# وظب (و-ظ-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B8%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B8%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ظ - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B8%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الظاء والباء و و ء ي معهما
و ظ ب، ظ ب ي، ظ أ ب، ظ ب أ، ب ظ و، ب ي ظ مستعملات
وظب:
وَظَبَ يظِبُ وُظوباً، وهو المُواظَبةُ على الشيء والمُداوَمَةُ والتَّعاهُدُ.
ويقال للرَّوْضِة إذا تُدووِلَتْ بالرَّعْي حتى لم يَبْقَ فيها كَلأٌ إِنّها لمَوْظوبةٌ أي مَوْطوءة أي مأكولٌ ما فيها، ولَشدّ ما وُظِبَتْ.
ووادٍ مَوْظوبٌ: معروف من الأودية، وكذلك العُشبُ والأرضُ، قال:
بكلِّ وادٍ جَديبِ الأرضِ موظوبِ
ظبي:
ظبْيةٌ، وثلاثُ أظبٍ وظِباء.
والظَّبْيُ اسم رَمْلٍ.
والظَّبْيَةُ: جَهازُ المرأة والناقة، يعني حَياءها.
والظُّبَةُ: حَدُّ السَّيْف في طَرَفه، والخِنجَر وشِبْهه، والجمع الظُّباة والظُّبَى والظُّبُون.
ويقال: هو من ظُبوة كنا أنّ بُرَة من بُرْوَة، ولو جُمعَ ظُبَوات في الشِّعر على قياس سَنَوات جاز، قال:
وقوم كرام أَنْكَحَتنـا بَـنـاتِـهـم		ظُباتُ السُّيوفِ والرِّماحُ المداعِسُ
ويقال: الظَّبية جِرابٌ صغير من مَسُكِ البَهْمِة من الغَنَم.
والظَّبْيةُ شِبْهُ العِجْلة والمَزادة.
وإذا خَرَج الدَّجّال تخرُج امرأةٌ قُدّامه تُسَمَّى ظَبْية، وهي تُنذِرُ المُسلمينْ.
ظأب:
ويقال: ظَأَبْتُ الرجل: شَتَمتُه وخَوَّفْتُه. والضَأْبُ: السِّلْفُ، ولم أسمعهم يصفون به إلاِّ الرجل، ويقال: ظأْم، والباءَ أجودُ، وإنْ يُجمَعُ فالظَّأْبون، ولم أسمَعْ مه فعلاً، وقد مَرَّ في باب التضعيف في لغة من يشدِّد الباءَ.
والظَّأْبُ: الجَلَبةُ، قال أوس:
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَريمُ.
ظبأ:
الظِّبَأُ: الظَّرْف الذي يُجْعَل فيه اللَّبَن.
والظِّبَأُ: سِمَةٌ عل الفَرَس.
والظِّبَأُ: وادٍ لهُذَيْل.
بظو:
قال الأغَلب:
خاظي البَضيع لحمُه خَظَا بَظَا
وبَطَا صِلةٌ لخَظَا.
وقال أبو الأسود لابن أخيه وقد أَعْرَسَ: كيف وَجَدْتَ أهلَكَ، قال خَظيت وبَظيت، قال: أما خَظيت فقد عَرَفْتهُ، فما بَظيت? قال: عَرَبيّةٌ لم تَبلُغْكَ، قال: يا ابنَ أخي لا خير في عربيّةٍ لَمْ تَبْلُغني
بيظ:
البَيْظُ، يقال: ماءُ الرجل، ولم أسمَعْ منه فعلاً، فإنْ جُمِعَ فقياسُه البُيُوظ والأَبياظ.

##### Türkçe

باب **الظاء** و**الباء** و**و** و**ء** و**ي** معهما
**و ظ ب**، **ظ ب ي**، **ظ أ ب**، **ظ ب أ**، **ب ظ و**، **ب ي ظ** مستعملات

**وظب**:
**وَظَبَ** **يظِبُ** **وُظوباً**، o, bir şey üzerinde **المُواظَبةُ** ve **المُداوَمَةُ** ve **التَّعاهُدُ**dur.
Ve **الرَّوْضِة** için, otlatma ile elden ele dolaştırıldığı zaman, içinde hiçbir ot kalmayıncaya dek, denilir: muhakkak o, **لمَوْظوبةٌ**dur; yani **مَوْطوءة**; yani içindeki yenilmiş (tüketilmiş)tir; ve ne şiddetli **وُظِبَتْ**.
Ve **ووادٍ مَوْظوبٌ**: vadilerden bilinen (meşhur) bir vadi; aynı şekilde **العُشبُ** ve **الأرضُ** (için de). Dedi ki:
بكلِّ وادٍ جَديبِ الأرضِ موظوبِ

**ظبي**:
**ظبْيةٌ**; ve üç **أظبٍ** ve **ظِباء**.
Ve **الظَّبْيُ** bir kum adıdır.
Ve **الظَّبْيَةُ**: kadının ve dişi devenin **جَهازُ**’ıdır; yani onun **حَياء**’ı.
Ve **الظُّبَةُ**: kılıcın ucundaki keskin tarafı; ve hançer ve benzeri; çoğulu **الظُّباة** ve **الظُّبَى** ve **الظُّبُون**.
Ve denilir: o, **ظُبوة**’dendir; tıpkı **بُرَة**’nin **بُرْوَة**’den olması gibi. Ve eğer şiirde **سَنَوات** kıyasına göre **ظُبَوات** olarak çoğul yapılırsa caiz olur. Dedi ki:
وقوم كرام أَنْكَحَتنـا بَـنـاتِـهـم		ظُباتُ السُّيوفِ والرِّماحُ المداعِسُ
Ve denilir: **الظَّبية** koyundan **البَهْمِة** derisinden olan küçük bir torbadır (**جِرابٌ صغير**).
Ve **الظَّبْيةُ** **العِجْلة** ve **المَزادة** benzeridir.
Ve **الدَّجّال** çıktığı zaman, önünde **ظَبْية** diye adlandırılan bir kadın çıkar; o, Müslümanları uyarır.

**ظأب**:
Ve denilir: **ظَأَبْتُ** adamı: ona sövdüm ve onu korkuttum. Ve **الضَأْبُ**: **السِّلْفُ**tur; ve ben onların bununla ancak adamı nitelediklerini işittim. Ve denilir: **ظأْم**; ve **الباء** daha iyidir. Ve eğer çoğul yapılırsa **الظَّأْبون** (olur). Ve ben ondan bir fiil işitmedim; ve **الباب** **التضعيف**’te, **الباء**’yı şeddeli yapan kimsenin dilinde geçmişti.
Ve **الظَّأْبُ**: **الجَلَبةُ**dir. Evs dedi ki:
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَريمُ.

**ظبأ**:
**الظِّبَأُ**: içine süt konulan kaptır (**الظَّرْف**).
Ve **الظِّبَأُ**: atta bir damgadır (**سِمَةٌ**).
Ve **الظِّبَأُ**: Hüzeyl’e ait bir vadidir.

**بظو**:
Ağleb dedi ki:
خاظي البَضيع لحمُه خَظَا بَظَا
Ve **وبَطَا** **خَظَا** için bir ektir (**صِلةٌ**).
Ve Ebû’l-Esved, evlenmiş olan yeğenine dedi: Aileni nasıl buldun? O dedi: **خَظيت** ve **بَظيت**. O dedi: **خَظيت**’i bilmişim; peki **بَظيت** nedir? O dedi: Sana ulaşmamış bir Arapçadır. O dedi: Ey yeğenim, bana ulaşmamış bir Arapçada hayır yoktur.

