# وعظ (و-ع-ظ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B9%D8%B8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir

- Harfler: و - ع - ظ
- Kur'an'da: 25 geçiş · 24 ayet · 18 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (18)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَمَوْعِظَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | وَمَفْعِلَةً | Ve öğüt vermek | 3 | 3 | [2:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/2:66.md) |
| [يَعِظُكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%8F%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعِلُكُمْ | Size öğüt verir | 3 | 3 | [2:231](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/2:231.md) |
| [مَوْعِظَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D9%85%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | مَفْعِلَةٌ | Öğüt vermek | 2 | 2 | [2:275](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/2:275.md) |
| [وَمَوْعِظَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | وَمَفْعِلَةٌ | Ve öğüt vermek | 2 | 2 | [3:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/3:138.md) |
| [يُوعَظُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%8E%D8%B8%D9%8F.md) | يُفْعَلُ | Ona öğüt verilir | 2 | 2 | [2:232](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/2:232.md) |
| [أَعِظُكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%8F%D9%83%D9%8E.md) | أَفْعِلُكَ | Sana öğüt veririrm | 1 | 1 | [11:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/11:46.md) |
| [أَعِظُكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%8F%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | أَفْعِلُكُمْ | Size öğüt veririm | 1 | 1 | [34:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/34:46.md) |
| [أَوَعَظْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B8%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | أَفَعَلْتَ | Öğüt vermen | 1 | 1 | [26:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/26:136.md) |
| [الْوَاعِظِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | الْفَاعِلِينَ | Öğüt verenler | 1 | 1 | [26:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/26:136.md) |
| [تَعِظُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعِلُونَ | Öğüt verirsiniz | 1 | 1 | [7:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/7:164.md) |
| [تُوعَظُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%8E%D8%B8%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تُفْعَلُونَ | Size öğüt verilir | 1 | 1 | [58:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/58:3.md) |
| [فَعِظُوهُنَّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91.md) | فَافْعِلُوهُنَّ | Onlara öğüt verin | 1 | 1 | [4:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/4:34.md) |
| [مَوْعِظَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D9%85%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | مَفْعِلَةً | Öğüt vermek | 1 | 1 | [7:145](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/7:145.md) |
| [وَالْمَوْعِظَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | وَالْمَفْعِلَةِ | Ve öğüt vermek | 1 | 1 | [16:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/16:125.md) |
| [وَعِظْهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%92%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَافْعِلْهُمْ | Ve onlara öğüt ver | 1 | 1 | [4:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/4:63.md) |
| [يَعِظُكُمُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%8F%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%8F.md) | يَفْعِلُكُمْ | Size öğüt verir | 1 | 1 | [24:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/24:17.md) |
| [يَعِظُهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%90%D8%B8%D9%8F%D9%87%D9%8F.md) | يَفْعِلُهُ | Ona öğüt verir | 1 | 1 | [31:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/31:13.md) |
| [يُوعَظُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%8E%D8%B8%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلُونَ | Onlara öğüt verilir | 1 | 1 | [4:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/4:66.md) |

## Mücavir kökler — 56 mücavir (183 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 18 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
2. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 17 · Kadınlar
3. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Denk tutuyorlar
4. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · İş ayakkabısı
5. [عود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Kalabalık hayvan sürülerinin sulamalarında varış yoluyla…
6. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · İcl havuz demektir
7. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 7 ortak ayet · G² 10 · Beyn topraktaki yarık demektir
8. [ثبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%A8%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Sibat(Te) kayış demektir
9. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Tanınan ile
10. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Dalk” sansar demektir
11. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Koku veren yağdır
12. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Sicim bağıdır
13. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · El ve kol demektir
14. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Murar acı bir ağacın adıdır
15. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 13 ortak ayet · G² 6 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
16. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
17. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Nihayet, son demektir
18. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ona dokundu
19. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
20. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
21. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
22. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
23. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Gem demektir
24. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
25. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Buğa boğa demektir
26. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
27. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 3 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
28. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Sahip
29. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 8 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
30. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Hilal yeni ay demektir
31. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
32. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
33. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
34. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Oğullar
35. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
36. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
37. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
38. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
39. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
40. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
41. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
42. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
43. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 8 ortak ayet · G² 2 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
44. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
45. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
46. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Nezle” konaklama yeri demektir
47. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Önce
48. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Zalimler
49. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
50. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
51. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur
52. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
53. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
54. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
55. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Şey
56. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وعظ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misal vavi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%AD.md), [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md), [زجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1.md), [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kalbi yumuşatacak, ürperti ve şefkat uyandıracak biçimde akıbeti hatırlatarak sakındırma ve öğüt verme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi buyruk ve yasakların arkasındaki nihai sonuçları ve ilahi gözetimi vicdana hissettirerek iradeyi hayra yönlendirme |
| Çekirdek Özet 3 | Salt kuru bilgi veya kaba tehdit yerine kalbi harekete geçiren dinamik ahlaki-hukuki bilinç inşası |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını yalnızca cami kürsüsündeki vaaz veya retorik bir ahlak konuşmasına indirgeyip hukuki ve caydırıcı boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وع | Bilinci toplama, tutma, muhafaza etme ve bir şeyi içe alma hareketi; nitekim [وعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A.md) bir bilgiyi veya idraki zihinde tutmayı, [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) ise sözü ve kararı bağlayıcı biçimde ortaya koyup saklamayı ifade eder. | ظ | Sert, keskin ve baskın bir sınır koyma niteliği eklenerek; toplanan bilincin kalpte sarsıcı bir etki, ürperti ve kesin bir sakınma uyarısı oluşturacak biçimde söze ve eyleme dönüşmesi sağlanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | İki durumu birbirine bağlama, dikkati sabitleme ve muhatabı uyarının nesnesine raptetme işlevi görür. |
| ع | Göz | Basireti açma, derunî hakikati ve akıbeti doğrudan görmeyi sağlama gücünü temsil eder. |
| ظ | Sepet, çark, koruyucu kabuk (türetme imge) | Sınırları belirginleştirme, zihni ve kalbi dağılmaktan koruyup kuşatıcı bir baskı ve ciddiyet altına alma hareketini ifade eder. |
| وعظ | Dikkati hakikate raptedip gözü ve basireti açarak insanı koruyucu bir sınır içine alan sarsıcı uyarı hareketi | Harflerin birleşimi, dağınık ve gaflet içindeki bilinci bir araya getirip nihai akıbeti doğrudan hissettirerek kişiyi koruma altına alan ahlaki ve kalbi yönlendirmeyi doğurur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kalbi yumuşatacak, ürperti verecek ve kötülükten alıkoyacak biçimde akıbeti haber verme; muhatapta korkuyla karışık bir rikkat ve uyanıklık meydana getiren sözlü veya fiili uyarı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem kullanımında kök, bir kimseye felakete sürüklenmemesi için yapılan samimi ve caydırıcı uyarıyı ifade eder; Halîl b. Ahmed'in aktardığı kadim Arap darbımeselinde bu durum şu şekilde geçer: لا تَعِظيني وتَعَظْعَظي |
| Erken Arapça kullanım | İbn Sîde ve Lisânü'l-Arab'ın kaydettiği rivayetlerde, suçsuz birinin ibret olsun diye cezalandırılmasını yeren ve ibret almayı bildiren kullanım: السَّعِيدُ من وُعِظ بغيره والشقيُّ من اتَّعَظ به غيره |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça وعظ kökü, içerdiği fonetik yapı ve kök morfolojisi bakımından Güney Sami sahasında ve özellikle klasik Arapçada son derece özelleşmiş bir ahlaki-hukuki terimdir. Kökün ilk iki harfi olan وع tabanı, bilinci toplama, koruma ve bir kabın içine alma ([وعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A.md)) semantiğiyle akrabadır. İbrânîce ve Süryânîce gibi Kuzeybatı Sami dillerinde bu kökün doğrudan birebir üçlü ses denkliği sınırlı kalmakta; benzer semantik alanlar bu dillerde daha ziyade יכח (azarlama, kanıtlama, ikna etme) veya יסר (terbiye etme, disipline etme, uyarma) kökleriyle karşılanmaktadır. Arapçada ظ sesinin korunduğu bu yapı, uyarının yalnızca zihinsel bir ikna değil, kalpte derin bir ürperti ve fiziki-ahlaki bir sakınma uyandıran özgül bir tesir mekanizmasına dönüştüğünü gösterir. Semantik matriste kök, salt ceza tehdidinden ziyade muhatabın maslahatını gözeten şefkatli bir korkutma ve hatırlatma katmanına yerleşir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وع çekirdeğinden türeyen bilinç ve koruma alanı | İdrak etme ve koruma anlamındaki [وعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A.md) ve söz verme anlamındaki [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) kökleriyle akraba olup kalbi yumuşatan caydırıcı söze işaret eder. | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki ıslah ve terbiye kökleriyle anlamsal örtüşme | İbrânîce ve Aramicedeki disipline etme ve uyararak terbiye etme alanıyla işlevsel benzerlik taşır, ancak fonetik üçlü yapı Arapçaya özgü bir gelişim gösterir. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ses denkliğine sahip doğrudan bir kök biçimi tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وعظ | Anlamlı | Kalbi yumuşatarak öğüt verme | Muhatabı akıbetle uyararak hayra yöneltme ve kötülükten alıkoyma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| وظع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez; kadim sözlüklerde mühmel kabul edilir. |
| عوظ | Anlamlı | Güçlük, darlık ve kıtlık hali | Bir işin zorlaşması veya geçimin daralması durumunu ifade eder. | Kur’an’da geçmez; hedef kökle zıtlaşma ve zorluk ilişkisi taşır. |
| [عظو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%88.md) | Anlamlı | Kertenkele veya benzeri sürüngen türü | Çölde yaşayan küçük sürüngenlere verilen ad (عظاية). | Kur’an’da geçmez; somut zoolojik adlandırma. |
| ظوع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez; sözlüklerde kaydı bulunmayan terkip. |
| ظعو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur’an’da geçmez; mühmel diziliş. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وعظ | Merkez | Kalbi yumuşatarak akıbeti hatırlatma | Korkutma ve şefkati birlikte barındırarak kalbe tesir eden uyarılarda bulunma. | Salt bilgi değil, vicdanı titreten ve sonu gösteren yönlendirme. |
| [نصح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%AD.md) | Komşu | İhlasla iyiliği isteme | İyiliği katışıksız olarak arzulama; وعظ gibi korkutma ve rikkat unsuru içermesi zorunlu değildir. | Bir şeyin saf, arı ve samimi olması, hilesiz öğüt verme. |
| [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) | Komşu | Unutulanı zihne getirme | Fıtratta veya hafızada var olan bir bilgiyi yeniden bilinç düzeyine çıkarma hareketi. | Zihinsel hatırlatma ağırlıklıdır; وعظ ise doğrudan kalbe hitap eder. |
| [زجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Şiddetle menetme ve azarlama | Kötülükten menederken sertlik, ses yükseltme ve kaba bir engelleme ön plandadır. | وعظ kökündeki kalbi yumuşatma ve rikkat bu kökte bulunmaz. |
| [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) | Komşu | Tehlikeden sakındırma | Doğrudan somut bir tehlike karşısında uyanık ve tedbirli olmayı sağlama. | Önleyici tedbire odaklanır; وعظ ahlaki uyanışı hedefler. |
| [غرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%B1.md) | Zıt | Aldatma ve ayartma | Kişiye sahte bir güven vererek onu tehlikeye ve gaflete sürükleme. | وعظ kökünün zıddı olarak gerçeği örtüp felakete zemin hazırlar. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وعظ | Kalbi yumuşatarak uyarma | Akıbeti ve ilahi müeyyideyi hatırlatarak kişiyi kötülükten caydırma ve hayra sevk etme. | Kesin |
| Latince | Monere, exhortari | Uyarmak, cesaretlendirerek teşvik etmek | Monere daha çok akılla ihtarda bulunmayı karşılarken, exhortari ahlaki teşviki içerir; ancak kalbi rikkat boyutu eksiktir. | Güçlü |
| İngilizce | Admonish, exhort | İkaz etmek, nasihat etmek | Admonish eylemi kabahat karşısında uyarmayı, exhort ise gayrete getirmeyi anlatır; kökün vicdani sarsma yönünü kısmen karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Ermahnen | Uyarmak, tembih etmek | Hukuki ve ahlaki bir görevi hatırlatarak ihtarda bulunma anlamı baskındır; merhametle yumuşatma boyutu zayıftır. | Güçlü |
| Fransızca | Exhorter, admonester | Teşvik etmek, azarlamadan uyarmak | Admonester daha resmi veya disipliner bir ikazdır; kökün kalbe işleyen nasihat tonunu bütünüyle kapsamaz. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İlahi emir ve yasakların vicdani yaptırımı | İbadet ve muamelatta ilahi gözetimi hatırlatan bağlayıcı öğüt | Boşanma, nafaka, emanetlerin ehline verilmesi gibi hukuki hükümlerin ardından gelen yaptırım uyarısı (Bakara [2:231](https://lisan.digital/tr/ayet/2:231.md), Nisâ [4:58](https://lisan.digital/tr/ayet/4:58.md)). |
| Vahyin bütünü ve hidayet kaynağı | Kalplere şifa veren, eğiten ve doğru yolu gösteren ilahi bildiri | Kur'an'ın veya geçmiş kitapların evrensel bir kılavuz ve uyarıcı olarak nitelendiği bağlamlar (Âl-i İmrân [3:138](https://lisan.digital/tr/ayet/3:138.md), Yûnus [10:57](https://lisan.digital/tr/ayet/10:57.md)). |
| Tarihsel helakler ve ibretlik cezalar | Somut felaket ve cezalardan çıkarılacak sarsıcı ders | Cumartesi yasağını çiğneyenlerin cezalandırılması gibi geçmiş hadiselerin sonrakilere ibret kılınması (Bakara [2:66](https://lisan.digital/tr/ayet/2:66.md), Mâide [5:46](https://lisan.digital/tr/ayet/5:46.md)). |
| Bireysel/ailevi ahlaki ıslah adımı | Hukuki yollara başvurmadan önceki sözlü ve ikna edici ikaz | Aile içi geçimsizlikte ve itaatsizlikte ilk ıslah aşaması olarak öğüt verme (Nisâ [4:34](https://lisan.digital/tr/ayet/4:34.md)). |
| Peygamberi tebliğ yöntemi | Hikmetle birlikte kullanılan yumuşak ve ikna edici çağrı | İnsanları Rabbin yoluna davet ederken başvurulan ahlaki ve duygusal ikna üslubu (Nahl [16:125](https://lisan.digital/tr/ayet/16:125.md), Lokmân [31:13](https://lisan.digital/tr/ayet/31:13.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hüsün ve kubuh, teklif ve ilahi lütuf meselesi | Allah'ın kullarına vaaz etmesinin (öğüt vermesinin) teklif-i mâ lâ yutâk ile çelişip çelişmediği ve teklifin bir lütuf olup olmadığı. | Kök, mükellefe sorumluluğunu bildiren ve hücceti ikame eden ilahi delil olarak anlaşılmıştır. |
| Fıkıh | Hukuki uyuşmazlıkların çözüm aşamaları ve emr-i bi'l-maruf | Aile hukukunda (örneğin nüşûz durumunda) veya kamu düzeninde ceza ve yaptırımdan önce vaazın bir ön şart olup olmadığı. | Hukuki bir müeyyide uygulanmadan önce tüketilmesi gereken ilk basamak ve ıslah edici ikaz. |
| Tefsir | Ahkâm ayetlerinin hitamı ve tebliğ metodolojisi | Ayet sonlarındaki vaaz ifadelerinin salt tavsiye mi yoksa bağlayıcı bir yükümlülük mü bildirdiği tartışması. | İnsanın hem aklını hem duygusunu hedef alan, kalbi yumuşatarak itaate hazırlayan ikna edici tebliğ. |
| Hadis | Hutbe, kalpleri diriltme ve içsel vicdan mekanizması | Peygamber'in gözleri yaşartan vaazları ve her müminin kalbinde bulunan ilahi vaiz (واعظ الله في قلب كل مسلم) tasviri. | Dışsal bir nasihatten ziyade insan fıtratına yerleştirilmiş ahlaki caydırıcı güç ve sarsıcı hitabet. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin muhatapla kurduğu deruni bağ | Vicdani ve kalbi uyanış | İnsanın ilahi huzurda hesap verme bilincini diri tutarak günah ve gafletten alıkoyma. | Bireyin aşkın olanla irtibatını salt ritüelden ahlaki ve canlı bir bilince dönüştürür. | Kesin |
| İlmi | Bilginin ahlak ve sorumlulukla birleşmesi | Ameli dönüştüren idrak | Bilginin salt teorik veri olmaktan çıkıp eylemi yönlendiren bir sorumluluğa dönüşmesini sağlama. | Kuru malumatı kalbi hassasiyetle yoğurarak hikmete dönüştüren pedagojik mekanizmadır. | Güçlü |
| Siyasi | Yöneten-yönetilen ilişkisi ve kamu düzeni | Hukukun vicdani meşruiyeti | Yöneticilerin adaletle hükmetmesini, toplumun ise hukuka içsel rıza ile uymasını sağlama. | Salt kaba kuvvet ve polis gücü yerine ahlaki otokontrol ile kamusal itaati ve adaleti temin eder. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, faiz ve ticari ahlak | Hırsları sınırlayan ahlaki denetim | Faiz, haksız kazanç ve infaktan kaçınma eğilimlerini ilahi akıbet korkusuyla dizginleme. | İktisadi ilişkilerde bireyin bencil dürtülerini ahiret bilinciyle dengeleyerek sömürüyü engeller. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri besleme ve sönümleme mekanizması (damping feedback) | Kontrol sistemlerinde bir parametrenin kritik eşiği aşmasını engellemek için sisteme uygulanan ve sapmayı yumuşatarak dengeye getiren karşıt kuvvet; وعظ de insan iradesini aşırılıktan caydıran bir sönümleyicidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif içselleştirme ve ahlaki otokontrol (internalization) | Sosyoloji ve psikolojide dışsal hukuki yaptırımların ve toplumsal normların bireyin süper-egosuna veya vicdanına mal edilerek dış zorlama olmadan gönüllü uyum üretmesi süreci. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca cami kürsülerinde yapılan dinî-retorik konuşmalar, tesirsiz nasihatler veya hukuki bağlayıcılığı olmayan kuru tavsiyeler düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | وعظ, doğrudan hukuk normlarının (aile, ticaret, adalet), ilahi azap tehditlerinin ve somut tarihsel helaklerin merkezinde yer alan; aklı ve kalbi sarsarak iradeyi bağlayan somut bir ıslah ve caydırma aracıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın ahkâm ayetlerinde geçen bu kökü sırf ahlaki bir temenni gibi görmek, bu ayetlerdeki ilahi yaptırım gücünü ve emirlerin hukuki ciddiyetini zaafa uğratır; dinin ahlak ile hukuk arasındaki kurucu bağını koparır. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insanı dönüştürme metodolojisinin kalbinde yer alır. İlahi hitap, insanı yalnızca mantıksal argümanlarla veya salt kaba cezalarla değil; aklı, vicdanı ve duyguyu birleştiren sarsıcı bir hatırlatma (وعظ) ile inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukuku ve nüşûz ayetlerinde (Nisâ [4:34](https://lisan.digital/tr/ayet/4:34.md)), boşanma ve emanet ahkâmında (Bakara [2:231](https://lisan.digital/tr/ayet/2:231.md), Nisâ [4:58](https://lisan.digital/tr/ayet/4:58.md)), tebliğ ve davet ilkelerinde (Nahl [16:125](https://lisan.digital/tr/ayet/16:125.md)), faiz yasağının yaptırımında (Bakara [2:275](https://lisan.digital/tr/ayet/2:275.md)) ve peygamberlerin kavimleriyle diyaloglarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinî tebliğin kaba bir dayatma veya kupkuru felsefi bir münazara olduğu yanılgısını düzeltir. Hukuk kurallarının vicdandan bağımsız sadece şekilsel emirler olmadığını; her hukuki kuralın arkasında kalbi ürperten ilahi bir gözetim ve akıbet uyarısı bulunduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kalbi ürpertecek ve yumuşatacak biçimde gelecekteki akıbeti haber vererek kötülükten alıkoyma ve iyiliğe yöneltme.
- Soyut anlam: Dışsal bir yasa veya kuralın, bireyin deruni vicdanında kalbi rikkat ve haşyet mekanizmasıyla içselleştirilmesi.
- Sistematik karşılık: Hukuki ve ahlaki sistemlerde kaba ceza veya şekilsel kuraldan önce devreye giren önleyici, ıslah edici ve vicdan inşa edici denetim kuvveti.
- LaTeX modeli: $$V = \int_{t_0}^{t} \left( \alpha \cdot \Delta H(\tau) + \beta \cdot \Psi(\tau) \right) e^{-\lambda (t - \tau)} \, d\tau \implies \frac{d\Omega}{dt} < 0$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $V$, biriken toplam vaaz etkisini temsil eder. $\Delta H$, geçmiş veya gelecekteki akıbete dair hatırlatmayı; $\Psi$, bu hatırlatmanın kalpte meydana getirdiği rikkat ve ürperti katsayısını; $\alpha$ ve $\beta$ ise bu bileşenlerin ağırlıklarını gösterir. Zaman içindeki unutma veya gaflet faktörü $e^{-\lambda (t - \tau)}$ sönümleme terimi ile ifade edilmiştir. Eşitliğin sağındaki sonuç ($\frac{d\Omega}{dt} < 0$), bu içselleşmiş etkinin muhatabın sapma, taşkınlık ve kötülük eğilimini ($\Omega$) zamanla sıfırlayarak sınırlandırdığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (24 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B9%D8%B8/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/2:66.md) — وَمَوْعِظَةً

