# وطن (و-ط-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B7%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Yurtlar

- Harfler: و - ط - ن
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَوَاطِنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/siga/%D9%85%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B7%D9%90%D9%86%D9%8E.md) | مَفَاعِلَ | Yurtlar | 1 | 1 | [9:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/ayet/9:25.md) |

## Mücavir kökler — 13 mücavir (21 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Hanne yavrulu deve demektir
2. [رحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Rab (Ayn) taşmakta olan dolu kap demektir
3. [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Dar geçit, boğaz demektir
4. [عجب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Acem” yabancı, dil bilmeyen demektir
5. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
6. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
7. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
8. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kesr(sin ile) kırık demektir
9. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Veli arka demektir
10. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
11. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
12. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey
13. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وطن |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md), [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md), [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md), [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [ظعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B9%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Canlının barındığı, sığındığı, bedenini ve zihnini yerleştirdiği sabit durak veya yataktır. |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da kişinin varlığını, iradesini ve sebatını ortaya koyduğu tarihi ve fiili sınanma sahneleridir. |
| Çekirdek Özet 3 | Bir mekânı veya durumu içselleştirerek orada direnç, aidiyet ve sorumluluk üretme kararlılığıdır. |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca modern ulus-devlet sınırları veya coğrafi toprak aidiyeti olarak daraltılması, ayetteki imtihan ve sebat mahalli olma anlamını gölgeler. |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وط | Bir zemine basma, ayağını yere sağlam basarak sabitleme veya zemini basarak düzleme hareketidir; [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md) kökünde yeri çiğneyip ayak altına alma ve düzleme, [وطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1.md) kökünde hedefe ulaşma arzusu, [وطد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%AF.md) kökünde ise basarak pekiştirme anlamında görülür. | ن | Eklenen nun harfi süreklilik, içselleşme ve dinginlik boyutu katarak, ayak basılan yerin geçici bir durak olmaktan çıkıp canlının alışarak yerleştiği, nefsin bağlandığı daimi bir mahalle dönüşmesini sağlar. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Varlığı bir noktaya tutturan, bağlayan ve sabitleyen irtibatı temsil eder. |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Canlıyı saran, çevreleyen, sığınak ve barınak oluşturan koruyucu çerçeveyi ifade eder. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Mekânda devam eden hayatı, nefsin alışkanlığını ve neslin kök salışını gösterir. |
| وطن | Kazık çakıp çevrilen alanda hayatın kök salması | Bir mekânın güvenle sınırlandırılıp çadır kazığı gibi bağlanması ve orada hayatın süreklilik kazanarak ruhun o çevreye yerleşmesi hareketini kurar. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Davar ve sığırların geceleyin barındığı, yatıp dinlendiği zemin veya ağıldır; Arapçada hayvanların sığındığı bu yataklara «أَوْطَانُ الغَنَمِ وَالبَقَرِ: مَرَابِضُهَا» denir. Ayrıca at yarışında koşunun başladığı veya hedeflendiği hazırlık çizgisine «المِيطَانُ» adı verilir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ahtal, sığırların kendi yataklarına dönme içgüdüsünü şu beytinde bu kökle anmıştır: كُرُّوا إلى حَرَّتَيْكُمْ تَعْمُرُونَهُمَا، / كما تَكُرُّ إلى أَوْطانها البَقَرُ. Yine Emevî dönemi şairi Rû'be b. el-Accâc bir toprakta yerleşmeyi şöyle ifade etmiştir: حتّى رَأَى أَهْلُ العِراقِ أَنَّني / أَوْطَنْتُ أرضا لم تكُنْ من وَطني. Muhadram şair Kuseyyir Azze ise nefsin musibetlere alıştırılıp yatıştırılmasını şöyle dile getirir: وقُلْتُ لها يا عَزُّ: كُلُّ مُصِيبَةٍ / إذا وُطِّنَتْ يَوْماً لها النَّفْسُ ذَلَّتِ. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça وطن kökü, canlının alıştığı, karar kıldığı ve sığındığı yurt ve durak anlamıyla merkezi bir Sami-Afroasyatik göçebelik ve yerleşim semantiğine dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan vav-tet-nun ses dizilişiyle müstakil bir kök zayıf temsil edilmekle birlikte, fonetik olarak akraba köklerde yerleşim, oturma ve basılan yerin pekişmesi anlamları baskındır; nitekim Arapçadaki [وطأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%A3.md) kökü İbranicedeki çiğnemek ve adım atmak anlamına gelen köklerle ortak kökene dayanır. وطن biçimindeki nun harfi, Güney Sami kolunda yerleşikliğin, alışkanlığın ve nefsin bir duruma ram olmasının morfolojik bir uzantısı olarak gelişmiştir. Klasik Arap filolojisinde kökün asıl semantik çekirdeği hem bedenin fiziki bir yurda yerleşmesi hem de nefsin bir fikre, amaca veya zorluğa alıştırılarak sabit kılınması çift ekseninde kristalleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وط kökünden türeyiş | Ayağı sağlam basma, çiğneyip düzleme eyleminden hareketle üzerinde barınılan ve alışılan zemin anlamı teşekkül etmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami yerleşim semantiği | Göçebe toplumun hayvan ağılı ve konak yeri adlandırmasından insanın manevi ve fiziki yerleşiklik kavramına evrilmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik barınma matrisi | Temel sığınak, hayvan yatağı ve korunaklı zemin tasavvuruyla bağlantılı arkaik yerleşim kökleriyle örtüşür. | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وطن | Anlamlı | Yerleşmek, yurt edinmek | İnsanın ve hayvanın karar kıldığı barınak; nefsin alışması | Kur'an'da geçer; hedef kök |
| ونط | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| [طون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%86.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| [طنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%86%D9%88.md) | Anlamlı | Hastalık, yapışkan dert | Bedene veya kalbe yapışıp kalan illet ve töhmet anlamı taşır | Çekirdeğin bir şeye yapışıp ayrılmama yönüyle ilgilidir; Kur'an'da geçmez |
| [نوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B7.md) | Anlamlı | Asmak, bağlamak | Bir şeyi bir yere iple asıp sarkıtmak; kalp damarı | Çengel ve bağlanma imgesiyle ortaklık taşır; Kur'an'da geçmez |
| [نطو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%88.md) | Anlamlı | Uzaklaşmak, yayılmak | Bir şeyin uzaması ve ötelenmesi hareketini bildirir | Kök olarak kullanımda kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وطن | Merkez | Yurt, durak ve sebat yeri | Sadece coğrafi iskânı değil, iradenin ve nefsin oraya alışarak sebat gösterdiği imtihan sahasını ifade eder. | İnsanın sığınağı, hayvanın yatağı ve çarpışma sahnesi |
| [ثوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Sürekli kalış, ikamet | Bir yerde uzun süre veya ebedi olarak eğleşip kalmayı vurgular; alışmaktan ziyade zaman boyutu öne çıkar. | Mekânda uzun süreli konaklama |
| [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | İmar ve bayındırlık | Mekânı canlı tutma, inşa etme, nüfus ve hayatla donatma yönünü anlatır. | Yerleşim yerini bayındır kılma |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Komşu | Sükûnet ve barınma | Hareketin durması, tedirginliğin bitip huzur ve sükûna kavuşulması halidir. | İç dinginlikle bir mekâna yerleşme |
| [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) | Komşu | Aidiyet ve ünsiyet | Bir mekâna veya topluluğa yakınlık kurma, yabancılıktan kurtulup ehlileşme bağıdır. | Toplumsal ve ailevi aidiyet |
| [ظعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D8%B9%D9%86.md) | Zıt | Göç etme, ayrılma | Yerleşilen ve yurt tutulan mekândan göç edip yükleri çözerek yola düşme hareketidir. | Bir yerden ayrılıp sefere çıkma |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وطن | Yurt, durak, nefsin alıştığı yer | Canlının sığınağı, direnç gösterilen savaş alanı ve nefsin karar kıldığı zemin anlamlarını bir arada taşır. | Kesin |
| Latince | Sedes, Statio, Locus | Oturulan yer, durak, mevzi | Mekânsal sabitliği ve askeri mevzi duruşunu karşılar; nefsin içsel alışkanlık boyutunu tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | Habitat, Abode, Standpoint | Doğal yaşam alanı, yurt, mevzi | Barınma ve mevzilenme yönünü karşılar; kökün nefsi alıştırma ve tahammül etme nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Heimat, Standort, Zufluchtsort | Yurt, durak mahalli, sığınak | Canlının aidiyet duyduğu yeri ve üzerinde durduğu zemini verir; harp meydanı anlamını ikincil kılar. | Güçlü |
| Fransızca | Demeure, Station, Champ d'action | İkametgâh, mevzi, eylem alanı | Kalınan yeri ve fiili duruş noktasını karşılar; kökün içselleşmiş sebat boyutunu kısmen eksik bırakır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَوَاطِنَ | Savaş ve sınanma meydanları; ilahi yardımın tecelli ettiği duraklar | Müminlerin hezimetle zafer, çoklukla sebat arasında sınandığı tarihi muharebe sahneleri; Tevbe [9:25](https://lisan.digital/tr/ayet/9:25.md) bağlamında Bedir ve Huneyn gibi kritik dönüm noktaları. |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi yardım ve sebat | Kulun tek başına sayısal çokluğuna güvenmeyip ilahi yardıma muhtaç olduğu durakların tahlili | Sayısal üstünlük algısının kırılarak kalbin manevi sebat zeminine bağlanması |
| Fıkıh | İkamet ve sefer hükümleri | Vatan-ı aslî, vatan-ı ikamet ve vatan-ı süknâ kavramlarıyla namazın kısaltılması ve oruç yükümlülüğü | Hukuki hakların ve mükellefiyetlerin bağlandığı asli yerleşim merkezi |
| Tefsir | Tarihi cihad sahneleri | Tevbe [9:25](https://lisan.digital/tr/ayet/9:25.md)'teki çoğul lafzın Bedir'den Huneyn'e uzanan savaş mevzilerini ifade etmesi | Sadece bir toprak parçası değil, hakkın savunulduğu ve ilahi nusretin indiği sahneler |
| Hadis | Nefsi sebatkâr kılma | Nefsin musibetlere veya hakka alıştırılması anlamında tevtiin (تَوْطِين) kullanımı | İnsanın zorluklar karşısında çözülmeyip iradesini sabitlemesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid mücadelesi | İmtihan ve sebat mahalli | İmanın kriz anında direnç üretmesini sağlama | Müminin yalnızca ilahi desteğe güvenerek ayaklarını sabit kıldığı kulluk duraklarıdır. | Kesin |
| İlmi | Kavramsal çerçeve | Zihni zemin ve referans noktası | Düşünceyi sağlam bir zemine oturtma | Aklın bir meseleyi çözmek için karar kıldığı ve tutunduğu aksiyomatik dayanaktır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki ve toplumsal yurt | Sorumluluk ve güvenlik alanı | Toplumun kolektif iradeyle koruduğu havza | Bireylerin ortak kader birliğiyle aidiyet kurduğu, savunmakla yükümlü olduğu egemenlik yurdudur. | Güçlü |
| İktisadi | İmar ve yerleşik üretim | Üretim havzası ve yerleşik pazar | İktisadi faaliyetin sürekliliğini sağlama | Göçebelikten yerleşik üretime geçişte emeğin, tarımın ve ticaretin sabitlendiği mekândır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge noktası veya potansiyel çukuru | Dinamik bir sistemin hareket sonrasında enerjisinin asgariye inerek kararlı hale geldiği ve yerleştiği denge havzasıdır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal aidiyet ve habitus | Bireyin içine doğup alıştığı, davranışlarını istikrara kavuşturan toplumsal ve mekânsal kök salma yapısıdır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | وطن kavramını yalnızca 19. yüzyıl sonrası ulus-devlet ideolojisinin çizdiği siyasal sınırlar ve etnik kimlik aidiyetiyle sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün canlının sığındığı doğal barınaktan başlayıp, nefsin bir hakikate alışmasına ve tarihin dönüm noktası olan cihad ve sebat sahnelerine kadar uzanan varoluşsal genişliği. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tevbe [9:25](https://lisan.digital/tr/ayet/9:25.md)'te geçen «مَوَاطِنَ» lafzını modern anlamda milli vatanlar sanarak ayetin cihad, ilahi yardım, psikolojik sınav ve sebat mevzileriyle ilgili uyarısını gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve inancın salt soyut iddialarla değil, ayakların yere sağlam bastığı, nefsin sınandığı ve sebat gösterildiği somut tarihi zeminlerde ölçüldüğünü gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müslümanların sayısal güç, psikolojik direnç, hezimet ve zafer psikolojisini işleyen muharebe ve toplumsal inşa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Manevi zaferin sadece kalabalık olmakla geleceği zannını kırarak, zaferin belirli sebat duraklarında kalbin Allah'a raptedilmesiyle mümkün olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlının yattığı, dinlendiği, alıştığı hayvan ağılı veya ayak basıp yarışa başlanan başlangıç ve durak çizgisidir.
- Soyut anlam: İnsanın nefsini bir amaca alıştırarak kriz anlarında sarsılmadan gösterdiği sebat, aidiyet ve irade kararlılığıdır.
- Sistematik karşılık: Bir topluluğun ilahi veya tarihi sorumluluklarını yerine getirmek üzere toplandığı, koruduğu ve sınav verdiği varoluşsal mücadele havzasıdır.
- LaTeX modeli: $$ S = \left( M \cap P \right) \xrightarrow{\quad \sigma \quad} R $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M$ fiziksel mekânı ve koordinatları, $P$ öznenin psikolojik ve zihni alışkanlığını, bu iki kümenin kesişimi olan $(M \cap P)$ canlının karar kıldığı sığınak ve yurdu temsil eder. $\sigma$ parametresi nefsin ve iradenin bu zemin üzerindeki sebat ve kararlılık katsayısıdır; sonuçta ortaya çıkan $R$ ise kriz ve çatışma anında kazanılan manevi direnci ve ilahi zafer durağını simgeler.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B7%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/ayet/9:25.md) — مَوَاطِنَ

لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ إِذْ أَعْجَبَتْكُمْ كَثْرَتُكُمْ فَلَمْ تُغْنِ عَنْكُمْ شَيْئًا وَضَاقَتْ عَلَيْكُمُ الْأَرْضُ بِمَا رَحُبَتْ ثُمَّ وَلَّيْتُمْ مُدْبِرِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; Allah, size birçok yerlerde ve Huneyn gününde yardım etmiştir. Hani, çokluğunuz sizi böbürlendirmişti de size bir faydası olmamıştı. Yeryüzü genişliğine rağmen size dar gelmişti. Sonra gerisin geri dönüp gitmiştiniz.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الطاء والنون و و ا ي ء معهما
ط ن و، ن ط و، و ط ن، ن و ط، ط ن ي، ط ي ن، ط ن أ مستعملات
طنو:

