# وعب (و-ع-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B9%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - ع - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والباء وواي معهما
ع ب ا، ع ب ء، ع ي ب، و ع ب، ب و ع، ب ع و، ب ي ع مستعملات عبا: العَباية: ضرب من الأكْيسة فيه خُطوط سُود كبار والجميع العَباء، والعَباءة لغة. وما ليس فيه خُطوطٌ وجِدّة فليس بعَباءة، قال:
نَجَا دَوْبَل في البئر واللَّيل دامِسٌ		ولولا عباءته لزار المقـابـرا
والعَبا، مقصور، : الرجل العَبام في لغة وهو الجافي العَيُّ.
عبء:
العِبْء: كلّ حِمْلٍ من غُرْمٍ أو حَمالةٍ، والجميع الأَعْباء، قال:
وحَمْلُ العِبْء عن أعناق قَومي		وفِعلي في الخُطوبِ بما عَناني
وما عَبَأَت به شيئاً: أي لم أبالِه ولم ارتفع. وما أعبَأُ بهذا الأمر: أي: ما أصنع به كأنَّك تَستقلُّه وتَستَحقِرهُ. تقول: عَبَأَ يَعْبَأُ عَبْأً وعَباءً، وعَبَأتُ الطِيبَ أعبوه عَبْأً وأُعَبِّئُهُ تَعْبِئةً إذا هَيَّأتُه في مواضعه، وكذلك الجيش إذا ألبستُهم السلاحَ وهَيَّأتُهم للحرب، قال:
وداهيةٍ يُهالُ الناسُ منها		عَبَأتُ لشدِّ شِرَّتِها عَلَيّا
وتقول في ترخيم اسم مثل عبد الرَّحمن وعبد الرَّحيم وعبد الله وعُبَيْد الله عَبْوَيْهِ مثل عَمْرَوَيْةِ.
عيب:
العَيْبُ والعَابُ لغتان، ومنه المَعَابُ. ورجُلٌ عَيّابٌ: يَعيبُ النّاسَ، وكذلك عَيّابة: وقَّاعَةٌ في الناس، قال:
قد أَصْبَحَتْ لَيْلَى قليلاً عابُها
وعابَ الشّيء: إذا ظَهَرَ فيه عَيب. وعابَ الماءُ: إذا ثَقَبَ الشَّطَّ فَخَرَجَ منه، مُجاوزُه ولازمهُ واحد. وعَيْبَة المَتاعِ يجمَعُ عِياباً. والعِيابُ: المِنْدَف، لم يعرفوه. والعِيابُ: الصُّدورُ أيضاً واحدُها عَيْبة.
وفي الحديث: "إنَّ بينَنا وبَينَكم عَيْبةً مكفُوفَةً" يُريد صَدْراً نَقِيّاً من الغِلِّ والعداوة، مَطْوِيًّا على الوفاء. قال بِشْر بنُ أبي خازم:
وكادتْ عِيابُ الوُدِّ منَّا ومنكـم		وإنْ قيل أبناءُ العُمُومةِ تَصْفَرُ
أي: تخلو من المَحبَّة.
وعب:
الوَعْبُ: إيعابُكَ الشَّيْءَ في الشيء. واستَوْعَبَ الجِرابُ الدقيقَ.
وفي الحديث: "إنَّ النِّعْمةَ الواحدَة تَستَوعِبُ جميعَ عَمَلِ العبد يومَ القِيامة" أيْ: تَأتي عليه.
بوع:
البَوعُ والبَاعُ لغتان، ولكنْ يُسَمَّى البَوعُ في الخِلقة، وبَسْطُ الباع في الكَرَم ونحوه فلا يقال إلاّ كريمُ الباع، قال:
لهُ في المجْدِ سابقةٌ وباعٌ
والبَوعُ أيضاً مصدر باع يَبُوع بَوعاً، وهو بَسْطُ الباع في المَشْيِ والتناوُلِ، وفي الذَّرع. والإبِل تَبُوعُ في سيرها. وقال في بَسطِ الباع:
لقد خِفتُ أن ألْقَى المنايا ولم أَنَلْ		من المالِ ما أسْمُو به وأَبُـوعُ
أيْ أمُدُّ به باعي.
بعو:
البَعْوُ: الجُرْمُ، قال:
وإِبسالي بَنِيَّ بغَير جُرْمٍ		بَعَوناهُ ولا بِدمٍ مُراقِ
وبَعَوا من فلان أي حقروا وتجرؤوا.
بيع:
العَرَبُ تقول: بِعتُ الشيءَ بمعنى اشتريته. ولا تَبعْ بمعنى لا تَشْتر.
وبِعتُه فابْتاعَ أي اشتَرَى. والبَيّاعات: الأشياءُ التي يُتَبايَع بها للتجارة.
والإبتياع: الإشتراء. والبَيْعة: الصَّفْقة على إيجابِ البَيع وعلى المُبايَعَةِ والطَّاعة، وقد تَبايَعوا على كذا. والبَيْعُ اسم يَقَع على المَبيعِ، والجميع البُيوع. والبَيِّعان: البائع والمشتري. والبِيعةُ: كنيسة النَّصارَى وجَمعُها بِيَع، قال الله عزّ وجلّ: "لهُدِمَتْ صوامِعُ وبِيَعٌ وصَلَواتٌ ومساجِدُ".

##### Türkçe

باب **العين** ve **الباء** ve **واي** onlarla birlikte

**ع ب ا**، **ع ب ء**، **ع ي ب**، **و ع ب**، **ب و ع**، **ب ع و**، **ب ي ع** kullanımdadır. **عبا**: **العَباية**: içinde büyük siyah çizgiler bulunan, **الأكْيسة**’den bir türdür; hepsi **العَباء**’dır; **العَباءة** da bir dildir (bir söyleyiştir). Ve içinde çizgiler ve yenilik (tazelik) olmayan şey **عَباءة** değildir. Dedi ki:
نَجَا دَوْبَل في البئر واللَّيل دامِسٌ		ولولا عباءته لزار المقـابـرا

Ve **العَبا** (maksûr): **الرجل العَبام** bir dilde; o, kaba olan, aciz (dili tutuk) olandır.

**عبء**:
**العِبْء**: bir borçtan yahut bir yüklenmeden her bir yük; hepsi **الأَعْباء**’dır. Dedi ki:
وحَمْلُ العِبْء عن أعناق قَومي		وفِعلي في الخُطوبِ بما عَناني

Ve “**وما عَبَأَت به شيئاً**”: yani ona aldırmadım ve yükselmedim. Ve “**وما أعبَأُ بهذا الأمر**”: yani onunla ne yaparım; sanki sen onu küçük görür ve onu hakir sayarsın. Dersin ki: **عَبَأَ يَعْبَأُ عَبْأً وعَباءً**. Ve “**عَبَأتُ الطِيبَ أعبوه عَبْأً وأُعَبِّئُهُ تَعْبِئةً**” (onu yerlerine hazırladığım zaman); aynı şekilde orduyu da, onlara silah giydirdiğim ve onları savaşa hazırladığım zaman. Dedi ki:
وداهيةٍ يُهالُ الناسُ منها		عَبَأتُ لشدِّ شِرَّتِها عَلَيّا

Ve **عبد الرَّحمن** ve **عبد الرَّحيم** ve **عبد الله** ve **عُبَيْد الله** gibi bir ismin terhîminde **عَبْوَيْهِ** dersin; **عَمْرَوَيْةِ** gibi.

**عيب**:
**العَيْبُ** ve **العَابُ** iki dildir (iki söyleyiştir); ondan **المَعَابُ**. Ve **رَجُلٌ عَيّابٌ**: insanları ayıplar; aynı şekilde **عَيّابة**: insanlara düşüp kalkan (dil uzatan), dedi ki:
قد أَصْبَحَتْ لَيْلَى قليلاً عابُها

Ve **عابَ الشّيء**: onda bir ayıp ortaya çıktığı zaman. Ve **عابَ الماءُ**: kıyıyı deldiği ve ondan çıktığı zaman; onun “geçeni” ile “lazımı” birdir. Ve **عَيْبَة المَتاعِ**: **عِياباً** olarak toplanır. Ve **العِيابُ**: **المِنْدَف**; onu bilmediler. Ve **العِيابُ**: göğüslerdir de; tekili **عَيْبة**’dir.

Hadiste: “**إنَّ بينَنا وبَينَكم عَيْبةً مكفُوفَةً**” (vardır)”: kin ve düşmanlıktan arınmış, vefâ üzerine dürülmüş temiz bir göğüs ister. **بِشْر بنُ أبي خازم** dedi ki:
وكادتْ عِيابُ الوُدِّ منَّا ومنكـم		وإنْ قيل أبناءُ العُمُومةِ تَصْفَرُ

Yani: sevgiden boşalır.

**وعب**:
**الوَعْبُ**: şeyi şeyin içine tamamen doldurmandır. Ve **استَوْعَبَ الجِرابُ الدقيقَ**: torba unu tamamen aldı.

Hadiste: “**إنَّ النِّعْمةَ الواحدَة تَستَوعِبُ جميعَ عَمَلِ العبد يومَ القِيامة**” yani: onun üzerine gelir (onu kaplar).

**بوع**:
**البَوعُ** ve **البَاعُ** iki dildir; fakat **البَوعُ** yaratılışta adlandırılır. Ve cömertlik ve benzerinde **بَسْطُ الباع** (kol açıklığı) ise, ancak “**كريمُ الباع**” denir. Dedi ki:
لهُ في المجْدِ سابقةٌ وباعٌ

Ve **البَوعُ** ayrıca **باع يَبُوع بَوعاً**’ın masdarıdır; o, yürüyüşte ve uzanmada, ve ölçmede kol açıklığını yaymaktır. Ve develer yürüyüşlerinde **تَبُوعُ** eder. Ve **بَسطِ الباع** hakkında dedi ki:
لقد خِفتُ أن ألْقَى المنايا ولم أَنَلْ		من المالِ ما أسْمُو به وأَبُـوعُ

Yani: onunla kol açıklığımı uzatırım.

**بعو**:
**البَعْوُ**: suçtur. Dedi ki:
وإِبسالي بَنِيَّ بغَير جُرْمٍ		بَعَوناهُ ولا بِدمٍ مُراقِ

Ve “**بَعَوا من فلان**”: yani onu hakir gördüler ve cüret ettiler.

**بيع**:
Araplar “**بِعتُ الشيءَ**” derler; “onu satın aldım” anlamında. Ve “**ولا تَبعْ**” (satma) “**بمعنى لا تَشْتر**” (satın alma) anlamındadır.

Ve “**بِعتُه فابْتاعَ**”: yani satın aldı. Ve **البَيّاعات**: ticaret için kendisiyle alım-satım yapılan şeylerdir.

Ve **الإبتياع**: satın almadır. Ve **البَيْعة**: satışı icap üzerine ve **المُبايَعَةِ** ve itaat üzerine yapılan el sıkışmadır; ve “**تَبايَعوا على كذا**”: şu şeye dair biatlaştılar. Ve **البَيْعُ** satılan şeye düşen bir isimdir; hepsi **البُيوع**’dur. Ve **البَيِّعان**: satıcı ve alıcıdır. Ve **البِيعةُ**: Hristiyanların kilisesidir; çoğulu **بِيَع**’dır. Aziz ve yüce Allah dedi ki: “**لهُدِمَتْ صوامِعُ وبِيَعٌ وصَلَواتٌ ومساجِدُ**”.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أوْعَبَ القومُ، إذا حَشَدوا وجاءوا موعِبينَ، إذا جمعوا ما استطاعوا من جمعٍ. ابن السكيت: أوعب بنو فلانٍ جلاءً فلم يبقَ ببلدهم منهم أحد. وجاء الفرس بركْضٍ وعِيبٍ، أي بأقصى ما عنده. وتقول: جدعَه فأوعب أنفَه، أي استأصله. وفي الشتم: جدَعه الله جَدْعاً موعِباً. واستيعاب الشيء: استئصاله.