فَجَعَلْنَاهَا نَكَالًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهَا وَمَا خَلْفَهَا وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Artık bunu hem önündekilere, hem de ardındakilere ibret verici bir ceza, hem de müttakilere bir öğüt kıldık.

### [Bakara 2:231](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/2:231.md) — يَعِظُكُمْ

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ve kadınları boşadığınız zaman; iddetlerini bitirince artık onları ya iyilikle tutun veya iyilikle salıverin. Sırf zulmedebilmeniz için zararlarına onları tutuvermeyin. Kim, böyle yaparsa; muhakkak kendi nefsine zulmetmiş olur. Allah’ın ayetlerini oyuncak yerine koymayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği kitabı ve hikmeti hatırlayın. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, şüphesiz her şeyi bilendir.

### [Bakara 2:232](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/2:232.md) — يُوعَظُ

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Kadınları boşadığınız vakit, onlar iddetlerini bitirdiklerinde, aralarında güzelce anlaştıkları takdirde; kocalarıyla tekrar evlenmelerine mani olmayın. İşte sizden Allah’a ve ahiret gününe inanmış olanlara, bununla öğüt veriliyor. Bu, sizin için daha iyi, daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.

### [Bakara 2:275](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/2:275.md) — مَوْعِظَةٌ

الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ

Meal (IK): Faiz yiyenler ancak, şeytan çarpan kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: Zaten alış-veriş faiz gibidir, demelerinden dolayıdır. Halbuki Allah, alış-verişi helal, faizi haram kılmıştır. Kime Rabbından bir öğüt gelir de faizcilikten vazgeçerse, geçmiş olanlar kendisine ve hakkındaki hüküm Allah’a aittir. Kim de dönerse, onlar cehennem yaranıdırlar, orada temelli kalacaklardır.

### [Ali İmran 3:138](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/3:138.md) — وَمَوْعِظَةٌ

هَذَا بَيَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Bu; insanlar için bir açıklama, müttakiler için de bir hidayet, bir öğüttür.

### [Nisa 4:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/4:34.md) — فَعِظُوهُنَّ

الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا

Meal (IK): Allah’ın kimini kimine üstün kılmış olması ve onların mallarından infak etmeleri sebebiyle erkekler, kadınlar üzerine hakimdirler. İyi kadınlar; itaatli olan ve Allah’ın kendilerini korumasına karşılık, kendileri de gizliyi koruyanlardır. Serkeşlik etmelerinden endişelendiğiniz kadınlara öğüt verin, kendilerini yataklarında yalnız bırakın, (yine uslanmazlarsa) dövün, sizi itaat ederlerse aleyhlerinde bir yol aramayın. Muhakkak ki Allah; Aliyy ve Kebir olandır.

### [Nisa 4:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/4:58.md) — يَعِظُكُمْ

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُكُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ سَمِيعًا بَصِيرًا

Meal (IK): Şüphesiz ki Allah; size, emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Gerçekten Allah; bununla size ne güzel öğüt veriyor. Şüphesiz ki Allah; Semi’, Basir olandır.

### [Nisa 4:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/4:63.md) — وَعِظْهُمْ

أُولَئِكَ الَّذِينَ يَعْلَمُ اللَّهُ مَا فِي قُلُوبِهِمْ فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغًا

Meal (IK): Onlar öyle kimsler ki; kalblerindekini Allah bilir. Sen onlara aldırma da öğüt ver. Haklarında te’sirli sözler söyle.

### [Nisa 4:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/4:66.md) — يُوعَظُونَ

وَلَوْ أَنَّا كَتَبْنَا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيَارِكُمْ مَا فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَلَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا مَا يُوعَظُونَ بِهِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ وَأَشَدَّ تَثْبِيتًا

Meal (IK): Şayet onlara; Kendinizi feda edin, yahut memleketinizden çıkın, diye emretmiş olsaydık, pek azı müstesna bunu yapmazlardı. Kendilerine öğüt verilen şeyleri yerine getirseydiler elbette bu; haklarında çok hayırlı ve payidar olma açısından daha sağlam olurdu.

### [Maide 5:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/5:46.md) — وَمَوْعِظَةً

وَقَفَّيْنَا عَلَى آثَارِهِمْ بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَآتَيْنَاهُ الْإِنْجِيلَ فِيهِ هُدًى وَنُورٌ وَمُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ التَّوْرَاةِ وَهُدًى وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Ve onların izinden Meryem oğlu İsa’yı, önündeki Tevrat’ı doğrulayıcı olarak gönderdik. Ve ona İncil’i verdik. Onda hidayet ve nur vardır. Kendinden önceki Tevrat’ı doğrulayıcı, hidayet ve müttakiler için bir öğüt olarak.

### [Araf 7:145](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/7:145.md) — مَوْعِظَةً

وَكَتَبْنَا لَهُ فِي الْأَلْوَاحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْهَا بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِهَا سَأُرِيكُمْ دَارَ الْفَاسِقِينَ

Meal (IK): Biz, ona levhalarda herşeyden bir öğüt yazdık ve herşeyi uzun uzadıya açıkladık. Öyleyse sen, bunları kuvvetle al, kavmine de emret. Onları en güzel şekilde tutsunlar. İlerde size fasıklar yurdunu göstereceğim.

### [Araf 7:164](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/7:164.md) — تَعِظُونَ

وَإِذْ قَالَتْ أُمَّةٌ مِنْهُمْ لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللَّهُ مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا قَالُوا مَعْذِرَةً إِلَى رَبِّكُمْ وَلَعَلَّهُمْ يَتَّقُونَ

Meal (IK): Hani, içlerinden bir topluluk demişti ki: Allah’ın kendilerini helak edeceği veya çetin bir azab ile cezalandıracağı bir kavme ne diye öğüt veriyorsunuz? Onlar da: Rabbınıza karşı mazeret olsun ve belki sakınırlar diye, demişlerdi.

### [Yunus 10:57](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/10:57.md) — مَوْعِظَةٌ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ قَدْ جَاءَتْكُمْ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَشِفَاءٌ لِمَا فِي الصُّدُورِ وَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Ey insanlar; size Rabbınızdan bir öğüt, gçğüslerde olana bir şifa, mü’minler için bir hidayet ve rahmet gelmiştir.