**بيظ**:
**البَيْظُ**; denilir: erkeğin suyu. Ondan bir fiil işitmedim; eğer çoğul yapılırsa kıyası **البُيُوظ** ve **الأَبياظ**tır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B8%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وَظَبَ على الشيء وُظوباً: دامَ. أبو زيد: المواظبة: المثابرة على الشيء. وأرضٌ موظوبة، إذا تُدووِلَتْ بالرعي فلم يبقَ فيها كلأٌ. ولَشَدَّ ما وُظِبَتْ. ورجلٌ موظوبٌ، إذا تداولتْ ماله النوائبُ. وقال سلامة بن جندل:
كُنَّا نَحُلُّ إذا هـبَّـتْ شـآمِـيةً		بكلِّ وادٍ جَديبِ البطنِ موظوبِ

##### Türkçe

**وَظَبَ** على الشيء وُظوباً: devam etti. Ebû Zeyd: **المواظبة**: şeye sebat etmek. Ve **أرضٌ موظوبة**; eğer otlatma ile elden ele dolaştırıldıysa, onda hiçbir ot kalmadıysa. Ve elbette ne şiddetle **وُظِبَتْ**. Ve **رجلٌ موظوبٌ**; eğer musibetler onun malını elden ele dolaştırdıysa. Selâme b. Cendel dedi ki:
كُنَّا نَحُلُّ إذا هـبَّـتْ شـآمِـيةً		بكلِّ وادٍ جَديبِ البطنِ موظوبِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B8%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ظ ب ( وايء )
ظأب ، ظبي ، بظا ، بيظ ، وظب .
( ظأب ) : أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي : ظأبَ إذا جَلَّب ، وظأب إذا تَزَوَّجَ ، وظَأَب أيضاً إذا ظَلَم ، وقال اللحياني : ظَاءَ بني فلانٌ وظاء مَنِي إذا تزوجتَ أنتَ وهو أُخْتين ، والظأْبُ والظَّأْم سِلْفُ الرجلِ ، وقال أبو زيد : فلان ظَأْبُ فلانٍ ، أي سِلفه ، والظَّأْمُ مثله ، وثلاثة أَظْؤُبٍ ، وحُكِي عن ابن الدُّقَيْش في جمعه ظُؤوبٌ ، وقال الأصمعي : يقال سمعت
ظَأْبَ تَيْسِ فلانٍ وظأم تَيْسِه وهو صِياحُه في هِبابِه ، وأنشد لأوس بن حَجَر :
يَصُوعُ عُنُوقَها أَحْوَى زَنِيمٌ
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَرِيمُ
أبو عبيد عن الأصمعي : الظأْمُ الكلامُ والجَلَبَةُ .
يصوع : يسوق ويجمع ، وعنوق جمع عَناق للأنثى من ولد المعز ، والزنيم الذي له زنمتان في حلقه .
ظبي : الأنثى من الظِّبَاء ظَبْية ، والذكر ظَبْيٌ ، أبو عبيد عن الأصمعي : يقال لكل ذَاتِ خُفّ أَو ظِلْف : الحَيَاءُ ، ولِكل ذاتِ حافرٍ : الظبْيَةُ ، قال : وللسباع كلها : الثَّفْرُ ، قال : وقال الفرَّاء : يقال لِلكلبة ظَبْيَةٌ ، وشَقْحَةٌ ، ولِذوات الحافر ظبْيَةٌ ، وفي الحديث أنه أُهْدِيَ للنبي ( صلى الله عليه وسلم ) ظبْيَةٌ فيها خَرَزٌ فأَعْطَى الأهل منها والعَرَبَ ، والظبْيَةُ شِبْهُ الْخَرِيطَةِ والكِيس ، وتُصغَّر فيقال : ظُبَيَّةٌ ، وجمعها ظِبَاء ، وقال عَديّ :
بَيْتِ جُلُوفٍ طَيِّبٍ ظِلُّهُ
فِيهِ ظِباءٌ ودَواخِيلُ خُوصْ
وفي حديث قَيْلَة : أنها لمّا خرجتْ إلى النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) أَدْرَكَها عَمُّ بناتِها ، قالت : فأصابتْ ظُبَةُ سَيْفِه طائفةً من قرون رَأْسِه ، قال أبو عبيد : ظُبَةُ السَّيف حَدُّهُ وجمعها ظُبَاتٌ وظُبُون وهو طرف السيف ، ومثله ذُبَابُه ، وقال الكميت :
يرى الراؤون بالشَّفَراتِ منها
وَقُودَ أبي حُباحِبَ والظُّبِينَا
وقال الليث : الظَّبْيَةُ جَهَاز المرأة والنَّاقة ، يعنِي حَيَاءها ، والظبْيَةُ شِبهُ العِجْلة والمَزَادَة ، قال : وإذا خَرَجَ ، تَخْرُجُ امرأة قُدامَة تُسمى ظَبْيَةَ ، وهي تُنْذِرُ المسلمين .
وقال الأصمعيّ : يقال لحدّ السكين الغِرارُ والظُّبَةُ والقُرْنةُ ، ولجانبها الآخر الذي لا يقطع الكَلُّ ، وظَبْيٌ اسم رَمْلَةٍ في قوله :
أَساريعُ ظَبْيٍ أو مَساوِيكُ إسْحِلِ
ابن الأنباري : ظَبيٌ اسم كثيب بعينه ، قال : وأَساريعه دوابُّ فيه تشبه العَظَاءَةَ وأنشد :
وكَفٍ كعُواذ النَّقا لا يضيرها
إذا أُبرِزَتْ ألاَّ يكونَ خِضابُ
وعُواذ النقا دوابُّ تشبه العظاءة واحدتها عائذة تلزم الرملَ ولا تبرحه ، ويقال : بفلانٍ داء ظَبْيٍ قال أبو عمرو : معناه أنهُ لا دَاءَ به كما أنَّ الظبيَ لا دَاءَ بهِ وأنشد الأمويّ :
فَلاَ تَجْهَمِينَا أمَّ عَمْروٍ فإنَّما
بِنا دَاءُ ظبْيٍ لَمْ تَخنْه عَوَامِلُه
قال أبو عبيد : قال الأموي : دَاءُ الظَّبْيِ أنهُ إذا أراد أن يَثِبَ مَكَثَ ساعةً ثم وَثَب ، وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أمَر الضحّاكَ بنَ قيس أن يأتيَ قَومَه ، فقال : ( إذا أتيتَهم فارْبِضْ في دارهم ظَبْياً ) وتأويله ، أنه بعثه
إلى قوم مُشركين ليتبصَّر ما هم عليه ، ويرجع إليه بِخبرهم ، وأمره أن يكون منهم ، بحيث يَتَبيَّنُهم ولا يستمكنونَ منه ، فإن رَابَه منهم رَيْبٌ تَفَلَّتَ منهم ، فيكون مثلَ الظبْي لا يَرْبِضُ إلا وهو مُتَوَحِّشٌ بالبلد القَفْر ، ومَتَى أَحَسَّ بفزعٍ نَفَر ، ونُصِبتْ ظَبياً على التفسير لأن الرُّبوض له ، فلما حُوِّلَ فِعْلُه إلى المخاطب خَرَج قولُه ظبياً مُفَسِّراً ، قال القُتَيْبي : قال ابن الأعرابي : أراد أقِمْ في دارهم آمناً لا تبرح كأنك ظَبيٌ في كناسة قد أَمِن حيت لا يرى إنْساً ، ويقال : أرضٌ مَظبَأةٌ كثيرة الظِّباء ، والظبْيُ سِمَةٌ لبعض العَربِ وإيَّاها أراد عنترة في قوله :
عَمْرَو بنَ أسودَ زَبَّاءَ قارِيةٍ
مَاءُ الكُلابِ عليها الظبْيُ مِعْنَاقُ
ومن أمثالهم : لأَتْرُكَنَّه تَرَكَ الظبي ظِلَّه ، وذلك أن الظبي إذا تَركَ كِناسَه لم يعُد إليه ، يقال ذلك عند تأكيد رَفْضِ الشيء أيَّ شيءٍ كان .
بظا : ثعلب عن ابن الأعرابي : البُظاء اللَّحَماتُ المتراكباتُ .
أبو عبيد عن الفراء : خظا لَحْمُه وبَظا وكَظا بغير همز إذا اكتنز ، يَخْظُو ويَبْظو ويَكْظو ، شمر يقال : بَظا لحمه يَبْظو بَظْواً .
وأنشد غيره للأغلب :
خَاظِي البَضيعِ لَحْمُهُ خظا بَظا
قال : جَعلَ بَظا صِلةً لخظا كقولهم : تَبّاً تَلْباً قال : وهو توكيد لما قبله .
باظ : ثعلب عن ابن الأعرابي : باظَ الرَّجُل يَبِيظُ بَيْظاً ، وباظ يَبُوظ بَوْظاً إذا قرَّرَ أرون أبي عُمير في المَهْبل .
وقال الليث : البَيْظ ماءُ الرجل .
قلت : أراد ابن الأعرابي بالأُرُون المَنِيَّ ، وأبي عُمَيْرٍ الذَّكَرَ وبالمَهْبِل قَرارَ الرّحِم .
وقال ابن الأعرابي : باظ الرجُل إذا سَمِن جِسْمُه بعد هُزال أيضاً .
وظب : قال الليث : وَظبَ فلان يَظِبُ وُظوباً وهو المواظبة على الشيء والمداوَمةُ ، ويقال للروضة إذا أُلِحَّ عليها في الرَّعْي : قد وُظِبَتْ فهي مَوْظوبَةٌ ، ووادٍ مَوْظوبٌ .
وقال اللحياني : يُقال فلانٌ مُوَاكِظٌ على كذا وكذا وواكِظٌ ومُواظِبٌ ووَاظِبٌ ومُواكِبٌ ووَاكِبٌ بمعنى مُثَابِر .
وقال سلامة بن جَنْدل يصف وادياً :
شِيبِ المبارِكِ مَدْرُوسٍ مَدافِعُه
هَابِي المراغِ قليلِ الوَدْق مَوْظُوبِ
أراد شِيبٍ مَبارِكه ولِذَلك جَمَع ، وقال ابن السكيت في قوله مَوظُوبٌ : قد وُظِبَ عليه حتى أُكِلَ ما فيه ، وقوله : هَابِي المَراغِ أي مُنْتَفِخِ التُّرابِ لا يَتَمَرَّغُ به بعيرٌ ، قد تُرِكَ لِخَوْفِه ، وقوله : مَدروسٍ مدافعه أي قَدْ
دُقَّ وَوُطِىءَ ، وأُكِل نَبْتُه ، ومَدَافِعُه أوْدِيَتُه ، شِيبُ المبَارِك قد ابْيَضَّتْ من الجُدُوبَة ، ويقال : فلانٌ يَظِبُ على الشيءِ ويواظِبُ عليه .
وقال ابن السكيت : مَوْظَبٌ بفتح الظاء اسمُ موضِع ، وقال خداش :
كَذَبْتُ عَليكُمْ أوْعِدُوني وَعلِّلُوا
بِيَ الأرضَ والأقوامَ قِرْدَانَ مَوْظَبَا
أراد يا قِرْدَانَ مَوْظَبا ، وهذا نادر وقياسه مَوْظِبٌ .