##### Türkçe

**أوْعَبَ** kavim, toplandıkları ve **موعِبينَ** olarak geldikleri zaman (denir); yani toplayabildikleri kadarını bir toplamadan topladıkları zaman. İbnü’s-Sikkît: “Falan oğulları **جلاءً** olarak **أوعب** ettiler de, beldelerinde onlardan hiç kimse kalmadı.” Ve at, **بركْضٍ** ve **وعِيبٍ** ile geldi; yani yanındaki en uç (son) şey ile. Ve dersin: Onu kesti de burnunu **فأوعب** etti; yani onu kökünden kazıdı. Ve sövmede: “Allah onu **جَدْعاً موعِباً** bir kesme ile kessin.” Ve bir şeyin **استيعاب**ı: onun kökünden kazınmasıdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والباء
عبأ ، عيب ، بعا ، بيع ، بوع ، وبع ، وعب : مستعملات .
عبأ : أمّا عبا فهو مهموز لا أعرف في معتلاَّت العين حرفاً مهموزاً غيره . ومنه قول الله جلّ وعزّ : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً ) ( الفرقان : 77 ) ، وهذه آية مشكِلة . ورَوَى ابن أبي نَجيح عن مجاهد أنه قال في قوله تعالى : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى ( أي ما يفعل بكم ربي لولا دعاؤكم إيّاه لتعبدوه وتطيعوه ، ونحو ذلك قال الكلبي .
وروى سلمة عن الفراء في قوله تعالى : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى ( أي ما يصنع بكم ربي ) لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ ( ابتلاؤكم : لولا دعاؤه إيّاكم إلى الإسلام .
وقال أبو إسحاق : ( قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ ( أي ما يفعل بكم ) لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ ( معناه : لولا توحيدكم . قال وتأويله : أيُّ وزن لكم عنده لولا توحيدكم ، كما يقول : ما عَبَأت بفلان ، أي ما كان له عندي وزن ولا قَدْر ، قال : وأصل العبء الثقل . قال وعبّأت المتاع : جعلت بعضه فوق بعض .
وقال شمر : قال أبو عبد الرحمن : ما عَبَأت به شيئاً أي لم أعدّه شيأ .
قال أبو عدنان عن رجل من باهلة يقال : ما عبأ الله بفلان إذا كان فاجراً أو مائقاً . وإذا قيل : قد عبأ الله به فهو رجلُ صدقٍ وقد قبل الله منه كل شيء . قال : وأقول : ما عَبَأت بفلان أي لم أقبل منه شيأ ولا من حديثه .
وقال غيره : عبأتُ له شراً أي هيأتُه . قال وقال ابن بزرج : احتويت ما عنده وامتخرته واعتبأته وازدلعته وأخذته واحد .
وقال أبو زيد : عَبَأت الأمر والطِيب عَبْأ إذا ما صنعته وخلطته ، وعَبأت المتاع عَبْأ إذا ما هيأته .
ويقال عبَّأته تعبئة ، وكل من كلام العرب وعبّأت الخيل تعبئة وتعبيئا ، وجمع العبء أعباء ، وهو الأحمال والأثقال .
ثعلب عن ابن الأعرابي : المعبأة : خرقة الحائض . وقد اعتبأت المرأة بالمعبأة . قال وعبا وجهه يعبأ إذا أضاء وجهه وأشرق . قال والعبوة : ضوء الشمس وجمعه عِباً .
وقال الليث العِبُّ كل حِمْل من غُرْم أو حَمَالة . وما عبَأت به شيأ : لم أباله . قال : والعباية : ضرب من الأكسية واسع فيه خطوط سود والجميع العَبَاء . والعباءة لغة فيها . قال : والعَبَا مقصور : الرجل العَبَامُ ، وهو الجافي . ومدَّه الشاعر فقال :
كجبهة الشيخ العَبَاء الثطّ
قلت : ولم أسمع العبا بمعنى العَبَام لغير
الليث . وأما الرجز فالرواية عندي كجبهة الشيخ العياء بالياء . يقال شيخ عياء وعياياء وهو العبام الذي لا حاجة له إلى النساء ومن قاله بالباء فقد صحف .
وقال الليث : يقال في ترخيم اسمِ مِثْلِ عبد الرحمن أو عبد الرحيم عَبْوَيْه مثل عمرو وعمرويه .
وقال غيره العَبُ : ضوء الشمس وحسنها . يقال : ما أحسن عَبَها وأصله العَبْوُ فنُقِص .
عيب : قال الليث : العاب والعَيْب لغتان . ومنه المعاب . يقال عاب فلان فلاناً يعيبه عيباً ، ورجل عيّاب وعيّابة إذا كان يعيب الناس ، وعاب الحائطُ والشيءُ إذا صار ذا عيب ، وعبته أنا .
وقال أبو الهيثم في قول الله جلّ وعزّ : ( فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا ) ( الكهف : 79 ) أي أجعلها ذات عيب ، يعني السفينة . قال والمجاوِز واللازم فيه واحد . قال وعَيْبَةُ المتاع ، وجمعها العِيَاب .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه أملى في كتاب الصلح بينه وبين كُفّار أهل مكة بالحُدَيبِيَة ( لا إغلال ولا إسلال وبيننا وبينهم عَيْبة مكفوفة ) فسّر أبو عبيد الإغلال والإسلال ، وأعرض عن تفسير العَيْبة المكفوفة . وروي عن ابن الأعرابي أنه قال : معناه : أن بيننا وبينهم في هذا الصلح صدراً معقوداً على الوفاء بما في الكتاب ، نقِيّاً من الغِلّ والغَدْر والمكفوفة هي المُشْرجة المعقودة . والعرب تكني عن الصدور التي تحتوي على الضمائر المخفاة بالعِيَاب ، وذلك أن الرجل إنما يضع في عَيْبته حُرَّ متاعه وثيابه ، ويكتم في صدره أخصّ أسراره التي لا يحبّ شيوعها فسميت الصدور عِيَاباً تشبيهاً بِعياب الثياب ومنه قول الشاعر :
وكادت عِياب الودّ منا ومنكم
وإن قيل أبناء العُمُومَة تَصْفَرُ
أراد بعياب الود صدورهم .
وقال الليث : العِيَاب : المِنْذف .
قلت ولم أسمعه لغيره
بيع بوع : قال أبو عبد الرحمن : قال المفضّل الضبيّ : يقال باع فلان على بيعِ فلان . وهو مَثَل قديم تضربه العرب للرجل يخاصم صاحبه وهو يُريغ أن يغالبه : فإذا ظفر بما حاوله قيل : باع فلان على بيع فلان ، ومثله شَقّ فلان غبار فلان . وقال غيره : يقال باع فلان على بيعك أي قام مقامك في المنزلة والرفعة . ويقال ما باع على بَيْعك أحد أي لم يساوِك أحد . وتزوّج يزيد بن معاوية أمّ مسكين بنت عمرو على أمّ هاشم فقال لها :
مالكِ أمّ هاشم تبكِّين
من قَدَر حلّ بكم تضِجْين
باعت على بيعكِ أمُّ مسكين
ميمونة من نسوة ميامين
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( البيّعان بالخيار ما لم يتفرقا ) البَيّعان هما البائع والمشتري وكل واحد منهما بَيّع وبائع . ورواه بعضهم : المتبايعان بالخيار ما لم يتفرقا .
وقال أبو عبيد : البَيْع من حروف الأضداد
في كلام العرب . يقال : باع فلان إذا اشترى ، وباع من غيره وأنشد قول طرفة :
ويأتيك بالأنباء من لم تبِع له
بتاتاً ولم تضرب له وَقت موعد
أراد من لم تشتر له زاداً . وأمّا قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا يَخْطِب الرجل على خِطْبة أخيه ولا يِبِعْ على بيع أخيه ) ، فإن أبا عبيد قال : كان أبو عبيدة وأبو زيد وغيرهما من أهل العلم يقولون : إنما النهي في قوله : ( لا يبيع على بيع أخيه ) إنما هو : لا يشتري على شراء أخيه ، فإنما وقع النهي على المشتري لا على البائع ، لأن العرب تقول : بعت الشيء بمعنى اشتريته .
قال أبو عبيد : وليس للحديث عندي وجه غير هذا لأن البائع لا يكاد يدخل على البائع ، وإنما المعروف أن يُعطَى الرجل بسلعته شيئاً فيجيء مشتر آخر فيزيد عليه .
قلت : وأخبرني عبد الملك عن الربيع عن الشافعيّ أنه قال في قوله : ( ولا يبيع الرجل على بيع أخيه ) هو أن يشتري الرجل من الرجل سِلْعة ولَمّا يتفرقا عن مَقامهما ، فنَهى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أن يَعرض رجل آخر سلعة أخرى على المشتري تُشْبِه السلعة التي اشترى ، ويبيعها منه ؛ لأنه لعله أن يردّ السلعة التي اشترى أوّلاً ؛ لأن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) جعل للمتبايعين الخيار ما لم يتفرقا فيكون البائع الآخر قد أفسد على البائع الأوّل بيعه ، ثم لعل البائع الآخر يختار نقض البيع فيفسد على البائع والمبتاع بيعه . قال : ولا أنهى رجلاً قبل أن يتبايع المتبايعان ، وإن كان تساوما ، ولا بعد أن يتفرقا عن مقامهما الذي تبايعا فيه عن أن يبيع أيُّ المتبايعين شاء ؛ لأن ذلك ليس ببيع على بيع غيره فينهى عنه . قال وهذا يوافق حديث ( المتبايعين بالخيار ما لم يتفرقا ) . فإذا باع رجل رجلاً على بيع أخيه في هذه الحال فقد عصى الله إذا كان عالماً بالحديث فيه ، والبيع لازم لا يفسد .
قلت : البائع والمشتري سواء في الإثم إذا باع على بيع أخيه ، أو اشترى على شراء أخيه ؛ لأن كل واحد منهما يلزمه اسم البائع ، مشترياً كان أو بائعاً ، وكلُّ منهيّ عن ذلك والله أعلم .
وقال الشافعي : هما متساومان قبل عَقْد الشِّرَى ، فإذا عقد البيع فهما متبايعان ، ولا يسميان بيِّعين ولا متبايعين وهما في السَوْم قبل العقد .
قلت : وقد تأوّل بعض مَن يحتجّ لأبي حنيفة وذويه ؛ وقولهم : لا خيار للمتبايعين بعد العقد بأنهما يسميَّان متبايعين وهما متساومان قبل عقدهما البيع . واحتجّ في ذلك بقول الشماخ في رجل باع قوساً :
فوافى بها بعض المواسم فانبرى
لها بَيّع يُغْلي لها السومَ رائز
قال فسمّاه بَيّعاً ، وهو سائم .
قلت : وهذا وهَم وتمويه . ويردّ ما تأوّله هذا المحتجُّ شيآن . أحدهما أن الشماخ قال هذا الشعر بعد ما انعقد البيع بينهما ، وتفرقا عن مَقَامهما الذي تبايعا فيه ، فسمَّاه بَيِّعاً بعد ذلك ، ولو لم يكونا أتَمّا البيع لم يسمّه بَيّعاً . وأراد بالبيّع : الذي اشترى . وهذا لا يكون
حجَّة لمن يجعل المتساومين بَيِّعين ولمَّا ينعقد بينهما البيع . والمعنى الثاني الذي يردّ تأويله ما في سياق خبر ابن عمر ، وهو ما حدثنا به الحسين بن إدريس عن محمد بن رُمْح عن الليث بن سعد عن نافع عن ابن عمر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرقا ، إلا أن يخيِّر أحدهما صاحبه ، فإذا قال له : اختر فقد وجب البيع ، وإن لم يتفرقا ) ألا تراه جعل البيع ينعقد بأحد شيئين أحدهما أن يتفرّقا عن مكانهما الذي تبايعا فيه ، والآخر أن يخيِّر أحدهما صاحبه ، ولا معنى للتخيير إلا بعد انعقاد البيع . وقد شرحت هذا في تفسير حروف ( المختصر ) بأوضح من هذا ، فإن أردت استقصاء ما فيه فخذه من ذلك الكتاب .
وقال الليث : البَوْع والباع لغتان ، ولكنهم يسمون البُوع في الخِلْقة ، فأمَّا بَسط الباع في الكرم ونحوه فلا يقولون إلاَّ كريم الباع ، قال والبَوْع أيضاً : مصدر باع يبوع وهو بسط الباع في المشي ، والإبلُ تبوع في سيرها ، والرجل يبوع بماله إذا بسط به باعه وأنشد :
لقد خفت أن ألقى المنايا ولم أنل
من المال ما أسمو به وأبوع
والبِياعات : الأشياء التي يُتبايع بها في التجارة . وقال : البَيْعة الصفقة لإيجاب البيع على المتابعة والطاعة . يقال : تبايعوا على ذلك الأمر ؛ كقولك أَصْفَقوا عليه . قال : والبَيْع : اسم يقع على المبيع ، والجميع البيوع . قال والبِيعة : كنيسة النصارى . وجمعها بِيَع ، وهو قول الله تعالى : ( وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ ( . ( الحج : 40 ) قلت : فإن قال قائل : فلم جعل الله هدمها من الفساد وجعلها كالمساجد ، وقد جاء الكتاب بنسخ شريعة النصارى واليهود ؟ فالجواب في ذلك أن البِيَع والصوامع كانت متعبّدات لهم إذْ كانوا مستقيمين على ما أُمروا به غير مبدِّلين ولا مغيرين ، فأخبر الله جلّ ثناؤه أنه لولا دفعه الناس عن الفساد ببعض الناس لهدّمت متعبّدات كل فريق من أهل دينه وطاعته في كل زمان . فبدأ بذكر البِيَع على المساجد لأن صلوات من تقدم من أنبياء بني إسرائيل وأُممهم كانت فيها قبل نزول الفرقان ، وقبل تبديل من بدّل وَأَحدثت المساجد وسمّيت بهذا الاسم بعدهم ، فبدأ جل ثناؤه بذكر الأقدم ، وأخَّر ذكر الأحدث لهذا المعنى ، والله أعلم .
وقال بعض أهل العربية : يقال : إن رباع بني فلان قد بُعْن من البيع . وقد بِعن من البَوْع فضم الباء في البيع ، وكسروها في البوع للفرق بين الفاعل والمفعول ، ألا ترى أنك تقول : رأيت إماء بِعْن متاعا إذا كنّ بائعات ، ثم تقول : رأيت إماء بُعن إذا كنّ مبيعات ، فإنما يتبين الفاعل من الفاعل باختلاف الحركات وكذلك من البوع .
قلت : ومن العرب من يجري ذوات الياء على الكسر وذوات الواو على الضم . سمعت العرب تقول صِفنا بمكان كذا وكذا أي أقمنا به في الصيف وصِفْنا أيضاً إذا أصابنا مطر الصيف ، فلم يفرقوا بين فعل الفاعلين والمفعولين .
وقال الأصمعي : قال أبو عمرو بن العلاء : سمعت ذا الرمّة يقول : ما رأيت أفصح من أَمَة آل فلان ، قلت لها كيف كان المطر عندكم فقالت : غِثْنا ما شئنا . رواه هكذا بالكسر .
وروى ابن هانىء عن أبي زيد قال يقال : الإماء قد بعن أشمُّوا الباء شيأ من الرفع . وكذلك الخيل قد قدن ، والنساء قد عدن من مرضهن أَشمُّوا هذا كله شيأ من رفع ، وقد قِيل ذلك ، وبعضهم يقول : قول .
وقال اللحياني : يقال : والله لا تبلغون تَبَوُّعه أي لا تلحقون شأوه . وأصله طول خطاه . يقول باع وانباع وتبوَّع . وانباع العَرَق إذا سال . قال وانباعت الحيَّة إذا بسطت بعد تَحَوِّيها لتساور وقال الشاعر :
ثُمّتَ ينباع انبياع الشجاع
ومن أمثال العرب ، مُطْرِق لينباع ، يضرب مثلاً للرجل إذا أضَبَّ على داهية .
الحراني عن ابن السكيت قال : أبَعت الشيء إذا عرضته للبيع وقد بعته أنا من غيري . وقال الهمذاني :
فرضيت آلاء الكميت ومن يُبع
فَرَساً فليس جوادنا بمباع
أي بمعرَّض للبيع . وقال في قول صَخْر الهذلي :
لفاتح البيع يوم رؤيتها
وكان قبلُ انبياعُه لَكِد
قال انبياعه : مسامحته بالبيع . يقال : قد انباع لي إذا سامح في البيع وأجاب إليه . وإن لم يسامح قلت : الاينباع .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال بُعْ بُعْ إذا أمرته بمدّ باعيه في طاعة الله تعالى .
بعا : أبو عبيد عن أبي عمرو : البَعْو : الجناية وقد بعا إذا جنى . قال عوف :
وابْسالى بَنَّى بغير بَعْو
جَرَمناه ولا بدم مراق
يقال : بعا يبعو ، يَبْعى .
وقال الأصمعي : البعْو أن يستعير الرجل من صاحبه الكلب فيصيد به . قال ويقال : أبِعنِي فرسك أي أعِرْنيه ، واستبعى يستبعي إذا استعار . وقال الكميت :
قد كادها خالد مستبعِيا حُمُرا
بالوكت تجري إلى الغايات والهضب
والهَضَب : جري ضعيف . والوَكْت : القرمطة في المشي وقد وكَت يكِت وَكْتاً . كادها : أرادها .
سَلَمَة عن الفراء : المستبعِي : الرجل يأتي الرجل وعنده فرس فيقول : أعطنيه حتى أسابِق عليه .
وعب : الليث : الوَعْب : إيعابك الشيء في الشيء ، كأنه يأتي عليه كلّه ، وكذلك إذا استؤصل الشيء فقد استُوعب . وأوعب القومُ : إذا خرجوا كلّهم إلى الغزو . ويقال : استوعب الجرابُ الدقيقَ . وفي الحديث : ( إن النعمة الواحدة تَستوعب جميعَ عمل العبد يوم القيامة ) ، أي تأتي عليه . وفي حديث مسند ( في الأنف إذا استُوعب جدْعُه الديةُ ) ، وفي رواية أخرى : ( إذا أُوعِب جَدْعه ) . قال أبو عبيد ومعناهما : استؤصل . وكل شيء اصطُلِم
فلم يَبْق منه شيء فقد أُوعِب واستُوعب ، وقد أوعبته فهو موعَب . وأنشد قول أبي النجم يمدح رجلاً :
يجدع من عاداه جَدْعاً موعِبا
وقال عَبِيد بن الأبرص في إيعاب القوم إذا نفروا جميعاً :
أُنبئت أن بني جَدِيلة أوعبوا
نُفَراء من سَلْمى لنا وتكتَّبوا
قال : ومنه قول حذيفة في الجُنُب : قال : ينام قبل أن يغتسل ؛ فهو أوعب للغُسْل ، يعني أنه أحرى أن يخرج كل بقيّة في ذكره من الماء .
وقال غيره : بيت وَعِيب ، ووُعاء وعيب : واسع . ويقال لِهَنِ المرأة إذا كان واسعاً : وَعيب . وركض وعيب : إذا استفرغ الحُضْر كلّه .
وقال ابن السكيت : جدعه جَدْعاً موعِباً أي مستأصِلاً . وأوعب القوم كلهم إذا حَشَدوا جاءوا موعبِين . وقد أوعَب بنو فلان جَلاَء فلم يبق منهم ببلدهم أحد .
وبع : أهمله الليث . أبو عبيد عن أبي زيد يقال : كَذَبت عَفَّاقته ومخذ محدفته ووبَّاعته وهي استه .
عمرو عن أبيه : أَنْبَق فلان : إذا خرجت ريحهُ ضعيفة ، فإن زاد عليها قيل عَفَق بها ، ووبَّع بها .
قال : ويقال لرَمَّاعة الصبي : الوبّاعة والغَاذِيَة .
وقال ابن الفرج : قال مدرك الجعفري : كذَبت وبَّاعته ، ووبَّاغته ، ونبَّاعته ، ونَبَّاغته .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الباء**
**عبأ** ، **عيب** ، **بعا** ، **بيع** ، **بوع** ، **وبع** ، **وعب** : kullanılanlardır .
**عبأ** : Amma **عبا** ise hemzelidir; **العين**’in illetlilerinde ondan başka hemzeli bir harf bilmiyorum . Ondandır Allah جلّ وعزّ’in sözü : ( **قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ فَقَدْ كَذَّبْتُمْ فَسَوْفَ يَكُونُ لِزَاماً** ) ( **الفرقان** : 77 ) , ve bu müşkil bir âyettir . Ve İbn Ebî Necîh, Mücâhid’den rivayet etti ki o, Yüce’nin sözü hakkında dedi : ( **قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى** ( yani Rabbim sizinle ne yapar, eğer O’na dua etmeniz olmasaydı; O’na ibadet edesiniz ve itaat edesiniz diye , ve buna benzerini Kelbî söyledi .
Ve Seleme, Ferrâ’dan Yüce’nin sözü hakkında rivayet etti : ( **قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ رَبِّى** ( yani Rabbim sizinle ne yapar ) **لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ** ( sizin imtihan edilmeniz : O’nun sizi İslâm’a çağırması olmasaydı .
Ve Ebû İshâk dedi : ( **قُلْ مَا يَعْبَؤُا بِكُمْ** ( yani sizinle ne yapar ) **لَوْلاَ دُعَآؤُكُمْ** ( manası : tevhidiniz olmasaydı . Dedi ki ve onun te’vili : O’nun katında sizin için hangi ağırlık vardır, tevhidiniz olmasaydı; nitekim denir : **ما عَبَأت بفلان** , yani onun benim yanımda bir ağırlığı ve bir değeri olmadı , dedi : ve **العبء**’ün aslı ağırlıktır . Dedi : ve **وعبّأت المتاع** : onun bir kısmını bir kısmının üstüne koydum .
Ve Şemmer dedi : Ebû Abdurrahman dedi : **ما عَبَأت به شيئاً** yani onu bir şey saymadım .
Ebû Adnân, Bâhile’den bir adamdan rivayet etti; denir ki : **ما عبأ الله بفلان** , o fâcir veya mâik olduğunda . Ve denildiğinde : **قد عبأ الله به** , o doğruluk adamıdır ve Allah ondan her şeyi kabul etmiştir . Dedi : ve ben derim : **ما عَبَأت بفلان** yani ondan bir şey kabul etmedim, ne de onun hadisinden .
Ve başkası dedi : **عبأتُ له شراً** yani onu hazırladım . Dedi ve İbn Buzerc dedi : **احتويت ما عنده** ve **امتخرته** ve **اعتبأته** ve **ازدلعته** ve **أخذته** bir(dir) .
Ebû Zeyd dedi : **عَبَأت الأمر والطِيب عَبْأ** , onu yaptığım ve karıştırdığım zaman; ve **عَبأت المتاع عَبْأ** , onu hazırladığım zaman .
Ve denilir : **عبَّأته تعبئة** , ve hepsi Arapların sözündendir; ve **وعبّأت الخيل تعبئة وتعبيئا** , ve **العبء**’ün çoğulu **أعباء**’dır , ve o yükler ve ağırlıklardır .