### [Hud 11:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/11:46.md) — أَعِظُكَ

قَالَ يَانُوحُ إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَيْرُ صَالِحٍ فَلَا تَسْأَلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنِّي أَعِظُكَ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Buyurdu ki: Ey Nuh; o senin ailenden değildir. Çünkü kötü bir iş işlemiştir. Öyleyse bilmediğin şeyi Benden isteme. Cahillerden olmaman için sana öğüt veriyorum.

### [Hud 11:120](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/11:120.md) — وَمَوْعِظَةٌ

وَكُلًّا نَقُصُّ عَلَيْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الرُّسُلِ مَا نُثَبِّتُ بِهِ فُؤَادَكَ وَجَاءَكَ فِي هَذِهِ الْحَقُّ وَمَوْعِظَةٌ وَذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Peygamberlerin haberlerinden hepsini senin kalbini bunlarla pekiştirmek için sana anlatıyoruz. Bununla sana hak, mü’minlere de öğüt ve nasihat geldi.

### [Nahl 16:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/16:90.md) — يَعِظُكُمْ

إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Muhakkak ki Allah; adaleti, ihsanı, yakınlara vermeyi emreder. Hayasızlığı, fenalığı ve taşkınlığı ise yasaklar. Tezekkür edesiniz diye size öğüt verir.

### [Nahl 16:125](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/16:125.md) — وَالْمَوْعِظَةِ

ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ

Meal (IK): Rabbının yoluna hikmetle ve güzel öğütle davet et. Onlarla en güzel şekilde tartış. Muhakkak ki Rabbın; yolundan sapanları en iyi bilir. O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.

### [Nur 24:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/24:17.md) — يَعِظُكُمُ

يَعِظُكُمُ اللَّهُ أَنْ تَعُودُوا لِمِثْلِهِ أَبَدًا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Eğer mü’min kişilerdenseniz; buna benzer bir şeye bir daha dönmemeniz için Allah, size öğüt veriyor.

### [Nur 24:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/24:34.md) — وَمَوْعِظَةً

وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكُمْ آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَمَثَلًا مِنَ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ وَمَوْعِظَةً لِلْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Andolsun ki Biz; apaçık ayetler, sizden önce geçenlerden misaller ve takvaya erenler için de öğütler indirdik.

### [Şuara 26:136](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/26:136.md) — أَوَعَظْتَ · الْوَاعِظِينَ

قَالُوا سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَوَعَظْتَ أَمْ لَمْ تَكُنْ مِنَ الْوَاعِظِينَ

Meal (IK): Dediler ki: Öğüt versen de, yahut öğüt verenlerden olmasan da bizim için eşittir.

### [Lokman 31:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/31:13.md) — يَعِظُهُ

وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَابُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Hani Lokman; oğluna öğüt vererek demişti ki: Oğulcuğum; Allah’a şirk koşma, doğrusu şirk, büyük bir zulümdür.

### [Sebe 34:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/34:46.md) — أَعِظُكُمْ

قُلْ إِنَّمَا أَعِظُكُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنَى وَفُرَادَى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصَاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذَابٍ شَدِيدٍ

Meal (IK): De ki: Ben, size ancak Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalmanızı, sonra arkadaşınızda bir delilik olmadığını iyice düşünmenizi öğütlerim. O, ancak şiddetli bir azabın öncesinde sizin için bir uyarıcıdır.

### [Mücadele 58:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/58:3.md) — تُوعَظُونَ

وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ذَلِكُمْ تُوعَظُونَ بِهِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): Karılarından zıhar ile ayrılmak isteyip de sonra dediklerini geri alanların aileleriyle temas etmeden önce bir köle azad etmeleri gerekir. Size böylece öğüt verilmektedir. Allah; yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Talak 65:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/ayet/65:2.md) — يُوعَظُ

فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا

Meal (IK): Sürelerini doldurdukları vakit; onları; ya ma’ruf ile tutun veya onlardan ma’ruf ile ayrılın. İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahid tutun. Şahidliği, Allah için yapın. İşte bu, Allah’a ve ahiret gününe iman etmekte olanlara verilen öğüttür. Kim, Allah’tan korkarsa; ona bir çıkış yolu ihsan eder.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir. Gelecek yağmuru haber vermesinden “va’d” etmek, bir şeyi yapacağına söz vermek anlamında kullanılmıştır. (ze) ile üstü kapalı anlatmak, dolaylı anlatmak, işaretle anlatmak, önermek anlamlarında kullanılmaktadır. “zı” ile nasihat etmek, öğüt vermek, va’d etmek anlamlarına gelir. “Nezr” ileride olacak kötülükleri haber vermek, “va’z” ile gelecekte olacak iyilikleri haber vermek anlamına gelir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والظّاء وواي معهما
ع ظ ي، و ع ظ مستعملان
عظي:
العَظايَةُ على خِلْقةِ سامٍّ أبرص، أو أُعَيظِم منهُ شيئاً، والذّكر يقال له اللحم غير أنه إذا لم تَرَ قوائمها ظَنَنْتَ أن رأسها رأسُ حيّةٍ. وتجمع: عَظاء، وثلاث عَظايات، والعَظاءَةُ: لغة فيها.
وعظ:
العِظَةُ: الموعظة. وَعَظْتُ الرّجلَ أَعِظُهُ عِظَةً وموعظة. واتَّعَظَ: تقبّل العِظَةَ، وهو تذكيرُك إيّاه الخيرَ ونحوَه ممّا يرقُّ له قلبُهُ.
ومن أمثالِهم المعروفة: لا تَعِظيني وتَعَظْعَظي، أي: اتَّعظي أنتِ ودَعي موعظتي.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الظّاء** ve onlarla birlikte **واي** bâbı
**ع ظ ي** ve **و ع ظ** kullanımdadırlar.

**عظي**:
**العَظايَةُ**: zehirli bir benekli kertenkele yaratılışı üzerinedir; yahut ondan biraz daha büyükçedir; erkeğine **اللحم** denir; ancak onun ayaklarını görmediğinde, başının bir yılan başı olduğunu zannedersin. Çoğulu: **عَظاء**; ve “üç **عَظايات**”; **العَظاءَةُ**: onda bir lehçedir.

**وعظ**:
**العِظَةُ**: öğüt. “Adamı öğütledim”: **وَعَظْتُ** adamı, ona öğüt veririm: **أَعِظُهُ**; bir öğüt: **عِظَةً** ve bir öğüt: **وموعظة**. **واتَّعَظَ**: öğüdü kabul etti; bu, ona hayrı ve benzerini hatırlatmandır; kalbinin ona yumuşadığı şeylerdendir.

Onların bilinen darbımesellerindendir: “Bana öğüt verme ve sen öğütlen”, yani: sen öğütlen ve benim öğüdümü bırak.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَعْظُ: النُصْحُ، والتذكيرُ بالعواقب. تقول: وَعَظْتُهُ وَعْظاً وعِظَةً فاتَّعَظَ، أي قبِلَ المَوْعِظَةَ. يقال: السعيدُ من وُعِظَ بغيره، والشقيُّ من اتَّعَظَ به غيره.

##### Türkçe

**الوَعْظُ**: öğüt, ve akıbetlerle hatırlatma. Dersin ki: **وَعَظْتُهُ** **وَعْظاً** ve **عِظَةً**; böylece **فاتَّعَظَ**, yani **المَوْعِظَةَ**’yi kabul etti. Denilir ki: “Mutlu, başkasıyla öğüt alan kimsedir; bedbaht ise, başkasının onunla ibret aldığı kimsedir.”

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والظاء
عظا ، وعظ .
عظا : قال الليث : العظاية : على خِلْقة سامّ أبرص أو أعِيظم منه شيأ . قال والعظاءة لغة فيها ؛ والجمع العَظَاء ، وثلاث عظايات .
الحراني عن ابن السكيت : يقال : عظاءة وعظاية ، لغتان ؛ كما يقال : امرأة سقّاءة وسقّاية .
الأصمعيّ عن أبي عمرو بن العلاء : تقول العرب : أَرَدْتَ ما يُلهيني ، فقلتَ ما يَعْظيني ، قال : يقال هذا للرجل يريد أن ينصح صاحبه فيخطىء ، ويقولُ ما يسوءه . قال ومثله : أراد ما يحظيها فقال ما يَعْظيها .
وقال اللحْياني : يقال : قلت : ما أورمه وعَظَاه ، أي قلت ما أسخطه .
وقال ابن شميل العَظَى أن تأكل الإبل العُنْظُوان ، وهو شجر فلا تستطيع أن تجترَّه ولا أن تَبْغره فتحبَط بطونُها ، فيقال : عِظى الجمل يعظي عظًى شديداً فهو عظٍ عَظْيان . قال وعظى فلان فلاناً إذا ساءه بأمر يأتيه إليه يَعْظيه عَظْياً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : عظا فلاناً يعظوه إذا قطَّعه بالغِيبة .
وقال ابن دريد : عظاه يعظوه عَظْواً إذا اغتاله فسقاه سمّاً .
وعظ : قال الليث : العِظة : الموعظة ، وكذلك الوعظ . والرجل يتَّعظ إذا قَبِل الموعظة حين يذَكَّرُ الخَير ونحوه ، مما يرقّ لذلك قلبه . يقال وعظته عظة . ومن أمثالهم المعروفة : لاتعظيني وتَعَظْعَظِي أي اتْعظي ولا تَعظي .
قلت وقوله تعظعظي وإن كان كمكرّر المضاعف فإن أصله من الوعظ ، كما قالوا : خضخض الشَّيْءَ في الماء وأصله من خاض .

##### Türkçe

باب العين والظاء
**عظا** ، **وعظ** .

**عظا** : el-Leys dedi: **العظاية**: zehirli bir kertenkele yaratılışı üzere, yahut ondan daha iri bir şey. Dedi ki: **العظاءة** da onda bir dildir; çoğulu **العَظَاء**; ve “üç **عظايات**”.

el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **عظاءة** ve **عظاية** denir; iki dildir; nitekim **امرأة سقّاءة** ve **سقّاية** denildiği gibi.

el-Asmaʿî, Ebû ʿAmr b. el-ʿAlâ’dan: Araplar şöyle der: “Seni oyalayacak şeyi istedin de, ‘**ما يَعْظيني**’ dedin.” Dedi ki: Bu, arkadaşına öğüt vermek isteyip de hata eden ve onu kötüleyecek şeyi söyleyen adam için söylenir. Dedi: Bunun benzeri: “Onu memnun edecek şeyi istedi de, ‘**ما يَعْظيها**’ dedi.”

el-Laḥyânî dedi: “Dedim: **ما أورمه وعَظَاه**”, yani “onu ne öfkelendirdi” dedim.

İbn Şümeyl dedi: **العَظَى**: develerin **العُنْظُوان** yemesidir; o bir ağaçtır; onu ne geviş getirebilirler ne de kusabilirler; böylece karınları şişer; bunun üzerine “**عِظى** deve, şiddetli **عظًى** ile **يعظي**; o, **عظٍ عَظْيان**dır” denir. Dedi: Falan, falanı, kendisine getirdiği bir iş ile onu kötülediğinde, falana **وعظى** eder; onu **يَعْظيه عَظْياً** (kötüler).

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Falanı **عظا** eder, **يعظوه**; onu gıybetle parçaladığı zaman.

İbn Düreyd dedi: Onu **عظاه** eder, **يعظوه عَظْواً**; onu gizlice öldürüp ona zehir içirdiği zaman.

**وعظ** : el-Leys dedi: **العِظة**: öğüt; aynı şekilde **الوعظ**. Adam, hayır ve benzeri kendisine hatırlatıldığı vakit öğüdü kabul ederse **يتَّعظ** eder; kalbi bunun için yumuşar. “Ona bir **عظة** ile **وعظته** ettim” denir. Onların bilinen darbımesellerindendir: “**لاتعظيني وتَعَظْعَظِي**” yani “öğüt al ve öğüt verme.”

