# وعر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B9%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وعر

الوعر: المكان الحزن ذو الوعورة، ضد السهل، كالوعر، ككتف، والواعر والوعير والأوعر. يقال: طريق وعر، ووعر، وواعر، ووعير، وأوعر. وقول الجوهري: ولا تقل وعر، ليس بشيء. قلت: وهذا الذي أنكره على الجوهري هو المنقول عن الأصمعي. وقال شيخنا مقابلة نفي بنفي بغير حجة غير مسموع، ويؤيد ما للجوهري قول ابن أبي الحديد في شرح نهج البلاغة: المضايق الوعرة بالتسكين، ولا يجوز فيها التحريك. انتهى. قلت: ظن شيخنا أن الذي أنكره الجوهري هو تسكين العين كما هو مقتضى سياقه، وليس كما زعم، بل الذي أنكره هو تحريك العين، كما هو مضبوط هكذا في سائر الأصول المصححة، فإذن قول ابن أبي الحديد الذي استشهد به حجة عليه لا له، فتأمل. ج أي جمع الوعر أوعر، بضم العين. قال يصف بحرا:
  وتارة يسندنى في أوعر

  الكثير وعور، وجمع الوعر والوعير أوعار، ككتف وأكتاف وشريف وأشراف. وقد وعر المكان، ككرم، يوعر، وعر يعر، مثل وعد، ووعر يوعر، مثل ولع يولع. وحكى اللحياني: وعر يعر، كوثق يثق، وهذه قد أغفلها المصنف، وعرا، بالفتح مصدر الأولين، ووعرا، محركة مصدر الثالث، ووعورة، بالضم، ووعارة، بالفتح مصدرا الأول والثاني، ووعورا، بالضم مصدر الثاني فقط، قال الأزهري: والوعورة تكون غلظا في الجبل، وتكون وعوثة في الرمل، وفي حديث أم زرع:  زوجي لحم جمل غث على جبل وعر، لا سهل فيرتقى ولا سمين فينتقى  ، أي غليظ حزن يعب الصعود إليه، شبهته بلحم هزيل لا ينتفع به، وهو مع هذا صعب الوصول والمنال. ووعرته توعيرا: جعلته وعرا. وتوعر: صار وعرا. إن كان المراد بالتوعير والتوعر هنا للمكان فهو على حقيقته، وإلا فهو مجاز، وسيأتي أن التوعر في الأمر هو التعسر. وأوعر به الطريق: وعر عليه، أو أفضى به إلى وعر من الأرض، أو أوعر الرجل: وقع في وعر من الأرض، وفي الأساس: في وعورة. من المجاز: أوعر الرجل: إذا قل ماله، شبهه بالمكان الوعر الذي لا نبات به. من المجاز: أوعر الشيء: إذا قلله. واستوعروا طريقهم: رأوه وعرا، كأوعروه، وهو مأخوذ من عبارة الصاغاني، قال: أوعرت الشيء، مثل استوعرته. قال الأصمعي: شعر معر وعر زمر، بمعنى واحد، أي قليل، وهو إتباع ومجاز. وتوعر علي الأمر: إذا تعسر، أي صار وعرا، وهو مجاز، ولا يخفى أن قوله هذا وما قاله آنفا: وتوعر: صار وعرا، واحد، وتفريقه في محلين مما يوهم أنهما اثنان، كذا قوله: وتوعر الرجل: تشدد، وهو أيضا مجاز، لأن التعسر في الأمر والتشدد شيء واحد، وقد أخذه من قول الصاغاني حيث قال: وسألنا فلانا حاجة فتوعر علينا أي تشدد. انتهى. ولو فسرناه بتعسر صح المعنى. ومآلهما إلى التشبيه بالوعر. توعر في الكلام: تحير، وذلك إذا عسر عليه، وهو أيضا مجاز. وتوعرته في الكلام: حيرته، نقله الصاغاني هكذا، ولا يخفى لو قال المصنف: وتوعرته فيه، لكان أخصر، حيث سبق ذكر الكلام قريبا، فذكره ثانيا تكرار مخالف لما قيد نفسه فيه من تغيير لنصوص الأئمة وإجحاف في عباراتهم. من المجاز: وعر الشيء، ككرم، وعارة ووعورة: قل، وقد أوعره، وشيء وعر: قليل. قال الفرزدق:
  وفت ثم أدت لا قليلا ولا وعرا يصف أم تميم، لأنها ولدت فأنجبت وأكثرت. من المجاز: وعره يعره، كوعد، ووعره توعيرا: حبسه عن حاجته ووجهته. والوعر، بالفتح: جبل في قول زيد بن مهلهل:
  كأن زهيرا خر من مشمـخـرة                      وجاري شريح من مواسل فالوعر ووعيرة، كجهينة، وفي التكملة: والوعيرة، حصن في جبال الشراة قرب وادي موسى عليه السلام والكرك. قال كثير عزة:
  فأمسى يسح الماء فوق وعيرة                      له باللوى والواديين حـوائر والأوعار: ع بالسماوة، سماوة كلب، قال الأخطل:
  في عانة رعت الأوعار صيفتها                      حتى إذا زهم الأكفال والسرر و وعر صدره علي: لغة في وغر، بالغين معجمة، قال الأزهري: وزعم يعقوب أنها بدل، لأن الغين قد تبدل من العين. من المجاز: رجل وعر المعروف، بتسكين العين، أي قليله، كما في الأساس. ويقال: قليل وعر، ووتح، وعر إتباع له. قال الأزهري: يقال: قليل شقن ووتح ووعر، وهي الشقونة والوتوحة والوعورة، بمعنى واحد. ومما يستدرك عليه: الوعر: المكان المخيف الوحش.