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den : **المعبأة** : hayızlı kadının bezi . Ve kadın **بالمعبأة** ile **اعتبأت** . Dedi : ve **وعبا وجهه يعبأ** , yüzü aydınlandığında ve parladığında . Dedi : ve **العبوة** : güneşin ışığıdır ve onun çoğulu **عِباً**’dır .
Leys dedi : **العِبُّ** her bir yük, borçtan veya kefaletten (olan) . Ve **ما عبَأت به شيأ** : ona aldırmadım . Dedi : ve **العباية** : elbiselerden bir türdür; geniştir, içinde siyah çizgiler vardır; ve hepsi **العَبَاء**’dır . Ve **العباءة** onda bir dildir . Dedi : ve **العَبَا** (kısaltılmış) : **الرجل العَبَامُ** , ve o kaba olandır . Şair onu uzattı da dedi ki :
كجبهة الشيخ **العَبَاء** الثطّ
Dedim : **العبا**’yı **العَبَام** manasında Leys’ten başkası için işitmedim . Amma recez ise, rivayet benim yanımda **كجبهة الشيخ العياء** ( **الياء** ile )’dır . Denilir : **شيخ عياء** ve **عياياء** , ve o, kadınlara ihtiyacı olmayan **العبام**’dır; ve onu **الباء** ile söyleyen tashif etmiştir .
Leys dedi : Abdurrahman veya Abdurrahim gibi bir ismin terhîminde denilir : **عَبْوَيْه** , **عمرو** ve **عمرويه** gibi .
Ve başkası : **العَبُ** : güneşin ışığı ve güzelliği . Denilir : **ما أحسن عَبَها** ; ve aslı **العَبْوُ** idi de eksiltildi .
**عيب** : Leys dedi : **العاب** ve **العَيْب** iki dildir . Ondandır **المعاب** . Denilir : falan falanı ayıpladı, onu **عيباً** ile **يعيبه** ; ve **رجل عيّاب** ve **عيّابة** , insanları ayıpladığında; ve duvar ve şey **عاب** , ayıplı olduğunda; ve ben onu **عبته** .
Ebû’l-Heysem, Allah جلّ وعزّ’in sözü hakkında dedi : ( **فَأَرَدتُّ أَنْ أَعِيبَهَا** ) ( **الكهف** : 79 ) yani onu ayıplı kılmak, yani gemiyi . Dedi : ve onda müteaddî ve lâzım birdir . Dedi : ve **عَيْبَةُ المتاع** , ve onun çoğulu **العِيَاب** .
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki o, Hudeybiye’de Mekke ehli kâfirleriyle kendisi arasındaki sulh kitabında imlâ etti : ( **لا إغلال ولا إسلال وبيننا وبينهم عَيْبة مكفوفة** ) Ebû Ubeyd **الإغلال** ve **الإسلال**’ı tefsir etti, ve **العَيْبة المكفوفة**’nin tefsirinden yüz çevirdi . İbnü’l-A‘râbî’den rivayet olundu ki dedi : manası : bu sulhta bizimle onların arasında, kitaptakine vefaya bağlanmış bir göğüs vardır; kinden ve hıyanetten arınmış; ve **المكفوفة** , **المُشْرجة المعقودة**’dur . Ve Araplar, gizli zamirleri içine alan göğüslerden **العِيَاب** ile kinaye eder; çünkü adam ancak **عَيْبته**’sine malının ve elbisesinin kıymetlisini koyar, ve göğsünde yayılmasını sevmediği en özel sırlarını gizler; böylece göğüsler, elbise torbalarına benzetilerek **عِيَاباً** diye adlandırıldı; ve ondandır şairin sözü :
وكادت **عِياب** الودّ منا ومنكم
وإن قيل أبناء العُمُومَة تَصْفَرُ
**عياب الود** ile onların göğüslerini kastetti .
Leys dedi : **العِيَاب** : **المِنْذف** .
Dedim : onu başkasından işitmedim
**بيع بوع** : Ebû Abdurrahman dedi : Mufaddal ed-Dabbî dedi : denilir : falan, falanın **بيع**’ı üzerine **باع** . Ve o eski bir meseldir; Araplar onu, arkadaşına husumet eden ve onu yenmek isteyen adam için vururlar: o, kastettiği şeye galip geldiğinde denilir : falan, falanın **بيع**’ı üzerine **باع** ; ve onun benzeri : falan, falanın tozunu yardı . Ve başkası dedi : denilir : falan, senin **بيع**’ın üzerine **باع** , yani mertebe ve yücelikte senin yerini tuttu . Ve denilir : **ما باع على بَيْعك أحد** , yani kimse sana denk olmadı . Ve Yezîd b. Muâviye, Ümmü Miskîn bint Amr’ı Ümmü Hâşim üzerine nikâhladı da ona dedi ki :
مالكِ أمّ هاشم تبكِّين
من قَدَر حلّ بكم تضِجْين
باعت على بيعكِ أمُّ مسكين
ميمونة من نسوة ميامين
Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi : ( **البيّعان بالخيار ما لم يتفرقا** ) ; **البَيّعان** satıcı ve alıcıdır ve onların her biri **بَيّع** ve **بائع**’dır . Ve bazısı onu şöyle rivayet etti : ( **المتبايعان بالخيار ما لم يتفرقا** ) .
Ebû Ubeyd dedi : **البَيْع** Arapların كلام’ında zıt anlamlı harflerdendir . Denilir : falan **باع** , satın aldığında; ve başkasına sattığında **باع** . Ve Tarafe’nin beytini şahit getirdi :
ويأتيك بالأنباء من لم تبِع له
بتاتاً ولم تضرب له وَقت موعد
**من لم تشتر له زاداً**’ı kastetti . Amma Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sözü : ( **لا يَخْطِب الرجل على خِطْبة أخيه ولا يِبِعْ على بيع أخيه** ) ; Ebû Ubeyd dedi : Ebû Ubeyde ve Ebû Zeyd ve ilim ehlinden başkaları derlerdi ki : onun sözü olan ( **لا يبيع على بيع أخيه** )’deki nehiy ancak şudur: kardeşinin satın alışı üzerine satın almasın; nehiy alıcı üzerine vaki oldu, satıcı üzerine değil; çünkü Araplar **بعت الشيء** der, **اشتريته** manasında .
Ebû Ubeyd dedi : hadisin benim yanımda bundan başka bir vechi yoktur; çünkü satıcı, satıcı üzerine pek girmez; bilinen şudur ki adama malı karşılığında bir şey verilir de başka bir alıcı gelir ve onun üzerine artırır .
Dedim : Abdülmelik bana, Rebî‘den, Şâfiî’den haber verdi ki o, ( **ولا يبيع الرجل على بيع أخيه** ) hakkında dedi : adam, adamdan bir mal satın alır da henüz ikisi makamlarından ayrılmamışlardır; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) başka bir adamın, satın alan alıcıya, satın aldığı mala benzeyen başka bir malı arz etmesini ve onu ona satmasını yasakladı; çünkü belki ilk satın aldığı malı geri verir; zira Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) iki alım-satım yapan için, ayrılmadıkça muhayyerlik kıldı; böylece diğer satıcı, birinci satıcının satışını bozmuş olur; sonra belki diğer satıcı satışı bozmayı seçer de satıcının ve alıcının satışını bozar . Dedi : ve ben, iki alım-satım yapan, alım-satım yapmadan önce, her ne kadar pazarlık etmiş olsalar da, bir adamı yasaklamam; ve ne de, alım-satım yaptıkları makamdan ayrıldıktan sonra, iki alım-satım yapandan hangisi isterse satsın diye; çünkü bu, başkasının satışı üzerine satış değildir ki ondan nehyedilsin . Dedi : ve bu, ( **المتبايعين بالخيار ما لم يتفرقا** ) hadisine uygundur . Bu halde bir adam kardeşinin satışı üzerine satış yaparsa, hadisi bilerek yapmışsa Allah’a isyan etmiştir; ve satış lâzımdır, bozulmaz .
Dedim : satıcı ve alıcı, kardeşinin satışı üzerine sattığında veya kardeşinin satın alışı üzerine satın aldığında, günahta eşittir; çünkü onların her birine **البائع** ismi lâzım gelir; alıcı da olsa satıcı da olsa; ve her biri bundan nehyedilmiştir; والله أعلم .
Şâfiî dedi : onlar, **عَقْد الشِّرَى**’dan önce pazarlık eden iki kimsedir; satış akdi yapıldığında ise **متبايعان**’dırlar; ve akidden önce **السَوْم** hâlinde iken **بيِّعين** de **متبايعين** de diye adlandırılmazlar .
Dedim : Ebû Hanîfe ve yandaşları için delil getirenlerden bazısı; ve onların “akidden sonra iki alım-satım yapan için خيار yoktur” sözünü, onların satış akdinden önce pazarlık ederken **متبايعين** diye adlandırılmalarıyla te’vil etti . Ve buna, Şemmâh’ın bir yay satan adam hakkında sözünü delil getirdi :
فوافى بها بعض المواسم فانبرى
لها بَيّع يُغْلي لها السومَ رائز
Dedi : onu **بَيّعاً** diye adlandırdı, hâlbuki o pazarlık edendir .
Dedim : bu bir vehim ve bir göz boyamadır . Bu delilcinin te’vilini reddeden iki şey vardır . Birincisi: Şemmâh bu şiiri, satış ikisi arasında bağlandıktan ve alım-satım yaptıkları makamdan ayrıldıktan sonra söyledi; böylece onu bundan sonra **بَيِّعاً** diye adlandırdı; eğer satışı tamamlamamış olsalardı onu **بَيّعاً** diye adlandırmazdı . Ve **البيّع** ile satın alanı kastetti . Ve bu, pazarlık edenleri, aralarında satış bağlanmadan **بَيِّعين** kılan kimse için hüccet olmaz . Ve onun te’vilini reddeden ikinci mana, İbn Ömer haberinin siyakında olan şeydir; o da bize Hüseyin b. İdrîs’in, Muhammed b. Rumh’tan, Leys b. Sa‘d’dan, Nâfi‘den, İbn Ömer’den haber verdiği şeydir: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi : ( **البَيِّعان بالخيار ما لم يتفرقا ، إلا أن يخيِّر أحدهما صاحبه ، فإذا قال له : اختر فقد وجب البيع ، وإن لم يتفرقا** ) Görmüyor musun, satışı iki şeyden biriyle bağlanmış kıldı: birincisi, alım-satım yaptıkları yerden ayrılmaları; ikincisi, birinin arkadaşını muhayyer bırakması; ve muhayyer bırakmanın manası, ancak satışın bağlanmasından sonradır . Bunu, ( **المختصر** )’ın harflerinin tefsirinde bundan daha açık şekilde şerh ettim; eğer ondaki istiksayı istersen onu o kitaptan al .
Leys dedi : **البَوْع** ve **الباع** iki dildir; fakat yaratılışta **البُوع** diye adlandırırlar; amma keremde ve benzerinde **بَسط الباع** için ancak **كريم الباع** derler . Dedi : ve **البَوْع** ayrıca, **باع يبوع**’un masdarıdır; ve o, yürüyüşte **بسط الباع**’dır; ve develer yürüyüşlerinde **تبوع** eder; ve adam malıyla **يبوع** eder, onunla **باعه**’ını açtığında; ve şahit getirdi :
لقد خفت أن ألقى المنايا ولم أنل
من المال ما أسمو به وأبوع
Ve **البِياعات** : ticarette alınıp satılan şeylerdir . Dedi : ve **البَيْعة** , itaate ve bağlılığa devam üzere satışı icap ettiren akittir . Denilir : **تبايعوا على ذلك الأمر** ; senin “ona el sıkıştılar” demen gibi . Dedi : ve **البَيْع** , satılan şeye de kullanılan bir isimdir; ve çoğulu **البيوع**’dur . Dedi : ve **البِيعة** : Hristiyanların kilisesidir . Ve onun çoğulu **بِيَع**’dır; ve o, Allah تعالى’nın sözü(dür) : ( **وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ** ) . ( **الحج** : 40 ) Dedim : bir söyleyen derse ki: Allah onun yıkılmasını niçin fesattan saydı ve onu mescidler gibi kıldı; hâlbuki kitap, Hristiyanların ve Yahudilerin şeriatının neshiyle geldi? Buna cevap şudur: **البِيَع** ve manastırlar, onlar için ibadet yerleriydi; onlar kendilerine emrolunanda dosdoğru iken, değiştiren ve dönüştüren değil iken; Allah جلّ ثناؤه haber verdi ki, eğer O’nun insanları, bazı insanlarla bazı insanlardan fesadı def etmesi olmasaydı, her zaman, din ve itaat ehlinin her fırkasının ibadet yerleri yıkılırdı . **البِيَع**’ı mescidlerden önce zikretmeye başladı; çünkü İsrailoğulları peygamberlerinin ve ümmetlerinin önce geçenlerinin salâtları, Furkan inmeden önce ve değiştirenin değiştirmesinden önce, onların içinde idi; ve mescidler onlardan sonra ihdas edildi ve bu isimle adlandırıldı; böylece جلّ ثناؤه daha eski olanı zikretmeye başladı ve daha yeni olanın zikrini bu mana için sona bıraktı; والله أعلم .
Arapçanın bazı ehli dedi : denilir : falan oğullarının evleri, **البيع**’den **بُعْن** olmuştur . Ve **البَوْع**’dan **بِعن** olmuştur; böylece **البيع**’de **الباء**’yı dammelediler, ve **البوع**’da onu kestiler; fâil ile mef‘ûl arasında fark için . Görmüyor musun, sen dersin: **رأيت إماء بِعْن متاعا** , satıcı olduklarında; sonra dersin: **رأيت إماء بُعن** , satılmış olduklarında; böylece fâil, hareketlerin farklılığıyla mef‘ûlden ayırt edilir; ve **البوع**’dan da böyledir .
Dedim : Araplardan kimi, **ذوات الياء**’yı kesre üzere, **ذوات الواو**’yu damme üzere yürütür . Arapların şöyle dediğini işittim: **صِفنا** falan yerde, yani yazın orada ikamet ettik; ve **صِفْنا** da, yaz yağmuruna uğradığımızda; böylece fâillerin ve mef‘ûllerin fiili arasında ayırmadılar .
Asma‘î dedi : Ebû Amr b. el-Alâ dedi : Zü’r-Rumme’yi şöyle derken işittim: falan âlinin cariyesinden daha fasih birini görmedim; ona “sizde yağmur nasıldı?” dedim, o da dedi ki: **غِثْنا ما شئنا** . Onu böyle, kesre ile rivayet etti .
İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti; dedi ki denilir: **الإماء قد بعن** , **الباء**’yı biraz ref‘e meylettirin . Ve aynı şekilde: **الخيل قد قدن** , ve **النساء قد عدن** hastalıklarından; bütün bunlarda biraz ref‘e meylettirin . Ve bu söylenmiştir; ve bazısı der: **قول** .
Lihyânî dedi : denilir : والله, onların **تَبَوُّعه**’una ulaşamazsınız; yani onların şevkine yetişemezsiniz . Aslı, adımlarının uzunluğudur . Der ki: **باع** ve **انباع** ve **تبوَّع** . Ve **انباع العَرَق** , aktığında . Dedi : ve yılan, kıvrılmasından sonra saldırmak için uzandığında **انباعت** . Ve şair dedi :
ثُمّتَ ينباع انبياع الشجاع
Arapların mesellerindendir: **مُطْرِق لينباع** ; adam bir musibete kapanıp kaldığında ona mesel vurulur .
Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten rivayet etti; dedi : **أبَعت** şeyi, onu satışa arz ettiğimde; ve ben onu başkasına **بعته** . Ve Hemdânî dedi :
فرضيت آلاء الكميت ومن يُبع
فَرَساً فليس جوادنا بمباع
yani satışa arz edilmiş olarak . Ve Sahr el-Hüzelî’nin sözü hakkında dedi :
لفاتح البيع يوم رؤيتها
وكان قبلُ انبياعُه لَكِد
**انبياعه** : satışta onun müsamahasıdır . Denilir : **قد انباع لي** , satışta müsamaha ettiğinde ve ona icabet ettiğinde . Ve müsamaha etmezse dersin: **الاينباع** .
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den : denilir **بُعْ بُعْ** , onu Allah تعالى’ya itaatte **باعي**’sini uzatması için emrettiğinde .
**بعا** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan : **البَعْو** : cinayettir; ve **بعا** , cinayet işlediğinde . Avf dedi :
وابْسالى بَنَّى بغير بَعْو
جَرَمناه ولا بدم مراق
Denilir : **بعا يبعو ، يَبْعى** .
Asma‘î dedi : **البعْو** , adamın arkadaşından köpeği ödünç almasıdır; onunla avlanır . Dedi : ve denilir : **أبِعنِي فرسك** , yani onu bana ödünç ver; ve **استبعى يستبعي** , ödünç aldığında . Kümeyt dedi :
قد كادها خالد مستبعِيا حُمُرا
بالوكت تجري إلى الغايات والهضب
Ve **الهَضَب** : zayıf koşu . Ve **الوَكْت** : yürüyüşte kısa adımlamadır; ve **وكَت يكِت وَكْتاً** . **كادها** : onu istedi .
Seleme, Ferrâ’dan : **المستبعِي** : adam, bir adama gelir; onun yanında bir at vardır; der ki: onu bana ver, onunla yarışayım .
**وعب** : Leys : **الوَعْب** : şeyi şeyin içine tamamen doldurmandır; sanki onun hepsini kaplar; ve aynı şekilde, bir şey kökünden sökülüp çıkarıldığında **استُوعب** olmuştur . Ve kavim **أوعب** etti: hepsi savaşa çıktığında . Ve denilir : **استوعب الجرابُ الدقيقَ** . Ve hadiste: ( **إن النعمة الواحدة تَستوعب جميعَ عمل العبد يوم القيامة** ) , yani onu kaplar . Ve müsned bir hadiste: ( **في الأنف إذا استُوعب جدْعُه الديةُ** ) , ve başka bir rivayette: ( **إذا أُوعِب جَدْعه** ) . Ebû Ubeyd dedi: ikisinin manası: kökünden kesilip çıkarıldı . Ve her şey, kökünden koparılıp da ondan hiçbir şey kalmadığında, **أُوعِب** ve **استُوعب** olmuştur; ve onu **أوعبته** , o da **موعَب**’dır . Ebû’n-Necm’in bir adamı övdüğü sözünü şahit getirdi :
يجدع من عاداه جَدْعاً موعِبا
Ve Ubeyd b. el-Ebras, kavmin hepsi birlikte çıktığında **إيعاب** hakkında dedi :
أُنبئت أن بني جَدِيلة أوعبوا
نُفَراء من سَلْمى لنا وتكتَّبوا
Dedi : ve ondandır Huzeyfe’nin cünüp hakkında sözü: dedi ki: gusletmeden önce uyur; bu, gusül için daha **أوعب**’dır; yani, onun zekerinde sudan kalan her bakiyenin çıkmasına daha elverişlidir .
Ve başkası dedi : **بيت وَعِيب** , ve **وُعاء وعيب** : geniştir . Ve kadının ferci geniş olduğunda ona **وَعيب** denilir . Ve **ركض وعيب** : **الحُضْر**’ın hepsini tükettiğinde .
İbnü’s-Sikkît dedi : onun burnunu **جَدْعاً موعِباً** ile kesti, yani kökünden . Ve kavim, hepsi **أوعب** etti, toplandıklarında; **موعبِين** olarak geldiler . Ve falan oğulları, **جَلاَء** olarak **أوعَب** etti; onların beldelerinde onlardan hiç kimse kalmadı .
**وبع** : Leys onu ihmal etti . Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: denilir : **كَذَبت عَفَّاقته** ve **مخذ محدفته** ve **وبَّاعته** , ve o onun kıçıdır .
Amr, babasından : falan **أَنْبَق** etti: kokusu zayıf çıktığında; eğer onun üzerine artarsa denilir: onunla **عَفَق** etti, ve onunla **وبَّع** etti .
Dedi : ve çocuğun sümüğüne **الوبّاعة** ve **الغَاذِيَة** denilir .
İbnü’l-Ferec dedi : Medrek el-Ca‘ferî dedi : **كذَبت وبَّاعته** , ve **وبَّاغته** , ve **نبَّاعته** , ve **نَبَّاغته** .