Dedim: Onun “**تعظعظي**” sözü, her ne kadar kat kat tekrar edilmiş (mudaʿʿafın tekrarı) gibi ise de, aslı **الوعظ**tandır; nitekim “**خضخض** şeyi suda” dediler; onun aslı **خاض**tandır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والعين وما يثلثهما)
(وعق) الواو والعين والقاف: كلمتان: إحداهما الوَعِيق: صوتٌ يخرجُ من قُنْب الدّابّة. والثانية الوَعْقة، هو الرّجل السَّـيِّئُ الخُلُق، وكذلك الوَعق.‏
(وعك) الواو والعين والكاف، يدلُّ على عَركِ شيءٍ وتذليله. منه وعْك الحُمَّى، كأنَّها تعرُك الجسم عَرْكاً. وتقول العرب: أوْعَكَتِ الكلابُ الصَّيدَ، إذا مرَّغَتْه في التراب. والوَعْكَةُ: مَعركةُ الأبطال. وأوْعَكَتِ الإبلُ: ازْدَحَمَتْ، وهو ذلك القياس.‏
(وعل) الواو والعين واللام كلمتان: إحداهما الوَعِْل(1): ذكَر الأرْوَى. [و] على التشبيه قيل لِكِبار الناس وُعُول. وفي الحديث: "تَظْهَر التُّحُوت و[تذهب(2)] الوُعُول". التُحوت: الدُّون. والوُعول: الأشراف.‏
والثانية قولهم: لا وَعْلَ عنه، أي لا مَلْجَأ.‏
(وعن) الواو والعين والنون: ليس بأصلٍ، لكنهم يقولون: الوَعْنَة الأرضُ البيضاء(3). ويقولون: تَوَعَّنَت الإبلُ: أخَذَ فيها السِّمَن.‏
(وعي) الواو والعين والياء: كلمةٌ تدلُّ على ضمِّ شيء. ووَعَيْتُ العِلْمَ أعِيهِ وَعْياً. وأوْعَيْتُ المتاعَ في الوِعاء أُوعيه. قال:‏
* والشَّرُّ أخبَثُ ما أوعَيْتَ من زادِ(4) *‏
وأمَّا الوَعَى(5) فالجَلَبَةُ والأصوات. وهو عندنا من باب الإبدال، والأصل الغين. والوعية: الصَّارخَة، من الوَعَى. ويقولون: لا وَعْيَ عَنْ كذا.‏
(وعب) الواو* والعين والباء: كلمةٌ تدلُّ على استيظاف الشَّيء(6). وأوعَبْتُ الشَّيءَ: استوظَفْتُه كلَّه. ويقولون: "في الأنْفِ إذا استُوعِبَ جَدْعُه الدِّيَةُ"، أي استُؤصِلَ فلم يُتْرَك منه شَيء. وجاء فلانٌ مُوعِباً، أي جَمعَ ما استطاعَ من جَمْع. وأتَى الفَرَسُ بِرَكضٍ وَعِيبٍ، أي جاء بأقصَى ما عِنْده.‏
(وعث) الواو والعين والثاء: كلمةٌ تدلُّ على سُهولةٍ في الشَّيء ورَخاوَة. ومكانٌ أوْعَثُ. قال الخليل: الوَعْثُ من الرَّمْل: ما غابَتْ فيه القوائم. وامرأةٌ وَعْثةٌ: كثيرة اللَّحم. ووَعِثُ لِسانُه: التَاثَ فلم يُبَيِّنْ، كأنَّه استَرْخَى ولانَ.‏
فإنْ قيل: فكيف قال: "أعوذُ بك من وَعْثاء السَّفَر"، وقد زعمتم أنَّ ذلك دالٌّ على السهولة؟ قيل: المعنى الذي ذهبنا إليه صحيح، وإنما الرَّمْل إذا غابت فيه القوائم فإنَّه يدعُو إلى المشقَّة، فلذلك قيل: نعوذ بك من وَعْثاء السفر. والمعنيان صحيحان.‏
(وعد) الواو والعين والدال: كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على تَرجِيَةٍ بِقَوْل(7). يقال: وَعَدْتُه أعِدُهُ وَعْداً. ويكون ذلك بخيرٍ وشَرٍّ. فأ[مّا ا] لوَعِيدُ فلا يكون إلاّ بشَرّ. يقولون: أوعَدْتُه بكذا. قال:‏
* أوْعَدَنِي بالسِّجْنِ والأداهِمِ(8) *‏
والمُوَاعَدَة من المِيعاد. والعِدَة: الوَعْد. وجمعها عِدَاتٌ: والوَعْد لا يجمع. ووَعِيدُ الفَحْل: [هَدِيرُه(9)] إذا همَّ أن يصول. قال:‏
* يُوعِدُ قلبَ الأعزلِ(10) *‏
وأرضُ بني فلانٍ واعِدَةٌ، إذا رُجِيَ خَيرُها من المطر والإعشاب. ويومٌ واعدٌ: أوّلُه يَعِدُ بحرٍّ أو بَرْد.‏
(وعر) الواو والعين والراء: كلمةٌ تدلُّ على صَلابةٍ وخُشونة. ومكان وَعْرٌ بيِّنُ الوُعورة، ووَعرَ يَوْعرُ(11) وتَوَعَّرَ. وفلانٌ وَعْر المعروفِ: نَكِدُه. وسألناه حاجةً فتوعَّرَ علينا، أي تشدّد.‏
(وعز) الواو والعين والزاء: كلمةٌ واحدةٌ في التَّقدمةِ في الشيء. يقال: وَعَزْتُ إليه: تقدَّمت في الأمر، وأوْعَزْت كذلك، وذلك إذا تقدَّمْتَ إليه فأمَرْته به.‏
(وعس) الواو والعين والسين: أصلٌ يدلُّ على سُهولةٍ في الشيء. من ذلك الوَعْساء: الأرض الليِّنةُ ذاتُ الرَّمْل. والمِيعَاسُ: الأرض لم تُوطَأُ. والمُوَاعَسةُ: ضَرْبٌ من سَير الإبِلِ سَهْل. يقال: واعَسْنَا ليلتَنا هذِهِ: أدْلَجْنا. ولا تكون المُوَاعَسَةُ إلاَّ باللّيل.‏
(وعظ) الواو والعين والظاء: كلمةٌ واحدة. فالوَعْظ: التخويف. والعِظَة الاسمُ منه؛ قال الخليل: هو التَّذكير بالخير وما يرقُّ له قلبُه(12).‏
---------------------__
(1) يقال بالفتح، وبفتح فكسر، وبضم فكسر.‏
(2) التكملة من المجمل. وسبق في (تحت) بلفظ: "تهلك الوعول وتظهر التحوت". وفي اللسان (وعل): "وفي حديث أبي هريرة: لا تقوم الساعة حتى تعلو التحوت وتهلك الوعول".‏
(3) زاد في المجمل: "لا تنبت".‏
(4) لعبيد بن الأبرص في اللسان (وعي) والكامل 64 ليبسك. وصدره:‏
* الخير يبقى وإن طال الزمان به *‏
(5) في الأصل: "الوعاء"، تحريف.‏
(6) الاستيظاف: الاستيعاب.‏
(7) في الأصل: "تقول".‏
(8) للعديل بن الفرح عند العيني (4: 190). وانظر اللسان (وعد، دهم) وإصلاح المنطق 253، 326.‏
(9) التكملة من المجمل.‏
(10) لأبي النجم العجلي من أرجوزته المشهورة بمجلة المجمع العلمي العربي بدمشق (العدد 8 ص474) صفر سنة 1347. والشطر بتمامه كما في المجمل ومجلة المجمع:‏  * يرعد أن يوعد قلب الأعزل *‏
(11) يقال من باب ظرف، وتعب، ووعد أيضاً.‏
(12) نص المجمل: "فيما يلين له قلبه".‏

ـ

##### Türkçe

(وâv, عayn ve onları üçleyenler bâbı)

(**وعق**) **الواو** ve **العين** ve **القاف**: iki kelime: bunlardan biri **الوَعِيق**: binek hayvanının **قُنْب**’undan çıkan bir sestir. İkincisi **الوَعْقة**; o, kötü huylu adamdır; aynı şekilde **الوَعق**.

(**وعك**) **الواو** ve **العين** ve **الكاف**; bir şeyin ovulmasına ve yumuşatılmasına delâlet eder. Ondan: **وعْك الحُمَّى**; sanki o, bedeni bir ovma ile ovuyormuş gibidir. Araplar der ki: **أوْعَكَتِ الكلابُ الصَّيدَ**; onu toprağa sürttükleri zaman. **الوَعْكَةُ**: yiğitlerin savaş yeri. Ve **أوْعَكَتِ الإبلُ**: sıkıştı/izdiham etti; ve o, o kıyastır.

(**وعل**) **الواو** ve **العين** ve **اللام** iki kelimedir: bunlardan biri **الوَعِْل**(1): **الأرْوَى**’nın erkeği. [Ve] benzetme üzere büyük insanlara **وُعُول** denilmiştir. Hadiste: “**تَظْهَر التُّحُوت و[تذهب] الوُعُول**”. **التُحوت**: aşağı olanlar. **الوُعول**: eşraf.

İkincisi onların sözü: **لا وَعْلَ عنه**; yani sığınak yoktur.

(**وعن**) **الواو** ve **العين** ve **النون**: aslî bir kök değildir; fakat onlar derler ki: **الوَعْنَة** beyaz topraktır(3). Ve derler ki: **تَوَعَّنَت الإبلُ**: onda semizlik aldı.

(**وعي**) **الواو** ve **العين** ve **الياء**: bir şeyi toplama/bir araya getirmeye delâlet eden bir kelimedir. Ve **وَعَيْتُ العِلْمَ** onu **أعِيهِ** **وَعْياً** (olarak) kavradım. Ve **أوْعَيْتُ المتاعَ في الوِعاء** onu **أُوعيه** (olarak) kaba koydum. Dedi ki:
* ve şer, azıktan **أوعَيْتَ** ettiğin şeyin en habisidir(4) *

أما **الوَعَى**(5) ise gürültü ve seslerdir. Ve o, bizim yanımızda ibdâl bâbındandır; aslî olan **الغين**’dir. Ve **الوعية**: **الوَعَى**’dan, çığlık atan (kadın). Ve derler ki: **لا وَعْيَ عَنْ كذا**.

(**وعب**) **الواو** ve **العين** ve **الباء**: bir kelime; şeyin **استيظاف**’ına delâlet eder(6). Ve **أوعَبْتُ الشَّيءَ**: onun tamamını **استوظَفْتُه**. Ve derler ki: “**في الأنْفِ إذا استُوعِبَ جَدْعُه الدِّيَةُ**”; yani kökü kazındı da ondan hiçbir şey bırakılmadı. Ve falan kimse **مُوعِباً** geldi; yani toplayabildiği kadarını topladı. Ve at, **بِرَكضٍ وَعِيبٍ** ile geldi; yani yanındaki en son/azami şeyle geldi.

(**وعث**) **الواو** ve **العين** ve **الثاء**: bir kelime; şeyde bir kolaylığa ve gevşekliğe delâlet eder. Ve **مكانٌ أوْعَثُ**. Halîl dedi: kumdan **الوَعْثُ**: ayakların içinde kaybolduğu şeydir. Ve **امرأةٌ وَعْثةٌ**: eti çok olan. Ve **وَعِثُ لِسانُه**: dolaştı da açıklamadı; sanki gevşedi ve yumuşadı.

Eğer denilirse: “**أعوذُ بك من وَعْثاء السَّفَر**” nasıl dedi; hâlbuki siz bunun kolaylığa delâlet ettiğini iddia ettiniz? Denilir: bizim gittiğimiz mânâ doğrudur; ancak kumda ayaklar kaybolduğu zaman o, meşakkate çağırır; bu sebeple: “yolculuğun **وَعْثاء**’sından sana sığınırız” denildi. İki mânâ da doğrudur.

(**وعد**) **الواو** ve **العين** ve **الدال**: söz ile bir ümit vermeye delâlet eden sahih bir kelimedir(7). Denilir: **وَعَدْتُه** onu **أعِدُهُ** **وَعْداً** (olarak) vaad ettim. Ve bu, hayır ile de şer ile de olur. أما **الوَعِيدُ** ise ancak şer ile olur. Derler ki: **أوعَدْتُه بكذا**. Dedi ki:
* beni zindan ve **الأداهِمِ** ile **أوْعَدَنِي**(8) *

Ve **المُوَاعَدَة** **المِيعاد**’dandır. Ve **العِدَة**: **الوَعْد**’dir. Onun çoğulu **عِدَاتٌ**’tır; **الوَعْد** çoğul yapılmaz. Ve **وَعِيدُ الفَحْل**: [**هَدِيرُه**]’dir(9); saldırmaya niyet ettiği zaman. Dedi ki:
* **يُوعِدُ قلبَ الأعزلِ**(10) *

Ve falan oğullarının toprağı **واعِدَةٌ**’dir; yağmur ve otlanma sebebiyle hayrı umulduğu zaman. Ve **يومٌ واعدٌ**: başı, sıcaklık veya soğukluk ile vaad eder.

(**وعر**) **الواو** ve **العين** ve **الراء**: sertliğe ve pürüzlülüğe delâlet eden bir kelime. Ve **مكان وَعْرٌ**; **الوُعورة**’si açık olan; ve **وَعرَ يَوْعرُ**(11) ve **تَوَعَّرَ**. Ve falan kimse **وَعْر المعروفِ**: onun nankörüdür. Ve ondan bir ihtiyaç istedik de bize karşı **توعَّرَ** etti; yani katılaştı/sıkı davrandı.

(**وعز**) **الواو** ve **العين** ve **الزاء**: şeyde öne geçmeye dair tek kelime. Denilir: **وَعَزْتُ إليه**: işte öne geçtim; ve **أوْعَزْت** de böyledir; ve bu, ona öne geçip de onu onunla emrettiğin zamandır.

(**وعس**) **الواو** ve **العين** ve **السين**: şeyde bir kolaylığa delâlet eden bir asıldır. Ondan: **الوَعْساء**: kumlu, yumuşak toprak. Ve **المِيعَاسُ**: çiğnenmemiş toprak. Ve **المُوَاعَسةُ**: develerin yürüyüşünden kolay bir türdür. Denilir: **واعَسْنَا ليلتَنا هذِهِ**: gece yürüdük. Ve **المُوَاعَسَةُ** ancak gece ile olur.

(**وعظ**) **الواو** ve **العين** ve **الظاء**: tek kelime. **الوَعْظ**: korkutmadır. Ve **العِظَة** ondan olan isimdir; Halîl dedi: o, hayır ile hatırlatmadır ve kalbinin yumuşadığı şeydir(12).

---------------------__
(1) Fetih ile, ve fetih ile sonra kesr ile, ve damm ile sonra kesr ile söylenir.

(2) Tamamlama **المجمل**’dendir. Ve (تحت)’ta “**تهلك الوعول وتظهر التحوت**” lafzıyla geçti. Ve **اللسان** (وعل)’de: “Ve Ebû Hureyre hadîsinde: kıyamet kopmaz; ta ki **التحوت** yükselinceye ve **الوعول** helâk oluncaya kadar.”

(3) **المجمل**’de artırdı: “bitirmez.”

(4) **اللسان** (وعي) ve **الكامل** 64’te Ubeyd b. el-Ebras’ındır, Leybsek’e. Ve صدرُه:
* الخير يبقى وإن طال الزمان به *

(5) Asılda: “**الوعاء**”; tahriftir.

(6) **الاستيظاف**: **الاستيعاب**’dır.

(7) Asılda: “**تقول**”.

(8) el-‘Adîl b. el-Ferah’ındır; el-‘Aynî yanında (4: 190). Ve **اللسان** (وعد، دهم) ve **إصلاح المنطق** 253, 326’ya bak.

(9) Tamamlama **المجمل**’dendir.

(10) Ebû’n-Necm el-‘Iclî’nindir; Dımaşk’ta **مجلة المجمع العلمي العربي**’de (sayı 8 s.474) 1347 yılı Safer’inde meşhur urcûzesindendir. Ve şatrın tamamı **المجمل** ve **مجلة المجمع**’da olduğu üzere:
* يرعد أن يوعد قلب الأعزل *

(11) **ظرف** bâbından, ve **تعب**’den, ve **وعد**’dan da söylenir.

