# وعي (و-ع-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B9%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Vika, şekil değiştirmeyen kap, vi’a şekil değiştiren kap demektir

- Harfler: و - ع - ي
- Kur'an'da: 7 geçiş · 4 ayet · 6 sîga
- 13 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: وعى

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وِعَاءِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/siga/%D9%88%D9%90%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%90.md) | فِعَالِ | Kap | 2 | 1 | [12:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/ayet/12:76.md) |
| [بِأَوْعِيَتِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | بِأَفْعِلَتِهِمْ | Onların kapları ile | 1 | 1 | [12:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/ayet/12:76.md) |
| [فَأَوْعَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%92%D8%B9%D9%8E%D9%89.md) | فَأَفْعَلَ | Hemen kap içinde sakladı | 1 | 1 | [70:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/ayet/70:18.md) |
| [وَاعِيَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Belleyen | 1 | 1 | [69:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/ayet/69:12.md) |
| [وَتَعِيَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | وَتَفْعِلَهَا | Ve onu beller | 1 | 1 | [69:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/ayet/69:12.md) |
| [يُوعُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%88%D8%B9%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعِلُونَ | Kap içinde saklarlar | 1 | 1 | [84:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/ayet/84:23.md) |

## Mücavir kökler — 21 mücavir (30 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Badiye çöl demektir
2. [درج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Derc : “Derc” tomar demektir
3. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
4. [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
5. [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tuzak demektir
6. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Üst
7. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
8. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kulak demektir
9. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dane, inek yavrusuna denir
10. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sahip
11. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dağın sivri noktası demektir
12. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yumruk demektir
13. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
14. [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
15. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
16. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
17. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
18. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
19. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Şey
20. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
21. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وعي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Leffîf-i mefrûk |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md), [فهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85.md), [كنز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2.md) |
| Zıt Kök | [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi dağılmayacak şekilde bir kaba veya hazneye alıp toplama, saklama ve bütünlüğünü koruma |
| Çekirdek Özet 2 | Zihne ve kalbe ulaşan vahyi kavrayıp içselleştirerek koruma ile dünyalığı biriktirip dolaşımdan alıkoyma |
| Çekirdek Özet 3 | Kabın şekline uyarak nesneyi saran dinamik muhafaza; kavrayış ile saklama eyleminin organik bütünlüğü |
| Kritik Hata Riski | Anlamayı salt zihinsel bir bilgi depolaması sanmak; kökün ahlaki sorumluluk ve saklama boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وع | Dağınık unsurları toparlama, bir sınır veya çerçeve içine alma ve yönlendirme hareketi; bu çekirdek [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) kökünde sözü bağlayıcı bir taahhüt sınırına alma, [وعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8.md) kökünde ise dağınık düşünceyi toparlayıcı öğüt verme anlamında belirir. | ي | Toplama ve içine alma hareketine esneklik, kabullenicilik ve nesnenin durumuna göre şekil alarak onu bütünüyle kuşatan bir iç hazneye dönüştürme boyutu eklenmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | Birbirine tutturma, bağlama ve sabit kılma işlevi |
| ع | Göz | Görme, derununa vakıf olma, fark etme ve kaynak |
| ي | El ve kol | Kavrama, tutma, içine alma ve uygulama |
| وعي | Görüp fark edilen bir hakikati veya nesneyi el ile kavrayıp emin bir bağ ile hazneye tutturma ve dağılmasını önleme hareketi | Dış dünyadan idrak organlarıyla alınan verinin veya eşyanın, koruyucu bir mahfazaya yerleştirilerek muhafaza edilmesini simgeler. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi kaba koyup ağzını bağlamak; kırılan bir kemiğin kaynayıp eski bütünlüğünü toplaması ve yaranın irin toplayarak kapanması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kötülüğün bir kapta biriktirilen en şerli azık olarak tasvir edilmesinde geçer: والشَّرُّ أخبَثُ ما أوعَيْتَ من زادِ |
| Erken Arapça kullanım | Kırılan kemiğin birbirine kaynamasını tasvir eden erken dönem beytinde kullanım: دِلاثٌ دَلَعْثِيٌّ كـأنَّ عِـظـامَـه / وَعَتْ في مَحالِ الزَّوْرِ بعدَ كُسُورِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça وعي kökü, Proto-Sami dilinde toplama, içine alma, bir hazneye doldurma ve muhafaza etme kavram alanına aittir. Kökün temelinde yer alan toplama ve süpürüp bir araya getirme eylemi, İbranicede י-ע-ה (süpürüp kürekle toplamak, bir araya getirmek) biçimiyle fonetik ve anlamsal bir paralellik gösterir. Batı Sami sahasında dağınık parçaların bir mahfazaya alınması veya bir kap oluşturulması fikri, Arapçada hem somut eşya kabı olan «vi‘â» kelimesine hem de duyulan sözü zihinde toplayıp tutma yetisi olan «va‘y» kavramına evrilmiştir. İlksel somut anlam, sıvının ya da erzakın deriden veya kilden bir kapta birleştirilerek korunmasıyken, Arap dilinin iç gelişiminde kemiğin kaynaması gibi biyolojik toparlanmaları ve bilginin kalpte özümsenmesini ifade eden zengin bir semantik genişleme yaşamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وع tabanından türeme | Eşyayı veya bilgiyi dağılmaktan kurtarıp bir mahfazada toplama ve koruma | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice י-ע-ה kökü ile semantik yakınlık | Dağınık olanı toplayıp bir kap ya da kürek içine alma hareketindeki paralellik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışı güvenilir bir kökteş tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وعي | Anlamlı | Biriktirmek, kaba koymak, kavramak | Dağınık unsurları toplayıp bir haznede koruma ve idrak etme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ويع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde kaydı yoktur |
| [عوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%8A.md) | Anlamlı | Ulumak, bükmek, eğriltmek | Köpeğin veya kurdun ses çıkarması; bir şeyi büküp yönünü çevirme | Kalb veya zıtlık ilişkisi zayıftır; Kur'an'da geçmez |
| عيو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde kaydı yoktur |
| يوع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde kaydı yoktur |
| يعو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde kaydı yoktur |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وعي | Merkez | İdrak ve mahfaza | Bilgiyi veya eşyayı kendi kabına alıp dönüştürerek ve koruyarak tutma | Hem kabı hem de kabın içindekini kavrayıp muhafaza etme hali |
| [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) | Komşu | Muhafaza | Bir şeyi zayi olmaktan, dış tehlikelerden ve bozulmaktan koruma | وعي içine alıp sindirmeyi, [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) ise dıştan gelebilecek zarara karşı bekçilik etmeyi öne çıkarır |
| [فهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85.md) | Komşu | Anlama | Bir sözün veya durumun manasını kalben idrak etme | [فهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%87%D9%85.md) anlık kavrayışa odaklanırken وعي kavranan bilginin zihinde tutulup saklanmasını da içerir |
| [كنز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2.md) | Komşu | Biriktirme | Malı toprağa gömüp saklama ve dolaşımdan çıkarma | [كنز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2.md) saklanan şeyin atıl kalmasını, وعي ise kaba konarak muhafaza edilmesini anlatır |
| [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) | Zıt | Zayi etme | Korunması gereken bir şeyi dağıtma, kaybetme ve telef etme | وعي toplayıp içine alırken [ضيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D8%B9.md) dağıtıp yok olmaya terk eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وعي | Kaba koymak, kavramak | Eşyayı haznede, manayı zihinde muhafaza edip taşımak | Kesin |
| Latince | percipere, continere | İçine almak, kavramak, tutmak | continere fiziksel olarak bir arada tutmayı, percipere ise zihinsel olarak kavramayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | contain, comprehend, retain | İçermek, kavramak, zihinde tutmak | contain fiziksel hazne işlevini, retain zihinde tutma ve koruma boyutunu karşılar | Kesin |
| Almanca | fassen, behalten | İdrak etmek, içine almak, saklamak | fassen hem bir kaba sığmayı hem zihnen kavramayı, behalten ise korumayı verir | Güçlü |
| Fransızca | contenir, appréhender | İçine almak, kavramak | contenir nesnel muhafazayı, appréhender ise idrak edip zihne almayı anlatır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وِعَاء / أَوْعِيَة | Maddi kap, heybe, yük çuvalı | Zahire ve eşya taşınan fiziksel kaplar bağlamında kullanılır; Yûsuf [12:76](https://lisan.digital/tr/ayet/12:76.md). |
| وَاعِيَة / تَعِيَ | Zihinsel kavrayış, can kulağıyla dinleyip belleme | Tarihsel ibretleri ve vahyi derinden kavrayıp kalpte tutan bilinç bağlamında; Hâkka [69:12](https://lisan.digital/tr/ayet/69:12.md). |
| أَوْعَى | Malı biriktirip yığmak, cimrice saklamak | İnfak etmek yerine serveti kaplara doldurup hırsla elinde tutma bağlamında; Meâric [70:18](https://lisan.digital/tr/ayet/70:18.md). |
| يُوعُونَ | Kalpte kötülük, inkar ve niyetleri biriktirip saklamak | İnkarcıların iç dünyalarında gizledikleri inat ve günah tortuları bağlamında; İnşikâk [84:23](https://lisan.digital/tr/ayet/84:23.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman, hidayet ve sorumluluk | Vahyin muhatapta bilinç oluşturması ve inkarcıların kalplerinde gizledikleri niyetlerin ilahi ilimle kuşatılması | Kalbin hidayeti kabul eden veya inkarı biriktiren bir hazne olması |
| Fıkıh | Zekat, lukata ve mülkiyet | Malın kap içinde saklanması (إيعاء), emanet malların muhafazası ve lukatanın kabının (وعاء) teşhis edilmesi | Malın zayi olmasını önleyecek biçimde fiziki bir kapta korunması |
| Tefsir | Hâkka [69:12](https://lisan.digital/tr/ayet/69:12.md) tefsiri | Ayette geçen «kulak» ifadesinin sadece işitmeyi değil, işitilen hakikati kavrayıp amel etme bilincini temsil etmesi | Dinleme ile anlama ve yaşama arasındaki ayrılmaz bağ |
| Hadis | Rivayet ve ilim nakli | İlim meclislerinde sözü dinleyip kavrayan ve sonraki nesillere aktaran anlayışlı kimselerin övülmesi | Sadece lafzı ezberlemeyip manayı kavrayarak zihinde tutma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahyin muhatap tarafından karşılanması | Dini bilinç ve basiret | Vahyin getirdiği ilkeleri içselleştirip hayat tarzı haline getirme | Din sadece lafzın ezberlenmesi değil, hakikatin kalbe sindirilip korunmasıdır | Kesin |
| İlmi | Bilginin üretimi ve tasnifi | İdrak ve metodolojik hafıza | Veriyi bilgiye, bilgiyi hikmete dönüştüren zihinsel hazne işlevi | Bilginin parçalanıp unutulmasını önleyen zihinsel toparlama yetisidir | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal hafıza ve anayasal düzen | Kurumsal hafıza | Devletin ve toplumun tecrübelerini kayıt altına alıp geleceğe taşıma | Hukukun ve anayasal ilkelerin keyfi yönetimlere karşı korunmasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Servetin dolaşımı ve mülkiyet ahlakı | Sermaye istifi veya fon muhafazası | Kaynakların üretime sokulmak yerine kaplara hapsedilerek kilitlenmesi | İktisadi daralma doğuran atıl servet biriktirme (إيعاء) tavrıdır | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tampon bellek (buffer) veya sığaç (kapasitör) | Enerjiyi ya da veriyi dışarı sızdırmadan kendi içinde toplayıp ihtiyaç duyulduğunda kontrollü biçimde aktaran hazne yapısı | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Özümseyici bilişsel kapasite (assimilative cognition) | Bireyin dışarıdan gelen kültürel ve ahlaki uyarıcıları sadece kaydetmeyip kendi kişilik yapısına entegre etmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca modern Türkçedeki «bilinç» ya da «farkındalık» gibi soyut ve eylemsiz bir zihin durumuna indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök hem fiziki bir kabı hem malı hırsla biriktirmeyi hem de işitilen vahyi amele dönüştürecek şekilde zihne ve kalbe yerleştirmeyi kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki kavrama vurgusunu amelsiz bir felsefi idrak sanmak; mal biriktirme kınamasını ise meşru tasarruf tedbirleriyle karıştırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın muhatabından beklediği dinleme eyleminin edilgen bir işitme değil, hakikati alıp koruyan ve hayata aktaran aktif bir bilinç olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tarihsel kıssalardan ibret almayı emreden ayetlerde, mülkün istiflenmesini yeren uyarılarda ve kalplerin gizlediği niyetleri bildiren sahnelerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığın sadece kulakla duymak veya metni ezberlemekten ibaret olduğu zannını yıkar; zihinsel kavrayış ile ahlaki sorumluluğun ayrılmazlığını kurar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağınık maddeleri içine alarak bir arada tutan esnek mahfaza, heybe veya kap.
- Soyut anlam: Dış dünyadan gelen vahyi ve bilgiyi derleyip içselleştirerek unutulmaktan ve tahriften koruyan idrak gücü.
- Sistematik karşılık: Dağılma ve entropiye karşı sistemi koruyan içsel hazne ve bilinçli bellek mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S \xrightarrow{\quad f \quad} V \quad \text{veya} \quad V \subset C$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ dış kaynaktan gelen veri, hakikat veya nesne akışını; $f$ kavrama ve içe alma fonksiyonunu; $V$ koruyucu hazneyi veya bilinci; $C$ ise sistemin bütünselliğini temsil eder. Dışarıdaki dağınık unsur, hazne tarafından kapsanarak ($V$) sistemin ($C$) ayrılmaz bir alt kümesi haline getirilir ve kaybolmaktan korunur.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B9%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Yusuf 12:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/ayet/12:76.md) — بِأَوْعِيَتِهِمْ · وِعَاءِ

فَبَدَأَ بِأَوْعِيَتِهِمْ قَبْلَ وِعَاءِ أَخِيهِ ثُمَّ اسْتَخْرَجَهَا مِنْ وِعَاءِ أَخِيهِ كَذَلِكَ كِدْنَا لِيُوسُفَ مَا كَانَ لِيَأْخُذَ أَخَاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Bunun üzerine kardeşinin kablarından evvel onlarınkini aramaya başladı. Sonra onu kardeşinin kabından çıkardı. İşte Biz, Yusuf için böyle bir tedbir kullandık. Yoksa o hükümdarın dinine göre; kardeşini tutabilecek değildi. Meğer ki Allah dileye. Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Ve her bilgi sahibinin üstünde bir bilen vardır.

### [Hakka 69:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/ayet/69:12.md) — وَتَعِيَهَا · وَاعِيَةٌ

لِنَجْعَلَهَا لَكُمْ تَذْكِرَةً وَتَعِيَهَا أُذُنٌ وَاعِيَةٌ

Meal (IK): Ki bunu sizin için bir öğüt ve ibret yapalım. Ve anlayışlı kulaklar anlasın diye.