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والعين وما يثلثهما)
(وعق) الواو والعين والقاف: كلمتان: إحداهما الوَعِيق: صوتٌ يخرجُ من قُنْب الدّابّة. والثانية الوَعْقة، هو الرّجل السَّـيِّئُ الخُلُق، وكذلك الوَعق.‏
(وعك) الواو والعين والكاف، يدلُّ على عَركِ شيءٍ وتذليله. منه وعْك الحُمَّى، كأنَّها تعرُك الجسم عَرْكاً. وتقول العرب: أوْعَكَتِ الكلابُ الصَّيدَ، إذا مرَّغَتْه في التراب. والوَعْكَةُ: مَعركةُ الأبطال. وأوْعَكَتِ الإبلُ: ازْدَحَمَتْ، وهو ذلك القياس.‏
(وعل) الواو والعين واللام كلمتان: إحداهما الوَعِْل(1): ذكَر الأرْوَى. [و] على التشبيه قيل لِكِبار الناس وُعُول. وفي الحديث: "تَظْهَر التُّحُوت و[تذهب(2)] الوُعُول". التُحوت: الدُّون. والوُعول: الأشراف.‏
والثانية قولهم: لا وَعْلَ عنه، أي لا مَلْجَأ.‏
(وعن) الواو والعين والنون: ليس بأصلٍ، لكنهم يقولون: الوَعْنَة الأرضُ البيضاء(3). ويقولون: تَوَعَّنَت الإبلُ: أخَذَ فيها السِّمَن.‏
(وعي) الواو والعين والياء: كلمةٌ تدلُّ على ضمِّ شيء. ووَعَيْتُ العِلْمَ أعِيهِ وَعْياً. وأوْعَيْتُ المتاعَ في الوِعاء أُوعيه. قال:‏
* والشَّرُّ أخبَثُ ما أوعَيْتَ من زادِ(4) *‏
وأمَّا الوَعَى(5) فالجَلَبَةُ والأصوات. وهو عندنا من باب الإبدال، والأصل الغين. والوعية: الصَّارخَة، من الوَعَى. ويقولون: لا وَعْيَ عَنْ كذا.‏
(وعب) الواو* والعين والباء: كلمةٌ تدلُّ على استيظاف الشَّيء(6). وأوعَبْتُ الشَّيءَ: استوظَفْتُه كلَّه. ويقولون: "في الأنْفِ إذا استُوعِبَ جَدْعُه الدِّيَةُ"، أي استُؤصِلَ فلم يُتْرَك منه شَيء. وجاء فلانٌ مُوعِباً، أي جَمعَ ما استطاعَ من جَمْع. وأتَى الفَرَسُ بِرَكضٍ وَعِيبٍ، أي جاء بأقصَى ما عِنْده.‏
(وعث) الواو والعين والثاء: كلمةٌ تدلُّ على سُهولةٍ في الشَّيء ورَخاوَة. ومكانٌ أوْعَثُ. قال الخليل: الوَعْثُ من الرَّمْل: ما غابَتْ فيه القوائم. وامرأةٌ وَعْثةٌ: كثيرة اللَّحم. ووَعِثُ لِسانُه: التَاثَ فلم يُبَيِّنْ، كأنَّه استَرْخَى ولانَ.‏
فإنْ قيل: فكيف قال: "أعوذُ بك من وَعْثاء السَّفَر"، وقد زعمتم أنَّ ذلك دالٌّ على السهولة؟ قيل: المعنى الذي ذهبنا إليه صحيح، وإنما الرَّمْل إذا غابت فيه القوائم فإنَّه يدعُو إلى المشقَّة، فلذلك قيل: نعوذ بك من وَعْثاء السفر. والمعنيان صحيحان.‏
(وعد) الواو والعين والدال: كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على تَرجِيَةٍ بِقَوْل(7). يقال: وَعَدْتُه أعِدُهُ وَعْداً. ويكون ذلك بخيرٍ وشَرٍّ. فأ[مّا ا] لوَعِيدُ فلا يكون إلاّ بشَرّ. يقولون: أوعَدْتُه بكذا. قال:‏
* أوْعَدَنِي بالسِّجْنِ والأداهِمِ(8) *‏
والمُوَاعَدَة من المِيعاد. والعِدَة: الوَعْد. وجمعها عِدَاتٌ: والوَعْد لا يجمع. ووَعِيدُ الفَحْل: [هَدِيرُه(9)] إذا همَّ أن يصول. قال:‏
* يُوعِدُ قلبَ الأعزلِ(10) *‏
وأرضُ بني فلانٍ واعِدَةٌ، إذا رُجِيَ خَيرُها من المطر والإعشاب. ويومٌ واعدٌ: أوّلُه يَعِدُ بحرٍّ أو بَرْد.‏
(وعر) الواو والعين والراء: كلمةٌ تدلُّ على صَلابةٍ وخُشونة. ومكان وَعْرٌ بيِّنُ الوُعورة، ووَعرَ يَوْعرُ(11) وتَوَعَّرَ. وفلانٌ وَعْر المعروفِ: نَكِدُه. وسألناه حاجةً فتوعَّرَ علينا، أي تشدّد.‏
(وعز) الواو والعين والزاء: كلمةٌ واحدةٌ في التَّقدمةِ في الشيء. يقال: وَعَزْتُ إليه: تقدَّمت في الأمر، وأوْعَزْت كذلك، وذلك إذا تقدَّمْتَ إليه فأمَرْته به.‏
(وعس) الواو والعين والسين: أصلٌ يدلُّ على سُهولةٍ في الشيء. من ذلك الوَعْساء: الأرض الليِّنةُ ذاتُ الرَّمْل. والمِيعَاسُ: الأرض لم تُوطَأُ. والمُوَاعَسةُ: ضَرْبٌ من سَير الإبِلِ سَهْل. يقال: واعَسْنَا ليلتَنا هذِهِ: أدْلَجْنا. ولا تكون المُوَاعَسَةُ إلاَّ باللّيل.‏
(وعظ) الواو والعين والظاء: كلمةٌ واحدة. فالوَعْظ: التخويف. والعِظَة الاسمُ منه؛ قال الخليل: هو التَّذكير بالخير وما يرقُّ له قلبُه(12).‏
---------------------__
(1) يقال بالفتح، وبفتح فكسر، وبضم فكسر.‏
(2) التكملة من المجمل. وسبق في (تحت) بلفظ: "تهلك الوعول وتظهر التحوت". وفي اللسان (وعل): "وفي حديث أبي هريرة: لا تقوم الساعة حتى تعلو التحوت وتهلك الوعول".‏
(3) زاد في المجمل: "لا تنبت".‏
(4) لعبيد بن الأبرص في اللسان (وعي) والكامل 64 ليبسك. وصدره:‏
* الخير يبقى وإن طال الزمان به *‏
(5) في الأصل: "الوعاء"، تحريف.‏
(6) الاستيظاف: الاستيعاب.‏
(7) في الأصل: "تقول".‏
(8) للعديل بن الفرح عند العيني (4: 190). وانظر اللسان (وعد، دهم) وإصلاح المنطق 253، 326.‏
(9) التكملة من المجمل.‏
(10) لأبي النجم العجلي من أرجوزته المشهورة بمجلة المجمع العلمي العربي بدمشق (العدد 8 ص474) صفر سنة 1347. والشطر بتمامه كما في المجمل ومجلة المجمع:‏  * يرعد أن يوعد قلب الأعزل *‏
(11) يقال من باب ظرف، وتعب، ووعد أيضاً.‏
(12) نص المجمل: "فيما يلين له قلبه".‏