##### Türkçe

ظ ب ( **وايء** )
**ظأب** ، **ظبي** ، **بظا** ، **بيظ** ، **وظب** .
( **ظأب** ) : Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ظأبَ**; **جَلَّب** ettiği zaman; ve **وظأب**; evlendiği zaman; ve **ظَأَب** da; zulmettiği zaman. Lihyânî dedi: **ظَاءَ** Benî Fülân, ve **وظاء مَنِي**; sen evlendiğin zaman ve o (da), iki kız kardeş (ile). Ve **الظأْبُ** ve **الظَّأْم** erkeğin **سِلْفُ**’udur. Ebû Zeyd dedi: Fülân, fülânın **ظَأْبُ**’udur; yani onun **سِلف**’idir; ve **الظَّأْمُ** onun gibidir. Ve üç **أَظْؤُبٍ**. İbnü’d-Dukayş’ten onun cemʿinde **ظُؤوبٌ** hikâye edildi. Asmaʿî dedi: denilir: “İşittim
**ظَأْبَ** fülânın tekesinin ve **ظأم** onun tekesinin”; o, onun **صِياحُه**’udur, onun **هِبابِه**’inde. Evs b. Hacer’e ait olarak inşâd etti:
يَصُوعُ عُنُوقَها أَحْوَى زَنِيمٌ
له ظَأْبٌ كما صَخِبَ الغَرِيمُ
Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: **الظأْمُ** söz ve **الجَلَبَةُ**’dir.
**يصوع**: sevk eder ve toplar. Ve **عنوق**: **عَناق**’ın cemʿidir; keçi yavrusundan dişi için. Ve **الزنيم**: boğazında iki **زنمة**si olan.