### [Mearic 70:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/ayet/70:18.md) — فَأَوْعَى

وَجَمَعَ فَأَوْعَى

Meal (IK): Malını toplayıp kap içinde saklayanı da.

### [İnşikak 84:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/ayet/84:23.md) — يُوعُونَ

وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَا يُوعُونَ

Meal (IK): Halbuki Allah, onların sakındıklarını en iyi bilendir.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Vika, şekil değiştirmeyen kap, vi’a şekil değiştiren kap demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب اللَّفيف من العين
اللَّفيفُ: أنْ تلفَّ الحَرْف بالحَرْف أي تُدْغم لأنَّ العَيَّ أصْلُهُ العَوْيُ فاستتْقلوا إظهارَ الواو مع الياء المتحرِّكة.. فحوَّلُوها ياء وأدغمُوها فيها.
عوي:
عَوَتِ السِّباعُ تَعْوي عَوًى. وللكلْب عُواءٌ، وهو صوْتٌ يمُدُّهُ وليس بنَبْح. وعَوَيْتُ الحَبْلَ عيّاً: لوَيْتُهُ. وعَوَيْتُ رأس النّاقة: أي: عُجْتُها فانْعَوَى. والناقةُ تَعْوي بُرَتها في سيْرها: أيْ تلويها بخَطْمها، قال:
تَعْوي البُرَى مُسْتوفِضاتٌ وفْضا
وعَوَى فلانٌ قَوْماً واسْتَعْوَى: دَعاهُم إلى الفِتنة. وعَوَيْتُ المُعْوَجَّ حتّى أقَمْتُه. والمُعاويَةُ: الكَلْبَةُ المُسْتحرِمةُ تَعْوي إليهنَّ ويَعْوِينَ، يُقال: تَعاوَى الكِلابُ. والعَوَّاءُ: نَجْمٌ في السَّماءِ يُؤَنَّث، يُقال لها عَوَّاء،ويقال: إذا طَلَعَتِ العَوّاءُ جَثَمَ الشِّتاءُ وطابَ الصِّلاءُ، وهي من نُجُوم السُّنْبُلة من أنْواء البَرْدِ في الرَّبيع، إذا طلعت وسَقَطَتْ جاءَتْ بالبَرد، ويُقالُ لها عَوَّاءُ البَرْد. والعَوّا والعَوَّة، لغتان: الدُبُرْ، قال:
فهلاّ شَدَدْتَ العَقْدَ أو بِتَّ طـاوِياً		ولم يَفْرَحِ العَوّا كما يَفْرَحُ القَتْبُ
وقال:
قِياماً يُوارُون عَوّاتِهـم		بِشَتْمي وعَوّاتُهُمْ أظْهَرُ
عا، مقصُورٌ، زَجْرُ الضئين، ورُبّما قالوا: عو وعاي، كلّ ذلك يُخفَّف، فإذا استُعملَ فِعْلُه قيل: عَاعَى يُعاعِي مُعَاعاةً وعَاعاةً، ويُقالُ أيضاً، عَوْعَى يُعَوْعِي عَوْعَاةً وعَيْعَى يُعَيْعِي عَيْعاة وعِيعاء مصدرٌ لكلّ تلك اللغات، قال:
وإنّ ثِيابي من ثِيابِ مُـحَـرَّقٍ		ولم أَسْتَعِرْها من مُعاعٍ وناعِقِ
عيي:
والعِيُّ مصدر العَيِّ، وفيه لغتان: رَجُلٌ عَيٌّ بوزن فَعْلٍ وعَيِيٌّ بوزنِ فَعيل، قال العجّاج:
لا طائِشٌ فاقٌ ولا عَيِيُّ
وقال آخر:
لنا صاحِبٌ لا عَيِيُّ اللسانِ		فيَسْكُتُ عنّا ولا غافِـلُ
وقد عيَّ عن حُجَّته عِيّاً، وعَيِيتُ بهذا الأَمْر وعنه، إذا لم أَهْتَدِ لوجههِ، وأعياني الأَمْرُ أنْ أضْبِطَه. والدَّاءُ العَياءُ: الذي لا دَواءَ له. ويقال: الدَّاءُ العَياء الحُمْقُ. والإعْياءُ: الكَلالُ. والمُعاياة: أن تَأتي بكَلام، لا يُهْتَدَى له. والفَحْلُ العَياءُ: الذي لا يَهتَدِي لضراب الشَّوْل.
والعَيَاياءُ من الإبل: الذي لا يَضْرِبُ ولا يُلْقِحُ، وكذلك من الرِّجال.
وعي:
وَعَى يَعِي وَعْياً: أيْ حَفِظ حديثاً ونحوه. وَوَعَى العَظْمُ: إذا انجَبَرَ بعدَ كَسْرٍ، قال:
دِلاثٌ دَلَعْثِيٌّ، كـأنَّ عِـظـامَـه		وَعَتْ في مَحالِ الزَّوْرِ بعدَ كُسُورِ
وقال أبو الدُّقَيْش: وَعَتِ المِدَّةُ في الجُرْحِ، ووَعَتْ جايئَتُه يَعْني مِدَّتُه. وأَوْعَيتُ شَيئاً في الوِعاء وفي الإِعاءِ، لغتان. والواعِيةُ: الصُّراخُ على المَيِّتِ ولم أَسْمَعْ منه فِعْلاً. والوَعَلأ: جَلَبَةٌ وأصْواتٌ للكِلابِ إذا جَدَّتْ في الطَّلَبِ وهَرَبَتْ.
قال:
عَوابِساً في وَعْكَةٍ تحتَ الوعا
جَعَلَه آسْماً من الواعِية. وإذا أَمَرْتَ من الوَعَى قُلْتَ: عِهْ، الهاءُ عِمادٌ للوُقُوفِ الإبتِداءُ والوُقُوفُ على حرف واحد. والوَعْوَعَةُ: من أصواتِ الكلاب وبنات آوَى وخَطيبْ وَعْوَعٌ: نَعْتٌ له حَسَنٌ، قالت الخنساء:
هو القَرْمُ واللَّسِنُ الوَعْوَعُ
رَجُل وَعْواعٌ، نَعْتٌ قبيحٌ: أي مِهْذار، قال:
نِكْسٌ من القوم ووغواه وعيّ
وكَقَول الآخَر:
تَسْمَعُ للمَرْءِ به وَعْواعا
وتقولُ: وَعْوَعَتِ الكلبة وَعْوَعةً، والمصدَرُ الوَعْواع، لا يُكْسَرُ على وِعْواع نحو زِلْزال كراهيةً للكَسْر في الواو. وكذلك حكاية اليَعْيَعَة من الصَّوتِ: يَع، واليَعْياع، لا يُكْسَر. وإنَّما يَع من كَلامِ الصِّبيان وفِعالِهم، إذا رَمَى أَحَدهُم الشَّيْءَ إلى الآخَر، لأنَّ الياءَ خِلْقَتُها الكَسْرة فَيَسْتَقْبِحُونَ الواو بينَ كَسْرَتَيْن. والواو خِلْقَتُها من الضَمَّة فيستقبحون التِقاءَ كَسْرةٍ وضَمَّةٍ، ولا تَجِدها في كَلامِ العَرَب في أصل البناء سِوى النَّحوْ.

##### Türkçe

باب **اللَّفيف** من العين
**اللَّفيفُ**: harfi harfe dolamak; yani idğam etmek; çünkü **العَيَّ**’ın aslı **العَوْيُ**’dur; bu yüzden harekeli **الياء** ile birlikte **الواو**’nun izharını ağır buldular.. onu **ياء**’ya çevirdiler ve onu onun içine idğam ettiler.

**عوي**:
**عَوَتِ السِّباعُ** **تَعْوي** **عَوًى**. Köpeğin **عُواءٌ**’u vardır; o, uzattığı bir sestir ve havlama değildir. **عَوَيْتُ الحَبْلَ** **عيّاً**: onu büktüm. **عَوَيْتُ رأس النّاقة**: yani onu eğdim de **فانْعَوَى**. Dişi deve yürüyüşünde **بُرَتها**’nı **تَعْوي**: yani onu burnuyla büker, dedi ki:
**تَعْوي البُرَى مُسْتوفِضاتٌ وفْضا**
Falan kimse bir kavmi **عَوَى** ve **اسْتَعْوَى**: onları fitneye çağırdı. Eğriyi **عَوَيْتُ** ta ki onu doğrulttum. **المُعاويَةُ**: kızgın dişi köpek; onlara **تَعْوي** ve onlar da **يَعْوِينَ**; “**تَعاوَى الكِلابُ**” denir. **العَوَّاءُ**: gökte bir yıldızdır; müennes yapılır; ona **عَوَّاء** denir; ve denir ki: “**إذا طَلَعَتِ العَوّاءُ جَثَمَ الشِّتاءُ وطابَ الصِّلاءُ**”; o, baharda soğuğun **أنواء**’undan, **السُّنْبُلة** yıldızlarındandır; çıktığında ve düştüğünde soğuk getirir; ve ona **عَوَّاءُ البَرْد** denir. **العَوّا** ve **العَوَّة** iki lehçedir: **الدُبُرْ**; dedi ki:
**فهلاّ شَدَدْتَ العَقْدَ أو بِتَّ طـاوِياً		ولم يَفْرَحِ العَوّا كما يَفْرَحُ القَتْبُ**
Ve dedi ki:
**قِياماً يُوارُون عَوّاتِهـم		بِشَتْمي وعَوّاتُهُمْ أظْهَرُ**
**عا** (maksur): koyunları sürme ünlemi; bazen **عو** ve **عاي** derler; bunların hepsi hafifletilir; fiili kullanılırsa şöyle denir: **عَاعَى يُعاعِي مُعَاعاةً** ve **عَاعاةً**; ayrıca denir: **عَوْعَى يُعَوْعِي عَوْعَاةً** ve **عَيْعَى يُعَيْعِي عَيْعاة**; **عِيعاء** bütün bu lehçelerin masdarıdır; dedi ki:
**وإنّ ثِيابي من ثِيابِ مُـحَـرَّقٍ		ولم أَسْتَعِرْها من مُعاعٍ وناعِقِ**

**عيي**:
**العِيُّ** **العَيِّ**’in masdarıdır; onda iki lehçe vardır: **رَجُلٌ عَيٌّ** (فَعْل vezninde) ve **عَيِيٌّ** (فَعيل vezninde); **العجّاج** dedi ki:
**لا طائِشٌ فاقٌ ولا عَيِيُّ**
Bir başkası dedi ki:
**لنا صاحِبٌ لا عَيِيُّ اللسانِ		فيَسْكُتُ عنّا ولا غافِـلُ**
Deliline karşı **عِيّاً** ile **عيَّ** olmuştur. **عَيِيتُ** bu işte ve ondan: onun yönüne hidayet bulmadığım zaman. İş, onu ضبط etmemde beni aciz bıraktı: **وأعياني الأَمْرُ أنْ أضْبِطَه**. **الدَّاءُ العَياءُ**: kendisine deva olmayan (hastalık). Ve denir: **الدَّاءُ العَياء** ahmaklıktır. **الإعْياءُ**: yorgunluktur. **المُعاياة**: kendisine yol bulunmayan bir söz getirmen. **الفَحْلُ العَياءُ**: **الشَّوْل**’ün çiftleşmesine yol bulamayan.
Develerden **العَيَاياءُ**: ne çiftleşen ne dölleyen; erkeklerden de böyledir.

**وعي**:
**وَعَى يَعِي وَعْياً**: yani bir hadisi ve benzerini ezberledi. **وَوَعَى العَظْمُ**: kırılmadan sonra kaynadığı zaman; dedi ki:
**دِلاثٌ دَلَعْثِيٌّ، كـأنَّ عِـظـامَـه		وَعَتْ في مَحالِ الزَّوْرِ بعدَ كُسُورِ**
**أبو الدُّقَيْش** dedi ki: **وَعَتِ المِدَّةُ في الجُرْحِ**; ve **وَعَتْ جايئَتُه** yani onun cerahati (irin’i). Bir şeyi kapta ve **الإِعاءِ**’da **أَوْعَيتُ**; iki lehçedir. **الواعِيةُ**: ölü üzerine feryat; ondan bir fiil işitmedim. **الوَعَلأ**: köpekler talepte ciddileşip kaçtıklarında bir gürültü ve seslerdir.
Dedi ki:
**عَوابِساً في وَعْكَةٍ تحتَ الوعا**
Onu **الواعِية**’den türemiş bir isim yaptı. **الوَعَى**’dan emir verdiğinde şöyle dersin: **عِهْ**; **الهاء** başlangıçta durmanın direğidir; ve tek bir harf üzerinde ibtida ve vakıf. **الوَعْوَعَةُ**: köpeklerin seslerindendir; ve **بنات آوَى**’nın (seslerindendir). **خَطيبْ وَعْوَعٌ**: onun için güzel bir sıfattır; **الخنساء** dedi ki:
**هو القَرْمُ واللَّسِنُ الوَعْوَعُ**
**رَجُل وَعْواعٌ**: çirkin bir sıfat; yani çok geveze; dedi ki:
**نِكْسٌ من القوم ووغواه وعيّ**
Bir başkasının sözü gibi:
**تَسْمَعُ للمَرْءِ به وَعْواعا**
Ve dersin: dişi köpek **وَعْوَعَت** **وَعْوَعةً**; masdar **الوَعْواع**’dır; **زِلْزال** gibi **وِعْواع** üzere kırılmaz; **الواو**’da kesreden hoşlanmama sebebiyle. Sesin **اليَعْيَعَة** hikâyesi de böyledir: **يَع**; ve **اليَعْياع** kırılmaz. **يَع** ancak çocukların sözünden ve fiillerindendir; birisi bir şeyi ötekine attığında; çünkü **الياء**’ın yaratılışı kesredir; bu yüzden iki kesre arasında **الواو**’yu çirkin görürler. **الواو**’nun yaratılışı dammedendir; bu yüzden bir kesre ile bir dammenin birleşmesini çirkin görürler; ve onu Arapların sözünde aslî yapı içinde ancak **النَّحوْ** dışında bulamazsın.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: وعى

الوِعاءُ: واحد الأوعِيَةِ. يقال: أوْعَيْتُ الزادَ والمتاعَ، إذا جعلته في الوِعاءِ. قال الشاعر:
الخيرُ يبقى وإنْ طالَ الزمانُ بهوالشرُّ أخبثُ ما أوعيت من زادِ
ووَعاهُ، أي حفظه. تقول: وَعَيْتُ الحديث أَعِيهِ وَعْياً. وأذنٌ واعِيَةٌ. أبو عبيد: الوَعْيُ: القَيْحُ والمِدَّةُ. يقال: وَعَتِ المِدَّةُ في الجرح، إذا اجتمعتْ. ووَعى العظمُ، أي انجبر بعد الكسر. و"الله أعلم بما يوعونَ"، أي يُضمرون في قلوبهم من التكذيب. ويقال: لا وَعْيَ عن ذلك الأمر. أي لا تماسُكَ دونه. ومالي عنه وَعْيٌ، أي بُدٌّ. والوَعى بالتحريك: الجلبة والأصوات. والواعِيَةُ: الصارخةُ.