الطُّنُوُّ: الفُجور، يقال: طنا إليها، وقَوْم طُناةٌ: زناة، وقيل: ما طَنَوْتُ، وما طَنَيْتُ وما تطنّيت لكذا، أي: ما تَعَرَّضْتُ له، يعني: ما تَسَكَّعْتُ له، وما دنوت منه.
نطو:
الإنطاء: لغةٌ في الإعطاء.
والنَّطاةُ: حُمَّى تأخذ أهل خَيْبَر، وقيل: النَّطاةُ عينٌ بخبير تأخذ بحمّى شديدة.
وطن:
الوَطَنُ: مَوْطِنُ الإنسان ومَحَلُّهُ وأوطانُ الأغنام: مَرابضُها التي تأوي إليها، ويُقال: أَوْطَنَ فلانٌ أرضَ كذا، أي: اتّخذها مَحَلاًّ ومَسْكَناً يُقِيمُ بها، قال رؤبة:
حتّى رَأَى أَهْلُ العِراقِ أَنَّني
أَوْطَنْتُ أرضا لم تكُنْ من وَطني
والمَوْطِنُ: كلّ مكان قام به الإنسانُ لأمرٍ.
وواطنتُ فُلاناً على هذا الأَمْر، أي: جعلتما في أَنْفُسِكما أن تعملاه وتفعلاه، فإذا أردت: وافَقْتُهُ قلتَ: واطَأْتُهُ. وتقول: وَطَّنْتُ نفسي على الأَمْر فتَوَطَنَّتْ، أي: حملتها عليه فَذَلَّتْ، قال كثيّر:
وقلتُ لها يا عَزُّ: كلُّ مُصِـيبةٍ		إذا وُطِّنَتْ يَوْماً لها النَّفْسُ ذَلَّتِ
نوط:
النَّوْطُ: مصدر ناط ينوط نَوْطاً، تقول: نُطْتُ القِرْبةَ بنياطها نَوْطاً، أي: علّقتها.
والنَّوْط: علق شيء يُجْعل فيه تَمْر ونحوه، أُو ما كان يعلّق من محمل وغيره.
والمَنُوطُ: جرابٌ صغيرٌ يُجْعلُ فيه التَّمْر وما شاكله.
والنَّوْط: جُلَيْلةٌ صغيرةٌ تَسَعُ خمسين منّاً، أو أقلّ، وجَمْعُهُ نياطٌ تُسْتَخَفُّ لحَمْلِ الزّادِ إلى مكّة، أو إلى سَفَرٍ.
وناط عنّي فلانٌ، أي: تباعد.
وفلانٌ مَنُوطٌ بفُلانٍ إذا أَحَبَّهُ وتعلّق بحَبْله.
والنِّياطُ: عِرْقٌ غليظٌ قد عُلِّق به القَلْبُ من الوَتين، وجَمْعُه: أَنْوِطة، وإذا لم تُرِدْ به العَدَد جاز أن تقول للجميع: نُوط، لأنّ الياء في النِّياط في الأصل: واو. وإنّما قيل لبُعد المغازة: نياط، لأنّها مَنُوطةٌ بفلاة أخرى تتّصل بها لا تكادُ تَنْقطع.
قال الخيليل: المدّات الثلاث منوطات بالهمز، ولذلك قال بعضُ العَرَب في الوقوف: افعليء وافْعَلأ وافْعَلُؤ. فهمزوا الياء والألف والواو حين وقفوا. قال العجّاج:
وبلدة نياطُها نَطيّ
أي: بعيد، إنّما أراد: نيط، فقلت، كما قالوا قَوْس وقِسِيّ، وفي الحديث: أمّا أنا فآخذ في نيطي بعد الموت معناه: طريقُه بعيدٌ، وسَفَرُه بَعيِدٌ.
والتَّنَوُّطُ: طائرٌ مِثْلُ العُصْفُور، وفي لغة أخرى: تُنَوِّط على تُفَعِّل، وهذه نادرة.
طنى:
الطَّنَى: لُزُرقُ الرِّئةِ بالأَضْلاع، حتّى ربّما اسْوَدَّتْ وعَفِنَتْ، وأكْثَرُ ما يُصِيبُ ذلك الإبِل، قال:
من داءِ نَفْسي بَعْدَ ما طَنِيتُ
مِثْلَ طَنَى الإبْلِ وما ضَنِيتُ
طين:
الطِّينُ: معروف طِنْتُ الكِتابَ طَيْناً: خَتَمْتُهُ بطِينةٍ، وطَيَّنْتُ البَيْتَ تَطبيناً والطِّيانةُ: حِرْفةُ الطَّيّانِ.
والطّيّانُ في وَصْف الثَّوْر: الطّاوي البَطْنِ من الطَّوَى وهو الجُوع.
طنأ:
الطَّنْءُ في بَعْض الأَشْعار: اسمٌ للرَّمادِ الهامِدِ. والطِّنْءُ: الفُجور، ويُقالُ: قَوْمٌ طناةٌ زناة.

##### Türkçe

باب **الطاء** ve **النون** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ط ن و**، **ن ط و**، **و ط ن**، **ن و ط**، **ط ن ي**، **ط ي ن**، **ط ن أ** kullanımdadırlar.

**طنو**:

**الطُّنُوُّ**: fuhuş; denir ki: **طنا إليها**; ve **قَوْم طُناةٌ**: zâniler; ve denildi: **ما طَنَوْتُ** ve **ما طَنَيْتُ** ve **ما تطنّيت لكذا**; yani: ona maruz kalmadım; yani: onun için serserilik etmedim; ve ona yaklaşmadım.

**نطو**:
**الإنطاء**: **الإعطاء** hakkında bir dildir.
Ve **النَّطاةُ**: Hayber halkını tutan bir humma; ve denildi: **النَّطاةُ** Hayber’de şiddetli bir humma ile tutan bir pınardır.

**وطن**:
**الوَطَنُ**: insanın yurdu ve mahalli; ve koyunların **أوطانُ**’ı: kendisine sığındıkları ağıllarıdır; ve denilir: **أَوْطَنَ** falan kimse falan yeri; yani: onu, içinde ikamet ettiği bir mahal ve mesken edindi; Rü’be dedi ki:
حتّى رَأَى أَهْلُ العِراقِ أَنَّني
أَوْطَنْتُ أرضا لم تكُنْ من وَطني
Ve **المَوْطِنُ**: insanın bir iş için durduğu her yer.
Ve **واطنتُ** falan kimseyi bu iş üzerine; yani: ikiniz de nefislerinizde onu yapmayı ve işlemeyi kararlaştırdınız; artık eğer “ona muvafakat ettim”i istersen: **واطَأْتُهُ** dersin. Ve dersin: **وَطَّنْتُ** nefsimi iş üzerine, böylece **فتَوَطَنَّتْ**; yani: onu bunun üzerine yükledim de boyun eğdi; Kesîr dedi ki:
وقلتُ لها يا عَزُّ: كلُّ مُصِـيبةٍ		إذا وُطِّنَتْ يَوْماً لها النَّفْسُ ذَلَّتِ

**نوط**:
**النَّوْطُ**: **ناط ينوط نَوْطاً**’ın masdarı; dersin: **نُطْتُ القِرْبةَ بنياطها نَوْطاً**; yani: onu astım.
Ve **النَّوْط**: içine hurma ve benzeri konulan bir asılı şey; yahut mahmil ve başkası gibi asılan şey.
Ve **المَنُوطُ**: içine hurma ve benzeri konulan küçük bir torba.
Ve **النَّوْط**: elli menn’i, yahut daha azını alan küçük bir çuval; onun çoğulu **نياطٌ**’tır; Mekke’ye, yahut bir sefere azık taşımak için hafif tutulur.
Ve **ناط عنّي** falan kimse; yani: uzaklaştı.
Ve falan kimse falan kimseye **مَنُوطٌ**’tur, onu sevdiği ve onun ipine tutunduğu zaman.
Ve **النِّياطُ**: **الوَتين**’den kalbin kendisiyle asılı olduğu kalın bir damar; onun çoğulu: **أَنْوِطة**; ve eğer onunla sayıyı kastetmezsen, hepsi için **نُوط** demen caiz olur; çünkü **النِّياط**’taki **الياء** aslında **واو**’dur. Ancak “seferlerin uzaklığı” için **نياط** denildi; çünkü o, kendisine bitişen başka bir ıssızlığa asılıdır; neredeyse kopmaz.
El-Halîl dedi ki: üç med, hemzeye asılıdır; bu yüzden bazı Araplar vakıfta şöyle dedi: **افعليء** ve **وافْعَلأ** ve **وافْعَلُؤ**. Durduklarında **الياء**’yı ve **الألف**’i ve **الواو**’yu hemzelediler. El-‘Accâc dedi ki:
وبلدة نياطُها نَطيّ
yani: uzak; ancak **نيط**’u kastetti; ben de, onların **قَوْس** ve **قِسِيّ** dedikleri gibi söyledim. Ve hadiste: “**أمّا أنا فآخذ في نيطي بعد الموت**”; manası: onun yolu uzaktır ve seferi uzaktır.
Ve **التَّنَوُّطُ**: serçe gibi bir kuş; ve başka bir dilde: **تُنَوِّط** “**تُفَعِّل**” üzere; bu nadirdir.

**طنى**:
**الطَّنَى**: kaburgalarla akciğerin morarması; öyle ki belki kararır ve kokar; bunun en çok isabet ettiği şey develerdir; dedi ki:
من داءِ نَفْسي بَعْدَ ما طَنِيتُ
مِثْلَ طَنَى الإبْلِ وما ضَنِيتُ

**طين**:
**الطِّينُ**: bilinen (şey); **طِنْتُ الكِتابَ طَيْناً**: onu bir kil parçasıyla mühürledim; ve **طَيَّنْتُ البَيْتَ تَطبيناً**; ve **الطِّيانةُ**: **الطَّيّانِ**’ın mesleğidir.
Ve öküzün vasfında **الطّيّانُ**: **الطَّوَى**’dan, yani açlıktan, karnı içe çökmüş olan.

**طنأ**:
**الطَّنْءُ** bazı şiirlerde: sönmüş kül için bir addır. Ve **الطِّنْءُ**: fuhuş; ve denilir: **قَوْمٌ طناةٌ** zâniler.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَطَنُ: محلُّ الإنسان. وأَوْطانُ الغنم: مرابِضها. وأَوْطَنْتُ الأرضَ، ووَطَّنْتُها تَوْطيناً، واسْتَوْطَنْتُها، أي اتَّخذتها وَطَناً. وكذلك الاتِّطانُ، وهو افتِعالٌ منه. وتَوْطينُ النفس على الشيء، كالتمهيد. ويقال: من أين ميطانُكَ، أي غايتك. والميطانُ: الموضع الذي يُوَطَّنُ لتُرسَل منه الخيل في السباق، وهو أوَّل الغاية. والمَوْطِنُ: المشهدُ من مشاهد الحرب. قال تعالى: "لقد نَصَرَكُم الله في مَواطِنَ كثيرةٍ". قال طرفة:
على مَوْطِنٍ يخشى الفتى عندَه الرَدَى		متى تَعْتَرِكْ فيه الفوارِسُ تُـرْعَـدِ