**ظبي** : **الظِّبَاء**’dan dişi: **ظَبْية**; erkek: **ظَبْيٌ**. Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: denilir her **ذَاتِ خُفّ** yahut **ظِلْف** için: **الحَيَاءُ**; ve her **ذَاتِ حافرٍ** için: **الظبْيَةُ**. Dedi: ve yırtıcıların hepsi için: **الثَّفْرُ**. Dedi: Ferrâ dedi: köpek dişisine **ظَبْيَةٌ** denilir, ve **شَقْحَةٌ**; ve **ذوات الحافر** için **ظبْيَةٌ**. Ve hadiste: Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) içinde **خَرَزٌ** bulunan bir **ظبْيَةٌ** hediye edildi; o da ondan ehle ve Arap’a verdi. Ve **الظبْيَةُ** **الْخَرِيطَةِ** ve **الكِيس**’e benzer; küçültülür, denilir: **ظُبَيَّةٌ**; cemʿi **ظِبَاء**’dır. ʿAdî dedi:
بَيْتِ جُلُوفٍ طَيِّبٍ ظِلُّهُ
فِيهِ ظِباءٌ ودَواخِيلُ خُوصْ
Ve Ḳayle hadîsinde: o, Peygamber’e (sallallahu aleyhi ve sellem) çıktığı zaman, kızlarının amcası ona yetişti. Dedi: onun kılıcının **ظُبَةُ**’si, onun başının boynuzlarından bir taifeye isabet etti. Ebû ʿUbeyd dedi: **ظُبَةُ السَّيف** onun keskin tarafıdır; cemʿi **ظُبَاتٌ** ve **ظُبُون**’dur; o, kılıcın ucudur. Onun benzeri: **ذُبَابُه**. Kumeyt dedi:
يرى الراؤون بالشَّفَراتِ منها
وَقُودَ أبي حُباحِبَ والظُّبِينَا
Leys dedi: **الظَّبْيَةُ** kadının ve dişi devenin **جَهَاز**’ıdır; yani onun **حَيَاء**’ı. Ve **الظبْيَةُ** **العِجْلة** ve **المَزَادَة**’ye benzer. Dedi: ve çıktığı zaman, Ḳudâme’nin bir kadını önden çıkar; ona **ظَبْيَةَ** denilir; o, Müslümanları uyarır.
Asmaʿî dedi: bıçağın keskin tarafına **الغِرارُ** ve **الظُّبَةُ** ve **القُرْنةُ** denilir; ve onun kesmeyen öbür yanına **الكَلُّ** (denilir). Ve **ظَبْيٌ** şu sözde bir kum tepeciğinin adıdır:
أَساريعُ ظَبْيٍ أو مَساوِيكُ إسْحِلِ
İbnü’l-Enbârî: **ظَبيٌ** belirli bir kum tepeciğinin adıdır. Dedi: ve onun **أَساريعه**’i, içinde **العَظَاءَةَ**’ye benzeyen canlılardır. Ve inşâd etti:
وكَفٍ كعُواذ النَّقا لا يضيرها
إذا أُبرِزَتْ ألاَّ يكونَ خِضابُ
Ve **عُواذ النقا**: **العظاءة**’ye benzeyen canlılardır; tekili **عائذة**’dir; kuma yapışır ve ondan ayrılmaz. Ve denilir: fülânda **داء ظَبْيٍ** vardır. Ebû ʿAmr dedi: manası: onda hastalık yoktur; tıpkı **الظبيَ**’de hastalık olmadığı gibi. Ümeyyî inşâd etti:
فَلاَ تَجْهَمِينَا أمَّ عَمْروٍ فإنَّما
بِنا دَاءُ ظبْيٍ لَمْ تَخنْه عَوَامِلُه
Ebû ʿUbeyd dedi: Ümeyyî dedi: **دَاءُ الظَّبْيِ**: o, sıçramak istediği zaman bir süre bekler, sonra sıçrar. Ve hadiste: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) Dahhâk b. Ḳays’a kavmine gelmesini emretti; dedi: “(Onlara geldiğin zaman, onların evinde **ظَبْياً** olarak **فارْبِضْ**)”. Onun te’vîli: onu müşrik bir kavme gönderdi; onların üzerinde bulundukları şeyi görüp anlaması ve ona haberleriyle dönmesi için; ve ona, onlardan olacak şekilde olmasını emretti; öyle ki onları seçip ayırt etsin, onlar da ona güç yetiremesinler; onlardan bir **رَيْبٌ** onu kuşkulandırırsa, onlardan sıyrılıp kurtulsun; böylece **الظبْي** gibi olsun: o, ancak ıssız beldede ürkek olduğu halde çöker; ne zaman bir korku sezse ürker. Ve **ظَبياً** tefsir üzere nasbedildi; çünkü **الرُّبوض** onundur; fiili muhataba çevrilince, onun sözü **ظبياً** açıklayıcı olarak çıktı. Kuteybî dedi: İbnü’l-Aʿrâbî dedi: “Onların evinde güven içinde ikamet et, ayrılma; sanki sen, insan görmediği için emniyete ermiş bir **كناسة**’de bir **ظَبيٌ** gibisin.” Ve denilir: **أرضٌ مَظبَأةٌ**: **الظِّباء**’ı çok olan. Ve **الظبْيُ** Araplardan bazısının **سِمَةٌ**’sidir; ʿAntere şu sözünde onu kastetmiştir:
عَمْرَو بنَ أسودَ زَبَّاءَ قارِيةٍ
مَاءُ الكُلابِ عليها الظبْيُ مِعْنَاقُ
Ve onların mesellerinden: “Onu, **الظبي**’nin gölgesini terk etmesi gibi mutlaka terk edeceğim.” Bu, **الظبي**’nin **كِناس**’ını terk ettiği zaman ona dönmemesidir. Her ne olursa olsun bir şeyi terk etmeyi pekiştirme sırasında söylenir.

**بظا** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **البُظاء** üst üste binmiş et parçalarıdır.
Ebû ʿUbeyd, Ferrâ’dan: **خظا** onun eti, ve **بَظا** ve **كَظا** (hemzesiz) dolgunlaştığı zaman; **يَخْظُو** ve **يَبْظو** ve **يَكْظو**. Şemmer: denilir: **بَظا** onun eti, **يَبْظو** **بَظْواً**.
Ve başkası Aġleb’e ait olarak inşâd etti:
خَاظِي البَضيعِ لَحْمُهُ خظا بَظا
Dedi: **بَظا**’yı **خظا**’ya sıla kıldı; onların “**تَبّاً تَلْباً**” demeleri gibi. Dedi: o, kendinden öncekine te’kîddir.

**باظ** : Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **باظَ** adam, **يَبِيظُ** **بَيْظاً**; ve **باظ** **يَبُوظ** **بَوْظاً**; Ebû ʿUmeyr’in **أرون**unu **المَهْبل**’de yerleştirdiği zaman.
Leys dedi: **البَيْظ** erkeğin suyudur.
Ben dedim: İbnü’l-Aʿrâbî **الأُرُون** ile **المَنِيَّ**’yi, ve Ebû ʿUmeyr ile **الذَّكَرَ**’i, ve **المَهْبِل** ile rahmin kararını kastetti.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **باظ** adam; zayıflıktan sonra da bedeninin semirdiği zaman.

**وظب** : Leys dedi: **وَظبَ** fülân, **يَظِبُ** **وُظوباً**; o, bir şey üzerine **المواظبة** ve **المداوَمةُ**’dır. Ve denilir: bir çayıra, otlatmada üzerine ısrar edildiği zaman: “**وُظِبَتْ**”; o halde o **مَوْظوبَةٌ**’dir; ve **وادٍ مَوْظوبٌ**.
Lihyânî dedi: denilir: fülân, şuna şuna **مُوَاكِظٌ** ve **واكِظٌ** ve **مُواظِبٌ** ve **وَاظِبٌ** ve **مُواكِبٌ** ve **وَاكِبٌ**; **مُثَابِر** manasında.
Selâme b. Cendel bir vadiyi vasfederek dedi:
شِيبِ المبارِكِ مَدْرُوسٍ مَدافِعُه
هَابِي المراغِ قليلِ الوَدْق مَوْظُوبِ
**شِيبٍ**’in **مَبارِك**’ini kastetti; bunun için cemʿ yaptı. İbnü’s-Sikkît **مَوظُوبٌ** sözünde dedi: üzerine **وُظِبَ** edildi; içindekiler yeninceye kadar. Ve onun sözü: **هَابِي المَراغِ**; yani toprağı şişkin; onunla bir deve yuvarlanmaz; korkusundan terk edilmiştir. Ve onun sözü: **مَدروسٍ مدافعه**; yani dövülmüş ve çiğnenmiş, bitkisi yenmiş. Ve **مَدَافِعُه** onun vadileridir. **شِيبُ المبَارِك** kuraklıktan beyazlamıştır. Ve denilir: fülân, şey üzerine **يَظِبُ** ve onun üzerine **يواظِبُ**.
İbnü’s-Sikkît dedi: **مَوْظَبٌ** (ظاء’nın fethiyle) bir yer adıdır. Hudâş dedi:
كَذَبْتُ عَليكُمْ أوْعِدُوني وَعلِّلُوا
بِيَ الأرضَ والأقوامَ قِرْدَانَ مَوْظَبَا
“Ey **قِرْدَانَ مَوْظَبا**”yı kastetti; bu nadirdir; kıyası **مَوْظِبٌ**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B8%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والظاء وما يثلثهما)
(وظف) الواو والظاء والفاء: كلمة تدلُّ على تقدير شيء(1). يقال: وظَّفْتُ له، إذا قدّرتَ له كلَّ حينٍ شيئاً مِن رزقٍ أو طعام. ثمَّ استُعِير ذلك في عَظْم السَّاق(2)، كأنَّه شيءٌ مقدَّر، وهو ما فوق الرُّسْغ من قائمة الدّابّة إلى الساق. ويقال وظَفْتُ البعيرَ، إذا قَصَرتَ لـه القَيْد. ويقال: مرَّ يَظِفُهُم، أي يتبعهم(3) كأنَّه يَجعلُ وظيفَهُ بإزاء أوظِفَتِهم.‏
(وظب) الواو والظاء والباء: كلمةٌ تدلُّ على مداوَمَة. يقال: وَظَبَ يَظِبُ وَظْباً. ووَاظَبْتُ على الشَّيءِ مُواظَبةً، وهي المداومَة. ويقال: أرضٌ موظوبةٌ، أي استقْصَتْ الرّاعية رَعْيَها(4)، وهي من القياس الذي ذكرناه. والله أعلمُ بالصَّواب.‏
--------------ــ
(1) في الأصل: "تقدر".‏
(2) يعني "الوظيف". ويبدو أن في العبارة سقطا.‏
(3) في الأصل: "بينهم"، صوابه في المجمل.‏
(4) في الأصل: "عليها".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الظاء** وما يثلثهما)
(**وظف**) **الواو** ve**الظاء** ve**الفاء**: bir kelimedir; bir şeyin takdir edilmesine delâlet eder(1). Denir: **وظَّفْتُ** له، sen ona her vakit rızıktan veya yemekten bir şey takdir ettiğin zaman. Sonra bu, ساق kemiğinde(2) ödünç alınmıştır; sanki o, takdir edilmiş bir şey gibidir; ve o, binek hayvanının ayağının قائمة’sinden ساق’a kadar, **الرُّسْغ**’un üstünde olandır. Ve denir: **وظَفْتُ** **البعيرَ**، sen ona **القَيْد**’i kısalttığın zaman. Ve denir: مرَّ **يَظِفُهُم**، yani onları tâkip eder(3); sanki o, kendi **وظيف**’ini onların **أوظِفَتِهم**’inin karşısına koymaktadır.
(**وظب**) **الواو** ve**الظاء** ve**الباء**: bir kelimedir; devamlılığa delâlet eder. Denir: **وَظَبَ** **يَظِبُ** **وَظْباً**. Ve **وَاظَبْتُ** على **الشَّيءِ** **مُواظَبةً**، ve o, devamlılıktır. Ve denir: أرضٌ **موظوبةٌ**، yani otlatan (kadın çoban) onun otlatmasını sonuna kadar götürdü(4); ve o, zikrettiğimiz القياس’tandır. Ve Allah, doğruya daha iyi bilendir.
--------------ــ
(1) Asılda: "تقدر".
(2) "الوظيف" demektir. Görünüşe göre ibarede bir düşme vardır.
(3) Asılda: "بينهم"، doğrusu "المجمل"deki gibidir.
(4) Asılda: "عليها".