##### Türkçe

**الوِعاءُ**: kap(lar)dan bir tanesi. Denir ki: azığı ve eşyayı **أوْعَيْتُ**; onu **الوِعاءِ** içine koyduğun zaman. Şair dedi ki:
Hayır kalır, zaman onunla uzasa bile;
Şer ise, azıktan **أوعيت** ettiğin şeylerin en habisidir.
Ve onu **وَعاهُ**, yani onu muhafaza etti. Dersin ki: hadisi **وَعَيْتُ**; onu **أَعِيهِ**; **وَعْياً** (olarak). Ve **أذنٌ واعِيَةٌ** (vardır). Ebû Ubeyd: **الوَعْيُ**: irin ve cerahat. Denir ki: cerahat yarada **وَعَتِ**; toplandığı zaman. Ve kemik **وَعى**, yani kırılmadan sonra kaynadı. Ve “**الله أعلم بما يوعونَ**”, yani kalplerinde yalanlamadan gizledikleri şeyi. Ve denir ki: o iş hakkında **لا وَعْيَ**. Yani onun dışında tutunma yoktur. Ve benim için ondan **وَعْيٌ** yoktur; yani kaçınılmazlık. Ve harekeli olarak **الوَعى**: gürültü ve sesler. Ve **الواعِيَةُ**: çığlık atan (kadın).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: وعى

باب لفيف العين
عوى ، عا ، عى ، عيي ، وعى ، وعوع ، وع ، عو : مستعملات .
عوى : قال الليث : عوت الكلابُ والسباع تَعْوي عُوَاء وهو صوت تمدّه وليس بنبح .
أبو عبيد عن أبي الجراح قال : الذئب يَعْوِي .
وأنشدني أعرابيّ :
هذا أحقّ منزل بالترك
الذئب يَعْوِي والغراب يبكي
ومن أمثالهم في المستغيث بمن لا يغيثه قولهم : لو لك عَوَيت لم أَعْوِهْ . وأصله الرجل يبيت بالبلد القفر فيستنبح الكلاب بعُوائه ليندلّ بنُباحها على الحيّ . وذلك أن رجلاً بات بالقَفْر فاستنبح ، فأتاه ذئب ، فقال : لو لك عَوَيت لم أَعْوِهْ .
وقال الليث : يقال عَوَيت الحبلَ إذا لويته . والمصدر العَيّ . والعَيُّ في كل شيء : الليّ . قال : وعَوَيت رأس الناقة إذا عُجْتها ، فانعوى . والناقة تَعْوِي بُرَتها في سيرها إذا لوتها بخَطْمها .
وقال رؤبة :
تعوي البُرَى مستوفضات وفضا
قال : ويقال للرجل إذا دعا قوماً إلى الفتنة : عَوَى قوماً فاستُعْوُوا .
وأخبرني المنذري عن أبي طالب عن سلمة عن الفراء أنه قال : هو يستعوي القومَ ، ويستغويهم أي يستغيث بهم .
وقال الليث : المُعَاوية : الكلبة المستحرمة تَعْوِي إلى الكلاب إذا صَرَفت ويَعْوِين . وقد تعاوت الكلاب .
ويقال تعاوى بنو فلان على فلان وتغاوَوْا عليه إذا تجمّعوا عليه ، بالعين والغين .
قال : والعَوَّى مقصور : نجم من منازل القمر ، وهو من أنواء البرد .
وقال ساجع العرب : إذا طلعت العَوَّاء ، وجَثَمَ الشتاء ، طاب الصِّلاء .
وقال ابن كُناسة : هي أربعة كواكب : ثلاث مثفَّاة متفرقة ، والرابع قريب منها كأنه من الناحية الشأميّة ، وبه سُمِّيت العَوَّاء ، كأنه يَعْوِي إليها من عُوَاء الذئب . قال : وهو من قولك : عويت الثوب إذا لويته ، كأنه يَعْوِي لمَّا انفرد . قال : والعوّاء في الحساب يمانية . وجاءت مؤنثة عن العرب .
قال : ومنهم من يقول : أول اليمانية السِّماك الرامح ، ولا يجعل العَوّاء يمانية ؛ للكوكب الفرد الذي في الناحية الشأمية .
وقال ابن هانىء : قال أبو زيد : العَوَّاء ممدود ؛ والجوزاء ممدود ، والشِّعْرى مقصور .
وقال الليث : العَوَى والعَوَّة لغتان ، وهي الدُبُر .
وأنشد :
قياماً يوارون عَوَّاتهم
بشتمي وعَوَّاتهم أظهرُ
وقال الآخر في العَوَّى بمعنى العَوَّة :
فهلا شددت العقْد أو بتّ طاويا
ولم تَفْرُج العوَّى كما يُفرج القَتَبْ
وقال شمر : العَوَّاء خمسة كواكب كأنها كتابةُ ألِف ، أعلاها أخفاها . ويقال : كأنها نون . وتدعى وَرِكي الأسد ، وعرقوب الأسد . والعرب لا تكثر ذكر نوئها ، لأن السماك قد استغرقها وهو أشهر منها وطلوعها لاثنتين وعشرين ليلة تخلو من أيلول ، وسقوطها لاثنتين وعشرين ليلة تخلو من آذار .
وقال الْحُصَينيّ في قصيدته التي يذكر فيها المنازل :
وانتثرت عَوّاؤه
تناثُر العِقْد انقطع
ومن سجعهم فيها : إذا طلعت العَوَّاء ضرب الخِبَاء ، وطاب الهواء ، وكُرِه العراء ، وشَنَّن السقاءُ .
قلت أنا : من قصر العَوَّى شبَّهها باست الكلب ، ومن مدّها جعلها تعوِي من يعوِي الكلب ، والمد فيها أكثر .
ويقال عَفَت يده وعواها إذا لواها .
وقال أبو مالك : عوت الناقة البُرَة إذا لوتها عَيّاً . وعَوَى القوم صدور ركابهم وعَوَّوها إذا عطفوها .
أبو عبيد عن الكسائي : عَوَّيت عن الرجل إذا كذَّبت عنه وردَدْت .
أبو عبيدِ عن أبي زيد : العَوَّة والضَوَّةُ : الصوت .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال العَوِيّ : الذئب :
وقال الأصمعي : يقال للرجل الحازم الجلد : ما يُنْهَى ولا يُعْوَى .
وقال أبو العميثل : عَوْيت الشيء عَيّاً إذا أملته .
وقال الفراء : عَوَيت العمامة عَيّة ، ولويتها لَيَّة ، وعَوَى القوس : عطفها .
وقال ابن الأعرابي : العَوُّ جمعُ عَوَّة ، وهي أم سُوَيد .
وقال الليث ( عا ) مقصور زجر الضَئِين . وربما قالوا : عَوْ ، وعايْ : وعاءِ ، كلّ ذلك يقال .
والفعل منه : عَاعَى يُعاعي معاعاة وعاعاة . ويقال : أيضاً عَوْعى يُعوعِي عوعَاة ، وعَيْعَى يعيعى عيعاة وعِيْعَاءَ وأنشد :
وإن ثيابي من ثياب مُحَرِّق
ولم أستعرها من مُعَاعٍ وناعق
عَيَيَ : أبو حاتم عن الأصمعي : عَيي فلان بياءين بالأمر إذا عجز عنه . ولا يقال : أعيا به ومن العرب من يقول عَيَّ به فيدغم . ويقال في المشي : أعييت إعياء . قال : وتكلَّمت حتى عَيِيت عِيّاً . وإذا
أرادوا علاج شيء فعجزوا يقال : عيِيت وأنا عَيِيّ ، وقال النابغة :
عَيّت جواباً وما بالربع من أحد
قال : ولا ينشد : أعيت جواباً . وأنشد لشاعر آخر في لغة من يقول عَييَ :
وحَتَّى حَسِبناهم فوارس كَهَمْسٍ
حَيُوا بعدما ماتوا من الدهر أعصرا
ويقال : أعيا عليَّ هذا الأمر ، وأعياني ، ويقال : أعياني عَيَاؤه . قال المَرَّار :
وأعْيَت أن تجيب رُقى لراقي
ويقال : أعيا به بعيره وأذَمّ ، سواء .
وقال الليث : العِيّ تأسيس أصلِه من عين وياءين وهو مصدر العَيِّ قال : وفيه لغتان رجل عَييّ بوزن فعيل ، وقال العجاج :
لا طائش قاقٌ ولا عَييّ
ورجل عَيُّ بوزن فَعْل ، وهو أكثر من عَيّ ، قال : ويقال : عَيَيَ يَعْيَا عن حُجّته عيّاً وعَيَّ يعيا كلُّ يقال ؛ مثل حَيي يحيا وحَيّ . قال الله جلّ وعزّ : ( وَيَحْيَى مَنْ حَىَّ عَن بَيِّنَةٍ ) ( الأنفال : 42 ) والرجل يتكلّف عملاً فيَعْيا به ، وعنه ، إذا لم يهتدِ لوجه عمله .
سلمة عن الفراء : يقال في فعل الجميع من عَيّ : عَيُّوا . قال وأنشدني بعضهم :
يَحِدْن بنا عن كل حَيّ كأننا
أخاريس عَيُّوا بالسلام وبالنَسَبْ
وقال آخر :
من الذين إذا قلنا حديثهمُ
عَيُّوا وإن نحن حدَّثناهم شَغِبوا
قال : وإذا سكن ما قبل الياء الأولى لم تدغم كقولك : هو يُعْي ويُحيى . قال : ومن العرب من أَدْغَم في مثل هذا قال : وأنشدني بعضهم :
فكأنها بين النساء سبيكة
تمشي بسدّة بيتها فتُعِيُّ
وقال أبو إسحاق : هذا غير جائز عِند حُذّاق النحويين . وذكر أن البيت الذي استشهد به الفراء ليس بمعروف .
قلت : والقياس ما قال أبو إسحاق ، وكلام العرب عليه . وأجمع القُرَّاء على الإظهار في قوله : ( يُحْىِ وَيُمِيتُ ) ( الأعراف : 158 ) .
وقال الليث : الإعياء : الكلال . تقول : مشيت فأعييت ، وأنا مُعْيٍ . قال : والمعاياة : أن تداخل كلاماً لا يَهتدي له صاحبُك ، قال : والفحل العَيَاياء : الذي لا يَهتدِي لضراب طَرُوقته . قال : وكذلك هو في الرجال .
قلت : وفي حديث أمّ زرع : أن المرأة السادسة قالت : زوجي عياياء ، طباقاء ، كلّ داء له داء .
قال أبو عبيد : العيَاياء من الإبل : الذي لا يَضْرب ولا يُلْقح ، وكذلك هو من الرجال .
وقال الليث : الداء العَياء : الذي لا دواء له قال ويقال : أيضاً الداء العَيَاء : الْحُمْق . وقال أبو زيد : جمل عَياء وجِمَال أَعْياء . وهو الذي لا يُحسن أن يضرب . وقالوا : حياء الناقة وجمعه أحياء .
وقال شمر : عَيِيت بالأمر وعيِيته ، وأعيا عليَّ ذلك وأعياني .
وقال الليث : أعياني هذا الأمر أن أَضبِطه ، وعَيِيت عنه .
وقال غيره : عيِيت فلاناً أعْياه أي جهلته . وفلان لا يَعْياه أحد أي لا يجهله أحد ، والأصل في ذلك أن تعيا عن الإخبار عنه إذا سئلت ، جهلاً به . وقال الراعي :
يَسْأَلْن عنك ولا يعياك مسؤول
أي لا يجهلك . وبنو أَعْيا : حَيّ من العرب والنسبة إليه أعْيَوِيّ . وداء عَيِيّ مثل عياء . ويقال : عاعى بالغنم وحاحى عِيعاءً وحِيحَاءً ؛ وهو زجرها .
وعي : أبو عبيد عن الأصمعي : وعى الحديثَ يعيه وَعْياً إذا حفظه . وأوعى الشيء في الوِعَاء يوعيه إيعاء بالألف فهو مُوعًى . قال والوِعَاء يقال له : الإعَاء .
وقال الليث : الوَعْي : حفظ القلب للشيء .
أبو عبيد عن أبي زيد : إذا جَبَر العظمُ بعد الكسر على عَثْمٍ وهو الاعوجاج قيل : وعى يعي وَعْياً ، وأَجَر يأجِر أَجْراً ، ويأجُرُ أُجُوراً .
وقال أبو زُبَيد :
خُبَعْثِنة في ساعدَيه تزايُل
تقول وَعَى من بعد ما قد تجبّرا
وقال أبو زيد : إذا سال القيح من الجُرْح قيل : وَعَى الْجَرْحُ يَعِي وَعْياً . قال : والوَعيى هو القيح . ومثله المِدَّة .
وقال الليث في وَعْيِ الكسر والمِدَّة مثله . قال : وقال أبو الدقيش : إذا وعت جايئته أي مدَّته .
وقال الأصمعي : يقال بئس واعي اليتيم ووالي اليتيم ، وهو الذي يقوم عليه .
أبو عبيدة عن أبي عمرو : الواعية والوَعْي والوَعَى كلها الصوت .
وقال الليث : الواعية الصُرَاخ على الميت . قال : والوَعَى جلبة أصوات الكلاب والصيد قال : ولم أسمع لهما فعلاً . قال : وإذا أمرت من الوعي قلت عِهْ ، الهاء عماد للوقوف لخفّتها ؛ لأنه لا يستطيع الابتداء والوقوف معاً على حرف واحد .
الحراني عن ابن السكيت يقال : مالي عنه وَعْي أي بُدّ ، ولا وعْيَ عن كذا أي لا تماسك دونه .
وقال النضر : إنه لفي وَعْي رجال أي في رجال كثير . وقال ابن أحمر :
تواعدن أن لا وَعْي عَن فرج راكس
فرُحْن ولم يغضِرن عن ذاك مَغْضرا
وعع ( وعوع ) : قال الليث : الوَعْوعة هي من أصوات الكلاب ، وبنات آوَى . قال : وتقول خطيب وَعْوع : نعت حسن . ورجل مِهذار وَعْواع : نعت قبيح . وقالت الخنساء :
هو القَرْم واللسِن الوعوع
قال والوَعْواع : الجلبة وأنشد :
تسمع للمرء به وَعْواعا
وأنشد شمر لأبي ذؤيب :
وعاث في كُبَّة الوعواع والعِير
وقال الليث : يضاعف في الحكاية ، فيقال : وعوع الكلبُ وعوعة . والمصدر الوعوعة والوَعواع . قال : ولا يُكسَر واو الوعواع كما تكسر الزاي من الزلزال
ونحوه ؛ كراهية للكسرة في الواو . قال : وكذلك حكاية اليَعْيعة واليَعْياع من فِعال الصبيان إذا رمى أحدهم الشيء إلى صبيّ آخر ؛ لأن الياء خِلْقتها الكسر ، فيستقبحون الواو بين كسرتين ، والواو خِلقتها الضم ، فيستقبحون التقاء كسرة وضمة فلا تجدهما في كلام العرب في أصل البناء ، وأنشد :
أمست كهامة يعياع تداولها
أيدي الأوازع ما تُلْقي وما تُذَرُ
عمرو عن أبيه : الوعوع : الديدبان يكون واحداً وجمعاً .
أبو نصر عن الأصمعي الديدبان يقال له الوَعْوع . قال : والوعوع : الرجل الضعيف . والوعوع ابن آوى .
وقال أبو عبيدة : الوعاوع الأشدّاء ، وأوّل من يغيث . وقال غيره : الوعاوع : الخِفاف الأجرياء . وقال أبو كبير :
لا يُجفلون عن المضاف إذا رأوا
أُولي الوعاوع كالغَطَاط المقبل
عمرو عن أبيه قال : العاعاء صوت الذئب .
وقال ابن الأعرابي : الوعيُّ : الحافِظ الكيس الفقيه . وتقول استوعى فلان من فلان حقّه إذا أخذه كله ؛ وأوعى فلان جَدْع أنفه واستوعاه إذا استوعبه . وفي الحديث : ( في الأنف إذا استُوعي جدعُه الديةُ ) .
وقال الأصمعي : الوعاوع : أصوات الناس إذا حَمَلوا . ويقال للقوم إذا وعوعوا : وعاوع أيضاً . وقال ساعدة الهذلي :
ستنصرني أفناء عمرو وكاهل
إذا ما غَزَا منهم غَزيٌّ وعاوع
والوعواع : موضع . ويقال عيّع القوم تعييعاً إذا عيُّوا عن أمر قصدوه . وأنشد :
حططتُ على شقِّ الشمال وعيّعوا
حُطُوط رَباعٍ محصَفِ الشدّ قارب
الحطّ : الاعتماد على السير .
وقال الأصمعي : سمعت عوعاة القوم ، وغوغاتهم إذا سمعت لهم لَجّة وصوتاً .
آخر لفيف العين والمنة لله في تيسير ما يسر .
كتاب الرباعي من حرف العين
قال الخليل بن أحمد : الرباعي يكون اسماً ويكون فعلاً ، وأما الخماسي فلا يكون إلاّ اسماً ، وهو قول سيبويه ومن قال بقوله .