##### Türkçe

**الوَطَنُ**: insanın bulunduğu yer. Ve koyunların **أَوْطانُ**’ı: onların yatakları. Ve ben yeri **أَوْطَنْتُ**; ve onu **وَطَّنْتُها** **تَوْطيناً**; ve onu **اسْتَوْطَنْتُها**; yani onu **وَطَناً** edindim. Ve yine **الاتِّطانُ**; o, ondan bir **افتِعالٌ**’dır. Ve nefsi bir şey üzerine **تَوْطينُ**; hazırlama gibi. Ve denilir: **من أين ميطانُكَ**, yani gayen. Ve **الميطانُ**: atların yarışta ondan salıverilmesi için **يُوَطَّنُ** edilen yer; ve o, gayenin ilkidir. Ve **المَوْطِنُ**: savaş sahnelerinden bir sahne. Yüce Allah dedi: "Andolsun Allah sizi birçok **مَواطِنَ**’de yardım etti." Tarafa dedi ki:
Bir **مَوْطِنٍ** üzerinde ki genç onun yanında helâkten korkar		Ne zaman ki onda süvariler boğuşsa titrer/ürperir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ط ن ( وايء )
طين ، طنى ، وطن ، نوط ، نيط ، نطا ، طون ، نأط .
طين : قال الليث : الطِّين معروف ، يقال : طِنْتُ الكتابَ طَيْناً جَعَلْتُ عليه طِيناً لأخْتِمه به ، وقال الله جلّ وعزّ : ( قَالَ أَءَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا ) ( الإسراء : 61 ) .
قال أبو إسحاق : نَصَب طيناً على الحال ، أي خلقْتهُ في حال طِينيَّتِهِ .
قال الليث : ويقال طَيَّنْتُ البيتَ والسَّطح ، والطِّيانَة حِرْفَة الطَّيَّان ، وأما الطيّان من الطَوَى ، وهو الجوع فليس من هذا ، والطِّينةُ ، قِطعة من الطِّين يُختَم بها الصَّكّ ونحوُه .
أبو عبيد عن الأحمر : طانَه اللَّهُ على الخَيْر وطامَه يَعني جَبَلَه ، وهو يطِينُه ، وأَنشدَ :
أَلا تِلكَ نفسٌ طِينَ مِنْها حَياؤُها
ويقال : لقد طانَنِي اللَّهُ على غير طِينتك .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : طانَ فلانٌ وطَام إذا حَسُنَ عَملُه . يقال : ما أحسنَ ما طَامَه وطَانه . اللّحياني : يَوْم طانٌ ذو طِين .
طنى : قال الليث : الطنَى لزُوق الرِّئة بالأضلاع حتى ربما عَفِنتْ واسودّت وأكثرُ ما يُصيبُ الإبل ، وبعيرٌ طَنٍ ، وقال رؤبة :
مِن داءِ نَفْسِي بعدما طَنيتُ
مِثلَ طَنَى الإبلِ وما ضَنِيتُ
أي بَعْدَ ما ضَنِيت ، أبو عبيد : الطنَى لُزوق الطِحَال بالجَنْب .
وقال الحارث بن مُصرف :
أَكْويه إمَّا أَرادَ الكَيَّ مُعْترِضاً
كيَّ المُطَنِّي من النَّحْرِ الطَّنَى الطَّحِلاَ
قال : المُطنِّي : الّذي يُطَنِّي البعيرَ إذا طَنَى .
قلت : الطنَى يكون في الطِّحال كما قال أبو عبيد ورَواه عن الأصمعي .
وقال اللحيانيّ : رجُلٌ طَنٍ ، وهو الّذي يُحَمّ غِبّاً فيعظُمُ طِحَالُه ، وقد طَنِيَ طَنى .
قال : وبعضُهم يهمِز فيقول : طَنِىء يطنأ طَنَأً فهو طَنيءٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابيْ : أطْنَى الرجلُ إذا مال إلى الطَّنَى وهو الرِّيبَةُ والتُّهْمَةُ ، أَطْنَى إذا مال إلى الطّنّى وهو البِساط فنام عليه كَسَلاً . قال : أَطْنَى إذا مال إلى الطَّنَى ، وهو المنزل ، وأَطنَى إذا مال إلى الطَّنَى فشَرِبه وهو الماء يَبْقَى أسفلَ الحَوض ، وأَطْنَى إذا أَخَذَه الطَّنَى وهو لُزوق الرّئة بالجَنْب .
وقال ابن الأعرابيّ أيضاً : الطَنْءُ الرِّيبة والطِّنْءُ : الأرض البَيْضاء ، والطِّنءُ الروضة ، وهي بقيّة الماء في الحَوْض .
أبو عُبيد عن الأُمَويّ : الطِّنءُ : المنزِل . وقال شِمر : الطَّنْءُ الرِّيبة والتهمة . وأنشد الفرّاء :
كان على ذي الطِّنْءِ عَيْناً بَصِيرة
وفي النوادر : الطِّنْءُ شيءٌ يُتَّخَذ لصَيد السِّباع مثل الزُّبْية .
وقال الليث : الطّنْء في بعض الشعْر اسمٌ للرّماد الهامد ، والطِّنْء : الفُجور ، قال : ويقال : قوم طُنَاةٌ زُناةٌ . وأخبرَني المنذريُّ عن أبي الهيْثم أنّه يُقال : لدَغَتْهُ حيّة فأطنَتْهُ إذا لم تَقتُله ، وهي حيَّةٌ لا تُطْنِىءُ أي لا تُخطِىء . والإطناء مِثل الإشواء .
سلمة عن الفرّاء : الأطناءُ الأهواءُ ، والأطناء : العَطيَّات .
أبو تراب عن شمِر : طَنَأْتُ طُنُوءاً وزَنَأْتُ إذا استحْيَيْتُ . قال : وقاله الأصمعيّ ، ولم يَعْرِفه أبو سعيد . أبو زيد ، يقال : رُمِيَ فلانٌ في طِنْئِه وفي نَيْطِه ، وذلك إذا رُمِيَ في جَنازَتِه ومعناه إذا مات .
وطن : قال الليث : الوَطنُ مَوْطِن الإنسان ومَحَلُّه قال : وأَوْطانُ الغَنَم مَرابِضُها التي تأْوِي إليها . ويقال : أَوْطَن فلانٌ أرضَ كذا وكذا ، أي اتَّخَذَها مَحَلاًّ ومَسْكناً يقيم فيها ، قال رؤبة :
حتى رأى أهلُ العراقِ أنَّني
أوطنْتُ أرضاً لم تكن من وَطَني
وأمّا الوَطَن فكلّ مكان قام به الإنسان لأمرٍ فهوَ مَوْطن له ، كقولك : إذا أتيتَ فوقفتَ في تلك المواطنِ فادْعُ اللَّهَ لي ولإخواني ، وتقول : واطَنْتُ فلاناً على هذا الأمر إذا جعلْتُما في أَنْفُسِكُما أن تَفْعَلاه ، فإذا أردتَ معنَى وافَقْتَهُ قلتَ : وأَطَأْته ، وتقول : وَطَّنْتُ نفسي على أمرٍ
فتوطَّنَتْ ، أي حَمْلتُها فذَلَّتْ ، وقال كُثَيّر :
وقلتُ لها يا عَزُّ كلُّ مصيبَةٍ
إذا وُطِّنتْ يوماً لها النفسُ ذَلّتِ
أبو نصر عن الأصمعيّ : هو المَيْدَان والمِيطان بفتح الميم من الأوَّل وكسرِها من الثاني : وَرَوَى عَمرو عن أبيه أنه قال : هي المَياطِين والمَيادِين .
نوط نيط : قال الليث : النَّوْط مصدرُ ناط يَنُوط نَوْطاً ، تقول : نُطْتُ القِرْبةَ بنِياطها نَوْطاً .
أبو عُبيد : النَّوْطُ : الجُلّةُ الصغيرة فيها التَّمر ، رواه عن أبي عَمرو ، وسمعتُ البَحْرانِيِّينَ يُسمُّون الجِلالَ الصِّغار المكنوزة بالتمر التي تُعلَّق بعُراها من أَقْتاب الحَمولة نِياطاً ، واحدُها نَوْط .
وفي الحديث : ( أنّ وَفْدَ عبد القيس قَدِموا على رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فأَهدَوا له نَوْطاً من تَعْضُوضِ هَجَرَ ) ، أي أهْدَوا له جُلَّةً صغيرة من تَمْر التَّعْضُوض ، وهو من أسرَى تُمْرَان هَجَرَ أَسْود جَعْدَ لَحيم عَذْب الطَّعم شديد الحلاوة . وقال الليث : النِّياط عِرْقٌ غَلِيظٌ قد عُلِّق به القَلْب من الوَتِين وجمعُه أَنْوِطَة فإذا لم تُرِد العَدَدَ جاز أن تقول : للجمع : نوطٌ لأنّ الياء التي في النِّيَاط واوٌ في الأصل ، وإنما قيل لبُعْدِ الفَلاة : نِيَاط لأنّها مَنُوطةٌ بفَلاةٍ أخرى تَتَّصِل بها .
وقال رؤبة :
وبلدةٍ بَعيدةِ النِّياطِ
ويقال : انتاطَتْ المغازي أي بَعُدَتْ ، من النَّوط ، وانْتَطَتْ جائزٌ على الْقَلْبِ . قال رؤبة :
وبلدةٍ نِياطُها نَطِيُّ
أراد نَيِّطٌ فقلب ، كما قالوا : في جمع قَوْسٍ قِسِيّ .
وقال الخليل : المدّاتُ الثلاثُ مَنُوطات بالهمز ، ولذلك قال بعضُ العرب في الوقوف : أفْعَلِىءْ وأَفْعَلَأْ وأفْعَلؤْ فهَمَزوا الألفَ والياء والواو حِينَ وَقفوا .
أبو عبيد عن أبي عمرو : التَّنَوُّطُ طَيرٌ واحدتُها تَنَوُّطة ، ويقال : تُنَوِّط ، واحدتها تُنَوِّطةٌ .
قال الأصمعيّ : وإنَّما سُمِّيَ تنَوّطاً لأنَّه يُدَلِّي خُيوطاً من شجرةٍ ثم يُفرخُ فيها .
وقال أبو زيد : نحو ذلك .
شَمِر عن ابنَ الأعرابي : بئر نَيِّط إذا حُفِرَتْ فأتَى الماءَ من جانبٍ منها فسال إلى قَعْرِها ، ولم تَعِنْ من قعرها بشيء ، وأنشد فقال :
لا تَسْتَقِي دِلاؤُها من نَيِّطِ
ولا بَعيدٍ قَعْرُها مَخْرَوِّطِ
وقال أبو الهَيْثَم : النَّيِّط : المَوْت ، والنَّيِّط : العَيْن في البئر قبل أن تصلَ إلى القَعْر .
وقال أبو عبيد : بعيرٌ مَنُوطٌ ، وقد نِيطَ : لونه نَوْطةٌ إذا كان في حَلْقِه وَرَم ، ورجل
مَنُوطٌ بالقوم : ليس من مُصاصِهِمْ وقال حسّان :
وأنت مَنُوط نِيطَ من آلِ هاشمٍ
كما نِيطَ خَلْفَ الراكبِ القَدَح الفَرْدُ
أبو عبيد عن أبي زيد والأمويّ : النَّيْط الموت ، قال : وقال الأصمعيّ : يقال للبعير إذا وَرِمَ نَحْرُه وأرفاغُه قد نِيطَ : له نَوْطةٌ ، قال ابن أحمر :
ولا عِلْمَ لي ما نَوْطَةٌ مُستكنَّةٌ
ولا أيُّ مَن فارقت أَسْقِي سِقائيا
قال : ويقال : رَماه الله بالنَّيْط ، وهو الموت .
قلت : إذا خُفِّف فهو مِثلَ الهَيْن والهَيِّن واللَّيْن واللَّيِّن ، ورُوِي عن عليّ أنه قال لمعاوية : إنه ما بَقِيَ من بني هاشم نافخُ ضَرْمَةٍ إلا طُعِنَ في نَيْطه ، معناه ما بقيَ منهم أحد وأنهم ماتوا كلهم .
شَمِر عن ابن شُمَيل : النَّوْطةُ ليست بوادٍ ضَخْم ولا بتَلْعةٍ هي بينهما .
وقال ابن الأعرابي : النَّوْطةُ : المكان فيه شجرٌ في وسطه وطَرَفَاهُ لا شجرَ فيها ، وهو مُرتفِع عن السَّيْل .
وقال أعرابي وصف غيثاً : أصابنا مَطرُ جَوْد ، وإنَّا لَبِنَوْطَةٍ فجاء بِجارِّ الضَّبُع .
نطا : قال الليث وغيرُه : الإنطاء لغةٌ في الإعطاء .
وفي الحديث : إنَّ مالَ اللَّهِ مَسْؤُولٌ ومُنْطًى ، أي مُعْطًى .
ورَوَى سَلمة عن الفرّاء : الأنطَاء : العَطِيَّات .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : رَوَى الشَّعْبِيُّ أن النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) قال لرجل : أنِطه كذا وكذا ، أي أَعْطِه .
قال : وقال زيد بن ثابت : كنتُ مع النّبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) وهو يُملي عليَّ كِتاباً ، وأنا أستَفْهِمه ، فاستأذن رجلٌ عليه ، فقال لي : أنْطُ أي اسكُت . قال ابن الأعرابيّ : فقد شَرَّف النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) هذه اللُّغة وهي حميريَّة .
قال : وقال المفضَّل : وزَجْرٌ للعَرَب تَقُولُ للبعير تسكيناً له إذا نَفَر : أنْطُ ، فيسكُن .
قال : وهو أيضاً إشْلاء الكَلْب .
وقال الليث : النَّطاةُ حُمَّى تأخذ أَهْلَ خَيْبَر .
قلتُ : هذا غَلَط ، ونَطاةُ عَيْنُ ماء بخَيْبَر تَسقِي نَخِيلَ بعضِ قُراها وهي فيما زعموا وَبِيئَةٌ ، وقد ذكَرَها الشاعر فقال يذكر محموماً :
كأنَّ نَطاةَ خَيبرَ زَوَّدتْهُ
بَكُورَ الوِرْدِ رَيِّثَةَ القُلُوع
فظنّ الليث ، أنّها اسم للحمَّى ، وإنما نَطاةُ اسمُ عَيْن بخيبر . ومنه قول كثير :
حُزِيَتْ لي بحَزْم فَيدَةً تُحْدَى
كاليهودي من نطاةَ الرِّقالِ
أبو عبيد عن الكسائي : تَناطيْتُ الرِّجال ولاَ تُناطِ الرِّجال ، أي لا تَمرَّس بهم ولا تُشارَّهم .
ومنه قولُ لبيد يَمدَح قومَه :
وهمُ العشيرةُ إنْ تَناطَى حاسِدٌ
أي همْ عَشيرتي التي أفتخر بهم إن تمرّسَ بي عدوّ يَحسُدني .
عَمرو عن أبيه : النَّطْوَة : الشفْرة البعيدة . ويقال : نَطَتِ المرأةُ غَزْلَها أي شَدَّتْه تَنْطُوه نَطْواً ، وهي ناطيَةٌ ، والغَزْلُ مَنْطُوٌ ونَطِيٌّ ، أَي مُسَدًّى ، والنّاطِي : الْمُسَدِّي .
قال الراجز :
ذَكَّرْتُ سَلمَى عَهْدَهُ فَشوَّقَا
وهُنَّ يَذْرَعْنَ الرّقاقَ السَّمْلَقا
ذَرْعَ النَّوَاطِي السُّحُل المدَقَّقا
طون : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الطَّونةُ كثرة الماء .
نأَط : وقال ابن بُزُرْجَ : نأَطَ بالحِمْل نأْطاً إذا زَفَر به ، ونَئِيطاً .

##### Türkçe

ط ن ( **وايء** )
**طين** ، **طنى** ، **وطن** ، **نوط** ، **نيط** ، **نطا** ، **طون** ، **نأط** .
**طين** : Leys dedi: **الطِّين** bilinir; “**طِنْتُ** kitabı **طَيْناً**” denir: üzerine, onunla mühürlemek için **طِيناً** yaptım. Ve Allah, celîl ve azîz, dedi: ( **قَالَ أَءَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِينًا** ) (el-İsrâ: 61).
Ebû İshâk dedi: **طيناً**’ı hâl üzere nasb etti; yani onu, **طِينيَّتِهِ** hâlinde yarattım.
Leys dedi: “Evi ve damı **طَيَّنْتُ**” denir; **الطِّيانَة** ise **الطَّيَّان**’ın mesleğidir. Ama **الطيّان** (ki **الطَوَى**’dandır, o da açlıktır) bu babdan değildir. **الطِّينةُ**: senet ve benzeri şeylerin onunla mühürlendiği, **الطِّين**’den bir parçadır.
Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: “Allah onu hayır üzere **طانَه** ve **طامَه**” yani onu yoğurdu (yaratılışını öyle yaptı); o da onu **يطِينُه**. Ve şu beyti okudu:
أَلا تِلكَ نفسٌ طِينَ مِنْها حَياؤُها
Ve “Allah beni, senin **طِينتك**’nden başka bir şey üzere **طانَنِي**” denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: “Falan **طانَ** ve **طَام**” (işi) güzel oldu(ğunda). “Onu ne güzel **طَامَه** ve **طَانه**” denir. el-Lihyânî: **يَوْم طانٌ**: **ذو طِين** (çamurlu) bir gün.

**طنى** : Leys dedi: **الطنَى** akciğerin kaburgalara yapışmasıdır; hatta bazen çürür ve kararır; en çok develere isabet eder. **بعيرٌ طَنٍ** (طنَى’lı deve). Rü’be dedi:
مِن داءِ نَفْسِي بعدما طَنيتُ
مِثلَ طَنَى الإبلِ وما ضَنِيتُ
Yani: “**ضَنِيت**”ten sonra. Ebû Ubeyd: **الطنَى** dalağın böğreğe yapışmasıdır.
el-Hâris b. Musarrif dedi:
أَكْويه إمَّا أَرادَ الكَيَّ مُعْترِضاً
كيَّ المُطَنِّي من النَّحْرِ الطَّنَى الطَّحِلاَ
Dedi ki: **المُطنِّي**: deve **طَنَى** olduğunda deveyi **يُطَنِّي** eden (kimse)dir.
Ben dedim: **الطنَى** Ebû Ubeyd’in dediği gibi dalakta olur; bunu el-Asma‘î’den rivayet etti.
el-Lihyânî dedi: **رجُلٌ طَنٍ**: gün aşırı ateşlenir de dalağı büyür; **طَنِيَ طَنى** olmuştur.
Dedi ki: Bazıları hemzeleyip “**طَنِىء** **يطنأ** **طَنَأً**; o da **طَنيءٌ**dur” der.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أطْنَى** etti; **الطَّنَى**’ya meylettiğinde; o da **الرِّيبَةُ** ve **التُّهْمَةُ**’dir. **أَطْنَى**: **الطّنّى**’ya meylettiğinde; o da **البِساط**’tır; tembellikten onun üzerine uyudu. Dedi ki: **أَطْنَى**: **الطَّنَى**’ya meylettiğinde; o da konaktır. Ve **أَطنَى**: **الطَّنَى**’ya meylettiğinde, onu içtiğinde; o, havuzun dibinde kalan sudur. Ve **أَطْنَى**: onu **الطَّنَى** aldığında; o da akciğerin böğreğe yapışmasıdır.
İbnü’l-A‘râbî ayrıca dedi: **الطَنْءُ** şüphedir; **الطِّنْءُ**: beyaz topraktır; **الطِّنءُ** çayırlıktır; o da havuzdaki suyun kalıntısıdır.
Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den: **الطِّنءُ**: konaktır. Şimr dedi: **الطَّنْءُ** şüphe ve ithamdır. el-Ferrâ’ şu beyti okudu:
كان على ذي الطِّنْءِ عَيْناً بَصِيرة
Ve **النوادر**’de: **الطِّنْءُ** yırtıcıları avlamak için yapılan bir şeydir; **الزُّبْية** gibi.
Leys dedi: **الطّنْء** bazı şiirde sönmüş külün adıdır. Ve **الطِّنْء**: fucûrdur. Dedi ki: “**قوم طُنَاةٌ زُناةٌ**” denir. el-Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: “Bir yılan onu soktu da onu **أطنَتْهُ**” denir; onu öldürmediğinde. Ve o, “**حيَّةٌ لا تُطْنِىءُ**” yani şaşırmayan (ıskalamayan) bir yılandır. **الإطناء** ise **الإشواء** gibidir.
Seleme, el-Ferrâ’dan: **الأطناءُ** heveslerdir; ve **الأطناء** bağışlardır.
Ebû Turâb, Şimr’den: “**طَنَأْتُ** **طُنُوءاً** ve **زَنَأْتُ**” utandığımda. Dedi ki: el-Asma‘î bunu söyledi; Ebû Sa‘îd ise onu bilmedi. Ebû Zeyd: “Falan, **طِنْئِه**’inde ve **نَيْطِه**’inde atıldı” denir; bu, cenazesinde atıldığında; manası: öldüğünde.