(12) **المجمل**’in nassı: “kalbinin yumuşadığı şeyde.”

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الوعظ: زجر مقترن بتخويف. قال الخليل (العين 2/228) : هو التذكير بالخير فيما يرق له القلب، والعظة والموعظة: الاسم. قال تعالى: ﴿يعظكم لعلكم تذكرون﴾ [النحل/90]، ﴿قل إنما أعظكم بواحدة﴾ [سبأ/46]، ﴿ذلكم توعظون به﴾ [المجادلة/3]، ﴿قد جاءتكم موعظة من ربكم﴾ [يونس/57]، ﴿وجاءك في هذه الحق وموعظة وذكرى﴾ [هود/120]، ﴿وهدى وموعظة للمتقين﴾ [آل عمران/138]، ﴿وكتبنا له في الألواح من كل شيء موعظة وتفصيلا﴾ [الأعراف/145]، ﴿فأعرض عنهم وعظهم﴾ [النساء/63].

##### Türkçe

- **الوعظ**: korkutma ile bitişik bir azarlama. Halîl dedi (el-ʿAyn 2/228): O, kalbin kendisine yumuşadığı şeyde hayır ile hatırlatmadır; **العظة** ve **الموعظة**: isimdir. Yüce Allah dedi: ﴿**يعظكم لعلكم تذكرون**﴾ [en-Nahl/90], ﴿**قل إنما أعظكم بواحدة**﴾ [Sebe’/46], ﴿**ذلكم توعظون به**﴾ [el-Mücâdele/3], ﴿**قد جاءتكم موعظة من ربكم**﴾ [Yûnus/57], ﴿**وجاءك في هذه الحق وموعظة وذكرى**﴾ [Hûd/120], ﴿**وهدى وموعظة للمتقين**﴾ [Âl-i İmrân/138], ﴿**وكتبنا له في الألواح من كل شيء موعظة وتفصيلا**﴾ [el-A‘râf/145], ﴿**فأعرض عنهم وعظهم**﴾ [en-Nisâ/63].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ع ظ
هو من بين الوعّاظ حسن الوعظ والعظة والموعظة والمواعظ‏.‏

##### Türkçe

و ع ظ
O, vaizler arasından **الوعّاظ**; vaazın **الوعظ** ve öğüdün **العظة** ve öğüdün **الموعظة** ve öğütlerin **المواعظ** güzeli(dir).

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَعْظ والعِظةُ والعَظةُ والمَوْعِظةُ: النُّصْح والتذْكير بالعَواقِب؛ قال ابن سيده: هو تذكيرك للإِنسان بما يُلَيِّن قلبَه من ثواب وعِقاب. وفي الحديث: لأَجْعلنك عِظة أَي مَوْعظة وعِبرة لغيرك، والهاء فيه عوض من الواو المحذوفة. وفي التنزيل: فمَن جاءه مَوْعِظة من ربه؛ لم يجئ بعلامة التأْنيث لأَنه غير حقيقي أَو لأَن الموعِظة في معنى الوَعْظ حتى كأَنه قال: فمن جاءه وعظ من ربه، وقد وَعَظه وَعْظاً وعِظة، واتَّعَظَ هو: قَبِل الموعظة، حين يُذكر الخبر ونحوه. وفي الحديث: وعلى رأْس السّراط واعظُ اللّه في قلب كل مسلم، يعني حُجَجه التي تَنْهاه عن الدُّخول فيما منعه اللّه منه وحرَّمه عليه والبصائر التي جعلها فيه. وفي الحديث أَيضاً: يأْتي على الناسِ زَمان يُسْتَحَلُّ فيه الرّبا بالبيع والقَتلُ بالموعظة؛ قال: هو أَن يُقتل البَريءُ ليتَّعِظَ به المُرِيب كما قال الحجاج في خطبته: وأَقْتلُ البريء بالسَّقِيم. ويقال: السَّعِيدُ من وُعِظ بغيره والشقيُّ من اتَّعَظ به غيره. قال: ومن أَمثالهم المعروفة: لا تَعِظيني وتَعَظْعَظِي أَي اتَّعِظي ولا تَعِظيني؛ قال الأَزهري: وقوله وتعظعظي وإِن كان كمكرّر المضاعف فأَصله من الوعظ كما قالوا خَضْخَضَ الشيءَ في الماء، وأَصله من خَضَّ.

##### Türkçe

**الوَعْظ** ve **العِظةُ** ve **العَظةُ** ve **المَوْعِظةُ**: öğüt ve sonuçları hatırlatma; İbn Sîde dedi ki: o, insana, kalbini yumuşatan sevap ve azaptan onu hatırlatmandır. Hadiste: “Seni **عِظة** kılacağım” yani başkası için **مَوْعظة** ve ibret; ondaki **الهاء** hazfedilmiş **الواو**’dan bedeldir. Tenzîlde: “Artık her kim ona Rabbinden bir **مَوْعِظة** gelirse”; dişillik alâmetiyle gelmedi; çünkü o hakikî (dişil) değildir yahut çünkü **الموعِظة** **الوَعْظ** mânâsındadır; sanki şöyle dedi: “Artık her kim ona Rabbinden bir öğüt gelirse”; ve onu **وَعَظه** **وَعْظاً** ve **عِظة** olarak öğütledi; o da **اتَّعَظَ**: öğüdü kabul etti; haber ve benzeri zikredildiği vakit. Hadiste: “Ve sıratın başında, her Müslümanın kalbinde Allah’ın bir **واعظُ**’i vardır”; yani, Allah’ın onu, Allah’ın kendisinden men ettiği ve ona haram kıldığı şeye girmekten nehyeden hüccetleri ve onun içine koyduğu basiretler. Hadiste ayrıca: “İnsanların üzerine bir zaman gelir; onda ribâ, satış ile helâl sayılır ve öldürme, **بالموعظة** ile (helâl sayılır)”; dedi ki: o, şüpheli olan onunla ibret alsın diye masumun öldürülmesidir; Haccâc’ın hutbesinde dediği gibi: “Ve masumu hastalıklı ile öldürürüm.” Ve denir ki: “Mutlu, başkasıyla **وُعِظ** edilendir; bedbaht ise, başkası onunla **اتَّعَظ** edendir.” Dedi ki: onların bilinen darbımesellerinden: “Bana **تَعِظيني** etme ve **تَعَظْعَظِي** et” yani ibret al ve bana öğüt verme; Ezherî dedi ki: onun “**وتعظعظي**” sözü, her ne kadar katlanmışın tekrarı gibi ise de, aslı **الوعظ**’dandır; tıpkı “şeyi suda **خَضْخَضَ** etti” dedikleri gibi; onun aslı **خَضَّ**’dandır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ع ظ * * الوَعْظُ * النُّصح والتذكير بالعواقب وقد * وَعَظَهُ * من باب وعد و * عِظَةً * أيضا بالكسر * فاتَّعَظَ * أي قَبِل * المَوْعِظَةَ * يُقال لسَّعِيد من * وُعِظَ * بغيره والشَّقِي من * اتَّعَظَ * به غيره

##### Türkçe

* و ع ظ * **الوَعْظُ**: öğüt ve sonuçlarla hatırlatma; ve ona “vaad” babından **وَعَظَهُ**; ayrıca kesre ile **عِظَةً** (da). **فاتَّعَظَ**: yani kabul etti **المَوْعِظَةَ**. Denilir: başkasıyla **وُعِظَ** olan kimse için “saîd”; ve onunla başkası **اتَّعَظَ** olan kimse için “şakî”.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وعظه يعظه وعظا، وعظة، كعدة، وموعظة: ذكره ما يلين قلبه من الثواب والعقاب، فاتعظ به. وفي الصحاح: الوعظ: النصح والتذكير بالعواقب. والاتعاظ: قبول الموعظة. يقال: السعيد من وعظ بغيره والشقي من به اتعظ. قلت: والجملة الأولى منه حديث، وتمامه: والشقي من شقي في بطن أمه. وفي حديث آخر: لأجعلنك عظة، أي موعظة وعبرة لغيرك، والهاء في العظة عوض عن الواو المحذوفة.
 وقال ابن فارس: الوعظ: هو التخويف والإنذار. وقال الخليل: هو التذكير في الخير بما يرقق القلب، وهاء الموعظة ليست للتأنيث، لأنه غير حقيقي، ومنه قوله تعالى:  فمن جاءه موعظة من ربه  وفي الحديث: سيأتي على الناس زمان يستحل فيه الربا بالبيع، والقتل بالموعظة هو أن يقتل البريء ليتعظ به المريب.
 ومما يستدرك عليه: العظات: جمع عظة. والواعظ: الناصح، وقد اشتهر به جماعة من المحدثين، والجمع وعاظ. والوعاظ، كشداد: الواعظة، قال رؤبة:
  لما رأونا عظعظت عظعاظا                      نبلهم وصدقوا الوعـاظـا يقول: كان وعظهم واعظ، وقال لهم: إن ذهبتم هلكتم، فلما ذهبوا أصابهم ما وعظهم به، فصدقوا الوعاظ حينئذ. والعظة، بفتح العين، لغة في العظة، بكسرها.
 وتعظعظ الرجل: اتعظ، وأصله من الوعظ، كما قالوا: تخضخض الماء، وأصله من خض، نقله الأزهري هكذا، وأورد المثل المذكور في ع ظ ع ظ، وقد بينا هناك خطأ هذا القول فراجعه.

##### Türkçe

**وعظه** onu **يعظه** **وعظا** ve **وعظة** olarak vaaz etti; **كعدة** gibi; ve **موعظة**: ona, kalbini yumuşatan sevap ve azaptan olan şeyi hatırlattı; böylece onunla **فاتعظ** (ibret aldı). Ve Sıhâh’ta: **الوعظ**: öğüt ve akıbetleri hatırlatmadır. Ve **الاتعاظ**: **الموعظة**yi kabul etmektir. Denilir: “Mutlu, başkasıyla **وعظ** olunan; bedbaht ise kendisiyle **اتعظ** olunandır.” Dedim: Ondan birinci cümle bir hadistir; ve tamamı: “Ve bedbaht, anasının karnında bedbaht olandır.” Ve başka bir hadiste: “Seni mutlaka **عظة** kılacağım”; yani başkası için **موعظة** ve ibret. Ve **العظة**deki **الهاء**, hazfedilmiş **الواو**dan bedeldir.

İbn Fâris dedi: **الوعظ**: o, korkutma ve sakındırmadır. Halîl dedi: o, kalbi incelten şey ile hayırda hatırlatmadır; ve **الموعظة**nin **هاء**sı dişillik için değildir; çünkü o hakikî değildir. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: “Artık Rabbinden ona bir **موعظة** gelen…” Ve hadiste: “İnsanların üzerine bir zaman gelecektir; onda ribâyı satışla helâl sayacaklar.” Ve **القتل بالموعظة**: şüpheli olan ibret alsın diye suçsuzun öldürülmesidir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **العظات**: **عظة**nin cem‘idir. Ve **الواعظ**: öğüt veren; ve onunla muhaddislerden bir cemaat meşhur olmuştur; cem‘i **وعاظ**. Ve **الوعاظ** (Şeddâd vezninde): **الواعظة**; Ru’be dedi:
  “Bizi görünce **عظعظت** **عظعاظا**                      onların oklarını; ve **الوعـاظـا**yı tasdik ettiler”
Der ki: onların **وعظ**u bir **واعظ** idi; ve onlara dedi: “Eğer giderseniz helâk olursunuz.” Onlar gidince, onları **وعظ** ettiği şey onlara isabet etti; böylece o vakit **الوعاظ**ı tasdik ettiler. Ve **العظة**, **العين**in fethiyle, **العظة**de (kesriyle olan) bir lugattır.

**وتعظعظ** adam: **اتعظ** (ibret aldı); ve aslı **الوعظ**dandır; nitekim dediler: **تخضخض** su; ve aslı **خض**dandır. Ezherî onu böyle nakletti; ve zikredilen meseli **ع ظ ع ظ**da getirdi; hâlbuki biz orada bu sözün hatasını beyan ettik; ona müracaat et.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَعَظَهُ
1 وَعَظَهُ ذ , (S, Msb, K, &c,) aor. يَعِظُ, (Msb, K,) inf. n. وَعْظٌ and عِظَةٌ, (S, Msb, K,) in which the ة is a substitute for the elided و, (TA,) and عَظَةٌ, (TA,) and مَوْعِظَةٌ, (K,) in which the ة is not to denote the fem. gender, because this is not real, (TA,) or this last is a simple subst., (Msb,) He exhorted him, admonished him, or warned him; he put him in fear: (IF:) he exhorted him to obedience; commanded him to obey: (Msb:) he gave him good advice, or counsel; and reminded him of the results of affairs: (S:) he reminded him by informing him of that which should make the heart tender: (Kh:) he reminded him of that which should soften his heart, by the mention of reward and punishment. (K.) It is said in the Kur, [xxxiv. 45,] اِنَّمَا أَعِظكُمْ بِوَاحِدَةٍ I only exhort you, or command you, to do one thing. (Msb.) And you say, وُعِظَ بِغَيْرِهِ [He was exhorted, admonished, or warned, by the example of another: see 8]. (S.) [And وعَظَ, alone, He preached a sermon or sermons.]

اِتَّعَظَ
8 اِتَّعَظَ ذ [He became exhorted, admonished, warned, or put in fear:] he obeyed, or conformed to, [an exhortation to obedience, or] a command, and restrained himself: (Msb:) he accepted good advice, and the being reminded of the results of affairs: (S:) he became reminded of that which should soften his heart, by the mention of reward and punishment. (K.) It is said, السَّعِيدُ مَنْ وُعِظَ يِغَيْرِهِ وَالشَّقِىُّ مَنْ اتَّعَظَ بِهِ غَيْرُهُ [The happy is he who is exhorted, or admonished, or warned, by the example of another, and the unhappy is he by the example of whom another becomes exhorted, or admonished, or warned]. (S, L.)