##### Türkçe

باب لفيف العين
**عوى** ، **عا** ، **عى** ، **عيي** ، **وعى** ، **وعوع** ، **وع** ، **عو** : kullanılanlardır.

**عوى** : Leys dedi: Köpekler ve yırtıcılar **تَعْوي** **عُوَاء**; o, uzattığın bir sestir ve havlama değildir.

Ebû Ubeyd, Ebû’l-Cerrâh’tan: dedi ki: Kurt **يَعْوِي**.

Bir bedevî bana inşad etti:
Bu, terk ile (ıssızlıkla) en haklı menzildir,
kurt **يَعْوِي**, karga ağlar.

Onların, kendisine imdat etmeyenden imdat isteyen hakkında darb-ı mesellerinden sözleri: “Eğer senin için **عَوَيت** (ulumuş olsaydım) onu **أَعْوِهْ** (uluyarak çağırmazdım).” Aslı: adam ıssız beldede geceleyip, köpekleri kendi **عُوائه**’siyle havlatır; onların havlamasıyla mahalleyi bulsun diye. Şu da: bir adam ıssızda geceleyip havlattı; ona bir kurt geldi; dedi ki: “Eğer senin için **عَوَيت** (ulumuş olsaydım) onu **أَعْوِهْ** (uluyarak çağırmazdım).”

Leys dedi: İpi **عَوَيت** (büküp doladım) denir, onu büktüğün zaman. Masdar **العَيّ**’dir. Ve **العَيّ** her şeyde: bükme/dolama. Dedi: Devenin başını **عَوَيت**; onu **عُجْتها** (eğip büktüğün) zaman; o da **انعوى**. Ve deve, yürüyüşünde **بُرَتها**’nı **تَعْوِي**; onu **خَطْمها** ile büktüğü zaman.

Rü’be dedi:
**تعوي البُرَى مستوفضات وفضا**

Dedi: Bir adama, bir topluluğu fitneye çağırdığı zaman: “Bir topluluğu **عَوَى**; onlar da **فاستُعْوُوا**” denir.

Münzirî bana Ebû Tâlib’den, o da Seleme’den, o da Ferrâ’dan haber verdi ki o şöyle dedi: O, topluluğu **يستعوي** eder ve onları **يستغويهم** eder; yani onlardan yardım ister.

Leys dedi: **المُعَاوية**: kızgınlık (çiftleşme isteği) içindeki dişi köpektir; köpeklere **تَعْوِي** eder, **صَرَفت** (kızgınlığı geçtiği) zaman; onlar da **يَعْوِين**. Köpekler **تعاوت** da etmiştir.

Ve denir: Falan oğulları falana karşı **تعاوى** ettiler ve ona karşı **تغاوَوْا** ettiler; üzerine toplandıkları zaman; **بالعين والغين** (ayn ile ğayn ile).

Dedi: **العَوَّى** kısaltılmıştır: Ayın menzillerinden bir yıldızdır; ve o, soğuğun **أنواء**’undandır.

Arapların seci’ söyleyeni dedi: **العَوَّاء** doğduğu zaman, kış çöker; **الصِّلاء** güzel olur.

İbn Kunâse dedi: O, dört yıldızdır: üçü, dağınık halde üçlü; dördüncüsü ona yakındır, sanki Şam tarafındandır; onunla **العَوَّاء** adlandırıldı; sanki ona **يَعْوِي** eder; kurdun **عُوَاء**’ından. Dedi: Bu, senin “elbise(yi) **عويت** ettim” sözündendir; onu büktüğün zaman; sanki, tek kaldığı için **يَعْوِي** eder. Dedi: Hesapta **العوّاء** Yemenîdir. Araplardan müennes olarak da gelmiştir.

Dedi: Onlardan kimi der ki: Yemenî’nin ilki **السِّماك الرامح**’tır; ve **العَوّاء**’ı Yemenî yapmaz; Şam tarafındaki tek yıldız sebebiyle.

İbn Hânî’ dedi: Ebû Zeyd dedi: **العَوَّاء** uzatılmıştır; **الجوزاء** uzatılmıştır; **الشِّعْرى** kısaltılmıştır.

Leys dedi: **العَوَى** ve **العَوَّة** iki lehçedir; o, **الدُبُر**’dür.

Ve inşad etti:
Ayakta, **عَوَّاتهم**’ı örterler,
benim sövmemle; ve **عَوَّاتهم** daha açıktır.

Bir başkası, **العَوَّى**’yı **العَوَّة** manasında söyledi:
Öyleyse niçin bağı sımsıkı bağlamadın yahut aç yatmadın,
ve **العوَّى**’yı, **القَتَبْ**’in açıldığı gibi açmadın?

Şemmer dedi: **العَوَّاء** beş yıldızdır; sanki bir **أَلِف** yazısıdır; en üstü, en gizlisidir. Ve denir: sanki bir **نون**’dur. Ve “aslanın kalçaları” ve “aslanın aşil kirişi” diye adlandırılır. Araplar onun nev’ini çokça anmaz; çünkü **السماك** onu kaplamıştır ve o ondan daha meşhurdur; onun doğuşu, Eylül’den boş kalan yirmi iki gece içindir; batışı da Mart’tan boş kalan yirmi iki gece içindir.

Husaynî, menzilleri zikrettiği kasidesinde dedi:
Ve onun **عَوّاؤه**’su dağıldı,
kopmuş gerdanlığın dağılması gibi.

Onların onda seci’lerinden: **العَوَّاء** doğduğu zaman çadır vurulur, hava güzel olur, açıkta kalmak hoş görülmez, ve tulumcu su serper.

Ben dedim: **العَوَّى**’yı kısaltan, onu köpeğin kıçıyla benzetti; onu uzatan ise, onu, köpeğin ulumasından **يعوِي** eden (uluyan) yaptı; ve onda uzatma daha çoktur.

Ve denir: Eli **عَفَت** etti ve onu **عواها**; onu büktüğü zaman.

Ebû Mâlik dedi: Deve, **البُرَة**’yı **عوت** etti; onu **عَيّاً** (bükerek) büktüğü zaman. Ve topluluk, bineklerinin göğüslerini **عَوَى** etti ve onları **عَوَّوها** etti; onları çevirdikleri zaman.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Adam hakkında **عَوَّيت** ettim; onu yalanladığım ve reddettiğim zaman.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **العَوَّة** ve **الضَوَّةُ**: sestir.

Sa’leb, İbnü’l-A’râbî’den: dedi ki: **العَوِيّ**: kurttur.

Asma’î dedi: Sert, azimli adama denir: O, ne **يُنْهَى** edilir ne de **يُعْوَى** edilir.

Ebû’l-Umeysil dedi: Bir şeyi **عَوْيت** ettim **عَيّاً**; onu ümit ettiğim zaman.

Ferrâ dedi: Sarığı **عَوَيت** ettim **عَيّة**; ve onu **لويتها لَيَّة**; ve yayı **عَوَى** etti: onu büktü.

İbnü’l-A’râbî dedi: **العَوُّ**, **عَوَّة**’nin cem’idir; o da **أم سُوَيد**’dir.

Leys dedi: (**عا**) kısaltılmıştır: **الضَئِين**’i sürme sesidir. Bazen “**عَوْ**” ve “**عايْ**” derler: **وعاءِ**; bunların hepsi söylenir.

Bundan fiil: **عَاعَى يُعاعي**; **معاعاة** ve **عاعاة**. Ve denir: ayrıca **عَوْعى يُعوعِي**; **عوعَاة**. Ve **عَيْعَى يعيعى**; **عيعاة** ve **عِيْعَاءَ**. Ve inşad etti:
Benim elbiselerim, **مُحَرِّق**’in elbiselerindendir,
ve onları **مُعَاعٍ** ve **ناعق**’tan ödünç almadım.

**عَيَيَ** : Ebû Hâtim, Asma’î’den: Falan, işte iki **ياء** ile **عَيي** etti; ondan aciz kaldığı zaman. “Onunla **أعيا** etti” denmez. Araplardan kimi “Onunla **عَيَّ** etti” der; idğam eder. Yürüyüşte denir: **أعييت إعياء**. Dedi: Konuştum da **عَيِيت عِيّاً**. Ve bir şeyi tedavi etmek istedikleri zaman, aciz kalırlarsa denir: “**عيِيت** ve ben **عَيِيّ**’im.” Nâbiga dedi:
**عَيّت جواباً وما بالربع من أحد**

Dedi: “**أعيت جواباً**” diye inşad edilmez. Ve **عَييَ** diyenin dilinde başka bir şaire ait olarak inşad etti:
Öyle ki onları, Kehmes’in süvarileri sandık,
zamanın içinde bir asır(lar) sonra, öldükten sonra dirildiler.

Ve denir: Bu iş bana **أعيا** etti; ve beni **أعياني** etti. Ve denir: Onun **عَيَاؤه**’su beni **أعياني** etti. Merrâr dedi:
Ve bir okuyucuya, rukyeler cevap vermekten **أعْيَت**.

Ve denir: Devesi onunla **أعيا** etti ve **أذَمّ** etti; eşittir.

Leys dedi: **العِيّ**: aslının tesisi, **عين** ve iki **ياء**’dandır; ve o, **العَيِّ**’nin masdarıdır. Dedi: Onda iki lehçe vardır: “adam **عَييّ**” (fa’îl vezninde). ‘Accâc dedi:
Ne şaşkın **قاقٌ** ne de **عَييّ**.

Ve “adam **عَيُّ**” (fa’l vezninde); ve o, **عَيّ**’den daha çoktur. Dedi: Ve denir: **عَيَيَ يَعْيَا** hüccetinden **عيّاً**; ve **عَيَّ يعيا**; hepsi söylenir; tıpkı **حَيي يحيا** ve **حَيّ** gibi. Allah, aziz ve celil dedi: **( وَيَحْيَى مَنْ حَىَّ عَن بَيِّنَةٍ )** (**الأنفال : 42**). Ve adam bir işi zorlar da onunla ve ondan **فيَعْيا** eder; işinin yönünü bulamadığı zaman.

Seleme, Ferrâ’dan: **عَيّ**’nin hepsinin fiilinde denir: **عَيُّوا**. Dedi ve bana bazısı inşad etti:
Bizi her bir **حَيّ**’den saptırırlar; sanki biz,
selamda ve nesepte **عَيُّوا** etmiş dilsizleriz.

Bir başkası dedi:
Onların sözünü söylediğimizde,
**عَيُّوا** ederler; ve biz onlara konuştuğumuzda azgınlık ederler.

Dedi: İlk **ياء**’dan önceki sakin olursa idğam edilmez; senin “o **يُعْي** eder ve **يُحيى** eder” demen gibi. Dedi: Araplardan kimi bunun benzerinde idğam etti. Dedi: Bana bazısı inşad etti:
Sanki o, kadınlar arasında bir külçedir,
evinin eşiğinde yürür de **فتُعِيُّ** eder.

Ebû İshâk dedi: Bu, nahivcilerin mahirleri yanında caiz değildir. Ve Ferrâ’nın onunla istişhad ettiği beytin bilinmediğini zikretti.

Ben dedim: Kıyas, Ebû İshâk’ın dediğidir; Arapların sözü onun üzerinedir. Ve kurrâ, onun sözünde izhâr üzerinde icmâ ettiler: **( يُحْىِ وَيُمِيتُ )** (**الأعراف : 158**).

Leys dedi: **الإعياء**: yorgunluktur. Dersin: yürüdüm de **أعييت** ettim; ve ben **مُعْيٍ**’im. Dedi: **المعاياة**: sahibinin yol bulamadığı bir söze dalmandır. Dedi: **الفحل العَيَاياء**: **طَرُوقته**’sine vurmayı bulamayan erkektir. Dedi: Erkeklerde de böyledir.

Ben dedim: Ümmü Zer‘ hadîsinde: altıncı kadın dedi ki: “Kocam **عياياء**; **طباقاء**; her dert, onda bir derttir.”

Ebû Ubeyd dedi: Develerden **العيَاياء**: ne vuran ne dölleyen; erkeklerden de böyledir.