### Türkçe

**الوعر**: pürüzlülük sahibi sert yer; **السهل**’in zıddı; **الوعر** gibi, **كتف** gibi; ve **الواعر** ve **الوعير** ve **الأوعر**. Denir: **طريق وعر**; ve **وعر** ve **واعر** ve **وعير** ve **أوعر**. Cevherî’nin sözü: “Ve **وعر** deme; bir şey değildir.” Dedim: Cevherî’nin inkâr ettiği bu, Asma‘î’den nakledilendir. Şeyhimiz dedi: delilsiz bir nefyi nefiy ile karşılamak işitilmiş değildir; ve Cevherî’de olanı İbn Ebî’l-Hadîd’in Şerhu Nehcü’l-Belâğa’daki sözü teyit eder: “**المضايق الوعرة** sükûn ile; onda harekeleme câiz değildir.” Bitti. Dedim: Şeyhimiz, Cevherî’nin inkâr ettiği şeyin, siyakının gerektirdiği üzere **العين**’in sükûnlanması olduğunu zannetti; ve zannedildiği gibi değildir; bilakis inkâr ettiği şey **العين**’in harekelenmesidir; diğer tashih edilmiş asılların tamamında işte böyle ضبط edilmiştir; öyleyse İbn Ebî’l-Hadîd’in onunla istişhâd ettiği söz, onun lehine değil aleyhine bir hüccettir; öyleyse düşün. Çoğulu: **الوعر**’ın çoğulu yahut **أوعر**; **العين**’in dammesiyle. Bir denizi vasfederek dedi:
  وتارة يسندنى في أوعر