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B8%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ظ ب
وظب على الأمر وظوباً وواظب عليه مواظبة‏:‏ داوم‏.‏

##### Türkçe

و ظ ب
**وظب**: **وظب على الأمر** ve **وظوباً** ve **واظب عليه** **مواظبة**: devam etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B8%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

وَظبَ على الشيءِ، ووَظِـبَه وُظُوباً، وواظَب: لَزِمَه، وداومه، وتَعَهَّدَه. الليث: وَظَب فلانٌ يَظِبُ وُظُوباً: دام. والـمُواظَبةُ: الـمُثابَرةُ على الشيءِ، والـمُداومَة عليه. قال اللحياني: يقال فلانٌ مُواكِظٌ على كذا وكذا، وواكِظٌ وواظِبٌ ومُواظِبٌ، بمعنى واحد أَي مُثابرٌ؛ وقال سلامة بن جَنْدل يصف وادياً: شِـيبِ الـمَبارِكِ، مَدْرُوسٍ مَدافِعُه، *  هابي الـمَراغ، قليلِ الوَدْقِ، مَوْظُوبِ أَراد: شِـيب مَباركه، ولذلك جمع. وقال ابن السكيت في قوله مَوظُوب: قد وُظِب عليه حتى أُكِلَ ما فيه. وقوله: هابي الـمَراغ أَي منتفخُ التُّراب، لا يَتَمَرَّغ به بعير، قد تُرِكَ لخوفه. وقوله: مَدْرُوس مَدافِعُه أَي قد دُقَّ، ووُطِـئَ، وأُكِلَ نَبْتُه. \<ص:799>
ومَدافِعُه: أَوْدِيَتُه شِـيبُ الـمَبارك، قد ابْيَضَّتْ من الجُدوبة. والـمُواظَبة: الـمُثابرَةُ على الشيءِ.
وفي حديث أَنس: كُنَّ أُمَّهاتي يُواظِـبْنَني على خِدْمَتِه أَي يَحْمِلْنَني ويَبْعَثْنَني على ملازمة خدمته، والـمُداومة عليها، ورُوي بالطاء المهملة والهمز، من المواطأَة على الشيءِ.
وأَرض مَوْظُوبةٌ، ورَوْضَةٌ مَوْظُوبة: تُدُووِلَتْ بالرَّعْيِ، وتُعُهِّدَت حتى لم يَبْقَ فيها كَـَلأٌ، ولَشَدَّ ما وُطِئَتْ. ووادٍ مَوْظُوبٌ: مَعْرُوكٌ. والوَظْبَةُ: الـحَياءُ من ذَواتِ الحافر. ومَوْظَبٌ، بفتح الظاءِ: أَرض معروفة؛ وقال أَبو العَلاء: هو مَوْضعُ مَبْرَكِ إِبل بني سَعْد، مما يلي أَطرافَ مكة، وهو شاذ كمَوْرَقٍ، وكقولهم: ادْخُلوا مَوْحَدَ مَوْحَدَ؛ قال ابن سيده: وإِنما حق هذا كله الكسر، لأَنَّ آتي الفعل منه، إِنما هو على يَفْعِل، كيَعِد؛ قال خِدَاش بن زُهَير: كذَبْتُ عليكم، أَوْعِدُوني وعَلِّلوا *  بِـيَ الأَرضَ والأَقْوامَ، قِرْدَانَ مَوْظَبا أَي عليكم بي وبهجائي يا قِرْدَانَ مَوْظَبَ إِذا كنتُ في سَفَر، فاقْطَعُوا بذِكْري الأَرضَ؛ قال: وهذا نادر، وقياسُه مَوْظِبٌ. ويقال للروضة إِذا أُلِـحَّ عليها في الرَّعْي: قد وُظِـبَتْ، فهي مَوْظُوبة. ويقال: فلان يَظِبُ على الشيءِ، ويُواظِبُ عليه. ورجلٌ مَوْظُوبٌ إِذا تَدَاوَلَتْ مالَه النَّوائب؛ قال سلامةُ بنُ جَنْدَلٍ: كُنَّا نَحُلُّ، إِذا هَبَّتْ شآمِـيَةٌ، *  بكلِّ وادٍ، حديثِ البَطْنِ، مَوْظُوبِ قال ابن بري: صواب إِنشاده:
حَطِـيبِ الجَوْنِ مَجْدُوبِ
قال: وأَما مَوْظُوبٌ، ففي البيت الذي بعده:
شِـيبِ الـمَباركِ، مَدْرُوسٍ مَدافِعُه، *  هابي الـمَراغِ، قليلِ الوَدْقِ، مَوْظُوبِ وقد تقدم هذا البيت في استشهاد غير الجوهري على هذه الصورة. والـمَجْدُوبُ: الـمُجْدِبُ، ويقال: الـمَعِـيبُ، من قولهم جَدَبْتُه أَي عِبْتُه. وشِـيبُ الـمَبارك: بيضُ المبارك، لغلبة الجَدْب على المكان. والـمَدافع: مواضعُ السيل. ودُرِسَتْ أَي دُقَّتْ، يعني مَدافعُ الماء إِلى الأَودية، التي هي مَنابِتُ العُشب، قد جَفَّتْ وأُكِلَ نَبْتُها، وصار ترابها هابِـياً. وهابي الـمَراغِ: مثلُ قولك هابي التُّراب، وقد فسرناه أَيضاً في صدر الترجمة، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**وَظبَ** bir şey üzerine; ve onu **وَظِـبَه** diye **وُظُوباً** (yapmak), ve **واظَب**: ona yapıştı, onu sürdürdü, onu gözetip kolladı. el-Leys: falan **وَظَب** eder, **يَظِبُ** diye **وُظُوباً**: devam etti.