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**العين** وما يثلثهما)
(**وعق**) **الواو** ve**العين** ve**القاف**: iki kelimedir: birincisi **الوَعِيق**: binek hayvanının **قُنْب**’undan çıkan bir sestir. İkincisi **الوَعْقة**; o, huyu kötü olan adamdır; aynı şekilde **الوَعق**.

(**وعك**) **الواو** ve**العين** ve**الكاف**; bir şeyin ovulmasına ve yumuşatılmasına delâlet eder. Ondan **وعْك الحُمَّى**; sanki o, bedeni bir ovma ile ovar. Araplar der ki: **أوْعَكَتِ الكلابُ الصَّيدَ**; onu toprağa sürttükleri zaman. **الوَعْكَةُ**: yiğitlerin savaş yeri. **وأوْعَكَتِ الإبلُ**: sıkıştı; ve o, o kıyastır.

(**وعل**) **الواو** ve**العين** ve**اللام** iki kelimedir: birincisi **الوَعِْل(1)**: **الأرْوَى**’nın erkeği. [Ve] benzetme üzere büyük insanlara **وُعُول** denildi. Hadiste: “**تَظْهَر التُّحُوت و[تذهب(2)] الوُعُول**”. **التُحوت**: aşağı olan. **الوُعُول**: eşraf.

İkincisi onların sözü: **لا وَعْلَ عنه**; yani sığınak yok.

(**وعن**) **الواو** ve**العين** ve**النون**: aslî bir kök değildir; fakat onlar derler ki: **الوَعْنَة** bitmeyen(3) beyaz topraktır. Ve derler ki: **تَوَعَّنَت الإبلُ**: onda semizlik aldı.

(**وعي**) **الواو** ve**العين** ve**الياء**: bir şeyi bir araya toplamaya delâlet eden bir kelimedir. **وَعَيْتُ العِلْمَ أعِيهِ وَعْياً**. Ve **أوْعَيْتُ المتاعَ في الوِعاء أُوعيه**. Dedi ki:
* **والشَّرُّ أخبَثُ ما أوعَيْتَ من زادِ(4)** *
أما **الوَعَى(5)** ise, gürültü ve seslerdir. Ve o, bizce ibdâl babındandır; aslî olan **الغين**’dir. **الوعية**: **الوَعَى**’dan, çığlık atan (kadın). Ve derler ki: **لا وَعْيَ عَنْ كذا**.

(**وعب**) **الواو*** ve**العين** ve**الباء**: bir kelimedir; şeyin **استيظاف**’ına(6) delâlet eder. **وأوعَبْتُ الشَّيءَ**: onun tamamını **استوظَفْتُه**. Ve derler ki: “**في الأنْفِ إذا استُوعِبَ جَدْعُه الدِّيَةُ**”; yani kökü kazındı da ondan hiçbir şey bırakılmadı. Falan kimse **مُوعِباً** geldi; yani toplayabildiği kadarını bir toplamadan topladı. Ve at, **بِرَكضٍ وَعِيبٍ** ile geldi; yani yanında olanın en son haddini getirdi.

(**وعث**) **الواو** ve**العين** ve**الثاء**: bir kelimedir; şeyde bir kolaylığa ve gevşekliğe delâlet eder. Ve **مكانٌ أوْعَثُ**. Halîl dedi: kumdan **الوَعْثُ**: ayakların içinde kaybolduğu şeydir. Ve **امرأةٌ وَعْثةٌ**: eti çok olan. **ووَعِثُ لِسانُه**: dolaştı da açıklamadı; sanki gevşedi ve yumuşadı.

Eğer denilirse: “**أعوذُ بك من وَعْثاء السَّفَر**” nasıl dedi; hâlbuki siz bunun kolaylığa delâlet ettiğini iddia ettiniz? Denilir: bizim gittiğimiz mânâ doğrudur; ancak kumda ayaklar kaybolduğu zaman o, meşakkate çağırır; bu yüzden “**نعوذ بك من وَعْثاء السفر**” denildi. İki mânâ da doğrudur.

(**وعد**) **الواو** ve**العين** ve**الدال**: söz ile bir ümit vermeye delâlet eden sahih bir kelimedir(7). Denilir: **وَعَدْتُه أعِدُهُ وَعْداً**. Ve bu hayır ile de şer ile de olur. [Ama] **الوَعِيدُ** ise ancak şer ile olur. Derler ki: **أوعَدْتُه بكذا**. Dedi ki:
* **أوْعَدَنِي بالسِّجْنِ والأداهِمِ(8)** *
Ve **المُوَاعَدَة** **المِيعاد**’dandır. **العِدَة**: **الوَعْد**’dir. Onun çoğulu **عِدَاتٌ**’tır; **الوَعْد** çoğul yapılmaz. **ووَعِيدُ الفَحْل**: saldırmaya niyetlendiği zaman [**هَدِيرُه(9)**]’dir. Dedi ki:
* **يُوعِدُ قلبَ الأعزلِ(10)** *
Ve falan oğullarının toprağı **واعِدَةٌ**’dir; yağmur ve otlanmadan hayrı umulduğu zaman. Ve **يومٌ واعدٌ**: başlangıcı sıcaklık veya soğukluk ile vaad eder.

(**وعر**) **الواو** ve**العين** ve**الراء**: sertliğe ve pürüzlülüğe delâlet eden bir kelimedir. Ve **مكان وَعْرٌ**; **الوُعورة**’si açık olan; ve **وَعرَ يَوْعرُ(11)** ve **تَوَعَّرَ**. Ve falan kimse **وَعْر المعروفِ**: onun nankörüdür. Ve ondan bir ihtiyaç istedik de bize karşı **توعَّرَ**; yani katılaştı.