Leys dedi: **الداء العَياء**: ilacı olmayan derttir. Dedi: Ve denir: ayrıca **الداء العَيَاء**: ahmaklıktır. Ebû Zeyd dedi: **جمل عَياء** ve **جِمَال أَعْياء**; o, vurmayı iyi yapmayan kimsedir. Ve dediler: **حياء الناقة**; cem’i **أحياء**.

Şemmer dedi: İşte **عَيِيت** ettim ve onu **عيِيته** ettim; ve o bana **أعيا** etti; ve beni **أعياني** etti.

Leys dedi: Bu iş, onu zapt etmemde beni **أعياني** etti; ve ondan **عَيِيت** ettim.

Başkası dedi: Falanı **عيِيت** ettim; onu **أعْياه** ettim; yani onu bilmedim. Ve falanı kimse **يَعْياه** etmez; yani kimse onu bilmezlik etmez. Bunun aslı: sorulduğun zaman, onu haber vermekten **تعيا** etmen; onu bilmemekten dolayı. Râ‘î dedi:
Seni sorarlar; ve soran seni **يعياك** etmez,

yani seni bilmezlik etmez. Ve **بنو أَعْيا**: Araplardan bir kabiledir; ona nisbet **أعْيَوِيّ**’dir. Ve **داء عَيِيّ**; **عياء** gibidir. Ve denir: Koyunlara **عاعى** etti ve **حاحى** etti; **عِيعاءً** ve **حِيحَاءً**; o, onları sürme sesidir.

**وعي** : Ebû Ubeyd, Asma’î’den: Hadisi **وعى** etti; onu **يعيه وَعْياً**; onu ezberlediği zaman. Ve şeyi kap içine **أوعى** etti; onu **يوعيه إيعاء**; **بالألف**; o da **مُوعًى**’dır. Dedi: **الوِعَاء**’a **الإعَاء** denir.

Leys dedi: **الوَعْي**: kalbin bir şeyi muhafaza etmesidir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: Kemik, kırıldıktan sonra **عَثْمٍ** üzere (eğrilik üzere) kaynadığı zaman denir: **وعى يعي وَعْياً**; ve **أَجَر يأجِر أَجْراً**; ve **يأجُرُ أُجُوراً**.

Ebû Zübeyd dedi:
İki kolunda, ayrılıp dağılma olan bir **خُبَعْثِنة**,
der ki: Kaynadıktan sonra **وَعَى** etti.

Ebû Zeyd dedi: Yaradan irin aktığı zaman denir: **وَعَى الْجَرْحُ يَعِي وَعْياً**. Dedi: **الوَعيى** irindir. Onun benzeri **المِدَّة**’dir.

Leys, kırığın **وَعْي**’inde ve **المِدَّة**’de onun benzeri dedi. Dedi: Ebû’d-Dakîş dedi: **جايئته**’si, yani **مدَّته**’si **وعت** ettiği zaman.

Asma’î dedi: “Yetimin kötü **واعي**’si ve kötü **والي**’si” denir; o, onun işini üstlenen kimsedir.

Ebû Ubeyde, Ebû Amr’dan: **الواعية** ve **الوَعْي** ve **الوَعَى**; hepsi sestir.

Leys dedi: **الواعية**: ölü üzerine feryattır. Dedi: **الوَعَى**: köpeklerin ve avın seslerinin gürültüsüdür. Dedi: İkisi için fiil işitmedim. Dedi: **الوعي**’den emir verdiğin zaman “**عِهْ**” dersin; **الهاء** duruş için dayanakdır; hafifliğinden dolayı; çünkü bir harf üzerinde hem başlama hem durma yapamaz.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir: “Ondan yana bende **وَعْي** yok”; yani kaçış yok. Ve “şundan yana **وعْيَ** yok”; yani ondan aşağı tutunma yok.

Nadr dedi: O, çok adam içinde **وَعْي**’dedir. İbn Ahmer dedi:
Bir tekmeleyen ferce karşı, kaçış yok diye sözleştiler,
derken gittiler; o şeyden bir **مَغْضرا** bırakmadılar.

**وعع** (**وعوع**) : Leys dedi: **الوَعْوعة** köpeklerin seslerindendir; ve **بنات آوَى**’nın (çakalların) (seslerindendir). Dedi: “Hatip **وَعْوع**” dersin: güzel bir sıfattır. Ve “adam **مِهذار وَعْواع**”: çirkin bir sıfattır. Hansâ dedi:
O, yiğittir; ve **اللسِن الوعوع**.

Dedi: **الوَعْواع**: gürültüdür. Ve inşad etti:
Orada kişi için bir **وَعْواعا** işitirsin.

Ve Şemmer, Ebû Züeyb’e ait olarak inşad etti:
Ve **الوعواع** ve **العِير** kümesinde fesat çıkardı.

Leys dedi: Taklitte şeddelenir; denir: Köpek **وعوع** etti; **وعوعة**. Masdar **الوعوعة** ve **الوَعواع**’dır. Dedi: **الوعواع**’ın **واو**’su, **الزلزال**’ın **زاي**’sı kırıldığı gibi kırılmaz; **الكسرة**’den hoşlanmama sebebiyle **الواو**’da. Dedi: Aynı şekilde, **اليَعْيعة** ve **اليَعْياع** taklidi; çocukların fiillerindendir; biri bir şeyi başka bir çocuğa attığı zaman; çünkü **الياء**’ın yaratılışı kesredir; **الواو**’yu iki kesre arasında çirkin görürler; ve **الواو**’nun yaratılışı dammadır; kesre ile dammanın birleşmesini çirkin görürler; bu yüzden Arapların sözünde, bina aslında onları bulamazsın. Ve inşad etti:
O, bir **يعياع**’ın başı gibi oldu; onu elden ele dolaştırır,
engelleyicilerin elleri; ne atar ne bırakır.

Amr, babasından: **الوعوع**: **الديدبان**’dır; tekil ve çoğul olur.

Ebû Nasr, Asma’î’den: **الديدبان**’a **الوَعْوع** denir. Dedi: **الوعوع**: zayıf adamdır. Ve **الوعوع**: çakaldır.

Ebû Ubeyde dedi: **الوعاوع**: güçlülerdir; ve ilk imdada yetişenlerdir. Başkası dedi: **الوعاوع**: hafif, cesur kimselerdir. Ebû Kebîr dedi:
Sığınana ürküp kaçmazlar; gördükleri zaman,
**أُولي الوعاوع**’ı; gelen **الغَطَاط** gibi.

Amr, babasından: **العاعاء**: kurdun sesidir.

İbnü’l-A’râbî dedi: **الوعيُّ**: hafız, zeki, fakih kimsedir. Ve dersin: Falan, falandan hakkını **استوعى** etti; onu bütünüyle aldığı zaman. Ve falan, burnunun kesilmesini **أوعى** etti; ve onu **استوعاه** etti; onu tamamen aldığı zaman. Hadiste: **( في الأنف إذا استُوعي جدعُه الديةُ )**.

Asma’î dedi: **الوعاوع**: insanların, yüklendikleri zaman sesleridir. Ve denir: Kavim **وعوعوا** ettiği zaman: “**وعاوع**” da. Sâ‘ide el-Hüzelî dedi:
Amr’ın kolları ve Kâhil bana yardım eder,
onlardan bir gazî gazâ ettiği ve **وعاوع** ettiği zaman.

Ve **الوعواع**: bir yerdir. Ve denir: Kavim **عيّع** etti; **تعييعاً**; kastettikleri bir işten **عيُّوا** ettikleri zaman. Ve inşad etti:
Sol yarığın üzerine indim; ve onlar **عيّعوا** ettiler,
sert koşulu, yakın bir dörtnalın inişleri gibi.

**الحطّ**: yürüyüşe dayanmadır.

Asma’î dedi: Kavmin **عوعاة**’sını ve **غوغاتهم**’ini işittim; onlardan bir uğultu ve ses işittiğin zaman.

**آخر لفيف العين والمنة لله في تيسير ما يسر**.

**كتاب الرباعي من حرف العين**
Halîl b. Ahmed dedi: Dörtlü (kök) isim olur ve fiil olur; beşli ise ancak isim olur; bu, Sîbeveyh’in ve onun sözüyle söyleyenin sözüdür.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والعين وما يثلثهما)
(وعق) الواو والعين والقاف: كلمتان: إحداهما الوَعِيق: صوتٌ يخرجُ من قُنْب الدّابّة. والثانية الوَعْقة، هو الرّجل السَّـيِّئُ الخُلُق، وكذلك الوَعق.‏
(وعك) الواو والعين والكاف، يدلُّ على عَركِ شيءٍ وتذليله. منه وعْك الحُمَّى، كأنَّها تعرُك الجسم عَرْكاً. وتقول العرب: أوْعَكَتِ الكلابُ الصَّيدَ، إذا مرَّغَتْه في التراب. والوَعْكَةُ: مَعركةُ الأبطال. وأوْعَكَتِ الإبلُ: ازْدَحَمَتْ، وهو ذلك القياس.‏
(وعل) الواو والعين واللام كلمتان: إحداهما الوَعِْل(1): ذكَر الأرْوَى. [و] على التشبيه قيل لِكِبار الناس وُعُول. وفي الحديث: "تَظْهَر التُّحُوت و[تذهب(2)] الوُعُول". التُحوت: الدُّون. والوُعول: الأشراف.‏
والثانية قولهم: لا وَعْلَ عنه، أي لا مَلْجَأ.‏
(وعن) الواو والعين والنون: ليس بأصلٍ، لكنهم يقولون: الوَعْنَة الأرضُ البيضاء(3). ويقولون: تَوَعَّنَت الإبلُ: أخَذَ فيها السِّمَن.‏
(وعي) الواو والعين والياء: كلمةٌ تدلُّ على ضمِّ شيء. ووَعَيْتُ العِلْمَ أعِيهِ وَعْياً. وأوْعَيْتُ المتاعَ في الوِعاء أُوعيه. قال:‏
* والشَّرُّ أخبَثُ ما أوعَيْتَ من زادِ(4) *‏
وأمَّا الوَعَى(5) فالجَلَبَةُ والأصوات. وهو عندنا من باب الإبدال، والأصل الغين. والوعية: الصَّارخَة، من الوَعَى. ويقولون: لا وَعْيَ عَنْ كذا.‏
(وعب) الواو* والعين والباء: كلمةٌ تدلُّ على استيظاف الشَّيء(6). وأوعَبْتُ الشَّيءَ: استوظَفْتُه كلَّه. ويقولون: "في الأنْفِ إذا استُوعِبَ جَدْعُه الدِّيَةُ"، أي استُؤصِلَ فلم يُتْرَك منه شَيء. وجاء فلانٌ مُوعِباً، أي جَمعَ ما استطاعَ من جَمْع. وأتَى الفَرَسُ بِرَكضٍ وَعِيبٍ، أي جاء بأقصَى ما عِنْده.‏
(وعث) الواو والعين والثاء: كلمةٌ تدلُّ على سُهولةٍ في الشَّيء ورَخاوَة. ومكانٌ أوْعَثُ. قال الخليل: الوَعْثُ من الرَّمْل: ما غابَتْ فيه القوائم. وامرأةٌ وَعْثةٌ: كثيرة اللَّحم. ووَعِثُ لِسانُه: التَاثَ فلم يُبَيِّنْ، كأنَّه استَرْخَى ولانَ.‏
فإنْ قيل: فكيف قال: "أعوذُ بك من وَعْثاء السَّفَر"، وقد زعمتم أنَّ ذلك دالٌّ على السهولة؟ قيل: المعنى الذي ذهبنا إليه صحيح، وإنما الرَّمْل إذا غابت فيه القوائم فإنَّه يدعُو إلى المشقَّة، فلذلك قيل: نعوذ بك من وَعْثاء السفر. والمعنيان صحيحان.‏
(وعد) الواو والعين والدال: كلمةٌ صحيحةٌ تدلُّ على تَرجِيَةٍ بِقَوْل(7). يقال: وَعَدْتُه أعِدُهُ وَعْداً. ويكون ذلك بخيرٍ وشَرٍّ. فأ[مّا ا] لوَعِيدُ فلا يكون إلاّ بشَرّ. يقولون: أوعَدْتُه بكذا. قال:‏
* أوْعَدَنِي بالسِّجْنِ والأداهِمِ(8) *‏
والمُوَاعَدَة من المِيعاد. والعِدَة: الوَعْد. وجمعها عِدَاتٌ: والوَعْد لا يجمع. ووَعِيدُ الفَحْل: [هَدِيرُه(9)] إذا همَّ أن يصول. قال:‏
* يُوعِدُ قلبَ الأعزلِ(10) *‏
وأرضُ بني فلانٍ واعِدَةٌ، إذا رُجِيَ خَيرُها من المطر والإعشاب. ويومٌ واعدٌ: أوّلُه يَعِدُ بحرٍّ أو بَرْد.‏
(وعر) الواو والعين والراء: كلمةٌ تدلُّ على صَلابةٍ وخُشونة. ومكان وَعْرٌ بيِّنُ الوُعورة، ووَعرَ يَوْعرُ(11) وتَوَعَّرَ. وفلانٌ وَعْر المعروفِ: نَكِدُه. وسألناه حاجةً فتوعَّرَ علينا، أي تشدّد.‏
(وعز) الواو والعين والزاء: كلمةٌ واحدةٌ في التَّقدمةِ في الشيء. يقال: وَعَزْتُ إليه: تقدَّمت في الأمر، وأوْعَزْت كذلك، وذلك إذا تقدَّمْتَ إليه فأمَرْته به.‏
(وعس) الواو والعين والسين: أصلٌ يدلُّ على سُهولةٍ في الشيء. من ذلك الوَعْساء: الأرض الليِّنةُ ذاتُ الرَّمْل. والمِيعَاسُ: الأرض لم تُوطَأُ. والمُوَاعَسةُ: ضَرْبٌ من سَير الإبِلِ سَهْل. يقال: واعَسْنَا ليلتَنا هذِهِ: أدْلَجْنا. ولا تكون المُوَاعَسَةُ إلاَّ باللّيل.‏
(وعظ) الواو والعين والظاء: كلمةٌ واحدة. فالوَعْظ: التخويف. والعِظَة الاسمُ منه؛ قال الخليل: هو التَّذكير بالخير وما يرقُّ له قلبُه(12).‏
---------------------__
(1) يقال بالفتح، وبفتح فكسر، وبضم فكسر.‏
(2) التكملة من المجمل. وسبق في (تحت) بلفظ: "تهلك الوعول وتظهر التحوت". وفي اللسان (وعل): "وفي حديث أبي هريرة: لا تقوم الساعة حتى تعلو التحوت وتهلك الوعول".‏
(3) زاد في المجمل: "لا تنبت".‏
(4) لعبيد بن الأبرص في اللسان (وعي) والكامل 64 ليبسك. وصدره:‏
* الخير يبقى وإن طال الزمان به *‏
(5) في الأصل: "الوعاء"، تحريف.‏
(6) الاستيظاف: الاستيعاب.‏
(7) في الأصل: "تقول".‏
(8) للعديل بن الفرح عند العيني (4: 190). وانظر اللسان (وعد، دهم) وإصلاح المنطق 253، 326.‏
(9) التكملة من المجمل.‏
(10) لأبي النجم العجلي من أرجوزته المشهورة بمجلة المجمع العلمي العربي بدمشق (العدد 8 ص474) صفر سنة 1347. والشطر بتمامه كما في المجمل ومجلة المجمع:‏  * يرعد أن يوعد قلب الأعزل *‏
(11) يقال من باب ظرف، وتعب، ووعد أيضاً.‏
(12) نص المجمل: "فيما يلين له قلبه".‏

ـ

##### Türkçe

(وav ve **العين** ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(**وعق**) **الواو** ve **العين** ve **القاف**: iki kelimedir: bunlardan biri **الوَعِيق**: binek hayvanının **قُنْب**’undan çıkan bir sestir. İkincisi **الوَعْقة**; o, kötü huylu adamdır; aynı şekilde **الوَعق**.