عِظَةٌ
عِظَةٌ ذ : see 1. ― -b2- [As a simple subst.,] it has for its pl. عِظَاتٌ: and is syn. with ↓ مَوْعِظَةٌ: (TA:) [the pl. of the latter is مَوَاعِظُ.] It is said in trad., لَأَجْعَلَنَّكَ عِظَةً I will assuredly make thee a warning, or an example, to others. (TA.) And in the Kur, [ii. 276,] فَمَنْ جَآءَهُ مِنْ رَبِّهِ ↓ مَوْعِظَةٌ [But he to whom cometh an exhortation, or an admonition, or warning, from his Lord]. (TA.) And ↓ القَتْلُوبِالمَوْعِظَةِ [The slaying by way of warning], mentioned in a trad., is when the innocent is slain in order that he who gives reason for suspicion may become warned. (TA.)

وَعَّاظٌ
وَعَّاظٌ ذ : see وَاعِظٌ.

وَاعِظٌ
وَاعِظٌ ذ [One who exhorts, admonishes, warns, or puts in fear:] one who exhorts to obedience; who commands to obey: (Msb:) one who gives good advice, or counsel; [who reminds of the results of affairs; &c.: and a preacher of a sermon or sermons: see 1:] and in like manner ↓ وَعَّاظٌ [one who exhorts, &c., much, or frequently]: (TA:) pl. of the former وُعَّاظٌ. (Msb, TA.)

مَوْعِظَةٌ
مَوْعِظَةٌ ذ : see 1: ― -b2- and عِظَةٌ, in three places.

##### Türkçe

**وَعَظَهُ**
1 **وَعَظَهُ** ذ, (S, Msb, K, &c,) muzâri‘ı **يَعِظُ**, (Msb, K,) mastar ismi **وَعْظٌ** ve **عِظَةٌ**, (S, Msb, K,) bunda **ة** hazfedilmiş **و**’nun bedelidir, (TA,) ve **عَظَةٌ**, (TA,) ve **مَوْعِظَةٌ**, (K,) bunda **ة** müenneslik cinsini göstermek için değildir; çünkü bu hakikî değildir, (TA,) yahut bu sonuncu basit bir bedeldir, (Msb,) Ona öğüt verdi, onu sakındırdı, yahut onu uyardı; onu korkuya koydu: (IF:) ona itaate teşvik etti; ona itaat etmeyi emretti: (Msb:) ona iyi nasihat verdi yahut öğüt verdi; ve ona işlerin âkıbetlerini hatırlattı: (S:) kalbi yumuşatacak şeyi ona bildirerek onu hatırlattı: (Kh:) sevap ve azabı anmakla kalbini yumuşatacak şeyi ona hatırlattı. (K.) Kur’ân’da [xxxiv. 45] şöyle denilmiştir: **اِنَّمَا أَعِظكُمْ بِوَاحِدَةٍ** “Ben size ancak bir şeyi öğütlerim, yahut bir şeyi yapmanızı emrederim.” (Msb.) Ve sen dersin: **وُعِظَ بِغَيْرِهِ** [O, başkasının misaliyle öğütlendi, sakındırıldı yahut uyarıldı: 8’e bak]. (S.) [Ve **وعَظَ**, tek başına: O, bir hutbe yahut hutbeler irad etti.]

**اِتَّعَظَ**
8 **اِتَّعَظَ** ذ [O, öğütlenmiş, sakındırılmış, uyarılmış yahut korkuya konmuş oldu:] o, [itaate teşvik edişe yahut] bir emre uydu yahut ona uygun davrandı ve kendini tuttu: (Msb:) iyi nasihati ve işlerin âkıbetlerinin hatırlatılmasını kabul etti: (S:) sevap ve azabı anmakla kalbini yumuşatacak şeyi hatırlamış oldu. (K.) Şöyle denilmiştir: **السَّعِيدُ مَنْ وُعِظَ يِغَيْرِهِ وَالشَّقِىُّ مَنْ اتَّعَظَ بِهِ غَيْرُهُ** [Mesut, başkasının misaliyle öğütlenen, sakındırılan yahut uyarılandır; bedbaht ise, misaliyle başkasının öğütlendiği, sakındırıldığı yahut uyarıldığı kimsedir]. (S, L.)

**عِظَةٌ**
**عِظَةٌ** ذ: 1’e bak. ― -b2- [Basit bir bedel olarak,] bunun çoğulu **عِظَاتٌ**’tır: ve ↓ **مَوْعِظَةٌ** ile eşanlamlıdır: (TA:) [ikincinin çoğulu **مَوَاعِظُ**’tır.] Hadiste şöyle denilmiştir: **لَأَجْعَلَنَّكَ عِظَةً** “Seni mutlaka başkalarına bir ibret, yahut bir örnek yapacağım.” (TA.) Ve Kur’ân’da [ii. 276] şöyle: **فَمَنْ جَآءَهُ مِنْ رَبِّهِ** ↓ **مَوْعِظَةٌ** [“Artık Rabbinden kendisine bir öğüt, yahut bir sakındırma, yahut bir uyarı gelen kimse…”]. (TA.) Ve bir hadiste zikredilen ↓ **القَتْلُوبِالمَوْعِظَةِ** [“ibret yoluyla öldürme”], masumun, şüphe sebebi veren kimse sakınsın diye öldürülmesidir. (TA.)

**وَعَّاظٌ**
**وَعَّاظٌ** ذ: **وَاعِظٌ**’a bak.

**وَاعِظٌ**
**وَاعِظٌ** ذ [Öğüt veren, sakındıran, uyaran yahut korkuya koyan:] itaate teşvik eden; itaat etmeyi emreden: (Msb:) iyi nasihat veren yahut öğüt veren; [işlerin âkıbetlerini hatırlatan; &c.: ve bir hutbe yahut hutbeler irad eden: 1’e bak:] ve aynı şekilde ↓ **وَعَّاظٌ** [çokça yahut sıkça öğüt veren, &c.]: (TA:) ilkinin çoğulu **وُعَّاظٌ**’tır. (Msb, TA.)

**مَوْعِظَةٌ**
**مَوْعِظَةٌ** ذ: 1’e bak: ― -b2- ve **عِظَةٌ**’a, üç yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَعَظَ
وَعَظَ
a.  [ يَعِظُ ] ( n. ac. وَعْظ 1 ,  عِظَة [ 2t ] ,  مَوْعِظَة 18t ) [ acc. &  'Ala ], Warned, admonished; exhorted.

b.  Preached.

اِوْتَعَظَ
اِوْتَعَظَ VIII ( t )
a.  Took warning; obeyed.

b.  [ Bi ], Took warning from.

وَعْظ
وَعْظ 1 ,
a.  Warning, exhortation, admonition, admonishment; advice, counsel.

وَعْظَة
وَعْظَة 1t , ( pl. وَعَظَات ),
a.  see 1 .

b.  Sermon.

وِعْظَة
وِعْظَة 2t ,
a.  see 1 .

مَوْعِظَة
مَوْعِظَة 18t , ( pl. مَوَاْعِظُ 44 ,  مَوَاْعِيْظُ 65 ),
a.  see 1 &  1t ( b ).

وَاْعِظ
وَاْعِظ 21 , ( pl. وُعَّاْظ 29 &  reg. ),
a.  Warner, exhorter, admonisher; monitor; adviser; counsellor.

b.  Preacher.

مَوْعُوْظُوْن
مَوْعُوْظُوْن
a.  [ coll. ], Catechumens.

##### Türkçe

**وَعَظَ**
**وَعَظَ**
a. [ **يَعِظُ** ] ( n. ac. **وَعْظ** 1, **عِظَة** [ 2t ], **مَوْعِظَة** 18t ) [ acc. & 'Ala ], Uyardı, öğüt verdi; teşvik etti.

b. Vaaz etti.

**اِوْتَعَظَ**
**اِوْتَعَظَ** VIII ( t )
a. İbret aldı; itaat etti.

b. [ Bi ], -den ibret aldı.

**وَعْظ**
**وَعْظ** 1,
a. Uyarı, teşvik, öğüt, öğüt verme; nasihat, danışma.

**وَعْظَة**
**وَعْظَة** 1t, ( pl. **وَعَظَات** ),
a. 1’e bak.

b. Vaaz.

**وِعْظَة**
**وِعْظَة** 2t,
a. 1’e bak.

**مَوْعِظَة**
**مَوْعِظَة** 18t, ( pl. **مَوَاْعِظُ** 44, **مَوَاْعِيْظُ** 65 ),
a. 1’e ve 1t ( b )’ye bak.

**وَاْعِظ**
**وَاْعِظ** 21, ( pl. **وُعَّاْظ** 29 & reg. ),
a. Uyaran, teşvik eden, öğüt veren; gözetmen; nasihatçi; müşavir.

b. Vaiz.

**مَوْعُوْظُوْن**
**مَوْعُوْظُوْن**
a. [ coll. ], Katekümenler.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وعظ
وَعَظَ - يَعِظُ، وُعِظَ - يُوْعَظُ - وَاعِظ - وَاعِظِيْن - مَوْعِظَة

وَعَظَ - يَعِظُ + كائن + كائناً + بشيء: يبلغه أمراً مع ذكر عواقب رفض تنفيذه تحذيراً وزجراً:  يبلغ الأحكام والأوامر والنواهي الشرعية للمكلفين، ليقوموا بالتكليف ويتجنبوا بذلك العقاب
وُعِظَ - يُوْعَظُ: مبني للمجهول من " وَعَظَ - يَعِظُ "
وَاعِظ: اسم فاعل صفة مشبهة من " وَعَظَ - يَعِظُ "
وَاعِظِيْن: جمع " واعِظ"
مَوْعِظَة: اسم مفعول للمرة المؤكدة من " وَعَظَ - يَعِظُ ": الأوامر والنواهي الشرعية التي يتم تبليغها للمكلفين، ليقوموا بالتكليف ويتجنبوا بذلك العقاب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الوعظ والنصح واللوم والنهر للتأثير على إرادة آخر" وهي:
وَعِدَ - يَوْعَدُ، جَلَبَ - يَجْلِبُ، نَهَرَ - يَنْهَرُ، لَامَ - يَلُوْمُ، وَعَظ َ - يَعِظُ، عَتِب - يَعْتَبُ (عَتَبَ - يَعْتِبُ)
الله يعظ
	﴿وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فأمسكوهن بمعروف أو سرحوهن بمعروف ولا تمسكوهن ضرارا لتعتدوا ومن يفعل ذلك فقد ظلم نفسه ولا تتخذوا آيات الله هزوا واذكروا نعمة الله عليكم وما أنزل عليكم من الكتاب والحكمة يعظكم به واتقوا الله واعلموا أن الله بكل شيء عليم(231)﴾ البقرة ﴿وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فلا تعضلوهن أن ينكحن أزواجهن إذا تراضوا بينهم بالمعروف ذلك يوعظ به من كان منكم يؤمن بالله واليوم الآخر ذلكم أزكى لكم وأطهر والله يعلم وأنتم لا تعلمون(232)﴾ البقرة
	﴿الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس ذلك بأنهم قالوا إنما البيع مثل الربا وأحل الله البيع وحرم الربا فمن جاءه موعظة من ربه فانتهى فله ما سلف وأمره إلى الله ومن عاد فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(275)﴾ البقرة
	﴿إن الله يأمركم أن تؤدوا الأمانات إلى أهلها وإذا حكمتم بين الناس أن تحكموا بالعدل إن الله نعما يعظكم به إن الله كان سميعا بصيرا(58)﴾ النساء ﴿إن الله يأمر بالعدل والإحسان وإيتاء ذي القربى وينهى عن الفحشاء والمنكر والبغي يعظكم لعلكم تذكرون(90)﴾ النحل
	﴿قال يانوح إنه ليس من أهلك إنه عمل غير صالح فلا تسألني ما ليس لك به علم إني أعظك أن تكون من الجاهلين(46)﴾ هود ﴿يعظكم الله أن تعودوا لمثله أبدا إن كنتم مؤمنين(17)﴾ النور
	﴿والذين يظاهرون من نسائهم ثم يعودون لما قالوا فتحرير رقبة من قبل أن يتماسا ذلكم توعظون به والله بما تعملون خبير(3)﴾ المجادلة ﴿فإذا بلغن أجلهن فأمسكوهن بمعروف أو فارقوهن بمعروف وأشهدوا ذوى عدل منكم وأقيموا الشهادة لله ذلكم يوعظ به من كان يؤمن بالله واليوم الآخر ومن يتق الله يجعل له مخرجا(2)﴾ الطلاق
الأنبياء تعظ
لقمان﴿وإذ قال لقمان لابنه وهو يعظه يابني لا تشرك بالله إن الشرك لظلم عظيم(13)﴾ لقمان ﴿قالوا سواء علينا أوعظت أم لم تكن من الواعظين(136)﴾ الشعراء
النبي محمد (ص)	﴿قل إنما أعظكم بواحدة أن تقوموا لله مثنى وفرادى ثم تتفكروا ما بصاحبكم من جنة إن هو إلا نذير لكم بين يدي عذاب شديد(46)﴾ سبأ ﴿أولئك الذين يعلم الله ما في قلوبهم فأعرض عنهم وعظهم وقل لهم في أنفسهم قولا بليغا (63)﴾ النساء
 	﴿ادع إلى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتي هي أحسن إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين(125)﴾ النحل
الأزواج تعظ
﴿الرجال قوامون على النساء بما فضل الله بعضهم على بعض وبما أنفقوا من أموالهم فالصالحات قانتات حافظات للغيب بما حفظ الله واللاتي تخافون نشوزهن فعظوهن واهجروهن في المضاجع واضربوهن فإن أطعنكم فلا تبغوا عليهن سبيلا إن الله كان عليا كبيرا(34)﴾ النساء
الآثار تعظ
﴿فجعلناها نكالا لما بين يديها وما خلفها وموعظة للمتقين (66)﴾ البقرة
الارتكاس للوعظ
﴿وإذ قالت أمة منهم لم تعظون قوما الله مهلكهم أو معذبهم عذابا شديدا قالوا معذرة إلى ربكم ولعلهم يتقون (164)﴾ الأعراف ﴿قالوا سواء علينا أوعظت أم لم تكن من الواعظين(136)﴾ الشعراء
	﴿ولو أنا كتبنا عليهم أن اقتلوا أنفسكم أو اخرجوا من دياركم ما فعلوه إلا قليل منهم ولو أنهم فعلوا ما يوعظون به لكان خيرا لهم وأشد تثبيتا (66)﴾ النساء
موعظة
القرآن موعظة
 ﴿هذا بيان للناس وهدى وموعظة للمتقين (138)﴾ آل عمران ﴿ولقد أنزلنا إليكم آيات مبينات ومثلا من الذين خلوا من قبلكم وموعظة للمتقين(34)﴾ النور
موعظة للمؤمنين	﴿ياأيها الناس قد جاءتكم موعظة من ربكم وشفاء لما في الصدور وهدى ورحمة للمؤمنين (57)﴾ يونس ﴿وكلا نقص عليك من أنباء الرسل ما نثبت به فؤادك وجاءك في هذه الحق وموعظة وذكرى للمؤمنين(120)﴾ هود
جاءتكم موعظة من ربكم	﴿ياأيها الناس قد جاءتكم موعظة من ربكم وشفاء لما في الصدور وهدى ورحمة للمؤمنين (57)﴾ يونس ﴿الذين يأكلون الربا لا يقومون إلا كما يقوم الذي يتخبطه الشيطان من المس ذلك بأنهم قالوا إنما البيع مثل الربا وأحل الله البيع وحرم الربا فمن جاءه موعظة من ربه فانتهى فله ما سلف وأمره إلى الله ومن عاد فأولئك أصحاب النار هم فيها خالدون(275)﴾ البقرة
التوراة والإنجيل موعظة
موعظة للمتقين﴿وقفينا على آثارهم بعيسى ابن مريم مصدقا لما بين يديه من التوراة وآتيناه الإنجيل فيه هدى ونور ومصدقا لما بين يديه من التوراة وهدى وموعظة للمتقين (46)﴾ المائدة ﴿وكتبنا له في الألواح من كل شيء موعظة وتفصيلا لكل شيء فخذها بقوة وأمر قومك يأخذوا بأحسنها سأريكم دار الفاسقين(145)﴾ الأعراف
الآثار موعظة
 ﴿فجعلناها نكالا لما بين يديها وما خلفها وموعظة للمتقين (66)﴾ البقرة