Ve **الـمُواظَبةُ**: bir şey üzerinde sebat etmek, ve onun üzerinde devamlılık. Dedi
el-Lihyânî: “Falan, şu ve şu üzerine **مُواكِظٌ** denir; ve **واكِظٌ** ve **واظِبٌ** ve **مُواظِبٌ** (denir); tek bir mânâ ile, yani sebat eden.”; ve Selâme b. Cendel bir vadiyi vasfederek dedi:

**شِـيبِ الـمَبارِكِ، مَدْرُوسٍ مَدافِعُه، *  هابي الـمَراغ، قليلِ الوَدْقِ، مَوْظُوبِ**

Murad etti: **شِـيب** onun **مَبارك**leri; bunun için çoğul yaptı. Ve İbnü’s-Sikkît, **مَوظُوب** sözü hakkında dedi: onun üzerine **وُظِب** olundu, ta ki içindekiler yenildi. Ve “**هابي الـمَراغ**” sözü: yani toprağı kabarmış; onunla bir deve yuvarlanıp debelenmez; korkusundan terk edilmiştir. Ve “**مَدْرُوس مَدافِعُه**” sözü: yani dövülmüş, çiğnenmiş, bitkisi yenilmiştir.
\<ص:799>
Ve **مَدافِعُه**: onun vadileridir; **شِـيبُ الـمَبارك**; kuraklıktan beyazlamıştır.

Ve **الـمُواظَبة**: bir şey üzerinde sebat etmektir.

Ve Enes hadîsinde: “Annelerim beni onun hizmeti üzerine **يُواظِـبْنَني** ederlerdi” yani beni taşırlar ve beni onun hizmetine yapışmaya, ve onun üzerinde devamlılığa sevk ederlerdi; ve **الطاء** (noktası olmayan) ve hemze ile rivayet olundu; bir şey üzerinde **المواطأَة**’dendir.

Ve **أَرض مَوْظُوبةٌ**, ve **رَوْضَةٌ مَوْظُوبة**: otlatma ile elden ele dolaştırıldı, ve gözetilip kollandı, ta ki onda ot kalmadı; ve ne şiddetle çiğnendi. Ve **وادٍ مَوْظُوبٌ**: ovulmuş. Ve **الوَظْبَةُ**: toynak sahibi dişilerden hayâ etmektir.

Ve **مَوْظَبٌ**, **الظاءِ**’ın fethiyle: bilinen bir arazidir; ve Ebû’l-Alâ dedi: o, Benî Sa‘d develerinin çöktüğü yerin mevkiidir; Mekke’nin uçlarına bitişik olan taraftandır; ve o, **مَوْرَقٍ** gibi şâzdır; ve onların “**ادْخُلوا مَوْحَدَ مَوْحَدَ**” demeleri gibi; İbn Sîde dedi: bunun hepsinin hakkı ancak kesradır; çünkü ondan fiilin getirilen şekli ancak **يَفْعِل** üzerinedir; **يَعِد** gibi; Hıdâş b. Züheyr dedi:

**كذَبْتُ عليكم، أَوْعِدُوني وعَلِّلوا *  بِـيَ الأَرضَ والأَقْوامَ، قِرْدَانَ مَوْظُبا**

Yani: bana ve hicvime karşı, ey **قِرْدَانَ مَوْظَبَ**, ben seferde olduğum zaman; artık benim zikrimle yeri kat edin. Dedi: bu nadirdir; ve kıyası **مَوْظِبٌ**’dir.

Ve çayıra, otlatmada üzerine ısrar edilirse: “**قد وُظِـبَتْ**” denir; o hâlde o **مَوْظُوبة**’dur. Ve denir: falan bir şey üzerine **يَظِبُ**, ve onun üzerine **يُواظِبُ**. Ve bir adam **مَوْظُوبٌ**: musibetler onun malını elden ele dolaştırdığı zaman; Selâme b. Cendel dedi:

**كُنَّا نَحُلُّ، إِذا هَبَّتْ شآمِـيَةٌ، *  بكلِّ وادٍ، حديثِ البَطْنِ، مَوْظُوبِ**

İbn Berrî dedi: onun inşâdının doğrusu:

**حَطِـيبِ الجَوْنِ مَجْدُوبِ**

Dedi: ama **مَوْظُوبٌ**, bir sonraki beyitte:

**شِـيبِ الـمَباركِ، مَدْرُوسٍ مَدافِعُه، *  هابي الـمَراغِ، قليلِ الوَدْقِ، مَوْظُوبِ**

Ve bu beyit, el-Cevherî’den başkasının bu suret üzere istişhâdında daha önce geçti.

Ve **الـمَجْدُوبُ**: **الـمُجْدِبُ**; ve denir: **الـمَعِـيبُ**; onların “**جَدَبْتُه**” sözünden; yani onu ayıpladım.

Ve **شِـيبُ الـمَبارك**: **المبارك**in beyazlarıdır; mekâna kıtlığın galebesinden dolayı. Ve **الـمَدافع**: selin yerleridir. Ve “**دُرِسَتْ**”: yani dövüldü; yani suyun akış yerleri, vadilere doğru; ki onlar otun bittiği yerlerdir; kurumuş, bitkisi yenmiş, toprağı kabarmış olmuştur. Ve **هابي الـمَراغِ**: “toprağı kabarmış” demen gibidir; ve onu tercümenin başında da ayrıca açıkladık; ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B8%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ظ ب * * وظَبَ * عليه يَظِبُ بالكسر * وُظُوبًا * دام و * المُوَاظَبَةُ * المُثابرة على الشيء

##### Türkçe

* و ظ ب * * **وظَبَ** * عليه يَظِبُ kesre ile * **وُظُوبًا** * devam etti ve * **المُوَاظَبَةُ** * şey üzerine sebat etmektir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B8%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وظب عليه، يظب وظوبا بالضم: دام، عن الليث. أو وظب عليه، ووظبه، يظبه، وظوبا داومه، ولزمه، وتعهده، كواظب مواظبة. وقد يتعدى واظب بنفسه. حملا على لازم، لأنه نظيره، أشار له ابن الكمال، في شرح مفتاح السكاكي عند قوله: وافتخار بمواظبتها. وقال السعد: الصواب: بالمواظبة عليها. انظره في شرح شيخنا. قال أبو زيد: المواظبة: المثابرة على الشيء، والمداومة عليه. قال اللحياني: يقال:فلان موكظ على كذا وكذا. وواكظ وواظب ومواظب، بمعنى واحد، أي: مثابر. وفي حديث أنس:  كن أمهاتي يواظبنني على خدمته  ، أي: يحملنني ويبعثنني على ملازمة خدمته، والمداومة عليها. وأرض موظوبة، وروضة موظوبة: تدوولت بالرعي وتعهدت فلم، وفي غيره من الأمهات: حتى لم يبق فيها كلأ. ويقال واد موظوب: معروك. وفي المحكم: يقال للروضة إذا ألح عليها في الرعي قد وظبت، فهي موظوبة. فلان يظب على الشيء ويواظب عليه. ورجل موظوب: تداولت النوائب ماله، وأنشد الجوهرين لسلامة بن جندل:
  كنا نحل إذا هـبـت شـآمـية                      بكل واد جديب البطن موظوب هكذا في نسخ الصحاح، وفي هامشها: قال ابن بري: صواب إنشاده:  حطيب الطن مجدوب  ، والذي فيه  موظوب  بعده:
  شيب المبارك مدروس مدافـعـه                      هابي المراغ قليل الودق موظوب