**وطن** : Leys dedi: **الوَطنُ** insanın mevkii ve yeridir. Dedi ki: Koyunların **أَوْطانُ**’ı, sığındıkları yataklarıdır. Ve “Falan, şu şu toprağı **أَوْطَن** etti” denir; yani onu, içinde ikamet ettiği bir yer ve mesken edindi. Rü’be dedi:
حتى رأى أهلُ العراقِ أنَّني
أوطنْتُ أرضاً لم تكن من وَطَني
Ama **الوَطَن**: insanın bir iş için durduğu her yer, onun için bir **مَوْطن**dur; senin “o mevkilere geldiğinde dur da Allah’a benim ve kardeşlerim için dua et” demen gibi. Ve “Falanla bu iş üzerine **واطَنْتُ**” dersin; ikinizin de nefislerinizde onu yapmayı kararlaştırmanız (anlamında). Eğer “ona muvafakat ettim” manasını istersen: “**وأَطَأْته**” dersin. Ve “Nefsimi bir iş üzerine **وَطَّنْتُ**” dersin;
o da **فتوطَّنَتْ**; yani onu yükledim de boyun eğdi. Küseyyir dedi:
وقلتُ لها يا عَزُّ كلُّ مصيبَةٍ
إذا وُطِّنتْ يوماً لها النفسُ ذَلّتِ
Ebû Nasr, el-Asma‘î’den: O, **المَيْدَان** ve **المِيطان**’dır; birincide mîm’in fethiyle, ikincide kesriyle. Ve Amr, babasından rivayet etti: “Onlar **المَياطِين** ve **المَيادِين**’dir” dedi.

**نوط نيط** : Leys dedi: **النَّوْط** “**ناط** **يَنُوط** **نَوْطاً**”ın masdarıdır. “Kırbayı, askı bağıyla **نُطْتُ** … **نَوْطاً**” dersin.
Ebû Ubeyd: **النَّوْط**: içinde hurma bulunan küçük çuvaldır; bunu Ebû Amr’dan rivayet etti. Ve ben Bahreynlilerin, hurmayla doldurulmuş küçük çuvallara, yük semerlerinin **أَقْتاب**’ından, kulplarından asılanlara **نِياطاً** dediklerini işittim; onun teki **نَوْط**tur.
Hadiste: (Abdülkays heyetinin Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) geldiği, ona Hecer’in **تَعْضُوض**’undan bir **نَوْطاً** hediye ettikleri) geçer; yani ona **تَعْضُوض** hurmasından küçük bir çuval hediye ettiler; o, Hecer’in en seçkin iki hurmasından biridir: siyah, kıvırcık, etli; tadı tatlı, şekerliği şiddetlidir. Leys dedi: **النِّياط**: **الوَتِين**’den kalbin onunla asılı olduğu kalın bir damardır; çoğulu **أَنْوِطَة**’dir. Eğer sayıyı kastetmezsen, çoğul için “**نوطٌ**” demen caizdir; çünkü **النِّيَاط**’taki yâ aslında vâvdır. Ve ancak “çölün uzaklığı”na **نِيَاط** denmiştir; çünkü o, başka bir çölle **مَنُوطةٌ**dır; ona bağlanır, onunla birleşir.
Rü’be dedi:
وبلدةٍ بَعيدةِ النِّياطِ
Ve “Seferler **انتاطَتْ**” denir; yani uzaklaştı; **النَّوط**’tan. Ve **انْتَطَتْ** kalb üzere caizdir. Rü’be dedi:
وبلدةٍ نِياطُها نَطِيُّ
**نَيِّطٌ** demek istedi de kalb etti; tıpkı “**قَوْسٍ**”un cem‘inde “**قِسِيّ**” dedikleri gibi.
Halîl dedi: Üç med, hemzeye bağlanmıştır; bu yüzden bazı Araplar vakıfta “**أفْعَلِىءْ** ve **أَفْعَلَأْ** ve **أفْعَلؤْ**” derler; vakfettiklerinde elif, yâ ve vâvı hemzelediler.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **التَّنَوُّطُ** bir kuştur; teki **تَنَوُّطة**’dır. Ve “**تُنَوِّط**” denir; teki **تُنَوِّطةٌ**’dır.
el-Asma‘î dedi: Ona ancak **تنَوّطاً** adı verilmiştir; çünkü bir ağaçtan iplikler sarkıtır, sonra onun içinde yavrular.
Ebû Zeyd dedi: bunun benzeri.
Şimr, İbnü’l-A‘râbî’den: **بئر نَيِّط**: kazıldığında suyu yanlarından birinden gelir de dibine akar; dibinden bir şeyle (su) vermez. Şu beyti okudu:
لا تَسْتَقِي دِلاؤُها من نَيِّطِ
ولا بَعيدٍ قَعْرُها مَخْرَوِّطِ
Ebû’l-Heysem dedi: **النَّيِّط**: ölümdür. Ve **النَّيِّط**: kuyuda dibe ulaşmadan önceki pınardır.
Ebû Ubeyd dedi: **بعيرٌ مَنُوطٌ**; ve **نِيطَ** olmuştur: rengi **نَوْطةٌ**’dır; boğazında şişlik olduğunda. Ve (bir) adam:
**مَنُوطٌ بالقوم**: onların özlerinden değildir. Hassân dedi:
وأنت مَنُوط نِيطَ من آلِ هاشمٍ
كما نِيطَ خَلْفَ الراكبِ القَدَح الفَرْدُ
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd ve el-Ümevî’den: **النَّيْط** ölümdür. Dedi ki: el-Asma‘î dedi: Devenin boğazı ve koltuk altları şiştiğinde “**قد نِيطَ**” denir: onda bir **نَوْطةٌ** vardır. İbn Ahmer dedi:
ولا عِلْمَ لي ما نَوْطَةٌ مُستكنَّةٌ
ولا أيُّ مَن فارقت أَسْقِي سِقائيا
Dedi ki: “Allah onu **بالنَّيْط** ile vurdu” denir; o da ölümdür.
Ben dedim: Hafifletilirse, **الهَيْن** ve **الهَيِّن** ile, **اللَّيْن** ve **اللَّيِّن** gibidir. Ali’den rivayet edildi: Muâviye’ye dedi ki: “Benî Hâşim’den, ateş üfleyen kimse kalmadı; ancak **نَيْطه**’inde mızraklandı”; manası: onlardan hiç kimse kalmadı; hepsi öldü.
Şimr, İbn Şümeyl’den: **النَّوْطةُ** ne büyük bir vadi, ne de bir dere yatağıdır; ikisinin arasındadır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **النَّوْطةُ**: ortasında ağaç olan, iki tarafında ağaç olmayan yerdir; selden yüksektir.
Bir bedevî yağmuru vasfederek dedi: “Bize cömert bir yağmur isabet etti; biz de bir **بِنَوْطَةٍ**’deydik; derken sırtlanın sürükleyicisiyle geldi.”

**نطا** : Leys ve başkası dedi: **الإنطاء** **الإعطاء**’da bir lehçedir.
Hadiste: “Allah’ın malı sorumludur ve **مُنْطًى**’dır”; yani **مُعْطًى**’dır.
Seleme, el-Ferrâ’dan rivayet etti: **الأنطَاء**: bağışlardır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: eş-Şa‘bî’nin rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) bir adama: “Ona şunu şunu **أنِطه**” dedi; yani ona ver.
Dedi ki: Zeyd b. Sâbit dedi: Ben Peygamber’le (sallallahu aleyhi ve sellem) beraberdim; bana bir yazı dikte ediyordu, ben de ona açıklattırıyordum; derken bir adam ondan izin istedi; bana: “**أنْطُ**” dedi; yani sus. İbnü’l-A‘râbî dedi: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) bu dili yüceltmiştir; o Himyerîcedir.
Dedi ki: el-Mufaddal dedi: Arapların bir azarlaması (sözü)dir; deve ürküp sıçradığında onu sakinleştirmek için ona “**أنْطُ**” derler; o da sakinleşir.
Dedi ki: Bu, köpeği kışkırtma dadır.
Leys dedi: **النَّطاةُ** Hayber halkını tutan bir hummadır.
Ben dedim: Bu yanlıştır; **نَطاةُ** Hayber’de bir su gözüdür; köylerinin bazısının hurmalıklarını sular; onların zannettiklerine göre vebalıdır. Şair onu, hummalıyı anarak zikretti; dedi ki:
كأنَّ نَطاةَ خَيبرَ زَوَّدتْهُ
بَكُورَ الوِرْدِ رَيِّثَةَ القُلُوع
Leys, onun hummanın adı olduğunu sandı; hâlbuki **نَطاةُ**, Hayber’de bir gözün adıdır. Ondan, Kesîr’in sözü:
حُزِيَتْ لي بحَزْم فَيدَةً تُحْدَى
كاليهودي من نطاةَ الرِّقالِ
Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: “Adamlarla **تَناطيْتُ**; adamlarla **تُناطِ** etme”; yani onlarla uğraşıp yıpranma ve onlarla çekişme.
Ondan, Lebîd’in kavmini övdüğü sözü:
وهمُ العشيرةُ إنْ تَناطَى حاسِدٌ
Yani: Bana haset eden bir düşman benimle uğraşıp yıpratırsa, övündüğüm aşiretim onlardır.
Amr, babasından: **النَّطْوَة**: uzak bıçaktır. Ve “Kadın ipliğini **نَطَتِ**” denir; yani onu gerdi; onu **تَنْطُوه** **نَطْواً**. O, **ناطيَةٌ**’dir. İplik **مَنْطُوٌ** ve **نَطِيٌّ**’dir; yani çözgülenmiş. Ve **النّاطِي**: çözgüleyen (kimse)dir.
Recez şairi dedi:
ذَكَّرْتُ سَلمَى عَهْدَهُ فَشوَّقَا
وهُنَّ يَذْرَعْنَ الرّقاقَ السَّمْلَقا
ذَرْعَ النَّوَاطِي السُّحُل المدَقَّقا

**طون** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الطَّونةُ** suyun çokluğudur.

**نأَط** : İbn Büzurc dedi: Yükle **نأَطَ** eder; **نأْطاً**: onunla inlediğinde; ve **نَئِيطاً**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والطاء وما يثلثهما)
(وطف) الواو والطاء والفاء: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على طول شيء ورَخَاوته. من ذلك: الوَطف: طُول الأشفار وتَهدُّلُها. والوطف: انهمالُ المطر. والأوطف: البعير القصيرُ شعر الأُذنينِ والعينَين. وإنّما يُراد بهذا أنّه لا يبلغ به وَطَفُه أن يكونَ أزبّ، لأنَّ كلَّ أزَبَّ نَفور. فهذا دونَ الأزبّ، وإلاَّ فهو تامُّ الشعر. ويستعار فيقال: هو في عيشٍ أوْطَف، أي واسعٍ رخِيّ.‏
(وطن) الواو والطاء والنون: كلمةٌ صحيحة. فالوَطَن: مَحَلُّ الإنسان. وأوطان الغَنَم: مَرَابضها(1). وأوْطَنْتُ الأرضَ: اتَّخذتُها وَطناً. والمِيطانُ: الغاية(2).‏
(وطأ) الواو والطاء والهمزة. كلمةٌ تدلُّ على تمهيدِ شيءٍ وتسهيله. ووطَّأْتُ لـه المكان. والوِطاءُ: ما توطّأْتَ به من فِراش. ووَطِئْتُه برجلي أطَؤُه. وفي الحديث: "اشدُدْ وَطأتَك على مُضَرَ" والمواطَأة: الموافَقَةُ على أمرٍ يوطِّئه كلُّ* واحدٍ لصاحبه.‏
(وطب) الواو والطاء والباء: كلمةٌ واحدة، هي وَطْب اللّبَن: سِقاؤه. ويشبَّه به المرأةُ العظيمة الثَّدْي، فيقال وَطْباء. والوَطْب: الرّجُل الجافِي، وهذا أيضاً من التَّشبيه.‏
(وطح) الواو والطاء والحاء: كلمةٌ تدلُّ على مُزاحَمةٍ ومُداوَلة. يقال: تَواطَحَ على الماء وِرْدٌ كثير، أي ازدَحَم. وتَواطحُوا(3) على الشَّيءِ: تداوَلُوه. ويقولون: الوَطَح: ما تعلَّق بالأظلافِ ومَخَالِب الطَّير من طِينٍ وعُرّ(4).‏
(وطد) الواو والطاء والدال: أصلٌ واحد، وهو أن تُثَبِّتَ شيئاً بِوَطْئِكَ حتَّى يتصلَّب. ووَطَدْتُه أطِدُه إلى الأرض، على معنى الاستعارة، إذا أهانه(5). والمِيطَدَة: خشبَةٌ يُوطَد بها المكان حتَّى يَصْلُب. ويقال لأثَافيّ القِدر: الوطائد. والطَّادِي في شعر القَطاميّ، في قوله:‏
* تَقَضَّى [بَوَاقِي] دَيْنِها الطَّادِي(6) *‏
: الواطد، وهو مقلوبٌ. وعادته(7) طادِيَّةٌ: قديمة.‏
(وطر): الواو والطاء والراء: كلمةٌ واحدة. الوَطَر: الحاجَة والنَّهْمَة، لا يُبنَى منه فِعل.‏
(وطس) الواو والطاء والسين: كلمةٌ واحدة تدلُّ على وَطْءِ شيءٍ حتَّى ينهزم. ويقال: وَطَسْتُ الأرضَ برِجْلي أطِسُها وَطْساً، أي هزَمْتُ فيها هزمةً. والوَطِيس: التَّنُّور، منه لأنّه كالهَزْم في الأرضِ. ويعبَّر [به] عن الأمر الشّديد.‏
(وطش) الواو والطاء والشين]: كلمتانِ إن صَحَّتا. يقولون: ضربُوه فما وَطشَ إليهم(8)، أي لم يدفع عن نَفْسه.‏
والأخرى: وَطِّشْ لي شيئاً أذْكُره، معناه افْتَحْ.‏
--------------ــ
(1) في الأصل: "مرابطها"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(2) هو أول الغاية، كما أن الميتاء والميداء آخر الغاية.‏
(3) في الأصل: "توطحوا"، صوابه في المجمل واللسان.‏
(4) العر والعرة: ذرق الطير. في الأصل: "عد" تحريف. وفي المجمل: "من العرة والطين وأشباههما".‏
(5) الوجه: "إذا أهنته".‏
(6) ديوان القطامي 7 ومجالس ثعلب 578 واللسان (طود، وطد، صدى). وهو بتمامه:‏
ما اعتاد حب سليمى حين معتاد *** ولا تقضّى بواقي دينها الطادي‏
(7) في المجمل: "وعادة".‏
(8) في المجمل: "فما وطش إليهم توطيشاً".‏

ـ

##### Türkçe

(وav ve **الطاء** babı ve ikisini üçleyenler)
(**وطف**) **الواو** ve **الطاء** ve **الفاء**: sahih bir asıl; bir şeyin uzunluğuna ve gevşekliğine delâlet eder. Bundan: **الوَطف**: kirpiklerin uzunluğu ve sarkmasıdır. Ve **الوطف**: yağmurun boşanmasıdır. Ve **الأوطف**: kulakların ve gözlerin kılları kısa olan devedir. Ancak bununla murad, **وَطَفُه** ile **أزبّ** olacak dereceye ulaşmamasıdır; çünkü her **أزَبّ** ürkektir. Şu hâlde bu, **الأزبّ**’den aşağıdır; yoksa o, kılları tamdır. Ve ödünç alınır da denir: o, **أوْطَف** bir yaşayış içindedir; yani geniş, gevşek.

(**وطن**) **الواو** ve **الطاء** ve **النون**: sahih bir kelimedir. Şu hâlde **الوَطَن**: insanın mahallidir. Ve koyunların **أوطان**’ı: yatak yerleridir(1). Ve **أوْطَنْتُ** yeri: onu **وَطناً** edindim. Ve **المِيطانُ**: gaye(2).

(**وطأ**) **الواو** ve **الطاء** ve **الهمزة**. Bir kelime; bir şeyi düzleştirmeye ve kolaylaştırmaya delâlet eder. Ve ona mekânı **وطَّأْتُ**. Ve **الوِطاءُ**: yataktan, onunla **توطّأْتَ** ettiğin şeydir. Ve onu ayağımla **وَطِئْتُه**; ona basarım. Ve hadiste: “**مُضَرَ** üzerine **وَطأتَك**’ı sıkılaştır.” Ve **المواطَأة**: bir iş üzerinde, her birinin onu sahibine **يوطِّئه** ettiği muvafakattir.