(**وعز**) **الواو** ve**العين** ve**الزاء**: şeyde öne geçmede bir tek kelimedir. Denilir: **وَعَزْتُ إليه**: işte öne geçtim; ve **أوْعَزْت** de böyledir; ve bu, ona öne geçip de onu onunla emrettiğin zamandır.

(**وعس**) **الواو** ve**العين** ve**السين**: şeyde bir kolaylığa delâlet eden bir asıldır. Ondan **الوَعْساء**: kumlu, yumuşak toprak. Ve **المِيعَاسُ**: çiğnenmemiş toprak. Ve **المُوَاعَسةُ**: develerin yürüyüşünden kolay bir türdür. Denilir: **واعَسْنَا ليلتَنا هذِهِ**: gece yürüdük. **ولا تكون المُوَاعَسَةُ إلاَّ باللّيل**: **المُوَاعَسَة** ancak gece ile olur.

(**وعظ**) **الواو** ve**العين** ve**الظاء**: bir tek kelimedir. **فالوَعْظ**: korkutmadır. **والعِظَة**: ondan olan isimdir; Halîl dedi: o, hayır ile hatırlatmadır ve kalbinin ona yumuşadığı şeydir(12).

---------------------__
(1) Fetha ile, ve fetha ile sonra kesra ile, ve damme ile sonra kesra ile söylenir.
(2) Tekmile, **المجمل**’dendir. Ve (تحت)’ta “**تهلك الوعول وتظهر التحوت**” lafzıyla geçti. Ve **اللسان** (وعل)’de: “Ve Ebû Hureyre hadîsinde: kıyamet kopmaz; ta ki **التحوت** yükselinceye ve **الوعول** helâk oluncaya kadar.”
(3) **المجمل**’de artırdı: “bitmez”.
(4) **اللسان** (وعي) ve **الكامل** 64’te Ubeyd b. el-Ebras’ındır, Libsik’e göre. Ve onun صدر’ı:
* **الخير يبقى وإن طال الزمان به** *
(5) Asılda: “**الوعاء**”; tahriftir.
(6) **الاستيظاف**: **الاستيعاب**.
(7) Asılda: “**تقول**”.
(8) el-Adîl b. el-Ferah’ındır; el-Aynî’de (4: 190). Ve **اللسان** (وعد، دهم) ve **إصلاح المنطق** 253, 326’ya bak.
(9) Tekmile, **المجمل**’dendir.
(10) Ebû’n-Necm el-Aclî’nindir; Dımaşk’ta **مجلة المجمع العلمي العربي** (sayı 8 s.474) 1347 yılı Safer’inde meşhur urcûzesindendir. Ve şatr, **المجمل** ve **مجلة المجمع**’da olduğu üzere tamamıyla:
* **يرعد أن يوعد قلب الأعزل** *
(11) **ظرف** babından, ve **تعب**’den, ve **وعد**’dan da söylenir.
(12) **المجمل**’in nassı: “kalbinin ona yumuşadığı şeyde.”

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ع ب
أوعبت الشيء واستوعبته إذا استنظفته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ استوعب الجراب الدقيق‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ إن النّعمة الواحدة تستوعب عمل العبد يوم القيامة ‏"‏ وأوعب الجدع أنفه وجدعه جدعاً موعباً‏.‏
وركض وعيب وهو أقصى ما عند الفرس‏.‏
قال بعض العبديّين‏:‏ أخال بها كفّه مدبراً وهل ينجينك ركض وعيت وأتبعه طعنةً ثرةً يسيل على السرج منها صبيب وبيت وعيب‏:‏ واسع يستوعب ما يجعل فيه وأوعب بنو فلان لبني فلان‏:‏ جاءوهم بأجمعهم‏.‏
وأوعبوا جلاءً‏:‏ لم يبق في بلدهم أحد‏.‏

##### Türkçe

و ع ب
**أوعبت** şeyi ve **استوعبته**: onu temizledin (arıttın) ise.
Mecazdan: **استوعب** torba unu.
Hadiste: "Şüphesiz tek bir nimet, kıyamet gününde kulun amelini **تستوعب** eder." Ve **أوعب** **الجدع** burnunu; ve onu **جدعاً موعباً** olarak kesti.
Ve **ركض وعيب**: o, atın yanındaki en uç (en son) şeydir.
Bazı **العبديّين** dedi ki: Onunla elini geri döndürürken sanıyorum; ve seni **ركض وعيت** kurtarır mı? Ve onu, eyerin üzerinde ondan bir akıntı ve bir **بيت وعيب** akan, bol bir mızrak darbesiyle izledi. Ve **بيت وعيب**: geniştir; içine konulanı **يستوعب** eder. Ve **أوعب** falan oğulları falan oğullarına: onların hepsi birden onlara geldiler.
Ve **أوعبوا جلاءً**: onların beldesinde hiç kimse kalmadı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَعْبُ: إِيعابُكَ الشيءَ في الشيءِ، كأَنه يأْتي عليه كلِّه، وكذلك إِذا اسْـتُؤْصِلَ الشيءُ، فقد اسْتُوعِبَ. وعَبَ الشيءَ وَعْباً، وأَوْعَبه، واسْتَوْعَبه: أَخَذَه أَجْمَعَ، واسْتَرَطَ مَوْزَةً فأَوْعَبَها، عن اللحياني، أَي لم يَدَعْ منها شيئاً. واسْتَوْعَبَ المكانُ والوِعاءُ الشيءَ: وَسِعَه، منه. والإِيعابُ والاسْتِـيعابُ: الاسْتِئْصالُ، والاستِقْصاءُ في كل شيءٍ. وفي الحديث: إِنَّ النِّعْمَةَ الواحدةَ تَسْتَوعِب جميعَ عَمَل العبد يوم القيامة، أَي تأْتي عليه؛ وهذا على الـمَثَل. واسْتَوْعَبَ الجِرابُ الدقيقَ. وقال حُذَيْفَة في الجُنُب: يَنام قبل أَن يَغْتَسِل، فهو أَوْعَبُ للغُسل، يعني أَنه أَحْرَى أَن يُخْرِجَ كلَّ بَقِـيَّة في ذَكرِهِ مِن الماء، وهو حديث ذكره ابن الأَثير؛ قال: وفي حديث حُذَيْفَةَ: نَوْمَةٌ بعد الجماع أَوْعَبُ للماء أَي أَحْرَى أَن تُخْرِجَ كلَّ ما بَقي منه في الذَّكَر وتَسْتَقْصِـيَه. وبيتٌ وعِـيبٌ ووِعاءٌ وعِـيبٌ: واسعٌ يَسْتَوْعِب
\<ص:800>
كلَّ ما جُعِلَ فيه.
وطريقٌ وَعْبٌ: واسعٌ، والجمع وِعابٌ؛ ويقال لِـهَنِ المرأَة إِذا كان واسعاً وَعِـيبٌ. والوَعْبُ: ما اتَّسَع من الأَرض، والجمعُ كالجمع. وأَوْعَبَ أَنْفَه: قَطَعه أَجْمَعَ؛ قال أَبو النجم يَمْدَحُ رجلاً: يَجْدَعُ، مَنْ عاداه جَدْعاً مُوْعِـبا، *  بَكْرٌ، وبَكْرٌ أَكرمُ الناسِ أَبا وأَوْعَبه: قَطَعَ لسانه أَجْمَعَ. وفي الشَّتْم: جَدَعه اللّهُ جَدْعاً مُوعِـباً. وجَدَعَه فأَوْعَبَ أَنْفَه أَي استأْصَلَهُ. وفي الحديث: في الأَنْفِ إِذا اسْتُوعِبَ جَدْعاً الدِّيةُ أَي إِذا لم يُتْرَكْ منه شيءٌ؛ ويروى إِذا أُوعِبَ جَدْعُه كلُّه أَي قُطِـعَ جَمِـيعه، ومعناهما اسْتُـؤْصِلَ. وكلُّ شيء اصْطُلِم فلم يبق منه شيء فقد أُوعِبَ واسْتُوعِبَ، فهو مُوعَبٌ. وأَوْعَبَ القومُ: حَشَدوا وجاؤُوا مُوعِـبين أَي جَمَعوا ما اسْتَطاعوا من جَمْعٍ. وأَوْعَبَ بَنو فلان: جَلَوْا أَجمعون. قال الأَزهري: وقد أَوْعَبَ بنو فلان جَلاءً، فلم يَبْقَ منهم ببلدهم أَحَدٌ. ابن سيده: وأَوْعَبَ بنو فلان لفلانٍ، لم يَبْقَ منهم أَحدٌ إِلا جاءَه. وأَوْعَبَ بنو فلانٍ لبني فلانٍ: جَمَعُوا لهم جَمْعاً، هذه عن اللحياني. وأَوْعَبَ القومُ إِذا خَرَجُوا كلُّهم إِلى الغزْو. وفي حديث عائشة: كان المسلمون يُوعِـبون في النَّفير مع رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، أَي يَخرُجُون بأَجْمعهم في الغَزْو. وفي الحديث: أَوْعَبَ المهاجرون والأَنصارُ مع النبي، صلى اللّه عليه وسلم، يومَ الفتح. وفي الحديث الآخر: أَوْعَبَ الأَنصارُ مع عليٍّ إِلى صِفِّين أَي لم يَتَخَلَّفْ منهم أَحدٌ عنه؛ وقال عَبِـيدُ ابنُ الأَبرصِ في إِيعاب القوم إِذا نَفَرُوا جميعاً: أُنْبِئْتُ أَنَّ بني جَدِيلَةَ أَوعَبُوا، *  نُفَراء من سَلْمَى لنا، وتَكَتَّبُوا وانْطَلَقَ القومُ فأَوْعَبُوا أَي لم يَدَعُوا منهم أَحداً. وأَوْعَبَ الشيءَ في الشيءِ: أَدْخَلَه فيه. وأَوْعَبَ الفرسُ جُرْدانَه في ظَبْيةِ الـحِجْر، منه. وأَوْعَبَ في ماله: أَسْلَف؛ وقيل: ذَهَبَ كلَّ مَذْهَب في إِنفاقه. الجوهري: جاء الفرسُ برَكْضٍ وَعِـيبٍ أَي بأَقْصَى ما عنده. ورَكْضٌ وَعِـيبٌ إِذا اسْتَفْرَغَ الـحُضْرَ كلَّه. وفي الشَّتْم: جَدَعَه اللّه جَدْعاً مُوعِـباً أَي مُسْتَـأْصِلاً، واللّه أَعلم.

##### Türkçe

**الوَعْبُ**: Senin bir şeyi bir şeyin içinde tam olarak kapsaman; sanki onun tamamının üstüne gelir; yine böyledir: bir şey kökünden kazınıp çıkarıldığı zaman, artık o **اسْتُوعِبَ** olmuştur. **وعَبَ** bir şeyi **وَعْباً**, ve onu **أَوْعَبه**, ve onu **اسْتَوْعَبه**: onu bütünüyle aldı; ve bir muzu yuttu da onu **فأَوْعَبَها**, el-Lihyânî’den; yani ondan hiçbir şey bırakmadı. Ve **اسْتَوْعَبَ** mekân ve kap bir şeyi: onu içine aldı, ondan. Ve **الإِيعابُ** ile **الاسْتِـيعابُ**: kökünden kazıyıp çıkarma ve her şeyde sonuna kadar araştırıp tüketmedir. Hadiste: “Şüphesiz tek bir nimet, kıyamet gününde kulun bütün amelini **تَسْتَوعِب** eder”; yani onun üstüne gelir; bu, misal üzerinedir. Ve torba unu **اسْتَوْعَبَ** etti. Ve Huzeyfe, cünüp hakkında dedi: Yıkanmadan önce uyur; o, gusül için daha **أَوْعَبُ**tur; yani, onun, suyundan, onun zekerinde her kalıntıyı çıkarmaya daha layık olmasıdır; bu, İbnü’l-Esîr’in zikrettiği bir hadistir; dedi ki: Ve Huzeyfe’nin hadisinde: “Cima’dan sonra bir uyku, su için daha **أَوْعَبُ**tur”; yani, ondan, zekerde kalan her şeyi çıkarmaya ve onu sonuna kadar tüketmeye daha layıktır.

Ve geniş bir ev, ve geniş bir kap, ve geniş bir kap: geniştir; içine konulanın hepsini **يَسْتَوْعِب** eder.
\<ص:800>
Ve **وَعْبٌ** bir yol: geniştir; çoğulu **وِعابٌ**dur; ve kadının ferci geniş olduğu zaman ona **وَعِـيبٌ** denir. Ve **الوَعْبُ**: yerden genişleyen şeydir; çoğulu, çoğul gibidir.

Ve onun burnunu **أَوْعَبَ** etti: onu bütünüyle kesti; Ebû’n-Necm bir adamı överken dedi:
“Düşmanlık edeni, bütünüyle **مُوْعِـبا** bir kesmeyle keser, * Bekr’dir; ve Bekr, insanların babaca en kerimidir.”

