٌ. قال الله تعالى: فلما قَضَى زَيْدٌ منها  وَطَراً؛
2.     الوَطَرُ في اللغة والأَرَبُ بمعنى واحد، ثم قال: قال  الخليل الوَطَرُ كل حاجة يكون لك فيها هِمَّةٌ، فإِذا بلغها البالغ قيل:  قضى وَطَرَه وأَرَبَهُ،
لسان العرب
● - وطر: الليث: الوَطَرُ كلُّ حاجةٍ كان لصاحبها فيها همة، فهي وَطَرُه،  قال: ولم أَسمع لها فعلاً أَكثر من قولهم قضيت من أَمر كذا وَطَرِي أَي  حاجتي، وجمع الوَطَرِ أَوْطارٌ. قال الله تعالى: فلما قَضَى زَيْدٌ منها  وَطَراً؛ قال الزجاج: الوَطَرُ في اللغة والأَرَبُ بمعنى واحد، ثم قال: قال  الخليل الوَطَرُ كل حاجة يكون لك فيها هِمَّةٌ، فإِذا بلغها البالغ قيل:  قضى وَطَرَه وأَرَبَهُ، ولا يبنى منه فعل.
مقاييس اللغة:
(وطر): الواو والطاء والراء: كلمةٌ واحدة. الوَطَر: الحاجَة والنَّهْمَة، لا يُبنَى منه فِعل.‏
القاموس المحيط:
الوَطَرُ، محرَّكةً الحاجةُ، أو حاجةٌ لك فيها هَمٌّ وعِنايةٌ، فإذا بَلَغْتَها، فقد قَضَيْتَ وطَرَكَ
ج: أوطارٌ.
تاج العروس:
وطر
الوَطَر محرّكةً والأَرَبُ بمعنى واحدٍ وهو الحاجةُ مُطلقاً قاله الزّجّاج . أو حاجةٌ لك فيها هَمٌّ وعِنايةٌ فإذا بَلَغْتها فقد قَضَيْتَ وَطَرَكَ وأَرَبَك ولا يُبنى منه فِعل نقله الزّجّاج عن الخليل . وقال الليث : الوَطَرُ : كلّ حاجة كان لصاحبِها فيها هِمَّةٌ فهي وَطَرُه . قال : ولم أسمع لها فِعلاً أكثرَ من قولهم : قَضَيْتُ من كذا وَطَري . أي حاجتي ج أَوْطَارٌ قال اللهُ تعالى : " فلمّا قضى زيدٌ منها وَطَرَاً "

##### Türkçe

وطر
**وَطَرَ** - **يَطِرُ** - **وَطَر**

**وَطَرَ** - **يَطِرُ** + bir varlık + bir şeyi veya bir işi: onu bir meyil, istek, oburluk ve ilgi ile ister: bir içsel ihtiyacı, özellikle cinsel güdüyü, yerine getirmek ve doyurmak için şiddetli bir meyil hisseder.
**وَطَر**: fiil adı “**وَطَرَ** - **يَطِرُ**”: oburluk ve önemli ihtiyaç.
**قضى** - **يقضي** + bir varlık + **وطراً** veya **وطره** + bir varlıktan veya bir şeyden veya bir işten: ihtiyacını giderdi.
﴿Böylece Zeyd ondan **وطرا** giderince﴾
Ve lafız, “ihtiyacı elde etmek için arzu ve meyil hissi” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حاجَ** - **يَحُوْجُ**، **سَغِبَ** - **يَسْغَبُ** (**سَغَبَ** - **يَسْغُبُ**)، **جاع َ** - **يَجوْع**، **ظمِئَ** - **يَظْمَأُ**، **وَطَرَ** - **يَطِرُ**، **أرِبَ** - **يَأرَبُ**
**وطرا**
 	﴿Ve hani Allah’ın kendisine nimet verdiği ve senin de kendisine nimet verdiğin kimseye: “Eşini yanında tut ve Allah’tan sakın” diyordun; Allah’ın açığa çıkaracağı şeyi nefsinde gizliyor ve insanlardan çekiniyordun; oysa Allah, kendisinden çekinmene daha layıktır. Böylece Zeyd ondan **وطرا** giderince, onu sana nikâhladık ki, müminler üzerine, evlatlıklarının eşleri hakkında, onlardan **وطرا** giderdikleri zaman bir güçlük olmasın; Allah’ın emri yerine getirilmiş oldu (37)﴾ el-Ahzâb
مختار الصحاح
● [**وطر**] و ط ر: **الوَطَرُ** ihtiyaçtır ve ondan bir fiil bina edilmez; çoğulu **أَوْطَارٌ**’dır.