 ﴿ادع إلى سبيل ربك بالحكمة والموعظة الحسنة وجادلهم بالتي هي أحسن إن ربك هو أعلم بمن ضل عن سبيله وهو أعلم بالمهتدين(125)﴾ النحل
واعظين
 ﴿قالوا سواء علينا أوعظت أم لم تكن من الواعظين(136)﴾ الشعراء
مختار الصحاح
● [وعظ] و ع ظ: الوَعْظُ النُّصح والتذكير بالعواقب وقد وَعَظَهُ من باب وعد و عِظَةً أيضا بالكسر فاتَّعَظَ أي قَبِل المَوْعِظَةَ يُقال لسَّعِيد من وُعِظَ بغيره والشَّقِي من اتَّعَظَ به غيره
الراغب
وعظ
- الوعظ: زجر مقترن بتخويف. قال الخليل (العين 2/228) : هو التذكير بالخير فيما يرق له القلب، والعظة والموعظة: الاسم. قال تعالى: }يعظكم لعلكم تذكرون﴿[النحل/90]،﴾قل إنما أعظكم بواحدة﴿[سبأ/46]،﴾ذلكم توعظون به﴿[المجادلة/3]،﴾قد جاءتكم موعظة من ربكم﴿[يونس/57]،﴾وجاءك في هذه الحق وموعظة وذكرى﴿[هود/120]،﴾وهدى وموعظة للمتقين﴿[آل عمران/138]،﴾وكتبنا له في الألواح من كل شيء موعظة وتفصيلا﴿[الأعراف/145]،﴾فأعرض عنهم وعظهم{ [النساء/63].
ملخص اللسان
1.    الوَعْظ والعِظةُ والعَظةُ والمَوْعِظةُ: النُّصْح والتذْكير  بالعَواقِب؛ قال ابن سيده: هو تذكيرك للإِنسان بما يُلَيِّن قلبَه من ثواب وعِقاب.
2.    وقد وَعَظه وَعْظاً وعِظة، واتَّعَظَ  هو: قَبِل الموعظة، حين يُذكر الخبر ونحوه
لسان العرب
● - وعظ: الوَعْظ والعِظةُ والعَظةُ والمَوْعِظةُ: النُّصْح والتذْكير  بالعَواقِب؛ قال ابن سيده: هو تذكيرك للإِنسان بما يُلَيِّن قلبَه من ثواب  وعِقاب. وفي الحديث: لأَجْعلنك عِظة أَي مَوْعظة وعِبرة لغيرك، والهاء فيه  عوض من الواو المحذوفة. وفي التنزيل: فمَن جاءه مَوْعِظة من ربه؛ لم يجئ  بعلامة التأْنيث لأَنه غير حقيقي أَو لأَن الموعِظة في معنى الوَعْظ حتى  كأَنه قال: فمن جاءه وعظ من ربه، وقد وَعَظه وَعْظاً وعِظة، واتَّعَظَ  هو: قَبِل الموعظة، حين يُذكر الخبر ونحوه. وفي الحديث: وعلى رأْس السّراط  واعظُ اللّه في قلب كل مسلم، يعني حُجَجه التي تَنْهاه عن الدُّخول فيما  منعه اللّه منه وحرَّمه عليه والبصائر التي جعلها فيه. وفي الحديث  أَيضاً: يأْتي على الناسِ زَمان يُسْتَحَلُّ فيه الرّبا بالبيع والقَتلُ  بالموعظة؛ قال: هو أَن يُقتل البَريءُ ليتَّعِظَ به المُرِيب كما قال الحجاج في  خطبته: وأَقْتلُ البريء بالسَّقِيم. ويقال: السَّعِيدُ من وُعِظ بغيره  والشقيُّ من اتَّعَظ به غيره. قال: ومن أَمثالهم المعروفة: لا تَعِظيني  وتَعَظْعَظِي أَي اتَّعِظي ولا تَعِظيني؛ قال الأَزهري: وقوله وتعظعظي وإِن  كان كمكرّر المضاعف فأَصله من الوعظ كما قالوا خَضْخَضَ الشيءَ في  الماء، وأَصله من خَضَّ.
مقاييس اللغة:
(وعظ) الواو والعين والظاء: كلمةٌ واحدة. فالوَعْظ: التخويف. والعِظَة الاسمُ منه؛ قال الخليل: هو التَّذكير بالخير وما يرقُّ له قلبُه(12).‏
القاموس المحيط:
وعَظَه، يَعِظُه وعْظاً وعِظَةً ومَوْعِظَةً ذَكَّرَه ما يُلَيِّنُ قَلْبَه مِن الثوابِ والعِقابِ، فاتَّعَظَ.
تاج العروس:
و ع ظ
وَعَظَه يَعِظُه وَعْظاً وعِظَةً كعِدَةٍ ومَوْعِظَةً : ذَكَّرَهُ ما يُلَيِّنُ قَلْبَهُ من الثَّوابِ والعِقابِ فاتَّعَظَ به . وفي الصَّحاح : الوَعْظُ : النُّصْحُ والتَّذْكِيرُ بالعَوَاقِبِ . والاتِّعَاظُ : قَبُولُ المَوْعِظَةِ . يُقَالُ : السَّعِيدُ مَنْ وُعِظَ بغَيْرِهِ والشَّقِيُّ مَنْ به اتَّعِظَ . قُلْتُ : والجُمْلَةُ الأُولَى مِنْهُ حَدِيثٌ وتَمامُه : والشَّقِيُّ مَنْ شَقِيَ في بَطْنِ أُمِّهِ . وفي حَدِيثٍ آخَرَ : لأَجْعَلَنَّكَ عِظَة أَيْ مَوْعِظَةً وعِبْرَةً لِغَيْرك والهاءُ في العِظَة عِوَضٌ عن الواوِ المَحْذُوفَةِ
وقالَ ابنُ فَارِسٍ : الوَعْظُ : هو التَّخْوِيفُ والإِنْذَارُ . وقَالَ الخلِيلُ : هو التَّذْكِيرُ في الخَيْرِ بما يُرَقِّقُ القَلْبَ وهَاءُ المَوْعِظَةِ لَيْسَتْ للتَّأْنِيثِ لأَنَّهُ غَيْرُ حَقِيقِيّ ومنه قَوْلُهُ تَعَالَى : " فمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ " وفي الحَدِيثِ : سَيَأْتِي عَلى النّاسِ زَمانٌ يُسْتَحَلُّ فِيهِ الرِّبَا بالبَيْعِ والقَتْلُ بالمَوْعِظَةِ هو أَنْ يُقْتَلَ البَرِيءُ لِيَتَّعِظَ به المُرِيبُ
وممّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْهِ : العِظَاتُ : جَمْع عِظَةٍ . والوَاعِظُ : النّاصِحُ وقَدْ اشْتَهَرَ بِهِ جَمَاعَةٌ مِنَ المُحَدِّثِينَ والجَمْعُ وُعَّاظٌ . والوَعَّاظُ كشَدّادٍ : الوَاعِظَةُ قالَ رُؤْبَةُ :
لَمَّا رَأَوْنا عَظْعَظَتْ عِظْعَاظَا ... نَبْلُهُم وصَدَّقُوا الوَعَّاظا يَقُولُ : كانَ َوعَظَهُمْ وَاعِظٌ وقالَ لَهُمْ : إِنْ ذَهَبْتُمْ هَلَكْتُمْ فَلَمَّا ذَهَبُوا أَصَابَهُمْ ما وَعَظَهُمْ به فصَدَّقُوا الوَعّاظَ حِينَئِذٍ . والعَظَةُ بفَتْحِ العَيْنِ لُغَةٌ في العِظَةِ بِكَسْرِهَا
وتَعَظْعَظَ الرَّجُلُ : اتَّعَظَ وأَصْلُه من الوَعْظِ كما قالُوا : تَخَضْخَضَ الماءُ وأَصْلُهُ من خَضَّ نَقَلَهُ الأَزْهَرِيُّ هكَذا وأَوْرَدَ المَثَلَ المَذْكُورَ في ع ظ ع ظ وقَدْ بَيَّنّا هُنَاك خَطَأً هذا القَوْلِ فَرَاجِعْهُ

##### Türkçe

**وعظ**
**وَعَظَ - يَعِظُ**، **وُعِظَ - يُوْعَظُ** - **وَاعِظ** - **وَاعِظِيْن** - **مَوْعِظَة**

**وَعَظَ - يَعِظُ** + bir kimse + bir kimseyi + bir şey ile: onu, uygulanmasının reddinin sonuçlarını zikrederek, uyarma ve engelleme için bir emri kendisine ulaştırır: mükelleflere şer‘î hükümleri, emirleri ve yasakları ulaştırır; böylece onlar yükümlülüğü yerine getirsinler ve bununla cezadan sakınsınlar.
**وُعِظَ - يُوْعَظُ**: “**وَعَظَ - يَعِظُ**”dan meçhul bina.
**وَاعِظ**: “**وَعَظَ - يَعِظُ**”dan, müşebbehe sıfat olarak ism-i fâil.
**وَاعِظِيْن**: “**واعِظ**”in çoğulu.
**مَوْعِظَة**: “**وَعَظَ - يَعِظُ**”dan, te’kîdli bir defaya mahsus ism-i mef‘ûl: mükelleflere ulaştırılan şer‘î emirler ve yasaklar; böylece onlar yükümlülüğü yerine getirsinler ve bununla cezadan sakınsınlar.
Ve lafız, “başkasının iradesine etki etmek için **الوعظ** ve **النصح** ve **اللوم** ve **النهر** lafızları” grubuna mensuptur; bunlar:
**وَعِدَ - يَوْعَدُ**، **جَلَبَ - يَجْلِبُ**، **نَهَرَ - يَنْهَرُ**، **لَامَ - يَلُوْمُ**، **وَعَظ َ - يَعِظُ**، **عَتِب - يَعْتَبُ** (**عَتَبَ - يَعْتِبُ**)

Allah öğüt verir
	﴿Ve kadınları boşadığınızda, sürelerinin sonuna vardıklarında, onları ya uygun bir şekilde tutun yahut uygun bir şekilde salıverin; onlara zarar vererek, haddi aşmanız için onları tutmayın. Kim bunu yaparsa, gerçekten kendi nefsine zulmetmiştir. Allah’ın âyetlerini alay edinmeyin; Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve size kitaptan ve hikmetten indirdiğini hatırlayın; onunla size öğüt verir. Allah’tan sakının ve bilin ki Allah her şeyi bilendir (231)﴾ **البقرة** ﴿Ve kadınları boşadığınızda, sürelerinin sonuna vardıklarında, aralarında uygun şekilde rıza gösterdikleri zaman, eski kocalarıyla nikâhlanmalarına engel olmayın. Bu, sizden Allah’a ve âhiret gününe iman eden kimseye onunla öğüt verilir. Bu, sizin için daha temiz ve daha arıdır. Allah bilir, siz bilmezsiniz (232)﴾ **البقرة**
	﴿Faiz yiyenler, ancak şeytanın dokunuştan çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların “alışveriş ancak faiz gibidir” demeleri sebebiyledir. Oysa Allah alışverişi helâl, faizi haram kılmıştır. Kim Rabbinden bir öğüt gelir de vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir; işi Allah’a aittir. Kim dönerse, işte onlar ateş ehlidir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar (275)﴾ **البقرة**
	﴿Şüphesiz Allah size, emanetleri ehline vermenizi emreder; insanlar arasında hükmettiğinizde adaletle hükmetmenizi (emreder). Şüphesiz Allah size onunla ne güzel öğüt verir. Şüphesiz Allah işitendir, görendir (58)﴾ **النساء** ﴿Şüphesiz Allah adaleti, ihsanı ve akrabaya vermeyi emreder; hayâsızlığı, kötülüğü ve azgınlığı yasaklar; size öğüt verir, umulur ki hatırlarsınız (90)﴾ **النحل**
	﴿Dedi: Ey Nûh! Şüphesiz o senin ehlinden değildir; şüphesiz o, salih olmayan bir iştir. O hâlde hakkında bilgin olmayan şeyi benden isteme. Şüphesiz ben sana öğüt veriyorum: cahillerden olman (diye) (46)﴾ **هود** ﴿Allah size öğüt veriyor: eğer müminlerseniz, onun benzerine ebediyen dönmeyesiniz (17)﴾ **النور**
	﴿Kadınlarından zıhâr yapanlar, sonra söylediklerine dönerlerse, birbirlerine dokunmadan önce bir köle azat etmek (gerekir). İşte bununla size öğüt verilir. Allah yaptıklarınızdan haberdardır (3)﴾ **المجادلة** ﴿Sürelerinin sonuna vardıklarında, onları ya uygun bir şekilde tutun yahut onları uygun bir şekilde ayırın; içinizden adalet sahibi iki kişiyi şahit tutun ve şahitliği Allah için dosdoğru yerine getirin. İşte bununla, Allah’a ve âhiret gününe iman eden kimseye öğüt verilir. Kim Allah’tan sakınırsa, ona bir çıkış yolu kılar (2)﴾ **الطلاق**