(**وطب**) **الواو** ve **الطاء** ve **الباء**: tek bir kelimedir; o da sütün **وَطْب**’ı: onun tulumudur. Ve bununla büyük memeli kadın benzetilir; **وَطْباء** denir. Ve **الوَطْب**: kaba adamdır; bu da benzetmedendir.

(**وطح**) **الواو** ve **الطاء** ve **الحاء**: bir kelime; bir itişmeye ve elden ele dolaştırmaya delâlet eder. Denir: su üzerinde çokça sürü **تَواطَحَ** etti; yani sıkıştı. Ve bir şey üzerinde **تَواطحُوا**(3): onu elden ele dolaştırdılar. Ve derler: **الوَطَح**: çamurdan ve kuş pisliğinden(4), toynaklara ve kuşun pençelerine ilişen şeydir.

(**وطد**) **الواو** ve **الطاء** ve **الدال**: tek bir asıl; o da, bir şeyi basmanla sabitlemen, ta ki katılaşsın. Ve onu yere doğru **وَطَدْتُه**; istiare mânâsı üzere, onu aşağıladığında(5). Ve **المِيطَدَة**: mekân onunla **يُوطَد** edilip katılaşıncaya kadar kullanılan bir tahta parçasıdır. Ve tencerenin üç taşına: **الوطائد** denir. Ve **الطَّادِي**, el-Katâmî’nin şiirinde, şu sözünde:
* تَقَضَّى [بَوَاقِي] دَيْنِها الطَّادِي(6) *
: **الواطد**’dır; ve o, ters çevrilmiştir. Ve onun âdeti(7) **طادِيَّةٌ**’dir: eskidir.

(**وطر**): **الواو** ve **الطاء** ve **الراء**: tek bir kelimedir. **الوَطَر**: ihtiyaç ve aşırı istek; ondan fiil yapılmaz.

(**وطس**) **الواو** ve **الطاء** ve **السين**: tek bir kelime; bir şeye basmaya, ta ki ezilip çöksün, delâlet eder. Ve denir: yeri ayağımla **وَطَسْتُ**; onu **وَطْساً** **أطِسُها**; yani onda bir çöküntü çöktürdüm. Ve **الوَطِيس**: tandırdır; ondan, çünkü o, yerdeki çöküntü gibidir. Ve onunla şiddetli iş ifade edilir.

(**وطش**) **الواو** ve **الطاء** ve **الشين**]: sahih iseler iki kelimedir. Derler: onu dövdüler de onlara **وَطشَ** etmedi(8); yani kendinden savmadı.
Ve diğeri: bana bir şey **وَطِّشْ** ki onu hatırlayayım; mânâsı: aç.

--------------ــ
(1) Asılda: “مرابطها”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
(2) O, gayenin evvelidir; tıpkı **الميتاء** ve **الميداء**’nın gayenin sonu olması gibi.
(3) Asılda: “توطحوا”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
(4) **العر** ve **العرة**: kuş pisliğidir. Asılda: “عد” tahriftir. Ve **المجمل**’de: “من العرة والطين وأشباههما”.
(5) Veçih: “إذا أهنته”.
(6) **ديوان القطامي** 7 ve **مجالس ثعلب** 578 ve **اللسان** (**طود**، **وطد**، **صدى**). Ve tamamı:
ما اعتاد حب سليمى حين معتاد *** ولا تقضّى بواقي دينها الطادي
(7) **المجمل**’de: “وعادة”.
(8) **المجمل**’de: “فما وطش إليهم توطيشاً”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ط ن
كلّ يحب وطنه وأوطانه وموطنه ومواطنه والإبل تحن إلى أوطانها‏.‏
وأطن الأرض ووطذنها وتوطذنها واستوطنها‏.‏
وأرسلت الخيل من الميطان‏:‏ من حيث توطّن للسباق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هذه أوطان الغنم‏:‏ لمرابضها‏.‏
وثبت في موطن القتال ومواطنه وهي مشاهده‏.‏
وإذا أتيت مكة فوقفت في تلك المواطن فادع لي ولإخواني أي في تلك المشاهد‏.‏
ووطّنت نفسي على ذا فتوطّنت‏.‏
قال‏:‏ ولا يخر فيمن لا يوطّن نفسه على نائبات الدهر حين تنوب وواطنته على الأمر‏:‏ وافقته‏.‏

##### Türkçe

و ط ن
Herkes **وطنه**’ini ve **أوطانه**’ini ve **موطنه**’ini ve **مواطنه**’ini sever; develer de **أوطانها**’ine özlem duyar.

**وأطن** toprağı ve **وطذنها** ve **توطذنها** ve **استوطنها**.

**وأرسلت الخيل من الميطان**: yarış için yerleşilen yerden.

Mecazdan: Bu, koyunun **أوطان**’ıdır: yatakları için.

Savaşın **موطن**’unda ve onun **مواطن**’inde sebat etti; bunlar onun sahneleridir.

Mekke’ye geldiğinde, o **المواطن**’de durursan, benim ve kardeşlerim için dua et; yani o **المشاهد**’de.

Nefsimi bunun üzerine **وطّنت**; böylece **توطّنت**.

Dedi ki: Ve zamanın musibetleri geldiği vakit, nefsini zamanın musibetleri üzerine **يوطّن**meyen kimse hakkında (söz) düşmez. Ve onu iş üzerine **واطنته**: ona muvafakat ettim.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَطَنُ: المَنْزِلُ تقيم به، وهو مَوْطِنُ الإنسان ومحله؛ وقد خففه رؤبة في قوله:
أَوْطَنْتُ وَطْناً لم يكن من وَطَني،
لو لم تَكُنْ عاملَها لم أَسْكُنِ
بها، ولم أَرْجُنْ بها في الرُّجَّنِ
قال ابن بري: الذي في شعر رؤبة:
كَيْما تَرَى أَهلُ العِراقِ أَنني
أَوْطَنْتُ أَرضاً لم تكن من وَطَني
وقد ذكر في موضعه، والجمع أَوْطان. وأَوْطانُ الغنم والبقر: مَرَابِضُها وأَماكنها التي تأْوي إليها؛ قال الأَخْطَلُ:
كُرُّوا إلى حَرَّتَيْكُمْ تَعْمُرُونَهُمَا،
كما تَكُرُّ إلى أَوْطانها البَقَرُ
ومَوَاطِنُ مكة: مَوَافقها، وهو من ذلك. وَطَنَ بالمكان وأَوْطَنَ أَقام؛ الأَخيرة أَعلى. وأَوْطَنَهُ: اتخذه وَطَناً. يقال: أَوْطَنَ فلانٌ أَرض كذا وكذا أَي اتخذها محلاً ومُسْكَناً يقيم فيها.
والمِيطانُ: الموضع الذي يُوَطَّنُ لترسل منه الخيل في السِّباق، وهو أَول الغاية، والمِيتاء والمِيداء آخر الغاية؛ الأَصمعي: هو المَيْدانُ والمِيطانُ، بفتح الميم من الأول وكسرها من الثاني. وروى عمرو عن أَبيه قال: المَيَاطِينُ المَيادين. يقال: من أَين مِيطانك أَي غايتك. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: كان لا يُوطِنُ الأَماكن أََي لا يتخذ لنفسه مجلساً يُعْرَفُ به. والمَوْطِنُ: مَفْعِلٌ
منه، ويسمى به المَشْهَدُ من مشَاهد الحرب، وجمعه مَوَاطن. والمَوْطِنُ: المَشْهَدُ من مَشَاهد الحرب. وفي التنزيل العزيز: لقد نصَركُمُ اللهُ في مَوَاطن كثيرة؛ وقال طَرَفَةُ:
على مَوْطِنٍ يَخْشَى الفَتَى عنده الرَّدَى،
متى تَعْتَرِكْ فيه الفَرائصُ تُرْعَدِ
وأَوطَنْتُ الأَرض ووَطَّنْتُها تَوطِيناً واسْتَوْطَنْتُها أَي اتخذتها وَطَناً، وكذلك الاتِّطانُ، وهو افْتِعال منه. غيره: أَما المَوَاطِنُ فكل مَقام قام به الإنسان لأَمر فهو مَوْطِنٌ له، كقولك: إذا أَتيت فوقفت في تلك المَوَاطِنِ فادْعُ الله لي ولإخواني. وفي الحديث: أَنه نَهَى عن نَقْرَة الغُراب وأَن يُوطِنَ الرجلُ في المكان بالمسجد كما يُوطِنُ البعيرُ؛ قيل: معناه أَن يأْلف الرجل مكاناً معلوماً من المسجد مخصوصاً به يصلي فيه كالبعير لا يأْوي من عَطَنٍ إلا إلى مَبْرَكٍ دَمِثٍ قد أَوْطَنَه واتخذه مُناخاً، وقيل: معناه أَن يَبْرُكَ على ركبتيه قبل يديه إذا أَراد السجودَ مثلَ بُرُوكِ البعير؛ ومنه الحديث: أَنه نَهَى عن إيطان المساجد أَي اتخاذها وَطَناً. وواطنَهُ على الأَمر: أَضمر فعله معه، فإن أَراد معنى وافقه قال: واطأَه. تقول: واطنْتُ فلاناً على هذا الأَمر إذا جعلتما في أَنفسكما أَن تفعلاه، وتَوْطِينُ النفس على الشيء: كالتمهيد. ابن سيده: وَطَّنَ نفسَهُ على الشيء وله فتَوَطَّنَتْ حملها عليه فتحَمَّلَتْ وذَلَّتْ له، وقيل: وَطَّنَ نفسه على الشيء وله فتَوَطَّنَت حملها عليه؛ قال كُثَيِّرٌ:
فقُلْتُ لها: يا عَزَّ، كلُّ مُصيبةٍ
إذا وُطِّنتْ يوماً لها النَّفْسُ، ذَلَّتِ

##### Türkçe

**الوَطَنُ**: içinde ikamet ettiğin **المَنْزِلُ**’dir; o, insanın **مَوْطِنُ**’i ve yeri/mahallidir; ve onu Ru’be şu sözünde hafifletmiştir:

أَوْطَنْتُ وَطْناً لم يكن من وَطَني،
لو لم تَكُنْ عاملَها لم أَسْكُنِ
بها، ولم أَرْجُنْ بها في الرُّجَّنِ

İbn Berrî dedi: Ru’be’nin şiirinde olan şudur:

كَيْما تَرَى أَهلُ العِراقِ أَنني
أَوْطَنْتُ أَرضاً لم تكن من وَطَني

Ve o, yerinde zikredilmiştir; çoğulu **أَوْطان**’dır. Ve koyun ve sığırın **أَوْطان**’ı: onların **مَرَابِضُها**’sı ve kendisine sığındıkları yerleridir; el-Ahtal dedi:

كُرُّوا إلى حَرَّتَيْكُمْ تَعْمُرُونَهُمَا،
كما تَكُرُّ إلى أَوْطانها البَقَرُ

Mekke’nin **مَوَاطِنُ**’i: onun **مَوَافقها**’sıdır; ve o, bundandır. **وَطَنَ** mekânda ve **أَوْطَنَ**: ikamet etti; sonuncusu daha üstündür. Ve **أَوْطَنَهُ**: onu **وَطَناً** edindi. Denir: Falan **أَوْطَنَ** şu ve şu bir araziyi; yani onu bir mahal ve içinde ikamet ettiği bir mesken edindi.

Ve **المِيطانُ**: atların yarışta ondan salınması için **يُوَطَّنُ** olunan yerdir; o, hedefin başlangıcıdır; **المِيتاء** ve **المِيداء** hedefin sonudur. el-Asma‘î: o, **المَيْدانُ** ve **المِيطانُ**’dır; birinciden **الميم**’in fethiyle, ikinciden onun kesriyledir. Amr, babasından rivayet etti, dedi: **المَيَاطِينُ** **المَيادين**’dir. Denir: Senin **مِيطانك** nereden? yani hedefin/varışın. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “**لا يُوطِنُ الأَماكن**” idi; yani kendisi için, onunla tanınacağı bir oturma yeri edinmezdi. Ve **المَوْطِنُ**: ondan **مَفْعِلٌ** veznindedir; savaş sahnelerinden sahneye de onunla ad verilir; çoğulu **مَوَاطن**’dır. Ve **المَوْطِنُ**: savaş sahnelerinden sahnedir. Ve aziz tenzilde: “Allah sizi birçok **مَوَاطن**’de gerçekten yardım etti”; ve Tarafe dedi:

على مَوْطِنٍ يَخْشَى الفَتَى عنده الرَّدَى،
متى تَعْتَرِكْ فيه الفَرائصُ تُرْعَدِ

Ve “**أَوطَنْتُ** araziyi” ve “**وَطَّنْتُها** onu **تَوطِيناً** ile” ve “**اسْتَوْطَنْتُها** onu” yani onu **وَطَناً** edindim; ve yine **الاتِّطانُ** da böyledir; o, ondan **افْتِعال**’dır. Başkası: **المَوَاطِنُ**’e gelince, insanın bir iş için durduğu her makam onun için bir **مَوْطِنٌ**’dir; senin sözün gibi: “Eğer gelip de o **المَوَاطِنِ**’de durursan, benim ve kardeşlerim için Allah’a dua et.” Ve hadiste: onun, karganın gagalaması (**نَقْرَة الغُراب**)ndan ve erkeğin mescidde mekânda **يُوطِنَ** olmasından, devenin **يُوطِنُ** olması gibi, nehyettiği (gelmiştir); denildi: manası, erkeğin mescidden kendisine mahsus, bilinen bir yere ünsiyet etmesidir; orada namaz kılar; deve gibi, bir **عَطَنٍ**’dan ancak, onu **أَوْطَنَه** ve onu bir konaklama yeri (**مُناخاً**) edindiği yumuşak bir çökmelik (**مَبْرَكٍ دَمِثٍ**)e sığınır. Ve denildi: manası, secdeyi istediği zaman, devenin çöküşü gibi, ellerinden önce dizleri üzerine çökmesidir; ve ondan hadistir: onun, mescidlerin **إيطان**’ından, yani onları **وَطَناً** edinmekten nehyettiği. Ve **وَاطَنَهُ** bir iş üzerine: onunla birlikte onu yapmayı içinde gizledi; eğer “ona muvafakat etti” manasını isterse “**واطأَه**” dedi. Dersin: “Bu iş üzerine falanı **واطنتُ**” — ikinizin de nefislerinizde onu yapmayı kararlaştırmanız hâlinde. Ve nefsi bir şey üzerine **تَوْطِينُ**: hazırlama gibidir. İbn Sîde: Kişi nefsi(ni) bir şey üzerine ve ona **وَطَّنَ**; böylece **فَتَوَطَّنَتْ**; onu ona yükledi de **فَتَحَمَّلَتْ** ve ona boyun eğdi (**ذَلَّتْ**). Ve denildi: nefsi(ni) bir şey üzerine ve ona **وَطَّنَ**; böylece **فَتَوَطَّنَت**; onu ona yükledi. Kesîr dedi:

فقُلْتُ لها: يا عَزَّ، كلُّ مُصيبةٍ
إذا وُطِّنتْ يوماً لها النَّفْسُ، ذَلَّتِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ط ن * * الوَطَنُ * مَحَل الإنسان و * أَوْطَانُ * الغنم مرابضها و * أَوْطَنَ * الأرض و * وَطَّنَها * و * اسْتَوْطَنَها * و * اتَّطَنَها * أي اتخذها وطنا و * تَوْطِينُ * النفس على الشيء كالتمهيد و * المَوْطِنُ * المشهد من مشاهد الحرب قال الله تعالى ﴿لقد نصركم الله في مواطن كثيرة﴾