  وقد استشهد به غير الجوهري هنا. والمجدوب: المجدب، ويقال: المعيب، من قولهم: جدبته، أي: عبته. وشيب المبارك: بيض المبارك، لجدوبته. والمدافع: موضع السيل. ودرست: أي دقت، يعني مدافع الماء إلى الأودية التي هي منابت العشب. قد جفت، وأكل نبتها، وصار ترابها هابيا وهابي المراغ: مثل هابي التراب، لا يترغ به بعير قد ترك. وقال ابن السكت في قوله موظوب: قد وظب عليه حتى أكل ما فيه. وموظب، كمقعد: أرض معروفة، وقال أبو العلاء: هو ع، مبرك إبل بني سعد قرب مكة المشرفة وهو شاذ، كمورق، وسيأتي في موضعه مع نظائره، وكقولهم: ادخلوا موحد موحد؛ قال ابن سيده: وإنما حق هذا كله الكسر؛ لأن آتي الفعل منه إنما هو على يعل، كيعد؛ قال خداش بن زهير العامري ن وهو جاهلي، ونقله الجوهري عن ابن الأعرابي:
  كذبت عليكم أوعدوني وعـلـلـوا                      بي الأرض والأقوام قردان موظبا يعني عليكم بي وبهجائي، ياقردان موظب، إذا كنت في سفر فاقطعوا بذكرى الأرض. قال: وهذا نادر، وقياسه: موظبا. وفي المعجم ك هو شاذ في القياس، لأن كل ما كان من الكلام فأؤه حرف علة، فإن المفعل منه مكسور العين، مثل موعد وموجل ومورد، إلا ما شذ من مورق، اسم موضع، وموكل، وموهب، وموظب، وموحد موحد، في العدد، انتهى. وقد نقدم إنشاد هذا البيت في ك ذ ب. والوظبة: جهاز ذات الحافر، عن الفراء. وفي لسان العرب: الوظبة: الحياء من ذوات الحافر. وهما واحد، فإن الجهاز، بالفتح: الحياء، كما يأتي له.
 والميظب، بالكسر: الظرر، بالضم: نوع من الحجارة، كما يأتي وأنشد ابنث الفرج للأغلب العجلي:
  كأن تحت خفها الوهاص                      ميظب أكم نيط بالملاص والوظب: الوطء، ومنه أرض موظوبة: إذا وطئت وتدوولت، وقد تقدم.

##### Türkçe

**وظب** ona; **يظب** **وظوبا** (zammesiyle): devam etti; Leys’ten. Yahut **وظب** ona, ve **وظبه**; **يظبه**; **وظوبا**: ona devam etti, ona yapıştı, onu gözetip sürdürdü; **كواظب** **مواظبة** gibi. Ve bazen **واظب** kendi başına müteaddî olur; lâzım olana hamlen; çünkü o onun benzeridir; İbnü’l-Kemâl buna işaret etti, Sekkâkî’nin Miftâh’ının şerhinde şu sözü عندında: **وافتخار بمواظبتها**. Sa‘d dedi: doğru olan: **بالمواظبة عليها**. Onu şeyhimizin şerhinde gör.

Ebû Zeyd dedi: **المواظبة**: bir şey üzerinde sebat etmek ve ona devam etmektir. Lihyânî dedi: denir: falan **موكظ** şuna şuna. Ve **واكظ** ve **واظب** ve **مواظب** bir mânâdadır; yani: sebat eden. Enes hadîsinde: “**كن أمهاتي يواظبنني على خدمته**”, yani: beni taşıyorlar ve beni onun hizmetine ملازمة etmeye ve ona devam etmeye sevk ediyorlardı.

Ve **أرض موظوبة** ve **روضة موظوبة**: otlatma ile elden ele dolaştırıldı ve gözetilip sürdürülüp (öyle ki) …; ve başkalarında “anneler”den: nihayet onda ot kalmadı. Ve denir: **واد موظوب**: ovulmuş. **المحكم**’de: denir: çayırlığa, otlatmada üzerine ısrar edilirse: **قد وظبت**; o hâlde o **موظوبة**’dur. Falan bir şey üzerine **يظب** ve ona **يواظب**. Ve **رجل موظوب**: musibetler onun malını elden ele dolaştırdı. Cevherî, Selâme b. Cündel’den inşad etti:
  كنا نحل إذا هـبـت شـآمـية                      بكل واد جديب البطن موظوب
Böylece **الصحاح** nüshalarında; ve onun hâmişinde: İbn Berrî dedi: onun inşadının doğrusu: **حطيب الطن مجدوب**; ve onda bulunan **موظوب** ondan sonra:
  شيب المبارك مدروس مدافـعـه                      هابي المراغ قليل الودق موظوب

Ve burada Cevherî’den başkası da onunla istişhâd etti. Ve **المجدوب**: **المجدب**’dir; ve denir: ayıplı; onların “**جدبته**” sözünden; yani: onu ayıpladım. Ve **شيب المبارك**: onun **بيض المبارك**’ıdır; onun **جدوبته**’si sebebiyle. Ve **المدافع**: selin yeri. Ve **درست**: yani inceldi; yani suyun **مدافع**’ı, otun bittiği vadilere (akan yerler) kurumuştur; bitkisi yenmiştir; toprağı uçucu olmuştur; ve **هابي المراغ**: **هابي التراب** gibidir; terk edilmiş bir deve onunla yuvarlanmaz. İbnü’s-Sikkît **موظوب** sözü hakkında dedi: onun üzerine **وظب** etti, nihayet içindekini yedi.

Ve **موظب** ( **كمقعد** ): bilinen bir arazidir. Ebû’l-Alâ dedi: o bir عَلَم’dir; Benî Sa‘d develerinin Mekke-i müşerrefe قربında çöktüğü yer; ve o şâzdır; **كمورق** gibi; ve benzerleriyle birlikte yerinde gelecektir; ve onların “**ادخلوا موحد موحد**” sözleri gibi. İbn Sîde dedi: bunun hepsinde hak olan ancak kesradır; çünkü ondan fiilin âtîsi ancak **على يعل** üzerinedir; **كيعد** gibi. Hudâş b. Züheyr el-Âmirî’den—o câhiliyyedir—ve Cevherî onu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti:
  كذبت عليكم أوعدوني وعـلـلـوا                      بي الأرض والأقوام قردان موظبا
Yani: bana ve hicvime karşı, ey **قردان موظب**, (kalkın) bana (karşı); eğer seferde iseniz, yeri anmakla (yolu) kesin. Dedi: bu nâdirdir; ve kıyası: **موظبا**. Ve **المعجم**’de: o kıyasta şâzdır; çünkü kelâmdan her ne ki fâ’sı illet harfidir, onun **المفعل**’i aynın kesrasıyladır; **موعد** ve **موجل** ve **مورد** gibi; ancak **مورق**’tan şâz olan (ki bir yer adıdır) ve **موكل** ve **موهب** ve **موظب** ve sayıda **موحد موحد** müstesna; bitti. Bu beytin inşadını **ك ذ ب**’de daha önce takdim ettik.

Ve **الوظبة**: toynaklı olanın **جهاز**’ı; Ferrâ’dan. **لسان العرب**’da: **الوظبة**: toynaklılardan olanların hayâsı. İkisi birdir; çünkü **الجهاز** (fethayla): hayâdır; ona dair geleceği üzere.