(**وعك**) **الواو** ve **العين** ve **الكاف**; bir şeyin ovulmasına ve yumuşatılmasına delâlet eder. Ondan: **وعْك الحُمَّى**; sanki o, bedeni bir ovma ile ovuyormuş gibidir. Araplar der ki: **أوْعَكَتِ الكلابُ الصَّيدَ**; onu toprağa sürttükleri zaman. **الوَعْكَةُ**: yiğitlerin savaş yeri. **وأوْعَكَتِ الإبلُ**: sıkıştı; ve o, o kıyastır.

(**وعل**) **الواو** ve **العين** ve **اللام** iki kelimedir: bunlardan biri **الوَعِْل**(1): **الأرْوَى**’nın erkeği. [Ve] benzetme üzere büyük insanlara **وُعُول** denildi. Hadiste: “**تَظْهَر التُّحُوت و[تذهب(2)] الوُعُول**”. **التُحوت**: aşağı olan. **الوُعول**: eşraf.

İkincisi onların sözü: “**لا وَعْلَ عنه**”, yani sığınak yoktur.

(**وعن**) **الواو** ve **العين** ve **النون**: aslî değildir; fakat derler ki: **الوَعْنَة** beyaz yer(3). Ve derler ki: **تَوَعَّنَت الإبلُ**: onda semizlik aldı.

(**وعي**) **الواو** ve **العين** ve **الياء**: bir şeyi bir araya toplama/katma üzerine delâlet eden bir kelimedir. “**وَعَيْتُ العِلْمَ أعِيهِ وَعْياً**”. Ve “**أوْعَيْتُ المتاعَ في الوِعاء أُوعيه**”. Dedi ki:
* **والشَّرُّ أخبَثُ ما أوعَيْتَ من زادِ(4)** *
أما **الوَعَى**(5) ise gürültü ve seslerdir. Ve o, bizce ibdâl bâbındandır; aslî olan **الغين**’dir. **الوعية**: **الوَعَى**’dan, çığlık atan (kadın). Ve derler ki: “**لا وَعْيَ عَنْ كذا**”.

(**وعب**) **الواو** ve **العين** ve **الباء**: bir kelimedir; şeyin **استيظاف**’ına(6) delâlet eder. “**أوعَبْتُ الشَّيءَ**”: onun tamamını **استوظَفْتُه**. Ve derler ki: “**في الأنْفِ إذا استُوعِبَ جَدْعُه الدِّيَةُ**”, yani kökü kazındı da ondan hiçbir şey bırakılmadı. Falan kimse **مُوعِباً** geldi; yani toplayabildiği kadarını topladı. Ve at, **بِرَكضٍ وَعِيبٍ** ile geldi; yani yanındaki en son/azami olanla geldi.

(**وعث**) **الواو** ve **العين** ve **الثاء**: şeyde bir kolaylığa ve gevşekliğe delâlet eden bir kelimedir. Ve **أوْعَثُ** bir yer. Halîl dedi: kumdan **الوَعْث**: ayakların içine gömüldüğü şeydir. Ve **وَعْثةٌ** bir kadın: eti çok olan. “**وَعِثُ لِسانُه**”: dolaştı da açıklamadı; sanki gevşedi ve yumuşadı.

Eğer denilirse: “**أعوذُ بك من وَعْثاء السَّفَر**” nasıl dedi; hâlbuki siz bunun kolaylığa delâlet ettiğini iddia ettiniz? Denilir: bizim gittiğimiz mânâ doğrudur; ancak kumda ayaklar gömüldüğü zaman o, meşakkate çağırır; bu yüzden “yolculuğun **وَعْثاء**’sından sana sığınırız” denildi. İki mânâ da doğrudur.

(**وعد**) **الواو** ve **العين** ve **الدال**: söz ile bir ümitlendirmeye delâlet eden sahih bir kelimedir(7). Denir: “**وَعَدْتُه أعِدُهُ وَعْداً**”. Ve bu hayır ile de şer ile de olur. **الوَعِيدُ** ise ancak şer ile olur. Derler ki: “**أوعَدْتُه بكذا**”. Dedi ki:
* **أوْعَدَنِي بالسِّجْنِ والأداهِمِ(8)** *
Ve **المُوَاعَدَة** **المِيعاد**’dandır. **العِدَة**: **الوَعْد**. Onun çoğulu **عِدَاتٌ**’tır; **الوَعْد** çoğul yapılmaz. **وَعِيدُ الفَحْل**: [**هَدِيرُه**(9)] saldırmaya niyetlendiği zaman. Dedi ki:
* **يُوعِدُ قلبَ الأعزلِ(10)** *
Ve falan oğullarının yeri **واعِدَةٌ**’dir; yağmur ve otlanma sebebiyle hayrı umulduğu zaman. Ve **واعدٌ** bir gün: başlangıcı sıcaklık veya soğukluk vaad eder.

(**وعر**) **الواو** ve **العين** ve **الراء**: sertliğe ve pürüzlülüğe delâlet eden bir kelimedir. Ve **وَعْرٌ** bir yer; **الوُعورة**’si açık olan; “**وَعرَ يَوْعرُ**”(11) ve “**تَوَعَّرَ**”. Ve falan kimse **وَعْر المعروفِ**’tur: onun (iyiliği) tatsız/çetin olanıdır. Ondan bir ihtiyaç istedik de bize karşı **توعَّرَ** etti; yani katılaştı.

(**وعز**) **الواو** ve **العين** ve **الزاء**: şeyde öne geçme hususunda tek bir kelimedir. Denir: “**وَعَزْتُ إليه**”: işte öne geçtim; ve “**أوْعَزْت**” de böyledir; ve bu, ona öne geçip de onu onunla emrettiğin zamandır.

(**وعس**) **الواو** ve **العين** ve **السين**: şeyde bir kolaylığa delâlet eden bir asıldır. Ondan **الوَعْساء**: kumlu, yumuşak yer. **المِيعَاسُ**: çiğnenmemiş yer. **المُوَاعَسةُ**: develerin yürüyüşünden kolay bir türdür. Denir: “**واعَسْنَا ليلتَنا هذِهِ**”: gece yürüdük. **المُوَاعَسَةُ** ancak gece ile olur.

(**وعظ**) **الواو** ve **العين** ve **الظاء**: tek bir kelime. **الوَعْظ**: korkutmadır. **العِظَة** ondan olan isimdir; Halîl dedi: o, hayır ile hatırlatmadır ve kalbinin ona yumuşadığı şeydir(12).

---------------------__
(1) Fetha ile, ve fetha ile sonra kesra ile, ve damme ile sonra kesra ile söylenir.
(2) Tekmile, **المجمل**’dendir. Ve (تحت)’ta “**تهلك الوعول وتظهر التحوت**” lafzıyla geçti. Ve **اللسان** (وعل)’de: “Ve Ebû Hureyre hadîsinde: kıyamet kopmaz; ta ki **التحوت** yükselince ve **الوعول** helâk oluncaya kadar.”
(3) **المجمل**’de artırdı: “bitirmez”.
(4) **اللسان** (وعي)’de ve **الكامل** 64’te Ubeyd b. el-Ebras’ındır; Libsik’e. Ve صدرُه:
* **الخير يبقى وإن طال الزمان به** *
(5) Asılda: “**الوعاء**”; tahriftir.
(6) **الاستيظاف**: **الاستيعاب**.
(7) Asılda: “**تقول**”.
(8) el-‘Adîl b. el-Ferah’ındır; el-‘Aynî yanında (4: 190). Ve **اللسان** (وعد، دهم) ve **إصلاح المنطق** 253, 326’ya bak.
(9) Tekmile, **المجمل**’dendir.
(10) Ebû’n-Necm el-‘Iclî’nindir; Dımaşk’ta **مجلة المجمع العلمي العربي**’de (sayı 8 s.474) 1347 yılı Safer’inde meşhur urcûzesindendir. Ve şatrın tamamı, **المجمل** ve **مجلة المجمع**’da olduğu üzere:
* **يرعد أن يوعد قلب الأعزل** *
(11) **ظرف** bâbından, ve **تعب**’den, ve **وعد**’dan da söylenir.
(12) **المجمل**’in nassı: “kalbinin ona yumuşadığı şeyde.”

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: وعى

- الوعي: حفظ الحديث ونحوه. يقال: وعيته في نفسه. قال تعالى: ﴿لنجعلها لكم تذكرة وتعيها أذن واعية﴾ [الحاقة/12].
والإيعاء: حفظ الأمتعة في الوعاء. قال تعالى: ﴿وجمع فأوعى﴾ [المعارج/18] قال الشاعر:
*والشر أخبث ما أوعيت من زاد*
(عجز بيت صدره:
*الخير يبقى وإن طال الزمان به*
وهو في البصائر 5/241؛ وتاج العروس (وعى) دون نسبة فيهما؛ والبيت لعبيد بن الأبرص في ديوانه تحقيق حسين نصار ص 49، وليس في ديوانه طبع دار صادر؛ وهو في المجمل 4/930)
وقال تعالى: ﴿فبدأ بأوعيتهم قبل وعاء أخيه ثم استخرجها من وعاء أخيه﴾ [يوسف/76] ولا وعي عن كذا. أي: لا تماسك للنفس دونه، ومنه: مالي عنه وعلي. أي: بد، ووعى الجرح يعي وعيا: جمع المدة (الوعي: القيح والمدة)، ووعى العظم: اشتد وجمع القوة، والواعية: الصارخة، وسمعت وعي القوم. أي: صراخهم.

##### Türkçe

- **الوعي**: hadis ve benzeri şeyi ezberleme. Denir ki: “Onu kendi nefsinde **وعي** etti.” Yüce Allah dedi ki: ﴿لنجعلها لكم تذكرة وتعيها أذن واعية﴾ [الحاقة/12].

Ve **الإيعاء**: eşyaları kap içinde muhafaza etme. Yüce Allah dedi ki: ﴿وجمع فأوعى﴾ [المعارج/18] Şair dedi ki:
*والشر أخبث ما أوعيت من زاد*

(Bir beytin ikinci mısraı; birinci mısraı:
*الخير يبقى وإن طال الزمان به*
Ve o, البصائر 5/241’dedir; ve تاج العروس (وعى)’dadır, ikisinde de nisbet olmaksızın; ve beyt, عبيد بن الأبرص’ındır, onun divanında, Hüseyin Nassar tahkiki s. 49; ve onun divanında, دار صادر baskısında değildir; ve o, المجمل 4/930’dadır)

Ve Yüce Allah dedi ki: ﴿فبدأ بأوعيتهم قبل وعاء أخيه ثم استخرجها من وعاء أخيه﴾ [يوسف/76] Ve “لا **وعي** عن كذا”. Yani: onun olmaksızın nefis için tutunma yoktur; ve ondan: “مالي عنه **وعلي**”. Yani: kaçınılmazlık. Ve **وعى** yara, **يعي** **وعيا**: irini topladı (**الوعي**: cerahat ve irin). Ve **وعى** kemik: sertleşti ve kuvveti topladı. Ve **الواعية**: çığlık atan (kadın). Ve “kavmin **وعي**’sini işittim.” Yani: onların çığlıklarını.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ع ي
وعيت العلم وعياً ‏"‏ وتعيها أذن واعية ‏"‏ ولفلان عين راعية وأذن واعية‏:‏ وأوعيت المتاع‏.‏
ووعى الجرح‏:‏ انضم فوه على مدّة ويقال برئ جرحه على وعى‏.‏
ووعى عظمه‏:‏ انجبر‏.‏
وسمعت وعَى الجيش‏:‏ جلبته ووعى البعوض‏.‏
قال الهذليّ‏:‏ كأن وعى الخموش بجانبيه وعى ركبٍ أميم ذوي هيّاط وارتفعت الواعية‏:‏ الصراخ على الميت‏.‏
وسمعت واعية القوم‏:‏ أصواتَهم‏.‏
قال الراعي‏:‏
فلمّا علا وجهُ النهار ورفَّعتْ
به الطيرُ أصواتًا كواعية الجُندِ

##### Türkçe

و ع ي
**وعيت العلم وعياً**: ilmi, bir kavrayış olarak kavradım; “ve **تعيها أذن واعية**”: ve onu, kavrayıcı bir kulak kavrar. Ve falan kimse için **عين راعية** ve **أذن واعية** vardır: (yani) gözetici bir göz ve kavrayıcı bir kulak. Ve **أوعيت المتاع**: eşyayı (kap içine) koydum.

Ve **وعى الجرح**: ağzı bir müddet üzerine kapanıp birleşti; ve “**برئ جرحه على وعى**” denilir: yarası, bir kapanma üzere iyileşti.

Ve **وعى عظمه**: kaynadı.

Ve **وعَى الجيش** işittim: onun gürültüsü; ve sivrisineğin **وعى**’sı.

Hüzeli dedi ki:
Sanki iki yanında çiziklerin **وعى**’sı, heyât sahipleri Ümeym’in bir binekli topluluğunun **وعى**’sı (gibi).

Ve **الواعية** yükseldi: ölü üzerine feryat.

Ve kavmin **واعية**’sini işittim: onların seslerini.