##### Türkçe

* و ط ن * * **الوَطَنُ** * insanın bulunduğu yer ve * **أَوْطَانُ** * koyunun yataklarıdır ve * **أَوْطَنَ** * yeri ve * **وَطَّنَها** * ve * **اسْتَوْطَنَها** * ve * **اتَّطَنَها** * yani onu bir vatan edindi ve * **تَوْطِينُ** * nefsin bir şey üzerine (yerleştirilmesi), hazırlama gibi (dir) ve * **المَوْطِنُ** * savaşın sahnelerinden bir sahnedir; Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Andolsun Allah sizi birçok **مواطن**’de muzaffer kıldı﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!الوَطَنُ ، محرّكة ويُسَكَّنُ ) تَخْفِيفاً لضَرُورَةِ الشِّعْرِ ؛ كما قالَ رُؤْبَة :
*!أَوْطَنْتُ *!وَطْناً لم يكُنْ من *!وَطَني لو لم تَكُنْ عاملَها لم أَسْكُنِ وقالَ ابنُ بَرِّي : الذي في شِعْرِ رُؤْبَة

*!أَوْطَنْتُ وَطْناً لم يكُنْ من وَطَني لو لم تَكُنْ عاملَها لم أَسْكُنِ وقالَ ابنُ بَرِّي : الذي في شِعْرِ رُؤْبَة :
أَوْطَنْتُ أَرْضاً لم تَكْنُ من وَطَني قُلْتُ : فسَقَطَ الاحْتِجاجُ به .
( مَنْزلُ الإقامَةِ ) مِن الإنْسانِ ومَحَلُّه .
( و ) أَيْضاً : ( مَرْبَطُ البَقَرِ والغَنَمِ ) الذي تأْوي إليه ؛ وهو مجازٌ ؛ ( ج *!أَوْطانٌ ) ، قالَ الأخْطَلُ :
كما تَكُزّ إلى *!أَوْطانِها البَقَرُ ( *!وَوَطَنَ به *!يَطِنُ ) *!وَطناً ( *!وأَوْطَنَ : أَقامَ ) ؛ ) الأخيرَةُ أَعْلَى .
( *!وأَوْطَنَهُ ) *!إيطاناً ( *!ووَطَّنَهُ ) *!تَوْطِيناً ، ( *!واسْتَوْطَنَه ) إذا ( اتَّخَذَهُ *!وَطَناً ) ، أَي مَحَلاًّ ومَسْكَناً يقيمُ به ؛ ومنه الحدِيثُ : ( نَهَى عن نَقْرَةِ الغرابِ وأَنْ *!يُوطِنَ الرَّجُل في المَكانِ بالمَسْجدِ كما *!يُوطِنُ البَعيرُ ) ، أَي أَنْ يأْلَفَ مَكاناً مَعْلوماً مَخْصوصاً به يُصلّي فيه كالبَعيرِ لا يأْوِي من عَطَنٍ إلاَّ إلى مَبْرَكٍ دَمِثٍ قد *!أَوْطَنَه واتَّخَذه مُناخاً ؛ وقيلَ : مَعْناهُ أَنْ يَبْرُكَ على رُكْبَتَيْه قَبْلَ يَدَيْه إذا أَرادَ السُّجودَ مِثْلَ بُرُوكِ البَعيرِ .
( *!ومَواطِنُ مكةَ : مواقِفُها ) ، واحِدُها *!مَوْطِنٌ كمَجْلِسٍ ، وهو مجازٌ ؛ ومنه قَوْلُهم : إذا وَقَفْتَ بتِلْك *!المَواطِنِ فادْعُ اللَّهَ تعالى ولإخْواني .
( و ) المَواطِنُ ( من الحَرْبِ : مَشاهِدُها ) ، كالمَشاهِدِ ، وهو مجازٌ ؛ ومنه قَوْلُه تعالى : ﴿لقد نَصَرَكُمُ اللَّهُ في *!مَوَاطِن كثيرَةٍ﴾ ، وقالَ طرفَةُ :
على *!مَوْطِنٍ يَخْشَى الفَتَى عنده الرَّدَى متى تَعْتَرِكْ فيه الفَرائصُ تُرْعَدِ

( *!وتَوْطِينُ النَّفسِ : تَمْهِيدُها .
( *!وتَوَطَّنَها : تَمَهَّدَها ) .
( قالَ ابنُ سِيدَه : *!وَطَّنَ نَفْسَه على الشيءِ وله *!فتَوَطَّنَتْ : حَمَلَها عليه فتَحَمَّلَتْ وذَلَّتْ له ؛ قالَ كثيِّرٌ :
فقُلْتُ لها يا عَزَّ كلُّ مُصيبةٍ إذا *!وُطِّنتْ يوماً لها النَّفْسُ ذَلَّتِ ( *!والمِيطانُ ، بالكسْرِ : الغايةُ ) . ) يقالُ : مِن أَيْنَ *!مِيطَانك ، أَي غَايَتك ؛ رَوَاهُ عَمَرُو عن أَبيهِ .
( و ) *!المِيطانُ : ( موضِعٌ *!يُوطَنُ لتُرْسَلَ منه الخَيْلُ في السِبِّاقِ ) ، وهو أَوَّلُ الغايَةِ والمِيتاءِ والمِيدَاء آخِر الغايَةِ .
وقالَ الأصْمعيُّ : والمَيْدانُ ، بفتْحِ الميمِ *!والمِيطَانُ بكسْرِها .
قالَ أَبو عَمْرو : جَمْعُه *!مَيَاطِينُ .
( *!وواطَنَهُ على الأمْرِ ) : ) أَضْمَر فِعْله مَعَه ، فإن أَرادَ معْنى ( وافَقَهُ ) قالَ : واطَأَهُ ، قالَ : وهو مجازٌ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!اتطَنَه : أَقامَ به ، افْتَعَلَ مِن الوَطَنِ .
*!وتَوَطَّنَهُ *!وتَوَطَّنَ به لازِمٌ مُتَعدَ .
*!والمَواطِنُ : المَجالِسُ .
*!ومَيْطانُ ، بالفتْحِ : مِن جِبالِ المَدينَةِ لمُزَيْنَةَ وسُلَيْم .

##### Türkçe

: ( **الوَطَنُ** , harekeli; ve şiirin zarureti için hafifletme olarak sükûnlanır ); nitekim Rüʾbe’nin dediği gibi:
**أَوْطَنْتُ** **وَطْناً** لم يكُنْ من **وَطَني** لو لم تَكُنْ عاملَها لم أَسْكُنِ
İbn Berrî dedi ki: Rüʾbe’nin şiirinde olan:

**أَوْطَنْتُ وَطْناً** لم يكُنْ من **وَطَني** لو لم تَكُنْ عاملَها لم أَسْكُنِ
İbn Berrî dedi ki: Rüʾbe’nin şiirinde olan:
أَوْطَنْتُ أَرْضاً لم تَكْنُ من **وَطَني**
Dedim ki: böylece onunla delil getirme düştü.

( İnsanın ikamet menzili ) ve onun mahalli.

( Ve ) ayrıca: ( sığır ve koyunun bağlandığı yer ) ki ona sığınır; ve o mecazdır; ( çoğulu **أَوْطانٌ** ); Aḫṭal dedi ki:
كما تَكُزّ إلى **أَوْطانِها** البَقَرُ

( **وَوَطَنَ** به **يَطِنُ** ) **وَطناً** ( **وأَوْطَنَ** : ikamet etti ); ) sonuncusu daha üstündür.

( **وأَوْطَنَهُ** ) **إيطاناً** ( **ووَطَّنَهُ** ) **تَوْطِيناً** , ( **واسْتَوْطَنَه** ) eğer ( onu **وَطَناً** edindi ) ise; yani, onda ikamet ettiği bir mahal ve mesken; bundan da hadis: ( karganın gagalamasından ve erkeğin mescidde bir yerde **يُوطِنَ** etmesinden, devenin **يُوطِنُ** etmesi gibi, nehyetti ), yani devenin, bir yumuşak çökmelikte onu **أَوْطَنَه** ve onu konak yeri edindiği (yer)den başka bir su içme yerine sığınmadığı gibi, kendisine mahsus bilinen bir yere alışıp orada namaz kılması; ve denildi ki: manası, secdeyi istediğinde devenin çöküşü gibi, ellerinden önce dizleri üzerine çökmesidir.

( **ومَواطِنُ** Mekke’nin: onun duraklarıdır ), tekili **مَوْطِنٌ** meclis gibi; ve o mecazdır; bundan da onların sözü: o **المَواطِنِ**’de durduğunda Allah Teâlâ’ya ve kardeşlerime dua et.

( Ve ) **المَواطِنُ** ( savaşın: onun sahneleridir ), sahneler gibi; ve o mecazdır; bundan da O’nun, Teâlâ’nın sözü: ﴿Allah sizi birçok **مَوَاطِن**’de gerçekten yardım etti﴾, ve Ṭarafe dedi ki:
على **مَوْطِنٍ** يَخْشَى الفَتَى عنده الرَّدَى متى تَعْتَرِكْ فيه الفَرائصُ تُرْعَدِ

( **وتَوْطِينُ** nefsin: onun hazırlanması.
( **وتَوَطَّنَها** : onu hazırladı ) .
( İbn Sîde dedi ki: **وَطَّنَ** nefsini bir şey üzerine; ve onun için **فتَوَطَّنَتْ**: onu ona yükledi de o yüklendi ve ona boyun eğdi; Kesîr dedi ki:
فقُلْتُ لها يا عَزَّ كلُّ مُصيبةٍ إذا **وُطِّنتْ** يوماً لها النَّفْسُ ذَلَّتِ

( **والمِيطانُ** , kesre ile: gaye ) . ) denir ki: nereden **مِيطَانك** , yani gayen; onu ʿAmr babasından rivayet etti.

( Ve ) **المِيطانُ** : ( atların yarışta ondan salınması için **يُوطَنُ** edilen yer ); ve o, gayenin evvelidir; **المِيتاءِ** ve **المِيدَاء** gayenin sonudur.

Aṣmaʿî dedi ki: **المَيْدانُ** , mîm’in fethiyle; **والمِيطَانُ** onun kesresiyle.
Ebû ʿAmr dedi ki: onun çoğulu **مَيَاطِينُ**.

( **وواطَنَهُ** على الأمرِ ) : ) onun fiilini onunla birlikte gizledi; eğer ( **وافَقَهُ** ) manasını isterse: **واطَأَهُ** dedi; dedi ki: ve o mecazdır.

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**اتطَنَه** : onda ikamet etti; **الوَطَنِ**’den iftiʿâl.
**وتَوَطَّنَهُ** **وتَوَطَّنَ** به, lâzım (ve) müteaddîdir.
**والمَواطِنُ** : meclislerdir.
**ومَيْطانُ** , fetha ile: Medine’nin dağlarındandır; Müzeyne ve Süleym’e (ait).

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَطَّنَ نَفْسَهُ عَلَى الأَمْرِ
2 وَطَّنَ نَفْسَهُ عَلَى الأَمْرِ ذ He disposed and subjected his mind, or himself, to do the thing; syn. مَهَّدَهَا لِفِعْلِهِ وَذَلَّلَهَا (Msb.) ― -b2- وظّن نفسه على الشَّىْءِ, and لَهُ, He induced, or persuaded, himself to do the thing; syn. حَمَلَهَا عَلَيْهِ. (ISd, in TA.) See also 5 and 10.

4 أَوْطَنَ see 10.

تَوَطَّنَتْ نَفْسُهُ عَلَى الشَّىْءِ
5 تَوَطَّنَتْ نَفْسُهُ عَلَى الشَّىْءِ ذ , and لَهُ, He undertook the thing, and submitted to it; syn. تَحَمَّلَتْ وَذَلَّتْ لَهُ (ISd, in TA) [see also 2 and 10] his mind, or he, became disposed and subjected to do the thing; syn. تَمَهَّدَتْ. (K [in the CK, for تَوَطُّنَهَا تَمَهُّدَهَا, is put تَوَطَّنَهَا تَمَهَّدَهَا].)

اِسْتَوْطَنَ
10 اِسْتَوْطَنَ ذ He took for himself as a home, or settled place of abode, (S, Msb, K,) a country; (S, Msb;) as also ↓ أَوْطَنَ (S, Msb, K) and ↓ وَطَّنَ (S, K) or ↓ تَوَطَّنَ. (Msb.)

وَطَنٌ
وَطَنٌ ذ The place of abode or residence (S, Mgh, K) of a man: (S, Mgh:) a man's settled place of abode; his place of constant residence; his dwelling; his home. (Msb)

##### Türkçe

**وَطَّنَ نَفْسَهُ عَلَى الأَمْرِ**
2 **وَطَّنَ نَفْسَهُ عَلَى الأَمْرِ** ذ Kişinin, şeyi yapmaya zihnini, yahut kendisini, hazırlayıp boyun eğdirmesi; eşanlamlısı: **مَهَّدَهَا لِفِعْلِهِ وَذَلَّلَهَا** (Msb.) ― -b2- **وَطَّنَ نَفْسَهُ عَلَى الشَّىْءِ**, ve **لَهُ**, Kişinin, şeyi yapmaya kendisini sevk etmesi yahut ikna etmesi; eşanlamlısı: **حَمَلَهَا عَلَيْهِ**. (ISd, TA’da.) 5 ve 10’a da bak.

4 **أَوْطَنَ** 10’a bak.

**تَوَطَّنَتْ نَفْسُهُ عَلَى الشَّىْءِ**
5 **تَوَطَّنَتْ نَفْسُهُ عَلَى الشَّىْءِ** ذ, ve **لَهُ**, Kişinin, şeyi üstlenmesi ve ona boyun eğmesi; eşanlamlısı: **تَحَمَّلَتْ وَذَلَّتْ لَهُ** (ISd, TA’da) [2 ve 10’a da bak] zihni, yahut kendisi, şeyi yapmaya hazırlanmış ve boyun eğmiş oldu; eşanlamlısı: **تَمَهَّدَتْ**. (K [CK’de, **تَوَطُّنَهَا تَمَهُّدَهَا** yerine **تَوَطَّنَهَا تَمَهَّدَهَا** konmuştur].)

**اِسْتَوْطَنَ**
10 **اِسْتَوْطَنَ** ذ Kişinin, bir ülkeyi, kendisi için bir yurt, yahut yerleşilen ikamet yeri edinmesi (S, Msb, K,) (S, Msb;) bunun gibi ↓ **أَوْطَنَ** (S, Msb, K) ve ↓ **وَطَّنَ** (S, K) yahut ↓ **تَوَطَّنَ**. (Msb.)

**وَطَنٌ**
**وَطَنٌ** ذ Bir adamın ikamet ettiği yahut oturduğu yer (S, Mgh, K): (S, Mgh:) bir adamın yerleşik ikamet yeri; sürekli ikamet ettiği yer; meskeni; evi. (Msb)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَطَنَ
وَطَنَ
a.  [ يَطِنُ ] ( n. ac. وَطْن 1 ) [ Bi ], Lived, dwelt, resided in; inhabited; settled, stayed in.

وَطَّنَ
وَطَّنَ II ,
a.  Settled in.

b.  [ acc. &  'Ala ], Made ready for; accustomed ( himself ) to.

أَوْطَنَ
أَوْطَنَ IV ,
a.  see I & II.

تَوَطَّنَ
تَوَطَّنَ V ,
a.  see II (b) .

اِوْتَطَنَ
اِوْتَطَنَ VIII ( t ),
a.  see II (a) .

اِسْتَوْطَنَ
اِسْتَوْطَنَ X ,
a.  see II (a) .

وَطْن
وَطْن 1 ,
a.  see 4 .

وَطَن
وَطَن 4 , ( pl. أَوْطَاْن 38 ),
a.  Dwelling, residence, abode; home; adopted land.

b.  Stable, cattle-pen; stall.

وَطَنِيّ
وَطَنِيّ 4yi ,
a.  Native; domestic; home.