Ve onu **أَوْعَبه**: dilini bütünüyle kesti. Ve sövmede: Allah onu bütünüyle **مُوعِـباً** bir kesmeyle kessin. Ve onu kesti de burnunu **فأَوْعَبَ** etti; yani onu kökünden kazıyıp çıkardı. Ve hadiste: Burunda, eğer **اسْتُوعِبَ** olarak kesilirse, diyet vardır; yani ondan hiçbir şey bırakılmadığı zaman; ve “eğer onun kesilmesi bütünüyle **أُوعِبَ** edilirse” diye rivayet edilir; yani tamamı kesildi; ikisinin manası: kökünden kazınıp çıkarıldı. Ve her şey, kökünden koparılıp da ondan hiçbir şey kalmadığı zaman, artık **أُوعِبَ** ve **اسْتُوعِبَ** edilmiştir; o da **مُوعَبٌ**dur. Ve kavim **أَوْعَبَ** etti: toplandılar; ve **مُوعِـبين** olarak geldiler; yani toplayabildikleri kadar topladılar. Ve falanın oğulları **أَوْعَبَ** etti: hep birlikte göç ettiler. el-Ezherî dedi ki: Falanın oğulları bir göçle **أَوْعَبَ** etti; böylece beldelerinde onlardan hiç kimse kalmadı. İbn Sîde: Falanın oğulları falana karşı **أَوْعَبَ** etti: onlardan hiç kimse kalmadı, mutlaka ona geldi. Ve falanın oğulları falanın oğullarına karşı **أَوْعَبَ** etti: onlar için bir topluluk topladılar; bu, el-Lihyânî’dendir. Ve kavim, hepsi savaşa çıktıkları zaman **أَوْعَبَ** eder. Âişe’nin hadisinde: Müslümanlar, Allah’ın Resûlü ile birlikte seferberlikte **يُوعِـبون** ederlerdi, Allah ona salât ve selâm etsin; yani hepsi birden savaşa çıkarlardı. Ve hadiste: Muhacirler ve Ensar, fetih günü Peygamber ile birlikte **أَوْعَبَ** etti, Allah ona salât ve selâm etsin. Ve diğer hadiste: Ensar, Ali ile birlikte Sıffîn’e **أَوْعَبَ** etti; yani onlardan hiç kimse ondan geri kalmadı; ve Ubeyd ibnü’l-Ebras, kavmin, hepsi birden sefer ettikleri zaman **إِيعاب**ı hakkında dedi:
“Bana haber verildi ki Cedeîle oğulları **أَوعَبُوا**, * Selmâ’dan bize karşı sefer edenlerdir; ve yazıldılar.”

Ve kavim yola çıktı da **فأَوْعَبُوا**; yani onlardan hiç kimseyi bırakmadılar. Ve bir şeyi bir şeyin içine **أَوْعَبَ** etti: onu onun içine soktu. Ve at, taşlığın ceylanında, testislerini **أَوْعَبَ** etti; ondan. Ve malında **أَوْعَبَ** etti: borç verdi; ve denildi ki: onu harcamada her yola gitti. el-Cevherî: At, en uçta olanıyla **وَعِـيبٌ** bir koşuyla geldi; yani yanındaki en son gücüyle. Ve **وَعِـيبٌ** bir koşu, bütün hızlı yürüyüşü tükettiği zaman olur. Ve sövmede: Allah onu bütünüyle **مُوعِـباً** bir kesmeyle kessin; yani kökünden kazıyıp çıkarıcı olarak; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ع ب * * اسْتِيعَابُ * الشيء استئصاله

##### Türkçe

* و ع ب * **اسْتِيعَابُ** şey(in) kökünü kazımasıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وعبه، كوعده، يعب، وعبا: أخذه أجمع، كأوعبه. والوعب: إيعابك الشيء في الشيء، كأنه يأتي عليه كله. كذلك إذا استأصل الشيء، فقد استوعبه. والإيعاب، والاستيعاب: الاستئصال، والاستقصاء في كل شيء.
 من المجاز: أوعب القوم: إذا حشدوا. وأوعب: جمع. وأوعب بنو فلان: جاؤوا أجمعين. من المجاز: أوعب الجذع، بكسر الجيم وسكون الذال المعجمة. هكذا في نسختنا وهذا خطأ والصواب: الجذع، بفتح الجيم وسكون الدال المهملة: استأصله، يقال: أوعب أنفه قطعه أجمع؛ قال أبو النجم يمدح رجلا:
  يجدع من عاداه جدعا موعبا                      بكر وبكر أكرم الناس أبـا

  وأوعبه: قطع لسانه أجمع. وفي الصحاح: وفي الشتم: جدعه الله جدعا موعبا، هكذا بكسر العين وفتحها وفي الحديث:  في الأنف إذا استوعب جدعه الدية  أي: إذا لم يترك منه شيء ويروي: أوعب كله، أي: قطع جميعه، ومعناهما استؤصل. وكل شيء اصطلم، فلم يبق منه شيء، فقد أوعب واستوعب، فهو موعب. أوعب الشيء في الشيء: أدخله فيه كله، ومنه: أوعب الفرس جردانه في ظبية الحجر. من المجاز: جاؤوا موعبين: إذا جمعوا ما استطاعوا من جمع، وعن ابن السكيت: أوعب بنو فلان جلاء، فلم يبق منهم ببلدهم أحد، نقله الأزهري، وهو في الصحاح. وفي المحكم: أوعب بنو فلان لبني فلان: لم يبق منهم أحد إلا جاء؛ وأوعب بنو فلان لبني فلان: جمعوا لهم جمعا، وهذه عن اللحياني؛ وأوعب القوم: خرجو كلهم إلى الغزو. وفي حديث عائشة:  كان المسلمون يوعبون النفر مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم  ، أي: يخرجون بأجمعهم في الغزو. وفي الحديث  أوعب المهاجرن والأنصار مع النبي صلى الله عليه وسلم يوم الفتح  : وفي حديث آخر:  أوعب الأنصار مع على إلى صفين  أي: لم يتخلف منهم أحد عنه. وقال عبيد بن الأبرص في إيعاب القوم إذا نفروا جميعا:
  أنبئت أن بني جديلة أوعبوا                      نفرا من سلمى لنا وتكتبوا وانظلق القوم فأوعبوا: أي لم يدعوا منهم أحدا. والوعب من الطرق: الواسعة منها يقال: طريق وعب، أي: واسع، والجمع وعاب. والوعاب، بالكسر جمع وعب على الصحيح، وهي مواضع واسعة من الأرض، وجعله في المعجم علما على مواضع معلومة. وبيت وعيب، ووعاء وعيب: واسع، يستوعب كل ما جعل فيه. من المجاز: جاء الفرس بركض وعيب: أي بأقصى جهده. وعبارة الصحاح والأساس: بأقصى ما عنده. زاد في اللسان: وركض وعيب إذا استفرغ الحضر كله. وهذا أوعب لكذا: أحرى لاستيفائه هذا مأخوذ من حديث حذيفة:  ، نومة بعد الجماع أوعب للماء  ، أي أحرى أن تخرج كل ما بقي منه في الذكر، وتستقصيه. ذكره ابن الأثير. ومما يستدرك على المصنف: استوعب المكان الوعاء الشيء: وسعه. واسترط موزة فأوعبها، عن اللحياني، أي: لم يدع منها شيئا ومن المجاز: استوعب الجراب الدقيق. وفي الحديث:  إن النعمة الواحدة لتستوعب جميع عمل العبد يوم القيامة  أي: تأتي عليه. وهذا على المثل. ويقال لهن المرأة، إذا كان واسعا: وعيب. وأوعب في ماله: أسلف، هذا نص ابن منظور. وفي تهذيب الأفعال، لابن القطاع: أسرف، وقيل: ذهب كل مذهب في إنفاقه.

##### Türkçe

**وعبه**; **كوعده**; **يعب**; **وعبا**: Onu bütünüyle aldı; **كأوعبه**. **والوعب**: Şeyi şeyin içinde i‘âb etmen; sanki onun tamamına gelir. Keza, bir şeyi kökünden söküp çıkarırsa, onu **استوعبه**. **والإيعاب** ve **الاستيعاب**: kökünden söküp çıkarma ve her şeyde sonuna kadar araştırma.

Mecazdan: **أوعب القوم**: toplandıkları zaman. Ve **أوعب**: topladı. Ve **أوعب بنو فلان**: hep birlikte geldiler. Mecazdan: **أوعب الجذع**; **الجيم**’in kesresi ve **الذال** **المعجمة**’nin sükûnu ile. Bizim nüshamızda böyledir ve bu hatadır; doğrusu: **الجذع**; **الجيم**’in fethası ve **الدال** **المهملة**’nin sükûnu ile: onu kökünden söküp çıkardı; denilir ki: **أوعب أنفه**: onun burnunu bütünüyle kesti; Ebû’n-Necm bir adamı överken dedi:

يجدع من عاداه جدعا موعبا
بكر وبكر أكرم الناس أبـا

Ve **أوعبه**: onun dilini bütünüyle kesti. Ve **الصحاح**’ta: ve sövmede: **جدعه الله جدعا موعبا**; işte böyle, **العين**’in kesresiyle ve fethasıyla. Ve hadiste: “Burunda, eğer onun kesilmesini **استوعب** ederse, diyet (gerekir)”; yani: ondan hiçbir şey bırakmadığı zaman. Ve rivayet olunur: **أوعب كله**; yani: onun tamamını kesti; ikisinin manası: kökünden sökülüp çıkarıldı. Ve her şey ki kökünden kesilip yok edildi, ondan hiçbir şey kalmadı; artık **أوعب** ve **استوعب** etmiştir; o hâlde o **موعب**’dur. **أوعب الشيء في الشيء**: onu onun içine bütünüyle soktu; ve ondan: **أوعب الفرس جردانه في ظبية الحجر**. Mecazdan: **جاؤوا موعبين**: toplayabildikleri kadarını topladıkları zaman. İbnü’s-Sikkît’ten: **أوعب بنو فلان جلاء**: göçtüler; böylece memleketlerinde onlardan hiç kimse kalmadı; bunu el-Ezherî nakletti; ve o **الصحاح**’tadır. Ve **المحكم**’de: **أوعب بنو فلان لبني فلان**: onlardan hiç kimse kalmadı, ancak geldi; ve **أوعب بنو فلان لبني فلان**: onlar için bir topluluk topladılar; ve bu, el-Lihyânî’dendir; ve **أوعب القوم**: hepsi savaşa çıktılar. Âişe’nin hadîsinde: “Müslümanlar, Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) ile birlikte topluluğu **يوعبون** ederlerdi”; yani: gazaya hep birlikte çıkarlardı. Ve hadiste: “Fetih günü muhâcirler ve ensâr, Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) ile birlikte **أوعب** ettiler.” Ve başka bir hadiste: “Ensâr, Ali ile birlikte Sıffîn’e **أوعب** etti”; yani: onlardan hiç kimse ondan geri kalmadı. Ubeyd b. el-Ebras, kavmin hep birlikte çıkması hâlinde **إيعاب** hakkında dedi:

أنبئت أن بني جديلة أوعبوا
نفرا من سلمى لنا وتكتبوا

Ve kavim atıldı da **فأوعبوا**: yani onlardan hiç kimseyi bırakmadılar. Ve yollardan **الوعب**: onların geniş olanlarıdır; denilir ki: **طريق وعب**; yani: geniş; çoğulu **وعاب**. Ve **الوعاب**, kesre ile, sahih olana göre **وعب**’ın çoğuludur; ve onlar, yerin geniş yerleridir; onu **المعجم**’de bilinen yerler üzerine bir özel ad kıldı. Ve **بيت وعيب** ve **وعاء وعيب**: geniş; içine konulan her şeyi **يستوعب** eder. Mecazdan: at, **بركض وعيب** ile geldi; yani: en son gayretiyle. **الصحاح** ve **الأساس**’ın ibaresi: “onda olanın en sonuyla.” **اللسان**’da artırdı: ve **ركض وعيب**: eğer bütün gücünü tüketirse. Ve “Bu, şunun için **أوعب**’dır”: onu tam olarak yerine getirmeye daha elverişlidir; bu, Huzeyfe hadîsinden alınmıştır: “Cimadan sonra bir uyku, su için **أوعب**’dır”; yani: zekerde ondan kalan her şeyi çıkarmaya ve onu sonuna kadar gidermeye daha elverişlidir. Bunu İbnü’l-Esîr zikretti. Ve musannif üzerine istidrâk olunanlardandır: **استوعب المكان الوعاء الشيء**: onu aldı (sığdırdı). Ve el-Lihyânî’den: “Bir muzu soydu da onu **فأوعبها** etti”; yani: ondan hiçbir şey bırakmadı. Ve mecazdan: **استوعب الجراب الدقيق**. Ve hadiste: “Şüphesiz tek bir nimet, kıyamet günü kulun bütün amelini **لتستوعب** eder”; yani: onun tamamına gelir. Ve bu, mesel üzerinedir. Ve kadının ferci için, eğer geniş ise, denilir: **وعيب**. Ve “Malında **أوعب** etti”: borç verdi; bu, İbn Manzûr’un nassıdır. Ve İbnü’l-Kattâ‘’ın **تهذيب الأفعال**’inde: israf etti; ve denildi ki: harcamasında her yola gitti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَعَبَهُ
1 وَعَبَهُ ذ , aor. يَعِبُ, (inf. n. وَعْبٌ, Msb;) and ↓ اوعبهُ, (inf. n. اِيعَابٌ; Msb;) and ↓ استوعبهُ; (and ↓ توعّبهُ; TA, voce تَعَبْعَبَ;) He took it altogether; took the whole of it. (K, Msb.) See 4.