Râî dedi ki:
Nihayet gündüzün yüzü yükselince ve
kuşlar onunla seslerini yükseltince, askerlerin **واعية**’si gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَعْيُ: حِفْظ القلبِ الشيءَ. وعَى الشيء والحديث يَعِيه وَعْياً وأَوْعاه: حَفِظَه وفَهِمَه وقَبِلَه، فهو واعٍ، وفلان أَوْعَى من فلان أَي أَحْفَظُ وأَفْهَمُ. وفي الحديث: نَضَّر الله امرأً سمع مَقالَتي فوَعاها، فرُبَّ مُبَلَّغٍ أَوْعى من سامِعٍ. الأَزهري: الوَعِيُّ الحافِظُ الكَيِّسُ الفَقِيه. وفي حديث أَبي أُمامة: لا يُعَذِّبُ اللهُ قَلْباً وَعَى القُرآنَ؛ قال ابن الأَثير: أَي عقَلَه إِيماناً به وعَمَلاً، فأَما من حَفِظ أَلفاظَه وضَيَّعَ حُدوده فإِنه غير واعٍ له؛ وقول الأَخطل: وَعَاها مِنْ قَواعِدِ بيْتِ رَأْسٍ
شَوارِفُ لاحَها مَدَرٌ وغارُ
إِنما معناه حَفِظَها أَي حَفِظَ هذه الخَمر، وعَنَى بالشَّوارِفِ الخَوابيَ القديمة. الأَزهري عن الفراء في قوله تعالى: والله أَعلم بما يُوعُونَ؛ قال: الإِيعاء ما يَجْمعون في صدورهم من التكذيب والإِثم. قال: والوَعْيُ لو قِيلَ: والله أَعلم بما يَعُون، لكان صواباً ولكن لا يستقيم في القراءة. الجوهري: والله أَعلم بما يُوعُونَ أَي يُضْمِرون في قلوبهم من التكذيب، وأُذُنٌ واعِيةٌ
(* قوله« وأذن واعية» كذا هي في الأصل، إِلا
أنها مخرجة بالهامش، وأصلها في عبارة الجوهري: وعى الحديث يعيه وعياً وأذن واعية.)
الأَزهري: يقال أَوْعَى جَدْعَه واسْتَوْعاه إِذا اسْتَوْعَبه. وفي الحديث: في الأَنف إِذا اسْتُوعِيَ جَدْعُه الدِّيةُ؛ هكذا حكاه الأَزهري في ترجمة وعوع. وأَوْعَى فلانٌ جَدْعَ أَنْفِه واسْتَوْعاه إِذا استَوْعَبه. وتقول: اسْتَوْعى فلان من فلان حَقَّه إِذا أَخذه كله. وفي الحديث: فاسْتَوْعى له حَقَّه؛ قال ابن الأَثير: استوفاه كله مأْخوذ من الوِعاء. ووَعَى العَظْمُ وَعْياً: بَرَأَ على عَثْمٍ؛ قال:
كأَنما كُسِّرَتْ سَواعِدُه،
ثمَّ وَعى جَبْرُها وما الْتَأَما
قال أَبو زيد: إِذا جَبَرَ العظمُ بعد الكسر على عَثْمٍ، وهو الاعْوِجاجُ، قيل: وَعى يَعِي وَعْياً، وأَجَرَ يأْجِرُ أَجْراً ويأْجُرُ أُجُوراً. ووَعَى العظمُ إِذا انْجَبَر بعد الكسر؛ قال أَبو زيد:
خُبَعْثِنَةٌ في ساعِدَيْه تَزايُلٌ،
تَقُولُ وَعى مِنْ بَعْدِ ما قد تجَبَّرا
هذا البيت كذا في التهذيب، ورأَيته في حواشي ابن بري: من بعد ما قد تكسرا؛ وقال الحطيئة:
حتى وَعَيْتُ كَوَعْيِ عَظْـ
ـمِ السَّاقِ لأْأَمَه الجَبائِرْ
ووَعَتِ المِدَّةُ في الجُرْح وَعْياً: اجتمعَتْ. ووَعى الجُرْحُ وَعْياً: سالَ قَيْحُه. والوَعْيُ: القَيْحُ والمِدَّة. وبرئ جُرحُه على وَعْيٍ أَي نَغَلٍ. قال أَبو زيد: إِذا سالَ القَيْحُ من الجُرْح قيلَ وَعى الجُرْحُ يَعِي وَعْياً، قال: والوَعْيُ هو القيحُ، ومثله المِدَّة. وقال الليث في وَعْيِ الكَسر والمِدَّة مِثلَه، قال: وقال أَبو الدُّقَيْشِ إِذا وَعَتْ جايِئَتُه يعني مِدَّته. قال الأَصمعي: يقال بئسَ واعِي اليتيمِ ووالي اليتيمِ وهو الذي يقوم عليه. ويقال: لا وَعْيَ لك عن ذلك الأَمر أَي لا تَماسُك دونه؛ قال ابن أَحمر:
تَواعَدْن أَنْ لا وَعْيَ عن فَرْجِ راكِسٍ،
فَرُحْنَ ولم يَغْضِرْنَ عن ذاكَ مَغْضَرا
يقال: تَغَضَّرْتُ عن كذا إذا انصرفْت عنه. وما لي عنه وَعْيٌ أَي بُدٌّ. وقال النضر: إنه لفي وَعْيِ رِجالٍ أَي في رجال كثيرة: والوِعاءُ والإعاءُ على البَدَل والوُعاءُ، كل ذلك: ظرف الشيء، والجمع أَوْعِيةٌ، ويقال لصدر الرجل وِعاء عِلْمِه واعْتِقادِهِ تشبيهاً بذلك. ووَعى الشيء في الوعاء وأَوْعاه: جَمَعَه فيه؛ قال أَبو محمد الحَذلَمِيُّ:
تأْخُذُه بِدِمْنِه فَتُوعِيهْ
أَي تجمع الماء في أَجوافها. الأزهري: أَوْعى الشيءَ في الوِعاء يُوعِيه إيعاء، بالألف، فهو مُوعًى . الجوهري: يقال أَوْعِيْتُ الزاد والمَتاع إذا جعلته في الوِعاء؛ قال عَبِيد بن الأَبرص:
الخَيْرُ يَبْقى، وإنْ طالَ الزَّمانُ به،
والشَّرُّ أَخْبَثُ ما أَوْعَيْتَ من زادِ
وفي الحديث: الاسْتِيحاء من الله حقَّ الحَياء أَن لا تَنْسَوُا المَقابرَ والبِلَى والجوفَ وما وَعى أَي ما جمع من الطعام والشراب حتى يكونا من حِلِّهِما. وفي حديث الإِسْراء: ذكر في كل سماء أَنبياءَ قد سمَّاهم فأَوْعَيْتُ منهم إدْرِيس في الثانية؛ قال ابن الأثير: هكذا روي، فإن صح فيكون معناه أَدخلته في وِعاء قلبي؛ يقال: أَوْعَيْت الشيء في الوِعاء إذا أَدخلته فيه؛ قال: ولو روي وَعَيْتُ بمعنى حَفِظْت لكان أبين وأَظهر . وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: حَفِظْتُ عن رسول الله،صلى الله عليه وسلم، وِعاءَيْن منَ العلم؛ أَراد الكناية عن مَحَلّ العِلم وجَمْعِه فاستعار له الوعاء.
وفي الحديث: لا تُوعِي فيُوعَى عَلَيْكِ أَي لا تَجْمَعي وتَشِحِّي بالنفَقة فَيُشَحَّ عَلَيْكِ وتُجازَيْ بَتَضْيِيقِ رِزْقِكِ. الأَزهري: إذا أَمرت من الوَعْي قلت عِهْ، الهاء عماد الوقوف لخفّتها لأَنه لا يُستطاع الابتداء والوُقوف معاً على حرف واحد.
والوَعْيُ والوَعَى، بالتحريك: الجَلَبةُ والأَصوات، وقيل: الأَصوات الشديدة؛ قال الهذلي:
كَأَنَّ وَعَى الخَمُوشِ، بجانِبَيهِ،
وَعَى رَكْبٍ، أُمَيْمَ، ذَوِي زِياطِ
وقال يعقوب: عينُه بدَل من غين وغَى، أَو غين وغَى بدل منه، وقيل: الوَعَى جلبة صوتِ الكِلابِ في الصَّيدِ. الأَزهري: الوَعَى جَلَبة أَصوات الكلاب والصَّيد، قال: ولم أَسمع له فعلاً. والواعيةُ: كالوَعَى، الأَزهري: الواعِيةُ والوَعَى والوَغََى كلها الصوت. والواعِيةُ: الصَّارِخَةُ، وقيل الواعِيةُ الصُّراخ على الميت لا فِعْلَ له. وفي حديث مقتل كعب بن الأَشْرَف أَو أَبي رافعٍ: حتى سمعنا الواعِيةَ؛ قال ابن الأَثير: هو الصُراخ على الميت ونَعْيُه، ولا يُبْنى منه فِعل؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:إِنِّي نَذِيرٌ لَكَ مِنْ عَطِيِّه،
قَرَمَّشٌ لِزَادِه وَعِيَّه
لم يفسر الوعية، قال ابن سيده: وأُرى أَنه مسْتَوْعِب لزاده يُوعِيه في بطنه كما يُوعَى المَتاعُ، هذا إن كان من صفة عطية، وإن كان من صفة الزاد فمعناه أَنه يَدَّخِرُه حتى يَخْنَزَ كما يَخْنَزُ القيح في القَرْح.

##### Türkçe

**الوَعْيُ**: kalbin bir şeyi muhafaza etmesi. **وعَى** şeyi ve hadisi **يَعِيه** **وَعْياً**
ve **أَوْعاه**: onu muhafaza etti, anladı ve kabul etti; o hâlde o **واعٍ**’dir. Ve falan, falandan **أَوْعَى**’dır;
yani daha çok muhafaza eden ve daha çok anlayandır. Hadiste: “Allah, sözümü işitip
onu **فوَعاها** (kalbinde tutan) kimsenin yüzünü nurlandırsın; nice tebliğ edilen vardır ki işitenden daha **أَوْعى**’dır.” el-Ezherî: **الوَعِيُّ** muhafaza eden,
zeki, fakih olandır. Ebû Ümâme hadîsinde: “Allah, Kur’ân’ı
**وَعَى** (kalbinde tutan) bir kalbi azaplandırmaz.” İbnü’l-Esîr dedi: yani onu, ona iman ederek ve amel ederek akletti; fakat
lafızlarını muhafaza edip sınırlarını zayi eden kimse, ona dair **واعٍ** değildir. el-Ahtal’ın sözü:
وَعَاها مِنْ قَواعِدِ بيْتِ رَأْسٍ
شَوارِفُ لاحَها مَدَرٌ وغارُ
Ancak manası: onu muhafaza etti; yani bu şarabı muhafaza etti. **الشَّوارِفِ** ile
eski küpleri kastetti. el-Ezherî, Ferrâ’dan, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Allah,
**بما يُوعُونَ**’u daha iyi bilendir.” dedi ki: **الإِيعاء** göğüslerinde tekzib ve günah olarak topladıkları şeydir. Dedi:
**والوَعْيُ** için “Allah, **بما يَعُون**’u daha iyi bilendir” denilseydi doğru olurdu; fakat kıraatte
istikamet bulmaz. el-Cevherî: “Allah, **بما يُوعُونَ**’u daha iyi bilendir” yani kalplerinde
tekzibden gizledikleri şey. Ve **أُذُنٌ واعِيةٌ**
(* “**وأذن واعية**” sözü asılda böyledir; ancak kenar notunda çıkarılmıştır. Cevherî’nin ibaresinde aslı: “**وعى** hadisi **يعيه** **وعياً** ve **أذن واعية**.”)

el-Ezherî: **أَوْعَى** onun **جَدْعَه**’ını ve **اسْتَوْعاه** dediği zaman, **اسْتَوْعَبه** (tamamını kapsadı) demektir. Hadiste: “burunda, **إِذا اسْتُوعِيَ جَدْعُه** diyet vardır”; el-Ezherî bunu **وعوع** tercümesinde böyle nakletti. Ve falan, burnunun kesik kısmını **أَوْعَى** etti ve **اسْتَوْعاه** etti; yani onu **استَوْعَبه** etti. Ve dersin ki: falan, falandan hakkını **اسْتَوْعى** etti; yani onu bütünüyle aldı. Hadiste:
“Onun için hakkını **فاسْتَوْعى** etti.” İbnü’l-Esîr dedi: onu bütünüyle aldı; **الوِعاء**’dan alınmıştır.

Ve kemik **وَعَى** eder **وَعْياً**: eğrilik üzere iyileşti; dedi ki:
كأَنما كُسِّرَتْ سَواعِدُه،
ثمَّ وَعى جَبْرُها وما الْتَأَما
Ebû Zeyd dedi: kemik kırıldıktan sonra eğrilik üzere kaynarsa—ki o
**الاعْوِجاجُ**’dır—“**وَعَى يَعِي وَعْياً**” denir; ve “**أَجَرَ يأْجِرُ أَجْراً ويأْجُرُ أُجُوراً**”.

Ve kemik, kırıldıktan sonra kaynarsa **وَعَى** eder; Ebû Zeyd dedi:
خُبَعْثِنَةٌ في ساعِدَيْه تَزايُلٌ،
تَقُولُ وَعى مِنْ بَعْدِ ما قد تجَبَّرا
Bu beyit, **التهذيب**’de böyle; onu İbn Berrî’nin haşiyelerinde “**من بعد ما قد تكسرا**” olarak gördüm. el-Hutay’e dedi ki:
حتى وَعَيْتُ كَوَعْيِ عَظْـ
ـمِ السَّاقِ لأْأَمَه الجَبائِرْ

Ve yarada irin **وَعَتِ** eder **وَعْياً**: toplandı. Ve yara **وَعى** eder
**وَعْياً**: irini aktı. Ve **الوَعْيُ**: irin ve cerahat. Ve yarası
**على وَعْيٍ** üzere iyileşti; yani **نَغَلٍ** üzere. Ebû Zeyd dedi: yaradan irin akınca “yara **وَعى** eder **يَعِي وَعْياً**” denir. Dedi: **الوَعْيُ** irin demektir; onun benzeri **المِدَّة**’dir. Leys, kırığın **وَعْيِ**’i ve cerahat hakkında bunun benzerini söyledi. Dedi: Ebû’d-Dukayş dedi ki: “**إِذا وَعَتْ جايِئَتُه**” yani onun cerahati. el-Asmaî dedi: “yetimin **واعِي**’si ve yetimin **والي**’si ne kötüdür” denir; o, onun işini üstlenen kimsedir. Ve denir ki: “o iş hakkında sana **لا وَعْيَ** yoktur”; yani onun karşısında tutunma yoktur. İbn Ahmer dedi ki:
تَواعَدْن أَنْ لا وَعْيَ عن فَرْجِ راكِسٍ،
فَرُحْنَ ولم يَغْضِرْنَ عن ذاكَ مَغْضَرا
Denir ki: “**تَغَضَّرْتُ** عن كذا” yani ondan döndüm. Ve benim ondan **وَعْيٌ**’m yoktur; yani kaçış yoktur. Nadr dedi: o, **في وَعْيِ رِجالٍ** içindedir; yani çok erkekler içindedir.