مَوْطِن
مَوْطِن 18 , ( pl. مَوَاْطِنُ 44 ),
a.  see 4 (a) .

b.  Country, native land, father-land.

c.  Scene, site ( of a battle & c. ).

مِيْطَان
مِيْطَان [ 45I ] , ( pl. مَوَاْطِيْنُ 65I ),
a.  Startingpost, stadium ( for horses ).

b.  Object; goal.

اِسْتَوْطَنَ
N. Ag. اِسْتَوْطَنَ X ,
a.  Naturalize; settler.

##### Türkçe

**وَطَنَ**
**وَطَنَ**
a. [ **يَطِنُ** ] (n. ac. **وَطْن** 1) [Bi], İçinde yaşadı, ikamet etti, oturdu; meskûn oldu; yerleşti, kaldı.

**وَطَّنَ**
**وَطَّنَ** II,
a. Yerleştirdi.

b. [acc. & **'Ala**], İçin hazır hâle getirdi; (kendini) alıştırdı.

**أَوْطَنَ**
**أَوْطَنَ** IV,
a. I & II’ye bak.

**تَوَطَّنَ**
**تَوَطَّنَ** V,
a. II (b)’ye bak.

**اِوْتَطَنَ**
**اِوْتَطَنَ** VIII (t),
a. II (a)’ya bak.

**اِسْتَوْطَنَ**
**اِسْتَوْطَنَ** X,
a. II (a)’ya bak.

**وَطْن**
**وَطْن** 1,
a. 4’e bak.

**وَطَن**
**وَطَن** 4, (pl. **أَوْطَاْن** 38),
a. Mesken, ikametgâh, barınak; ev; edinilmiş ülke.

b. Ahır, sığır ağılı; bölme.

**وَطَنِيّ**
**وَطَنِيّ** 4yi,
a. Yerli; dâhilî; ev(î).

**مَوْطِن**
**مَوْطِن** 18, (pl. **مَوَاْطِنُ** 44),
a. 4 (a)’ya bak.

b. Ülke, ana yurt, baba yurdu.

c. Sahne, yer (bir savaşın vb.).

**مِيْطَان**
**مِيْطَان** [45I], (pl. **مَوَاْطِيْنُ** 65I),
a. Başlangıç direği, hipodrom (atlar için).

b. Nesne; hedef.

**اِسْتَوْطَنَ**
N. Ag. **اِسْتَوْطَنَ** X,
a. Vatandaşlığa kabul etmek; yerleşimci.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D9%86/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وطن
وَطَنَ - يَطِنُ - مَوْطِن - مَوَاطِن
وَطَنَ - يَطِنُ + كائن + بـِ مكان، أو في مكان: يستقر ويقيم ويسكن ويعيش فيه
مَوْطِن: اسم مكان من " وَطَنَ - يَطِنُ ": موضع ومكان يقيم ويستقر ويغيش به فرد أو قوم من الناس
مَواطِن: جمع " مَوْطِن  "
﴿لقد نصركم الله في مواطن كثيرة﴾: في مواضع وأمكنة إقامة دائمة أو مؤقتة كثيرة: وهي كناية عن مواضع الغزوات التي يحتشدون فيها للحرب، والتي يستوطنوها مدة قبل الحرب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الإقامة الطويلة في موقع واحد"، وهي:
وَطَنَ - يَطِنُ، قَرَى - يَقْرِي، بَلَدَ - يَبْلُدُ، مَدَنَ - يَمْدُنُ، ثَوَى - يَثْوِي، قَامَ - يَقِيْمُ
مواطن
 	﴿لقد نصركم الله في مواطن كثيرة ويوم حنين إذ أعجبتكم كثرتكم فلم تغن عنكم شيئا وضاقت عليكم الأرض بما رحبت ثم وليتم مدبرين(25)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [وطن] و ط ن: الوَطَنُ مَحَل الإنسان و أَوْطَانُ الغنم مرابضها و أَوْطَنَ الأرض و وَطَّنَها و اسْتَوْطَنَها و اتَّطَنَها أي اتخذها وطنا و تَوْطِينُ النفس على الشيء كالتمهيد و المَوْطِنُ المشهد من مشاهد الحرب قال الله تعالى ﴿لقد نصركم الله في مواطن كثيرة﴾
معجم الفرائد القرآنية:
و ط ن
" مَوَاطِنَ" في قوله تعالى :" لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ " (25) التوبة .
المَوَاطن: جمع موطِن، وهو موضع الإقامة أو الحلول. وموطن : مشهد وموقف، والمواطن :المشاهد والمواضع مواقع .
ملخص اللسان
1.     الوَطَنُ: المَنْزِلُ تقيم به، وهو مَوْطِنُ الإنسان ومحله؛والجمع أَوْطان. وَطَنَ بالمكان وأَوْطَنَ أَقام؛ الأَخيرة أَعلى. وأَوْطَنَهُ: اتخذه وَطَناً. يقال: أَوْطَنَ فلانٌ أَرض كذا وكذا أَي اتخذها محلاً ومُسْكَناً يقيم فيها
2.  وأَوطَنْتُ الأَرض ووَطَّنْتُها تَوطِيناً واسْتَوْطَنْتُها أَي اتخذتها وَطَناً، وكذلك الاتِّطانُ، وهو افْتِعال منه. غيره: أَما المَوَاطِنُ   فكل مَقام قام به الإنسان لأَمر فهو مَوْطِنٌ له، كقولك: إذا أَتيت فوقفت في تلك المَوَاطِنِ فادْعُ الله لي ولإخواني.
3.  وأَن يُوطِنَ الرجلُ في المكان بالمسجد كما يُوطِنُ البعيرُ؛ قيل: معناه أَن يأْلف الرجل مكاناً معلوماً من المسجد مخصوصاً به   يصلي فيه كالبعير لا يأْوي من عَطَنٍ إلا إلى مَبْرَكٍ دَمِثٍ قد أَوْطَنَه واتخذه مُناخاً،
4.     وأَوْطانُ الغنم والبقر: مَرَابِضُها وأَماكنها التي تأْوي إليها
5.     والمِيطانُ: الموضع الذي يُوَطَّنُ لترسل منه الخيل في السِّباق، وهو أَول الغاية، والمِيتاء والمِيداء آخر الغاية؛ الأَصمعي: هو المَيْدانُ والمِيطانُ،
6.     ومَوَاطِنُ مكة: مَوَافقها، وهو من ذلك
7.     كان لا يُوطِنُ الأَماكن أََي لا يتخذ لنفسه مجلساً يُعْرَفُ به.
8.  والمَوْطِنُ: مَفْعِلٌ منه، ويسمى به المَشْهَدُ من مشَاهد الحرب، وجمعه مَوَاطن. والمَوْطِنُ: المَشْهَدُ من مَشَاهد الحرب. وفي التنزيل العزيز: لقد نصَركُمُ اللهُ في مَوَاطن كثيرة؛
9.     وواطنَهُ على الأَمر: أَضمر فعله معه، فإن أَراد معنى وافقه قال: واطأَه. تقول: واطنْتُ فلاناً على هذا الأَمر إذا جعلتما   في أَنفسكما أَن تفعلاه،
10.                       وتَوْطِينُ النفس على الشيء: كالتمهيد.: وَطَّنَ نفسَهُ على الشيء وله فتَوَطَّنَتْ حملها عليه فتحَمَّلَتْ وذَلَّتْ له
لسان العرب
● -    وطن: الوَطَنُ: المَنْزِلُ تقيم به، وهو مَوْطِنُ الإنسان ومحله؛ وقد   خففه رؤبة في قوله:   أَوْطَنْتُ وَطْناً لم يكن من وَطَني،   لو لم تَكُنْ عاملَها لم أَسْكُنِ   بها، ولم أَرْجُنْ بها في الرُّجَّنِ   قال ابن بري: الذي في شعر رؤبة:   كَيْما تَرَى أَهلُ العِراقِ أَنني   أَوْطَنْتُ أَرضاً لم تكن من وَطَني   وقد ذكر في موضعه، والجمع أَوْطان. وأَوْطانُ الغنم والبقر: مَرَابِضُها   وأَماكنها التي تأْوي إليها؛ قال الأَخْطَلُ:   كُرُّوا إلى حَرَّتَيْكُمْ تَعْمُرُونَهُمَا،   كما تَكُرُّ إلى أَوْطانها البَقَرُ   ومَوَاطِنُ مكة: مَوَافقها، وهو من ذلك. وَطَنَ بالمكان وأَوْطَنَ   أَقام؛ الأَخيرة أَعلى. وأَوْطَنَهُ: اتخذه وَطَناً. يقال: أَوْطَنَ فلانٌ   أَرض كذا وكذا أَي اتخذها محلاً ومُسْكَناً يقيم فيها.   والمِيطانُ: الموضع الذي يُوَطَّنُ لترسل منه الخيل في السِّباق، وهو   أَول الغاية، والمِيتاء والمِيداء آخر الغاية؛ الأَصمعي: هو المَيْدانُ   والمِيطانُ، بفتح الميم من الأول وكسرها من الثاني. وروى عمرو عن أَبيه قال:   المَيَاطِينُ المَيادين. يقال: من أَين مِيطانك أَي غايتك. وفي صفته،   صلى الله عليه وسلم: كان لا يُوطِنُ الأَماكن أََي لا يتخذ لنفسه مجلساً   يُعْرَفُ به. والمَوْطِنُ: مَفْعِلٌ   منه، ويسمى به المَشْهَدُ من مشَاهد الحرب، وجمعه مَوَاطن. والمَوْطِنُ:   المَشْهَدُ من مَشَاهد الحرب. وفي التنزيل العزيز: لقد نصَركُمُ اللهُ   في مَوَاطن كثيرة؛ وقال طَرَفَةُ:   على مَوْطِنٍ يَخْشَى الفَتَى عنده الرَّدَى،   متى تَعْتَرِكْ فيه الفَرائصُ تُرْعَدِ   وأَوطَنْتُ الأَرض ووَطَّنْتُها تَوطِيناً واسْتَوْطَنْتُها أَي اتخذتها   وَطَناً، وكذلك الاتِّطانُ، وهو افْتِعال منه. غيره: أَما المَوَاطِنُ   فكل مَقام قام به الإنسان لأَمر فهو مَوْطِنٌ له، كقولك: إذا أَتيت فوقفت   في تلك المَوَاطِنِ فادْعُ الله لي ولإخواني. وفي الحديث: أَنه نَهَى عن   نَقْرَة الغُراب وأَن يُوطِنَ الرجلُ في المكان بالمسجد كما يُوطِنُ   البعيرُ؛ قيل: معناه أَن يأْلف الرجل مكاناً معلوماً من المسجد مخصوصاً به   يصلي فيه كالبعير لا يأْوي من عَطَنٍ إلا إلى مَبْرَكٍ دَمِثٍ قد أَوْطَنَه   واتخذه مُناخاً، وقيل: معناه أَن يَبْرُكَ على ركبتيه قبل يديه إذا   أَراد السجودَ مثلَ بُرُوكِ البعير؛ ومنه الحديث: أَنه نَهَى عن إيطان   المساجد أَي اتخاذها وَطَناً. وواطنَهُ على الأَمر: أَضمر فعله معه، فإن أَراد   معنى وافقه قال: واطأَه. تقول: واطنْتُ فلاناً على هذا الأَمر إذا جعلتما   في أَنفسكما أَن تفعلاه، وتَوْطِينُ النفس على الشيء: كالتمهيد. ابن   سيده: وَطَّنَ نفسَهُ على الشيء وله فتَوَطَّنَتْ حملها عليه فتحَمَّلَتْ   وذَلَّتْ له، وقيل: وَطَّنَ نفسه على الشيء وله فتَوَطَّنَت حملها عليه؛   قال كُثَيِّرٌ:   فقُلْتُ لها: يا عَزَّ، كلُّ مُصيبةٍ   إذا وُطِّنتْ يوماً لها النَّفْسُ، ذَلَّتِ
مقاييس اللغة:
(وطن) الواو والطاء والنون: كلمةٌ صحيحة. فالوَطَن: مَحَلُّ الإنسان. وأوطان الغَنَم: مَرَابضها(1). وأوْطَنْتُ الأرضَ: اتَّخذتُها وَطناً. والمِيطانُ: الغاية(2).‏
القاموس المحيط:
الوَطَنُ، مُحرَّكةً ويُسَكَّنُ مَنْزِلُ الإِقامَةِ، ومَرْبَطُ البَقَرِ والسَنَمِ ج أوطانٌ. وَوَطَنَ به يَطِنُ وأوْطَنَ أقامَ. وأوْطَنَهُ وَوَطَّنَهُ واسْتَوْطَنَهُ اتَّخَذَهُ وَطَناً. ومَواطِنُ مكةَ مَواقِفُها، و من الحَرْبِ مشاهِدُهَا. وتَوْطِينُ النفس تَمْهِيدُها. وتَوَطَّنَها تَمَهَّدَها. والمِيطانُ، بالكسر الغايَةُ، وموضِعٌ يُوطَنُ لتُرْسَلَ منه الخَيْلُ في السِباقِ. وواطَنَهُ على الأمْرِ وافَقَهُ.
تاج العروس:
( والوطن محركة ويسكن ) تخفيفا لضرورة الشعر كما قال رؤبة أوطنت وطنا لم يكن من وطني * لو لم تكن عاملها لم أسكن وقال ابن بري الذي في شعر رؤبة * أوطنت أرضا لم تكن من وطني * قلت فسقط الاحتجاج به ( منزل الاقامة ) من الانسان ومحله ( و ) أيضا ( مربط البقر والغنم ) الذي تأوى إليه وهو مجاز ( ج أوطان ) قال الاخطل * كما نكرالي أوطانها البقر * ( ووطن به يطن ) وطنا ( وأوطن أقام ) الاخيرة أعلى ( وأوطنه ) ايطانا ( ووطنه ) توطينا ( واستوطنه ) إذا ( اتخذه وطنا ) أي محلا ومسكنا يقيم فيه ومنه الحديث نهي عن نقرة الغرات وان يوطن الرجل في المكان بالمسجد كما يوطن البعير أي أن يألف مكانا
معلوما مخصوصا به يصلى فيه كالبعير لا يأوى من عطن الا الى مبرك دمث قد أوطنه واتخذ وطنه واتخذه مناخا وقيل معناه ان يبرك على ركبتيه قيل يديه إذا أراد السجود مثل بروك البعير ( ومواطن مكة ومواقفها ) واحدها موطن كمجلس وهو مجاز ومنه قولهم إذا وقفت بتلك المواطن فادع الله تعالى لي ولاخواني ( و ) المواطن ( من الحرب مشاهدها ) كالمشاهد وهو مجاز ومنه قوله تعالى ( لقد نصركم الله في مواطن كثيرة ) وقال طرفة على موطن يخشى الفتى عنده الردى * متى تعترك فيه القرائص ترعد ( وتوطين النفس تمهيدها وتوطنها تمهدها ) قال ابن سيده وطن نفسه على الشئ وله فتوطنت حملها عليه فتحملت وذلت له قال كثير فقلت لها ياعز كل مصيبة * إذا وطنت يوما لها النفس ذلت ( والميطان بالكسر الغاية ) يقال من أين ميطانك اي غايتك رواه عمرو عن ابيه ( و ) الميطان ( موضع يوطن لترسل منه الخيل في السباق ) وهو اول الغاية والميتاء والميداء آخر الغاية وقال الاصمعي هو الميدان بفتح الميم والميطان بكسرها قال أبو عمرو جمعه مياطين ( وواطنه على الامر ) أصمر فعله معه فان اراد معنى ( وافقه ) قال واطأه قال وهو مجاز * ومما يستدرك عليه انطنه أقام به افتعل من الوطن وتوطنه وتوطن به لازم متعد والمواطن المجالس وميطان بالفتحر من جبال المدينة لمزينة وسليم

##### Türkçe

**وطن**
**وَطَنَ - يَطِنُ - مَوْطِن - مَوَاطِن**
**وَطَنَ - يَطِنُ** + canlı + **بـِ** yer, yahut bir yerde: orada yerleşir, ikamet eder, oturur ve yaşar.
**مَوْطِن**: “**وَطَنَ - يَطِنُ**”dan yer ismi; insanların bir ferdinin yahut bir kavminin içinde ikamet edip yerleştiği ve yaşadığı mevki ve yer.
**مَواطِن**: “**مَوْطِن**”in çoğulu.
﴿**لقد نصركم الله في مواطن كثيرة**﴾: çokça daimî yahut geçici ikamet mevki ve yerlerinde: bu, savaş için orada toplandıkları ve savaştan önce bir müddet yerleştikleri gazve mevkilerine kinayedir.
Ve lafız, “tek bir yerde uzun ikamet” lafızları grubuna mensuptur; onlar:
**وَطَنَ - يَطِنُ**، **قَرَى - يَقْرِي**، **بَلَدَ - يَبْلُدُ**، **مَدَنَ - يَمْدُنُ**، **ثَوَى - يَثْوِي**، **قَامَ - يَقِيْمُ**

**مواطن**
﴿**لقد نصركم الله في مواطن كثيرة ويوم حنين إذ أعجبتكم كثرتكم فلم تغن عنكم شيئا وضاقت عليكم الأرض بما رحبت ثم وليتم مدبرين(25)﴾** التوبة**

مختار الصحاح
● [**وطن**] و ط ن: **الوَطَنُ** insanın mahallidir; ve koyunların **أَوْطَانُ**’ı, onların yatıp durdukları yerleridir. Ve **أَوْطَنَ** yeri, ve **وَطَّنَ** onu, ve **اسْتَوْطَنَ** onu, ve **اتَّطَنَ** onu: yani onu vatan edindi. Ve bir şey üzerine nefsin **تَوْطِينُ**’i, hazırlama gibidir. Ve **المَوْطِنُ**, savaş sahnelerinden bir sahnedir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**لقد نصركم الله في مواطن كثيرة**﴾.