الراغب
وطر
- **الوطر**: oburluk ve önemli ihtiyaç. Aziz ve celil Allah dedi ki: }Böylece Zeyd ondan **وطرا** giderince{ [el-Ahzâb/37].

ملخص اللسان
1. **الوَطَرُ**: sahibinin onda bir himmeti bulunan her ihtiyaçtır; o, onun **وَطَرُه**’dur. Dedi ki: “Şundan şundan **وَطَرِي**’yi, yani ihtiyacımı giderdim” sözlerinden daha fazla ona ait bir fiil işitmedim. **الوَطَرِ**’ın çoğulu **أَوْطارٌ**’dır. Yüce Allah dedi ki: Böylece Zeyd ondan **وَطَراً** giderince;
2. **الوَطَرُ** dilde ve **الأَرَبُ** tek bir anlamdadır. Sonra dedi ki: Halîl dedi: **الوَطَرُ** senin için onda bir himmet bulunan her ihtiyaçtır; ona ulaşan ulaşınca “**قضى وَطَرَه** ve **أَرَبَهُ**” denir.

لسان العرب
● - **وطر**: el-Leys: **الوَطَرُ** sahibinin onda bir himmeti bulunan her ihtiyaçtır; o, onun **وَطَرُه**’dur. Dedi ki: “Şundan şundan **وَطَرِي**’yi, yani ihtiyacımı giderdim” sözlerinden daha fazla ona ait bir fiil işitmedim. **الوَطَرِ**’ın çoğulu **أَوْطارٌ**’dır. Yüce Allah dedi ki: Böylece Zeyd ondan **وَطَراً** giderince; ez-Zeccâc dedi ki: **الوَطَرُ** dilde ve **الأَرَبُ** tek bir anlamdadır. Sonra dedi ki: Halîl dedi: **الوَطَرُ** senin için onda bir himmet bulunan her ihtiyaçtır; ona ulaşan ulaşınca “**قضى وَطَرَه** ve **أَرَبَهُ**” denir; ve ondan bir fiil bina edilmez.

مقاييس اللغة:
(**وطر**): **الواو** ve **الطاء** ve **الراء**: tek bir kelimedir. **الوَطَر**: ihtiyaç ve oburluk; ondan bir fiil bina edilmez.

القاموس المحيط:
**الوَطَرُ**, harekeli olarak: ihtiyaç; yahut senin için onda bir hem ve itina bulunan bir ihtiyaç; ona ulaştığında, artık **قَضَيْتَ وطَرَكَ**.
Çoğulu: **أوطارٌ**.

تاج العروس:
وطر
**الوَطَر** harekeli olarak ve **الأَرَبُ** tek bir anlamdadır; o da mutlak olarak ihtiyaçtır; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. Yahut senin için onda bir hem ve itina bulunan bir ihtiyaçtır; ona ulaştığında artık **قَضَيْتَ وَطَرَكَ** ve **أَرَبَك**; ondan bir fiil bina edilmez; ez-Zeccâc bunu Halîl’den nakletmiştir. el-Leys dedi ki: **الوَطَرُ**: sahibinin onda bir himmeti bulunan her ihtiyaçtır; o, onun **وَطَرُه**’dur. Dedi ki: “Şundan **وَطَري**’yi giderdim” sözlerinden daha fazla ona ait bir fiil işitmedim; yani ihtiyacımı. Çoğulu **أَوْطَارٌ**’dır. Yüce Allah dedi ki: "Böylece Zeyd ondan **وَطَرَاً** giderince"