Peygamberler öğüt verir
Lokman ﴿Lokman oğluna dediğinde, o ona öğüt veriyordu: Ey oğulcuğum! Allah’a ortak koşma; şüphesiz şirk büyük bir zulümdür (13)﴾ **لقمان** ﴿Dediler: Bize eşittir; öğüt verdin mi yahut öğüt verenlerden olmadın mı (136)﴾ **الشعراء**
Peygamber Muhammed (ص)	﴿De ki: Ben size ancak bir tek şeyle öğüt veriyorum: Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız, sonra düşünmeniz; arkadaşınızda delilik yoktur. O, ancak şiddetli bir azabın önünde sizin için bir uyarıcıdır (46)﴾ **سبأ** ﴿İşte onlar, Allah kalplerinde olanı bilir; o hâlde onlardan yüz çevir, onlara öğüt ver ve onlara kendi nefisleri hakkında beliğ bir söz söyle (63)﴾ **النساء**
 	﴿Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır; onlarla en güzel olanla mücadele et. Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; ve O, hidayete erenleri en iyi bilendir (125)﴾ **النحل**

Eşler öğüt verir
﴿Erkekler, Allah’ın bazısını bazısına üstün kılması ve mallarından harcamaları sebebiyle kadınlar üzerinde kavvâmdırlar. Salih kadınlar itaatkârdırlar; Allah’ın korumasıyla gaybı koruyanlardır. Nüşûzlarından korktuğunuz kadınlara öğüt verin, yataklarda onları terk edin ve onları dövün; eğer size itaat ederlerse, artık onların aleyhine bir yol aramayın. Şüphesiz Allah yücedir, büyüktür (34)﴾ **النساء**

Eserler öğüt verir
﴿Böylece onu, önündekilere ve arkasındakilere bir ibret ve takvâ sahipleri için bir öğüt kıldık (66)﴾ **البقرة**

Öğütten yüz çevirme
﴿Onlardan bir ümmet dediğinde: Allah’ın helâk edeceği yahut şiddetli bir azapla azap edeceği bir kavme niçin öğüt veriyorsunuz? Dediler: Rabbinize bir mazeret (olsun) diye; umulur ki sakınırlar (164)﴾ **الأعراف** ﴿Dediler: Bize eşittir; öğüt verdin mi yahut öğüt verenlerden olmadın mı (136)﴾ **الشعراء**
	﴿Eğer biz onlara: “Kendinizi öldürün” yahut “yurtlarınızdan çıkın” diye yazmış olsaydık, onlardan pek azı hariç bunu yapmazlardı. Eğer onlar, kendilerine öğüt verilen şeyi yapsalardı, elbette onlar için daha hayırlı ve daha sağlamlaştırıcı olurdu (66)﴾ **النساء**

Öğüt
Kur’an öğüttür
 ﴿Bu, insanlar için bir beyan, takvâ sahipleri için bir hidayet ve bir öğüttür (138)﴾ **آل عمران** ﴿Andolsun size, apaçık âyetler ve sizden önce geçenlerden bir misal ve takvâ sahipleri için bir öğüt indirdik (34)﴾ **النور**

Müminler için öğüt	﴿Ey insanlar! Rabbinizden size bir öğüt, göğüslerde olana bir şifa, müminler için bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir (57)﴾ **يونس** ﴿Resullerin haberlerinden sana, onunla kalbini sağlamlaştırdığımız her şeyi sana anlatıyoruz; ve bu hakta sana geldi; ve müminler için bir öğüt ve bir hatırlatma (120)﴾ **هود**

Rabbinizden size bir öğüt geldi	﴿Ey insanlar! Rabbinizden size bir öğüt, göğüslerde olana bir şifa, müminler için bir hidayet ve bir rahmet gelmiştir (57)﴾ **يونس** ﴿Faiz yiyenler, ancak şeytanın dokunuştan çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların “alışveriş ancak faiz gibidir” demeleri sebebiyledir. Oysa Allah alışverişi helâl, faizi haram kılmıştır. Kim Rabbinden bir öğüt gelir de vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir; işi Allah’a aittir. Kim dönerse, işte onlar ateş ehlidir; onlar orada ebedî kalıcıdırlar (275)﴾ **البقرة**

Tevrat ve İncil öğüttür
Takvâ sahipleri için öğüt ﴿Onların izleri üzerine, önündeki Tevrat’ı tasdik edici olarak Meryem oğlu Îsâ’yı gönderdik; ona İncil’i verdik; onda hidayet ve nur vardır; önündeki Tevrat’ı tasdik edici, takvâ sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt (46)﴾ **المائدة** ﴿Ona levhalarda her şeyden bir öğüt ve her şey için bir tafsil yazdık: “Onu kuvvetle al; kavmine de onun en güzelini almalarını emret. Size fasıkların yurdunu göstereceğim” (145)﴾ **الأعراف**

Eserler öğüttür
 ﴿Böylece onu, önündekilere ve arkasındakilere bir ibret ve takvâ sahipleri için bir öğüt kıldık (66)﴾ **البقرة**

 ﴿Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır; onlarla en güzel olanla mücadele et. Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir; ve O, hidayete erenleri en iyi bilendir (125)﴾ **النحل**

Öğüt verenler
 ﴿Dediler: Bize eşittir; öğüt verdin mi yahut öğüt verenlerden olmadın mı (136)﴾ **الشعراء**

**مختار الصحاح**
● [**وعظ**] **و ع ظ**: **الوَعْظُ** nasihat ve akıbetlerle hatırlatmadır; ve onu, **وَعَظَهُ** “**وعد**” bâbından (çekimiyle) ve ayrıca kesre ile **عِظَةً** olarak da öğütledi; böylece **اتَّعَظَ** yani **المَوْعِظَةَ**yi kabul etti. “Başkasıyla öğüt verilen kimse mutlu, kendisiyle başkası öğüt alan kimse bedbahttır” denir.

**الراغب**
**وعظ**
- **الوعظ**: korkutmayla birlikte olan bir engelleme. Halîl dedi (العين 2/228): o, kalbin onunla yumuşadığı hayırla hatırlatmadır; **العظة** ve **الموعظة**: isimdir. Yüce Allah dedi: }**يعظكم لعلكم تذكرون**﴿[النحل/90]،﴾**قل إنما أعظكم بواحدة**﴿[سبأ/46]،﴾**ذلكم توعظون به**﴿[المجادلة/3]،﴾**قد جاءتكم موعظة من ربكم**﴿[يونس/57]،﴾**وجاءك في هذه الحق وموعظة وذكرى**﴿[هود/120]،﴾**وهدى وموعظة للمتقين**﴿[آل عمران/138]،﴾**وكتبنا له في الألواح من كل شيء موعظة وتفصيلا**﴿[الأعراف/145]،﴾**فأعرض عنهم وعظهم**{ [النساء/63].

**ملخص اللسان**
1. **الوَعْظ** ve **العِظةُ** ve **العَظةُ** ve **المَوْعِظةُ**: nasihat ve akıbetlerle hatırlatma; İbn Sîde dedi: o, insana, sevap ve azaptan kalbini yumuşatan şeyi hatırlatmandır.
2. Ve onu **وَعَظه** **وَعْظاً** ve **عِظة** olarak öğütledi; ve o **اتَّعَظَ**: öğüdü kabul etti; haber ve benzeri zikredildiği zaman.

**لسان العرب**
● - **وعظ**: **الوَعْظ** ve **العِظةُ** ve **العَظةُ** ve **المَوْعِظةُ**: nasihat ve akıbetlerle hatırlatma; İbn Sîde dedi: o, insana, sevap ve azaptan kalbini yumuşatan şeyi hatırlatmandır. Hadiste: “Seni bir **عِظة** kılacağım” yani başkası için bir **مَوْعظة** ve bir ibret; ondaki **الهاء**, hazfedilmiş **الواو**dan bedeldir. Tenzilde: “Artık kim Rabbinden bir **مَوْعِظة** gelirse”; müenneslik alâmeti getirmedi; çünkü hakikî değildir yahut çünkü **الموعِظة**, **الوَعْظ** manasındadır; sanki şöyle dedi: “Kim Rabbinden bir öğüt gelirse”; ve onu **وَعَظه** **وَعْظاً** ve **عِظة** olarak öğütledi; ve o **اتَّعَظَ**: öğüdü kabul etti; haber ve benzeri zikredildiği zaman. Hadiste: “Sıratın başında, her Müslümanın kalbinde Allah’ın bir **واعظُ**i vardır”; yani Allah’ın, onu Allah’ın kendisini ondan men ettiği ve ona haram kıldığı şeye girmekten alıkoyan hüccetleri ve onun içine koyduğu basiretler. Yine hadiste: “İnsanların üzerine bir zaman gelir; onda faiz, alışverişle helâl sayılır; öldürme de öğütle (helâl sayılır)”; dedi: o, şüpheli kimse onunla ibret alsın diye masumun öldürülmesidir; Haccâc’ın hutbesinde dediği gibi: “Masumu, hastalıklı (kimse) ile öldürürüm.” Ve denir: “Başkasıyla öğüt verilen kimse mutlu; kendisiyle başkası öğüt alan kimse bedbahttır.” Dedi: onların bilinen darbımesellerinden: “Bana öğüt verme ve **تَعَظْعَظِي**” yani ibret al ve bana öğüt verme; Ezherî dedi: “**وتعظعظي**” sözü, her ne kadar mükerrer muzâaf gibi ise de, aslı öğütten (**الوعظ**)dır; onların “şeyi suda **خَضْخَضَ** etti” demeleri gibi; aslı **خَضَّ**dandır.

**مقاييس اللغة:**
(**وعظ**) **الواو** ve **العين** ve **الظاء**: tek bir kelimedir. **فالوَعْظ**: korkutmadır. **والعِظَة**: ondan olan isimdir; Halîl dedi: o, hayırla ve kalbin onunla inceldiği şeyle hatırlatmadır(12).‏

**القاموس المحيط:**
**وعَظَه**، **يَعِظُه** **وعْظاً** ve **عِظَةً** ve **مَوْعِظَةً**: ona, sevap ve azaptan kalbini yumuşatan şeyi hatırlattı; böylece **اتَّعَظَ**.

**تاج العروس:**
**و ع ظ**
**وَعَظَه** **يَعِظُه** **وَعْظاً** ve **عِظَةً** “**كعِدَةٍ**” ve **مَوْعِظَةً**: ona, sevap ve azaptan kalbini yumuşatan şeyi hatırlattı; böylece onunla **اتَّعَظَ**. **الصَّحاح**’ta: **الوَعْظُ**: nasihat ve akıbetlerle hatırlatmadır. **والاتِّعَاظُ**: **المَوْعِظَةِ**yi kabul etmektir. Denir: “Başkasıyla öğüt verilen kimse mutlu; kendisiyle öğüt alınan kimse bedbahttır.” Dedim: bunun ilk cümlesi bir hadistir; tamamı: “ve bedbaht, annesinin karnında bedbaht olandır.” Başka bir hadiste: “Seni mutlaka bir **عِظَة** kılacağım” yani başkası için bir **مَوْعِظَةً** ve bir ibret; **العِظَة**deki **الهاء**, hazfedilmiş **الواو**dan bedeldir.
Ve İbn Fâris dedi: **الوَعْظُ**: korkutma ve uyarıdır. Halîl dedi: o, kalbi incelten şeyle hayırda hatırlatmadır; **المَوْعِظَة**nin **هاء**sı, te’nîs için değildir; çünkü o hakikî değildir; bundan Yüce Allah’ın sözü: “**فمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ**”. Hadiste: “İnsanların üzerine bir zaman gelecektir; onda faiz, alışverişle helâl sayılır; öldürme de öğütle (helâl sayılır)”; o, şüpheli kimse onunla ibret alsın diye masumun öldürülmesidir.
Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **العِظَاتُ**: **عِظَةٍ**nin çoğulu. **الوَاعِظُ**: nasihat edendir; bununla, muhaddislerden bir cemaat meşhur olmuştur; çoğulu **وُعَّاظٌ**dur. **الوَعَّاظُ** “**كشَدّادٍ**”: **الوَاعِظَةُ**. Rü’be dedi:
لَمَّا رَأَوْنا عَظْعَظَتْ عِظْعَاظَا ... نَبْلُهُم وصَدَّقُوا الوَعَّاظا
Diyor ki: onlara bir öğütçü öğüt verdi ve onlara dedi: “Eğer giderseniz helâk olursunuz”; onlar gidince, onlara öğüt verdiği şey onlara isabet etti; böylece o vakit öğütçüyü tasdik ettiler. **العَظَةُ** (aynın fethasıyla), kesresiyle olan **العِظَةِ**de bir lugattır.
Ve **تَعَظْعَظَ** adam: ibret aldı; aslı **الوَعْظ**dandır; onların “su **تَخَضْخَضَ** oldu” demeleri gibi; aslı **خَضَّ**dandır; Ezherî onu böyle nakletti ve zikredilen meseli **ع ظ ع ظ** içinde getirdi; biz orada bu sözün hatasını açıklamıştık; ona müracaat et.