معجم الفرائد القرآنية:
و ط ن
Allah Teâlâ’nın sözü: “**لَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ فِي مَوَاطِنَ كَثِيرَةٍ وَيَوْمَ حُنَيْنٍ**” (25) **التوبة** içindeki “**مَوَاطِنَ**”.
**المَوَاطن**: **موطِن**’in çoğulu; o, ikamet yahut konaklama yeridir. Ve **موطن**: sahne ve duruş yeridir; ve **المواطن**: sahneler ve yerler, mevki yerleridir.

ملخص اللسان
1. **الوَطَنُ**: içinde ikamet ettiğin menzil; o, insanın **مَوْطِنُ**’i ve mahallidir; çoğulu **أَوْطان**. **وَطَنَ** yerde ve **أَوْطَنَ**: ikamet etti; sonuncusu daha üstündür. Ve **أَوْطَنَهُ**: onu **وَطَناً** edindi. Denir: falan kimse **أَوْطَنَ** şu ve şu yeri; yani onu, içinde ikamet ettiği bir mahal ve mesken edindi.
2. Ve yeri **أَوطَنْتُ** ve onu **وَطَّنْتُ** **تَوطِيناً** ve onu **اسْتَوْطَنْتُ**: yani onu **وَطَناً** edindim; bunun gibi **الاتِّطانُ** da; o, ondan **افْتِعال** babıdır. Başkası: ama **المَوَاطِنُ** ise, insanın bir iş için durduğu her makam, onun için bir **مَوْطِن**’dir; senin sözün gibi: “O **المَوَاطِنِ**’e geldiğinde ve durduğunda, benim ve kardeşlerim için Allah’a dua et.”
3. Ve erkeğin mescidde bir yerde, devenin yerleşmesi gibi, yerleşmesi: denildi ki, manası, erkeğin mescidin kendisine mahsus bilinen bir yerine alışmasıdır; orada namaz kılar; deve gibi, bir **عَطَن**dan ancak, onu **أَوْطَنَه** ve onu konak yeri edindiği yumuşak bir çökmeye sığınır.
4. Koyunların ve sığırların **أَوْطانُ**’ı: onların yatakları ve sığındıkları yerlerdir.
5. **المِيطانُ**: atların yarışta ondan salıverilmesi için **يُوَطَّنُ** edilen yer; o, hedefin başlangıcıdır. Ve **المِيتاء** ve **المِيداء** hedefin sonudur. **الأَصمعي**: o, **المَيْدانُ** ve **المِيطانُ**’dur.
6. Mekke’nin **مَوَاطِنُ**’i: onun duruş yerleridir; bu, ondandır.
7. Mekânları **يُوطِنُ** olmazdı; yani kendisi için, onunla bilinen bir meclis edinmezdi.
8. **المَوْطِنُ**: ondan **مَفْعِلٌ** veznidir; savaş sahnelerinden sahneye onunla ad verilir; çoğulu **مَوَاطن**’dır. Ve **المَوْطِنُ**: savaş sahnelerinden sahnedir. Aziz tenzilde: “Allah sizi birçok **مَوَاطن**’de yardım etti”;
9. **وواطنَهُ** bir iş üzerine: onun fiilini onunla birlikte gizledi; eğer “ona muvafakat etti” manasını isterse: **واطأَه** dedi. Dersin: “Falanı bu iş üzerine **واطنتُ**” — ikinizin nefislerinizde onu yapmayı kararlaştırmanız hâlinde.
10. Bir şey üzerine nefsin **تَوْطِينُ**’i: hazırlama gibidir. **ابن سيده**: nefsini bir şey üzerine **وَطَّنَ** ve ona; böylece onu ona yüklemeye **فَتَوَطَّنَتْ**; onu yüklendi; ona boyun eğdi.

لسان العرب
● - **وطن**: **الوَطَنُ**: içinde ikamet ettiğin menzil; o, insanın **مَوْطِنُ**’i ve mahallidir; ve onu, **رؤبة** şu sözünde hafifletmiştir:
**أَوْطَنْتُ وَطْناً لم يكن من وَطَني،**
**لو لم تَكُنْ عاملَها لم أَسْكُنِ**
**بها، ولم أَرْجُنْ بها في الرُّجَّنِ**
**ابن بري** dedi: **رؤبة**’nin şiirinde olan:
**كَيْما تَرَى أَهلُ العِراقِ أَنني**
**أَوْطَنْتُ أَرضاً لم تكن من وَطَني**
Ve o, yerinde zikredilmiştir. Çoğulu **أَوْطان**. Ve koyunların ve sığırların **أَوْطانُ**’ı: onların yatakları ve sığındıkları yerlerdir; **الأَخْطَلُ** dedi:
**كُرُّوا إلى حَرَّتَيْكُمْ تَعْمُرُونَهُمَا،**
**كما تَكُرُّ إلى أَوْطانها البَقَرُ**
Ve Mekke’nin **مَوَاطِنُ**’i: onun duruş yerleridir; bu, ondandır. **وَطَنَ** yerde ve **أَوْطَنَ**: ikamet etti; sonuncusu daha üstündür. Ve **أَوْطَنَهُ**: onu **وَطَناً** edindi. Denir: falan kimse **أَوْطَنَ** şu ve şu yeri; yani onu, içinde ikamet ettiği bir mahal ve mesken edindi. Ve **المِيطانُ**: atların yarışta ondan salıverilmesi için **يُوَطَّنُ** edilen yer; o, hedefin başlangıcıdır. Ve **المِيتاء** ve **المِيداء** hedefin sonudur. **الأَصمعي**: o, **المَيْدانُ** ve **المِيطانُ**’dur; birincide **الميم**’in fethiyle, ikincide onun kesriyle. **عمرو**’dan, babasından rivayet etti: **المَيَاطِينُ**: **المَيادين**’dir. Denir: “Senin **مِيطانك** nereden?” yani hedefin nereden? Ve onun sıfatında, sallallahu aleyhi ve sellem: mekânları **يُوطِنُ** olmazdı; yani kendisi için, onunla bilinen bir meclis edinmezdi. Ve **المَوْطِنُ**: ondan **مَفْعِلٌ** veznidir; savaş sahnelerinden sahneye onunla ad verilir; çoğulu **مَوَاطن**’dır. Ve **المَوْطِنُ**: savaş sahnelerinden sahnedir. Aziz tenzilde: “Allah sizi birçok **مَوَاطن**’de yardım etti”; ve **طَرَفَةُ** dedi:
**على مَوْطِنٍ يَخْشَى الفَتَى عنده الرَّدَى،**
**متى تَعْتَرِكْ فيه الفَرائصُ تُرْعَدِ**
Ve yeri **أَوطَنْتُ** ve onu **وَطَّنْتُ** **تَوطِيناً** ve onu **اسْتَوْطَنْتُ**: yani onu **وَطَناً** edindim; bunun gibi **الاتِّطانُ** da; o, ondan **افْتِعال** babıdır. Başkası: ama **المَوَاطِنُ** ise, insanın bir iş için durduğu her makam, onun için bir **مَوْطِن**’dir; senin sözün gibi: “O **المَوَاطِنِ**’e geldiğinde ve durduğunda, benim ve kardeşlerim için Allah’a dua et.” Hadiste: onun, karganın gagalaması ve erkeğin mescidde bir yerde, devenin yerleşmesi gibi, yerleşmesini yasakladığı rivayet edilmiştir; denildi ki, manası, erkeğin mescidin kendisine mahsus bilinen bir yerine alışmasıdır; orada namaz kılar; deve gibi, bir **عَطَن**dan ancak, onu **أَوْطَنَه** ve onu konak yeri edindiği yumuşak bir çökmeye sığınır. Ve denildi ki, manası, secdeyi istediğinde, devenin çöküşü gibi, ellerinden önce dizleri üzerine çökmesidir. Ondandır hadîs: onun, mescidleri **إيطان** etmeyi, yani onları **وَطَناً** edinmeyi yasakladığı. Ve **وواطنَهُ** bir iş üzerine: onun fiilini onunla birlikte gizledi; eğer “ona muvafakat etti” manasını isterse: **واطأَه** dedi. Dersin: “Falanı bu iş üzerine **واطنتُ**” — ikinizin nefislerinizde onu yapmayı kararlaştırmanız hâlinde. Ve bir şey üzerine nefsin **تَوْطِينُ**’i: hazırlama gibidir. **ابن سيده**: nefsini bir şey üzerine **وَطَّنَ** ve ona; böylece onu ona yüklemeye **فَتَوَطَّنَتْ**; onu yüklendi; ona boyun eğdi. Ve denildi ki: nefsini bir şey üzerine **وَطَّنَ** ve ona; böylece onu ona yüklemeye **فَتَوَطَّنَت**. **كُثَيِّرٌ** dedi:
**فقُلْتُ لها: يا عَزَّ، كلُّ مُصيبةٍ**
**إذا وُطِّنتْ يوماً لها النَّفْسُ، ذَلَّتِ**

مقاييس اللغة:
(**وطن**) **الواو** ve **الطاء** ve **النون**: sahih bir kelimedir. Şu hâlde **الوَطَن**: insanın mahallidir. Ve koyunların **أوطان**’ı: onların yataklarıdır. Ve yeri **أوْطَنْتُ**: onu **وَطناً** edindim. Ve **المِيطانُ**: hedeftir.

القاموس المحيط:
**الوَطَنُ**, harekeli; ve sükûnlu da yapılır: ikamet menzili; ve sığırın ve koyunun bağlandığı yer; çoğulu **أوطانٌ**. Ve onda **وَوَطَنَ**: **يَطِنُ**; ve **أوْطَنَ**: ikamet etti. Ve onu **أوْطَنَهُ** ve **وَوَطَّنَهُ** ve **اسْتَوْطَنَهُ**: onu **وَطَناً** edindi. Ve Mekke’nin **مَواطِنُ**’i: onun duruş yerleridir; ve savaşın: onun sahneleridir. Ve nefsin **تَوْطِينُ**’i: onu hazırlamaktır. Ve onu **تَوَطَّنَها**: onu hazırladı. Ve **المِيطانُ**, kesre ile: hedeftir; ve yarışta atların ondan salıverilmesi için **يُوطَنُ** edilen bir yerdir. Ve **واطَنَهُ** iş üzerine: ona muvafakat etti.

تاج العروس:
( **والوطن محركة ويسكن** ) şiir zarureti için hafifletme olarak; **رؤبة**’nin dediği gibi: **أوطنت وطنا لم يكن من وطني** * **لو لم تكن عاملها لم أسكن**. Ve **ابن بري** dedi: **رؤبة**’nin şiirinde olan: * **أوطنت أرضا لم تكن من وطني** * dedim ki: böylece onunla istidlal düştü. (İkamet menzili) insandan ve mahalli. (Ve) ayrıca (sığırın ve koyunun bağlandığı yer) ki ona sığınır; bu mecazdır. (Çoğulu **أوطان**) **الأخطل** dedi: * **كما نكرالي أوطانها البقر** * (Ve onda **وطن به يطن**) **وطنا**. (Ve **أوطن** ikamet etti) sonuncusu daha üstündür. (Ve onu **وأوطنه**) **ايطانا**. (Ve onu **ووطنه**) **توطينا**. (Ve onu **واستوطنه**) — (onu vatan edindiği zaman) yani içinde ikamet ettiği bir mahal ve mesken edindi; ve ondan hadîs: karganın gagalamasından ve erkeğin mescidde bir yerde, devenin yerleşmesi gibi, yerleşmesinden nehiy; yani bilinen, kendisine mahsus bir yere alışması; orada namaz kılar; deve gibi, bir **عطن**dan ancak, onu **أوطنه** ve onu vatan edindiği ve onu konak yeri edindiği yumuşak bir çökmeye sığınır. Ve denildi ki, manası, secdeyi istediğinde, devenin çöküşü gibi, dizleri üzerine — denildi: elleri üzerine — çökmesidir. (Ve Mekke’nin **ومواطن مكة ومواقفها**) tekili **موطن**; **مجلس** gibi; bu mecazdır. Ve ondan onların sözü: “O **المواطن**’de durduğunda, Allah Teâlâ’ya benim ve kardeşlerim için dua et.” (Ve) **و** **المواطن** (savaştan onun sahneleridir) **كالمشاهد** gibi; bu mecazdır. Ve ondan Allah Teâlâ’nın sözü: ( **لقد نصركم الله في مواطن كثيرة** ). Ve **طرفة** dedi: **على موطن يخشى الفتى عنده الردى** * **متى تعترك فيه القرائص ترعد**. (Ve nefsin **وتوطين النفس تمهيدها وتوطنها تمهدها**) **ابن سيده** dedi: nefsini bir şey üzerine **وطن** etti ve ona; böylece onu ona yüklemeye **فتوطنت**; onu yüklendi; ona boyun eğdi. **كثير** dedi: **فقلت لها ياعز كل مصيبة** * **إذا وطنت يوما لها النفس ذلت**. (Ve **والميطان بالكسر الغاية**) denir: “Senin **ميطانك** nereden?” yani hedefin nereden? **عمرو**’dan, babasından rivayet etti. (Ve) **و** **الميطان** (yarışta atların ondan salıverilmesi için **يوطن** edilen yer) hedefin başlangıcıdır; ve **الميتاء** ve **الميداء** hedefin sonudur. **الأصمعي** dedi: o, **الميدان**’dır; **الميم**’in fethiyle; ve **الميطان** onun kesriyle. **أبو عمرو** dedi: onun çoğulu **مياطين**’dir. (Ve **وواطنه على الامر**) onun fiilini onunla birlikte gizledi; eğer “(ona muvafakat etti)” manasını isterse: **واطأه** dedi; ve o, mecazdır. * Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **انطنه** onda ikamet etti; **افتعل** babı, **الوطن**’dan. Ve **وتوطنه** ve **وتوطن به**: lâzım ve müteaddîdir. Ve **والمواطن**: meclislerdir. Ve **وميطان** fetha ile: Medine dağlarından bir dağdır; **مزينة** ve **سليم**’e aittir.