Çok olan: **وعور**; ve **الوعر** ile **الوعير**’in çoğulu **أوعار**; **كتف** ve **أكتاف** ve **شريف** ve **أشراف** gibi. Ve yer **وعر** oldu, **كرم** gibi; **يوعر**; **وعر يعر**; **وعد** gibi; ve **وعر يوعر**; **ولع يولع** gibi. Lihyânî nakletti: **وعر يعر**; **وثق يثق** gibi; ve bunu musannif ihmal etmiştir. **وعرا**, fetha ile, ilk ikisinin masdarıdır; ve **وعرا**, harekeli, üçüncünün masdarıdır; ve **وعورة**, damme ile; ve **وعارة**, fetha ile, birinci ve ikinci için iki masdar; ve **وعورا**, damme ile, yalnız ikinci için masdar. Ezherî dedi: **الوعورة** dağda kabalık olur; ve kumda **وعوثة** olur. Ve Ümmü Zer‘ hadîsinde: “  زوجي لحم جمل غث على جبل وعر، لا سهل فيرتقى ولا سمين فينتقى  ”; yani: kalın, sert; ona çıkış zor gelir; onu, faydalanılmayan zayıf et ile benzetti; ve bununla beraber erişilmesi ve elde edilmesi zordur. Ve onu **توعيرا** ile **وعرته**: onu **وعر** kıldım. Ve **توعر**: **وعر** oldu. Eğer burada **التوعير** ve **التوعر** ile murad yer ise, o hakikati üzeredir; değilse mecazdır; ve ileride gelecektir ki işte **التوعر** güçleşmedir. Ve yolla onu **أوعر به الطريق**: ona yol **وعر** oldu; yahut onu yerden bir **وعر**’a ulaştırdı; yahut adam **أوعر** oldu: yerden bir **وعر**’a düştü. Ve **الأساس**’ta: **وعورة** içinde. Mecazdan: adam **أوعر** oldu: malı azaldığı zaman; onu, bitkisi olmayan **الوعر** yer ile benzetti. Mecazdan: şeyi **أوعر** etti: onu azalttığı zaman. Ve yollarını **استوعروا**: onu **وعر** gördüler; **أوعروه** gibi; ve bu, Sâgânî’nin ibaresinden alınmıştır; dedi: “Şeyi **أوعرت** ettim; onu **استوعرته** gibi.” Asma‘î dedi: **شعر معر وعر زمر**; tek bir mânâdadır; yani az; ve bu, izleme ve mecazdır. Ve iş **توعر علي الأمر**: güçleştiği zaman; yani **وعر** oldu; ve bu mecazdır. Ve gizli değildir ki onun bu sözü ve az önce söylediği: “Ve **توعر**: **وعر** oldu” birdir; onu iki yerde ayırması, ikisinin iki şey olduğu vehmini verir. Keza onun sözü: “Ve adam **توعر**: katılaştı”; bu da mecazdır; çünkü işte güçleşme ile katılaşma tek bir şeydir. Ve bunu Sâgânî’nin sözünden almıştır; zira dedi: “Falancadan bir ihtiyaç istedik de bize karşı **فتوعر علينا**; yani katılaştı.” Bitti. Ve eğer onu “güçleşti” diye tefsir edersek mânâ sahih olur. Ve ikisinin varacağı yer, **الوعر** ile benzetmedir. Konuşmada **توعر**: şaşırdı; bu, ona zor geldiği zaman olur; ve bu da mecazdır. Ve konuşmada onu **توعرته**: onu şaşırttım; Sâgânî onu böyle nakletti. Ve gizli değildir ki musannif “Ve onda onu **توعرته**” deseydi daha kısa olurdu; zira az önce konuşmanın zikri geçti; onu ikinci defa zikretmesi, imamların metinlerini değiştirmeye ve ibarelerinde haksız kısaltmaya dair kendisini bağladığı şeye aykırı bir tekrardır. Mecazdan: şey **وعر** oldu, **كرم** gibi; **وعارة** ve **وعورة**: az oldu; ve onu **أوعره** etti; ve **شيء وعر**: az. Ferazdak dedi:
  وفت ثم أدت لا قليلا ولا وعرا يani Ümmü Temîm’i vasfeder; çünkü doğurdu da doğurgan oldu ve çoğalttı. Mecazdan: onu **وعره يعره**; **وعد** gibi; ve onu **توعيرا** ile **وعره**: onu ihtiyacından ve yönelişinden alıkoydu. Ve **الوعر**, fetha ile: Zeyd b. Mühelhil’in sözüne göre dağdır:
  كأن زهيرا خر من مشمـخـرة                      وجاري شريح من مواسل فالوعر و **وعيرة**, **جهينة** gibi. Ve **التكملة**’de: ve **الوعيرة**: Vâdî Mûsâ (aleyhisselâm) ve Kerak yakınında, Şerât dağlarında bir hisardır. Kesîr ‘Azze dedi:
  فأمسى يسح الماء فوق وعيرة                      له باللوى والواديين حـوائر و **الأوعار**: Semâve’de bir yer adıdır; Semâvetü Kelb. Ahtal dedi:
  في عانة رعت الأوعار صيفتها                      حتى إذا زهم الأكفال والسرر و göğsü bana karşı **وعر صدره علي**: **وغر**’da bir lugattır; **الغين** mu‘ceme ile. Ezherî dedi: Yakub, onun بدل olduğunu zannetti; çünkü **الغين**, **العين**’den بدل olabilir. Mecazdan: **رجل وعر المعروف**, **العين**’in sükûnlanmasıyla; yani onun azı; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve denir: **قليل وعر**; ve **ووتح**; **وعر** ona izleme olarak gelir. Ezherî dedi: Denir: **قليل شقن ووتح ووعر**; ve bunlar **الشقونة** ve **الوتوحة** ve **الوعورة**’dır; tek bir mânâdadır. Ve onun üzerine istidrâk olunacaklardandır: **الوعر**: vahşî (yabanî) korkutucu yer.