4 أَوْعَبَ see 1. ― -b2- اوعبهُ (TA) and ↓ استوعبهُ (S, TA) He extirpated it; eradicated it. (S, TA.) ― -b3- اوعب and ↓ استوعب He went to, or attained, the utmost limit in anything. (TA.) ― -b4- اوعب الجِذْعَ (tropical:) He extirpated the trunk of a palmtree. (K.) But this is a mistake: the right reading is اوعب الجَدْعَ He made the mutilation (of a nose, ear, hand, or lip) to be radical, or total. (TA.) See مُوعَبٌ. ― -b5- اوعب أَنْفَهُ He cut off the whole of his nose. (S, TA.) ― -b6- اوعبهُ He cut off the whole of his tongue. (TA.) ― -b7- اسْتَرَطَ مَوْزَةً فَأَوْعَبَهَا He swallowed a banana-fruit, and left nothing of it. (Lh.) ― -b8- اوعب الشَّىْءَ فِى الشَّىْءِ, (K,) and فِيهِ ↓ وَعَبَهُ, (Az,) He put, inserted, or introduced, the whole of the thing into the [other] thing. (K, Az, Msb.) ― -b9- اوعب فِى مَالِهِ He lent, or paid in advance, of his property, syn. أَسلف: (IM:) or he was prodigal of his property; syn. أَسْرَفَ: (IKtt:) or, as some say, he expended his property in every way. (TA.) ― -b10- اوعب القَوْمُ (tropical:) The people collected themselves together; congregated: (S, TA:) they came all together. (TA.) ― -b11- اوعب He collected; gathered together; congregated. (K.) ― -b12- اوعب بَنُو فُلَانٍ جَلَاءً فَلَمْ يَبْقَ بِبَلَدِهِمْ مِنْهُمْ أَحَدٌ (tropical:) [The sons of such a one came all together, emigrating, so that there remained not in their country one of them]. (ISk, S.) ― -b13- اوعب بَنُو فُلَانٍ لِبَنِى فُلَانٍ The sons of such a one collected together a company for the sons of such a one. (Lh.) ― -b14- اوعب القَوْمُ (tropical:) The people went forth all together on a military expedition. (TA.) ― -b15- اوعبوا النَفَرَ They [collected together the men, and] went forth all together on a military expedition. (TA, from a trad.)

5 تَوَعَّبَ see 1.

10 اِسْتَوْعَبَ see 1. ― -b2- استوعب الشَّيْءَ (tropical:) It (a place, or a vessel,) was large enough to contain the thing; it held the thing, or received it into its capacity. (TA.) ― -b3- النِّعْمَةُ الوَاحِدَةُ تَسْتَوْعِبُ جَمِيعَ عَمَلِ العَبْدِ يَوْمَ القِيَامَةِ (tropical:) One favour [of God] will be equivalent to all the works of a man on the day of resurrection. A trad. (TA.) ― -b4- اشتوعب [generally signifies He, or it, took, took in or comprised or comprehended or included, or took up or occupied, altogether, wholly, or universally; or took in the gross; engrossed: like اِسْتَغْرَقَ]. See 1: and 4, in two places. اِذَا اسْتُوعِبَ جَدْعُهُ الدِّيَةُ, said in a trad. respecting the nose, If the mutilation thereof be total, so that nothing be left of it, the [whole] price of blood [shall be paid]: (S:) or, accord. to another relation, أُوعِبَ كُلُّهُ [If] the whole of it be cut off. (TA.)

وَعْبٌ
وَعْبٌ ذ A wide road. (K.) You say, طَرِيقٌ وَعْبٌ: and the pl. is وِعَابٌ. (TA.) ― -b2- وِعَابٌ Wide places in a land. (K.) Correctly, it is pl. of وَعْبٌ; but in the Moajam [el-Buldلn] it is made a proper name of certain places. (TA.)

وَعِيبٌ
وَعِيبٌ ذ An ample house, or tent. (K.) An ample vessel, that takes in the whole of what is put into it. (TA.) ― -b2- جَاءَ الفَرَسُ بِرَكْضٍ وَعِيبٍ The horse came at his utmost rate. (S, K.) ― -b3- وَعِيبٌ Pudendum mulieris amplum. (TA.)

هٰذَا أَوْعَبُ لِكَذَا
هٰذَا أَوْعَبُ لِكَذَا ذ This is most proper, or fit, for the full giving, or receiving, or the like, of such a thing: syn. أَحْرَى لِاسْتِيفَائِهِ. (K.) This is taken from the following words of a trad. ― -b2- نَوْمَةٌ بَعْدَ الجِمَاعٍ أَوْعَبُ لِلْمَاءِ A sleep after coitus is most proper for the complete evacuation of the semen remaining in the penis. (TA.)

جَدْعٌ مُوعَبٌ
جَدْعٌ مُوعَبٌ ذ , (also written مُوعِبٌ, TA,) A mutilation of the nose, ear, hand, or lip, by which it is extirpated. One says, in reviling, جَدَعَهُ اللّٰه جَدْعًا موعبًا May God mutilate him by an utter mutilation of the nose, &c.! (S.)

جَاؤُوا مُوعِبِينَ
جَاؤُوا مُوعِبِينَ ذ (tropical:) They came having collected together all that they could: (S, K:) they came all together, not one of them remaining behind. (Msb.)

##### Türkçe

**وَعَبَهُ**
1 **وَعَبَهُ** ذ , muzâri‘ı **يَعِبُ**, (mastarı **وَعْبٌ**, Msb;) ve ↓ **اوعبهُ**, (mastarı **اِيعَابٌ**; Msb;) ve ↓ **استوعبهُ**; (ve ↓ **توعّبهُ**; TA, **تَعَبْعَبَ** maddesinde;) Onu bütünüyle aldı; onun tamamını aldı. (K, Msb.) 4’e bak.

4 **أَوْعَبَ** 1’e bak. ― -b2- **اوعبهُ** (TA) ve ↓ **استوعبهُ** (S, TA) Onu kökünden söktü; onu ortadan kaldırdı. (S, TA.) ― -b3- **اوعب** ve ↓ **استوعب** Herhangi bir şeyde en uç sınıra gitti, yahut ulaştı. (TA.) ― -b4- **اوعب الجِذْعَ** (mecaz:) Bir hurma ağacının gövdesini kökünden söktü. (K.) Fakat bu bir hatadır: doğru okunuş **اوعب الجَدْعَ**’dır; (burun, kulak, el veya dudak) sakatlamasını köklü, yahut tam yaptı. (TA.) **مُوعَبٌ**’a bak. ― -b5- **اوعب أَنْفَهُ** Onun burnunun tamamını kesti. (S, TA.) ― -b6- **اوعبهُ** Onun dilinin tamamını kesti. (TA.) ― -b7- **اسْتَرَطَ مَوْزَةً فَأَوْعَبَهَا** Bir muz meyvesini yuttu ve ondan hiçbir şey bırakmadı. (Lh.) ― -b8- **اوعب الشَّىْءَ فِى الشَّىْءِ**, (K,) ve **فِيهِ** ↓ **وَعَبَهُ**, (Az,) Şeyin tamamını (diğer) şeyin içine koydu, yerleştirdi yahut soktu. (K, Az, Msb.) ― -b9- **اوعب فِى مَالِهِ** Malından ödünç verdi, yahut peşin verdi; eşanlamlısı **أَسلف**: (IM:) yahut malında savurgan oldu; eşanlamlısı **أَسْرَفَ**: (IKtt:) yahut bazılarının dediğine göre, malını her yolla harcadı. (TA.) ― -b10- **اوعب القَوْمُ** (mecaz:) Kavim kendini topladı; bir araya geldi: (S, TA:) hepsi bir arada geldiler. (TA.) ― -b11- **اوعب** Topladı; bir araya getirdi; cem etti. (K.) ― -b12- **اوعب بَنُو فُلَانٍ جَلَاءً فَلَمْ يَبْقَ بِبَلَدِهِمْ مِنْهُمْ أَحَدٌ** (mecaz:) [Falanın oğulları, göç ederek, hep birlikte geldiler; öyle ki ülkelerinde onlardan hiç kimse kalmadı]. (ISk, S.) ― -b13- **اوعب بَنُو فُلَانٍ لِبَنِى فُلَانٍ** Falanın oğulları, falanın oğulları için bir topluluk topladı. (Lh.) ― -b14- **اوعب القَوْمُ** (mecaz:) Kavim askerî bir sefere hep birlikte çıktı. (TA.) ― -b15- **اوعبوا النَفَرَ** Onlar [adamları topladılar ve] askerî bir sefere hep birlikte çıktılar. (TA, bir rivayetten.)

5 **تَوَعَّبَ** 1’e bak.

10 **اِسْتَوْعَبَ** 1’e bak. ― -b2- **استوعب الشَّيْءَ** (mecaz:) O (bir yer yahut bir kap) şeyi içine alacak kadar geniş oldu; şeyi tuttu, yahut kapasitesine onu kabul etti. (TA.) ― -b3- **النِّعْمَةُ الوَاحِدَةُ تَسْتَوْعِبُ جَمِيعَ عَمَلِ العَبْدِ يَوْمَ القِيَامَةِ** (mecaz:) Bir tek nimet, kıyamet gününde kulun bütün ameline denk olur. Bir rivayet. (TA.) ― -b4- **اشتوعب** [genellikle “O, yahut o (şey), bütünüyle, tamamen, yahut umumen aldı; içine aldı yahut kapsadı yahut kavradı yahut içerdi; yahut bütünüyle kapladı; toptan aldı; kuşattı: **اِسْتَغْرَقَ** gibi” anlamına gelir]. 1’e bak: ve 4’e, iki yerde. **اِذَا اسْتُوعِبَ جَدْعُهُ الدِّيَةُ**, burun hakkında bir rivayette söylenmiştir: Eğer onun sakatlaması tam olursa, öyle ki ondan hiçbir şey bırakılmazsa, [tam] diyet [ödenir]: (S:) yahut başka bir rivayete göre, **أُوعِبَ كُلُّهُ** [Eğer] onun tamamı kesilirse. (TA.)

**وَعْبٌ**
**وَعْبٌ** ذ Geniş bir yol. (K.) Şöyle dersin: **طَرِيقٌ وَعْبٌ**: ve çoğulu **وِعَابٌ**’dır. (TA.) ― -b2- **وِعَابٌ** Bir arazide geniş yerler. (K.) Doğrusu, o **وَعْبٌ**’un çoğuludur; fakat **Moajam [el-Buldلn]**’da belirli bazı yerlerin özel adı yapılmıştır. (TA.)

**وَعِيبٌ**
**وَعِيبٌ** ذ Geniş bir ev yahut çadır. (K.) İçine konulanın tamamını alan geniş bir kap. (TA.) ― -b2- **جَاءَ الفَرَسُ بِرَكْضٍ وَعِيبٍ** At en son süratiyle geldi. (S, K.) ― -b3- **وَعِيبٌ** Kadının pudendumu geniş. (TA.)

**هٰذَا أَوْعَبُ لِكَذَا**
**هٰذَا أَوْعَبُ لِكَذَا** ذ Bu, böyle bir şeyin tam verilmesi yahut alınması yahut benzeri için en uygun, yahut en elverişli olandır: eşanlamlısı **أَحْرَى لِاسْتِيفَائِهِ**. (K.) Bu, bir rivayetin şu sözlerinden alınmıştır. ― -b2- **نَوْمَةٌ بَعْدَ الجِمَاعٍ أَوْعَبُ لِلْمَاءِ** Cima’dan sonra bir uyku, peniste kalan meninin tam boşalması için en uygundur. (TA.)

**جَدْعٌ مُوعَبٌ**
**جَدْعٌ مُوعَبٌ** ذ , (ayrıca **مُوعِبٌ** diye de yazılır, TA,) Burun, kulak, el yahut dudağın, onun kökünden sökülmesiyle olan sakatlanması. Sövgüde şöyle denir: **جَدَعَهُ اللّٰه جَدْعًا موعبًا** Allah onu burun vb. bakımından tam bir sakatlamayla sakatlasın! (S.)

**جَاؤُوا مُوعِبِينَ**
**جَاؤُوا مُوعِبِينَ** ذ (mecaz:) Güçlerinin yettiği her şeyi toplayarak geldiler: (S, K:) hepsi bir arada geldiler, onlardan hiçbiri geride kalmadı. (Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَعَبَ
وَعَبَ
a.  [ ىَعِبُ ] ( n. ac. وَعْب 1 ), Took the whole of, appropriated.

أَوْعَبَ
أَوْعَبَ IV ,
a.  see I .

b.  Cut off ( nose ).

c.  Uprooted.

d.  [ acc. &  Fī ], Put into.

e.  Gathered.

f.  Emigrated.

g.  Assembled.

اِسْتَوْعَبَ
اِسْتَوْعَبَ X ,
a.  see I & IV ( b ).

c.  Contained.

d.  Excogitated ( speech ).

وَعْب
وَعْب 1 ,
a.  High road; thoroughfare.

أَوْعَبُ
أَوْعَبُ 14
a.  [ La ], Better fitted to contain.

وِعَاْب
وِعَاْب 23 ,
a.  Wide expanses of ground.

وَعِيْب
وَعِيْب 25 ,
a.  Wide, spacious.

أَوْعَبَ
N. Ag. أَوْعَبَ IV ,
a.  Hoarder.

مُوْعِبِيْنَ
مُوْعِبِيْنَ
a.  In a body.

##### Türkçe

**وَعَبَ**
**وَعَبَ**
a. [ **ىَعِبُ** ] ( n. ac. **وَعْب** 1 ), Tamamını aldı, bütünüyle sahiplendi.

**أَوْعَبَ**
**أَوْعَبَ** IV ,
a. I’e bak.

b. (Burun) kesti.

c. Kökünden söktü.

d. [ acc. & Fī ], İçine koydu.

e. Topladı.

f. Hicret etti.

g. Bir araya getirdi.

**اِسْتَوْعَبَ**
**اِسْتَوْعَبَ** X ,
a. I ve IV (b)’ye bak.

c. İçerdi.

d. (Sözü) tasarladı.

**وَعْب**
**وَعْب** 1 ,
a. Yüksek yol; ana yol.

**أَوْعَبُ**
**أَوْعَبُ** 14
a. [ La ], İçermeye daha elverişli.

**وِعَاْب**
**وِعَاْب** 23 ,
a. Yerin geniş düzlükleri.

**وَعِيْب**
**وَعِيْب** 25 ,
a. Geniş, ferah.

**أَوْعَبَ**
N. Ag. **أَوْعَبَ** IV ,
a. Biriktiren.

**مُوْعِبِيْنَ**
**مُوْعِبِيْنَ**
a. Topluca.