Ve **الميظب** (kesrayla): **الظرر**; (zammesiyle): taşlardan bir tür; geleceği üzere. İbnü’l-Ferec, Aglab el-‘Aclî için inşad etti:
  كأن تحت خفها الوهاص                      ميظب أكم نيط بالملاص
Ve **الوظب**: ayak basma/çiğneme; ondan **أرض موظوبة**: eğer çiğnenmiş ve elden ele dolaştırılmış ise; ve daha önce geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B8%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَظَبَ عَلَى شَىْءٍ
1 وَظَبَ عَلَى شَىْءٍ ذ , (aor. يَظِبُ, K,) inf. n. وُظُوبٌ, (and وَظْبٌ, Msb,) He continued, to do a thing; persevered in it: (Lth, Lh, S, K:) or, (as also وَظَبَهُ, aor. and inf. n. as above, TA,) i. q. ↓ وَاظَبَ, [which is the more common,] inf. n. مُوَاظَبَهٌ, he kept, attended, or applied himself, constantly, perseveringly, or assiduously, to a thing; he was, or became, intent upon it; (AZ, Lh, S, K;) ↓ واظب is said to be sometimes trans. without a preposition, like لَازَمَ; but Es-Saad denies this. (TA.) ― -b2- وُظِبَتِ الرَّوْضَةُ The meadow was incessantly pastured on, [so that it became destitute of herbage]. (TA.) See the pass. part. n. ― -b3- فُلَانٌ يُوظَبُ عَلَيْهِ, and ↓ عَلَيْهِ ↓ يُوَاظَبُ, [Such a one is deprived of his property (his camels &c.) by successive misfortunes]. (TA, [but for يوظب is there written يظب.]) See the pass. part. n. -A2- وَظَبَ, inf. n. وَظْبٌ, He trod; trod upon; trod under foot; trampled upon. (K, TA.)

3 وَاْظَبَ see 1. ― -b2- واظبهُ عَلَى خِدْمَةِ فُلَان He incited him, or urged him, to keep to, or continue in, the service of such a one. (TA, from a trad.)

وَظْبَةٌ
وَظْبَةٌ ذ The vulva (حَيَاء, L, or جَهَاز, K,) of a solid-hoofed animal. (L, K.)

وَاظِبٌ على كَذَا
وَاظِبٌ على كَذَا ذ , and ↓ مُوَاظِبٌ عَلَيْهِ, Keeping, attending, or applying himself, constantly, perseveringly, or assiduously, to such a thing; intent upon it. (Lh.)

مِيظَبٌ
مِيظَبٌ ذ i. q. ظُرَرٌ, (K,) which is a kind of stone. (TA.)

رَجُلٌ مَوْظُوبٌ
رَجُلٌ مَوْظُوبٌ ذ A man deprived of his property (مال [app. meaning his camels &c.]) by successive misfortunes. (S, K.) ― -b2- أَرْضٌ مَوْظُوبَةٌ A land that has been pastured on by turns, so that there remains in it no herbage, or pasture. (S, K.) In like manner, رَوْضَةٌ موظوبة: or a meadow that has been incessantly pastured on. And وَادٍ موظوب A valley of which the herbage has been eaten by cattle &c., so that it has become barren, or bare. (TA.)

مُوَاظِبٌ
مُوَاظِبٌ ذ : see وَاظبٌ.

##### Türkçe

**وَظَبَ عَلَى شَىْءٍ**
1 **وَظَبَ عَلَى شَىْءٍ** ذ , (muzâri‘ **يَظِبُ**, K,) mastar ismi **وُظُوبٌ**, (ve **وَظْبٌ**, Msb,) O, bir şeyi yapmaya devam etti; onda sebat etti: (Lth, Lh, S, K:) yahut, (aynı şekilde **وَظَبَهُ**, muzâri‘ ve mastar ismi yukarıdaki gibi, TA,) yani ↓ **وَاظَبَ** ile aynı; [ki bu daha yaygındır,] mastar ismi **مُوَاظَبَهٌ**, o, bir şeye sürekli, sebatla, yahut gayretle devam etti, ona devamlı surette katıldı, yahut kendini verdi; ona yöneldi; (AZ, Lh, S, K;) ↓ **واظب**’in bazen bir edat olmaksızın, **لَازَمَ** gibi müteaddî olduğu söylenir; fakat Es-Saad bunu reddeder. (TA.) ― -b2- **وُظِبَتِ الرَّوْضَةُ** Çayır, aralıksız otlatıldı, [öyle ki otundan yoksun kaldı]. (TA.) Meçhul ism-i mef‘ûle bak. ― -b3- **فُلَانٌ يُوظَبُ عَلَيْهِ**, ve ↓ **عَلَيْهِ** ↓ **يُوَاظَبُ**, [Böyle biri, ardışık musibetlerle malından (develerinden vb.) mahrum bırakılır]. (TA, [fakat **يوظب** için orada **يظب** yazılmıştır].) Meçhul ism-i mef‘ûle bak. -A2- **وَظَبَ**, mastar ismi **وَظْبٌ**, O çiğnedi; üzerine bastı; ayak altında çiğnedi; ezdi. (K, TA.)

3 **وَاْظَبَ**: 1’e bak. ― -b2- **واظبهُ عَلَى خِدْمَةِ فُلَان** O, onu, falanın hizmetine bağlı kalmaya, yahut onda devam etmeye sevk etti, yahut teşvik etti. (TA, bir rivayetten.)

**وَظْبَةٌ**
**وَظْبَةٌ** ذ Katı toynaklı bir hayvanın vulvası (**حَيَاء**, L, yahut **جَهَاز**, K). (L, K.)

**وَاظِبٌ على كَذَا**
**وَاظِبٌ على كَذَا** ذ , ve ↓ **مُوَاظِبٌ عَلَيْهِ**, Böyle bir şeye sürekli, sebatla, yahut gayretle devam eden; ona yönelmiş. (Lh.)

**مِيظَبٌ**
**مِيظَبٌ** ذ yani **ظُرَرٌ** ile aynı, (K,) ki o, bir tür taştır. (TA.)

**رَجُلٌ مَوْظُوبٌ**
**رَجُلٌ مَوْظُوبٌ** ذ Ardışık musibetlerle malından (مال [görünüşe göre develeri vb. anlamında]) mahrum bırakılmış bir adam. (S, K.) ― -b2- **أَرْضٌ مَوْظُوبَةٌ** Sırayla otlatılmış bir arazi; öyle ki onda hiçbir ot, yahut mera kalmaz. (S, K.) Benzeri şekilde, **رَوْضَةٌ موظوبة**: yahut aralıksız otlatılmış bir çayır. Ve **وَادٍ موظوب**: otu sığır vb. tarafından yenmiş bir vadi; öyle ki kısır, yahut çıplak kalmıştır. (TA.)

**مُوَاظِبٌ**
**مُوَاظِبٌ** ذ : **وَاظبٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B8%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَظَبَ
وَظَبَ
a.  [ يَظِبُ ] ( n. ac. وُظُوْب 27 ) [ 'Ala ], Persevered with.

b.  Lasted.

c.  ( n. ac. وَظْب 1 ), Trampled.

وَاْظَبَ
وَاْظَبَ III ,
a.  see I (a) .

مِيْظَب
مِيْظَب [ 20I ]
a.  Flint-knife.

مَوْظُوْب
مَوْظُوْب [ N. P.
a.  I], Trodden; ruined.

مُوَاظِب
مُوَاظِب [ N. Ag.
a.  III], Assiduous.

مُوَاظَبَة
مُوَاظَبَة [ N. Ac. وَاْظَبَ III ( وِظْب 2 )],
a.  Assiduity, application, perseverance.

##### Türkçe

وَظَبَ
وَظَبَ
a. [ **يَظِبُ** ] (mast. is. **وُظُوْب** 27) [ **'Ala** ], … ile sebat etti.

b. Devam etti.

c. (mast. is. **وَظْب** 1), çiğnedi.

وَاْظَبَ
وَاْظَبَ III ,
a. I (a)’ya bak.

مِيْظَب
مِيْظَب [ 20I ]
a. Çakmaktaşı bıçağı.

مَوْظُوْب
مَوْظُوْب [ İsm-i mef‘ûl.
a. I], Çiğnenmiş; harap olmuş.

مُوَاظِب
مُوَاظِب [ İsm-i fâ‘il.
a. III], Devamlı.

مُوَاظَبَة
مُوَاظَبَة [ Mastar. **وَاْظَبَ** III ( **وِظْب** 2 )],
a. Devamlılık, uygulama, sebat.