Ve **الوِعاءُ** ve **الإعاءُ** bedel üzere, ve **الوُعاءُ**: bunların hepsi, şeyin kabıdır; çoğulu
**أَوْعِيةٌ**’dir. Ve erkeğin göğsüne, buna benzetme olarak, onun ilminin ve itikadının **وِعاء**’ı denir.
Ve şeyi kapta **وَعى** etti ve **أَوْعاه**: onu içinde topladı; Ebû Muhammed
el-Hazlemî dedi ki:
تأْخُذُه بِدِمْنِه فَتُوعِيهْ
Yani suyu iç boşluklarında toplarsın. el-Ezherî: şeyi kapta **أَوْعى** eder, **يُوعِيه**
**إيعاء** olarak—elif ile—; o hâlde o **مُوعًى**’dır. el-Cevherî: “azığı ve eşyayı
**أَوْعِيْتُ**” denir; yani onu kaba koyduğun zaman. Ubeyd b. el-Ebras dedi ki:
الخَيْرُ يَبْقى، وإنْ طالَ الزَّمانُ به،
والشَّرُّ أَخْبَثُ ما أَوْعَيْتَ من زادِ
Hadiste: Allah’tan **الاسْتِيحاء** hak hayâdır: kabirleri, çürümeyi, ve karın boşluğunu ve onun **ما وَعى**’sını, yani yiyecek ve içecekten topladığını, ikisi de helâlinden oluncaya kadar, unutmamanızdır. İsrâ hadîsinde: her semada peygamberler zikredildi, onları isimlendirdi; “onlardan İdrîs’i ikinci semada **فأَوْعَيْتُ**.” İbnü’l-Esîr dedi: böyle rivayet edildi; sahih olursa manası, onu kalbimin kabına soktum demektir; “şeyi kaba **أَوْعَيْتُ**” denir, yani onu içine soktuğun zaman. Dedi: “**وَعَيْتُ**” muhafaza ettim manasıyla rivayet edilseydi daha açık ve daha belirgin olurdu.

Ebû Hureyre hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Resûlullah’tan—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—ilimden iki **وِعاء** muhafaza ettim.” İlim mahalline ve onun toplanmasına kinaye istedi; bunun için **الوعاء**’ı ödünç aldı.

Hadiste: “**لا تُوعِي فيُوعَى عَلَيْكِ**” yani toplama ve nafakada cimrilik etme ki sana da cimrilik edilsin ve rızkının daraltılmasıyla karşılık görülsün. el-Ezherî: **الوَعْي**’den emrettiğin zaman “**عِهْ**” dersin; **الهاء** duruşun direğidir, hafifliğinden dolayı; çünkü bir harf üzerinde hem başlangıç hem duruş birlikte yapılamaz.

Ve **الوَعْيُ** ve **الوَعَى**—hareke ile—: gürültü ve seslerdir; ve denildi ki: şiddetli seslerdir. el-Huzelî dedi ki:
كَأَنَّ وَعَى الخَمُوشِ، بجانِبَيهِ،
وَعَى رَكْبٍ، أُمَيْمَ، ذَوِي زِياطِ
Ya‘kūb dedi: onun **عين**’i, **غين** ve **غَى**’dan bedeldir; yahut **غين** ve **غَى** ondan bedeldir. Ve denildi ki: **الوَعَى** avda köpeklerin ses gürültüsüdür. el-Ezherî: **الوَعَى** köpeklerin ve avın ses gürültüsüdür. Dedi: onun için bir fiil işitmedim. Ve **الواعيةُ**: **كالوَعَى** gibidir. el-Ezherî: **الواعِيةُ** ve **الوَعَى** ve **الوَغََى** hepsi sestir. Ve **الواعِيةُ**: çığlık atandır. Ve denildi ki: **الواعِيةُ** ölü üzerine feryattır; onun fiili yoktur. Ka‘b b. el-Eşref’in yahut Ebû Râfi‘in öldürülmesi hadîsinde: “nihayet **الواعِيةَ**’yi işittik.” İbnü’l-Esîr dedi: o, ölü üzerine feryat ve onun duyurulmasıdır; ondan fiil bina edilmez. Ve onun sözü—İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu—:
إِنِّي نَذِيرٌ لَكَ مِنْ عَطِيِّه،
قَرَمَّشٌ لِزَادِه وَعِيَّه
**الوعية**’yi açıklamadı. İbn Sîde dedi: ben onu, azığını bütünüyle içine alan, onu karnında **يُوعِيه** eden (toplayan) olarak görüyorum; tıpkı eşyanın toplandığı gibi. Bu, eğer **عطية**’nin sıfatından ise böyledir; eğer azığın sıfatından ise manası: onu, yarada irin kokuştuğu gibi, kokuşuncaya kadar biriktirir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ع ي * * الوِعَاءُ * واحد * الأَوْعِيَةِ * و * أَوْعَى * الزاد والمتاع جعله في الوعاء و * وَعَى * الحديث يَعِيه * وَعْياً * حفظه وأُذُن * وَاعِيةٌ * ﴿والله أعلم بما * يُوعُونَ *﴾ أي يُضمِرُون في قلوبهم من التكذيب

##### Türkçe

* و ع ي * **الوِعَاءُ**: **الأَوْعِيَةِ**’nin tekilidir. Ve **أَوْعَى**: azığı ve eşyayı, onu **الوعاء**’ın içine koydu; onu kap içine yaptı. Ve **وَعَى**: hadisi **يَعِيه** **وَعْياً**; onu ezberledi. Ve **أُذُن وَاعِيةٌ**: {Ve Allah, onların **يُوعُونَ** şeyini daha iyi bilendir}; yani kalplerinde yalanlamadan gizledikleri şeyi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ي ( *!وَعاهُ ) ، أَي الشَّيءَ والحديثَ ، ( *!يَعِيهِ ) *!وَعْياً : ( حَفِظَهُ ) وفَهِمَهُ وقَبِلَهُ فهو *!وَاعٍ ؛ ومنه حديثُ أَبي أَمامَةَ : ( لا يُعَذِّبُ اللهاُ قَلْباً *!وَعَى القُرْآنَ ) ؛ قال ابنُ الأثير : أي عقلَه إيماناً به وعَمَلاً ، فأَمَّا مَنْ حَفِظَ أَلْفاظَه وضَيَّع حُدُودَه فإنَّه غيرُ واعٍ له ؛ وقولُ الأخْطل :
*!وَعَاها مِنْ قَواعِدِ بيْتِ رَأْسٍ
شَوارِفُ لاحَها مَدَرٌ وغارُإنَّما مَعْناهُ حَفِظَها يَعْني الخَمْرَ ، وعَنَى بالشَّوارِفِ الخَوابي القَديمةِ .
وفي الحديث : ( نَضَّر اللهاُ امْرأً سَمِعَ مَقالَتِي *!فوَعَاها ) ، أي حَفِظَها .
( و ) *!وَعاهُ *!يَعِيِه *!وَعْياً : ( جَمَعَهُ ) في *!الوِعاءِ ؛ ومنه الحديثُ :

( الاسْتِحياءُ مِن اللهِ حَقَّ الحَياءِ أَنْ لا تَنْسَوا المَقابِرَ والبِلَى والجوْفَ وما *!وَعَى أَي ما جَمَع مِن الطَّعام والشَّرابِ حتى يكونَا مِن حِلِّهِما .
( *!كأَوْعاهُ فيهما ) ؛ أَي في الحفْظِ والجَمْع ، فمِن الأوَّلِ حديث الإسْراء : ( *!فأَوْعَيْتُ منهم إدْرِيس في الثَّانِيَةِ ) ، أَي حَفِظْت ؛ ومِن الثَّاني قولهُ تعالى : ﴿وااُ أَعْلَم بما *!يُوعُونَ﴾ قال الأزْهري عن الفرَّاء : *!الإيعاءُ ما يَجْمعَونَ في صُدورِهم مِن التكْذِيب والإثْمِ .
وقال الجَوْهرِي في مَعْنى الآيَةِ : أَي يُضْمِرونَ في قُلوبهم مِن التَّكْذِيب ؛ وقالَ أَبو محمدٍ الحَذْلمي :
تأْخُذُه بدِمْنةِ *!فتُوعِيهْ أَي تَجْمَعُ الماءَ في أَجْوافِها .
قالَ الأزْهَري : *!أَوْعَى الشيءَ في *!الوِعاءِ *!يُوعِيه *!إيعاءً فهو *!مُوعًى .
وقال الجَوْهرِي : *!أوْعَيْتُ الزَّادَ والمَتاعَ إذا جَعَلْته في *!الوِعاءِ ؛ وقالَ عبِيدُ بنُ الأبْرص :
الخَيْرُ يَبْقى وإن طالَ الزَّمانُ به
والشَّرُّ أَخْبَثُ ما أَوْعَيْتَ مِن زَادِ ( و ) *!وَعَى ( العَظْمَ ) *!وَعْياً : ( بَرَأَ على عَثْمٍ ) ؛ قال الشَّاعرُ :
كأَنَّما كُسِّرَت سَواعِدُه
ثم وَعَى جَبْرُها وما الْتَأَماقالَ أَبو زيْدٍ : إذا جَبَرَ العَظْمُ بَعْد الكَسْر على عَثْمٍ ، وهو الإعْوجاجُ ، قيل : *!وَعَى *!يَعِي *!وَعْياً . *!ووَعَى

العَظْمَ : انْجَبَرَ بَعْد الكَسْرِ ؛ قالَ أَبو زبيدٍ :
خُبَعْثَنَةٌ في ساعِدَيْه تَزايُلٌ
نَقُولُ *!وَعَى مِنْ بَعْدِ ما قد تَجَبَّراكذا نَصّ الأزْهري ؛ وهو في حواشِي ابنِ بَرِّي من بَعْدِ ما قد تَكَسَّرا ؛ قالَهُ صاحِبُ اللِّسانِ : وقال الحُطَيْئة :
حتى وَعَيْتُ *!كوَعِيِ عَظْمِ
السَّاقِ لأمته الجبائِرْ ( *!والوَعْيُ ) ، بالفتح : ( القَّيحُ والمِدَّةُ ) ؛ نقلَهُ الجَوْهري عن أَبي عبيدٍ .
وقال أبو زيْدٍ : *!الوَعْيُ القَيْحُ ومِثْلُه المِدَّة .
( و ) الوَعْيُ أَيْضاً : ( الجَلَبَةُ ) والأصْواتُ ؛ أَو الأصْواتُ الشَّديدَةُ ؛ عن ابنِ سِيدَه .
( *!كالوَعَى ) ، كفَتًى ؛ قالَ يَعْقوب : عَيْنُه بدلٌ مِن غَيْنِ الوَغَى ، أَو بالعَكْسِ . واقْتَصَرَ الجَوْهرِي على *!الوَعى ؛ ( أَو يَخُصُّ ) جَلَبَةَ صَوْتِ ( الكِلاَبِ ) في الصَّيْدِ .
قالَ الأزْهري . ولم أَسْمَعْ لها فِعْلاً .
( و ) يقالُ : ( مالي عنه *!وَعْيٌ ) أَي ( بُدٌّ .
( و ) يقالُ : ( لا وَعْيَ ) لكَ ( عن ذلكَ الأمْر ) : أي ( لا تَماسُكَ دونَه ) ؛ قالَ ابنُ أَحْمر :
تَواعَدْن أَنْ لا وَعْيَ عن فَرْجِ راكِسٍ
فَرُحْنَ ولم يَغْضِرْنَ عن ذاكَ مَغْضَرا ( *!والوِعاءُ ) ، بالكسْر وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهري ، ( ويُضمُّ ) عن ابنِ سِيدَه ، ( *!والإعاءُ ) على البَدَلِ ، كلُّ

ذلكَ ( الظَّرْفُ ) للشيءِ . وفي حديثِ أبي هُرَيْرَة : ( حَفِظْتُ عن رَسُولِ اللهاِ صلى الله عليه وسلم *!وِعاءَيْنِ مِنَ العِلْم ) ، أَرادَ الكِنايَةَ عن مَحَلِّ العِلْم وجَمْعِه فاسْتَعارَ له *!الوِعاءَ ؛ ( ج *!أَوْعِيةٌ ) ، وأَمَّا *!الأَواعِي فجمْعُ الجَمْع .
( *!وأَوْعاهُ *!وأَوْعَى عليه : قَتَّرَ عليه ؛ ومنه ) الحديثُ : ( ( لا *!تُوعِي *!فيُوعِيَ اللهاُ عليك ) ، ) أَي لا تَجْمَعِي وتَشِحِّي بالنَّفَقة فيُشَحَّ عليك وتُجازَيْ بتَضْيِيقِ رِزْقِكِ ؛ هكذا رُوِي هذا الحديثُ ، والمَشْهورُ مِن حديث أَسْماء ، رضي الله تعالى عنها ، : ( أَعْطِي ولا تُوكِي فيُوكَى عليك ) ، أَي لا تَدَّخِري وتَشدِّي ما عنْدكِ وتَمْنعِي ما في يَدِكِ فتَنْقَطِعَ مادَّة الرِّزْقِ عَنْكِ ؛ وهكذا أوْرَدَه ابنُ الأثيرِ وغيرُهُ ، فتأمل .
( و ) *!أَوْعَى ( جَدْعَهُ : أَوْعَبَهُ ) ، أَي جَدَعَ أَنْفَهُ ؛ ( *!كاسْتَوْعاهُ ) ؛ ومنه الحديثُ : ( في الأَنْفِ إذا *!اسْتُوعِيَ جَدْعُه الدِّيةُ ) ، هكذا حَكَاهُ الأزْهرِي .
( *!والوَاعِيَةُ : الصُّراخُ ) على المَيِّتِ ؛ عن اللَّيْثِ ؛ وأَيْضاً : نَعْيُه ولا يُبْنَى منه فِعْلٌ ؛ قالَهُ ابنُ الأثيرِ ؛ ( والصَّوْتُ ) ، يقالُ : سَمِعْتُ *!وَاعِيَةَ القَوْمِ أَي أَصْواتَهُم ؛ كما في الأساسِ ؛ ( لا الصَّارِخَةُ ؛ ووَهِمَ الجَوْهرِي ) .
قالَ الصَّاغاني : قالَ الجَوْهري : *!الوَاعِيَةُ الصارِخَةُ ، وليسَ كما زَعَمَ وإنَّما الواعِيَةُ الصَّوْتُ ، اسْمٌ مِثْل الطاغِيَةِ والعاقِبَةِ .
وقال أبو عمرو : الواعِيَةُ *!والوَعَى والوَغَى

كُلُّها الصَّوتُ .
قالَ البَدْر القرافي : قد يكونُ مرادُه بالصارِخَةِ المَصْدَر لا اسْم الفاعِلِ كما في لاغِيَةٍ وواقِيَةٍ فلا وَهم ، انتَهَى .
وقال شيْخُنا : الصارِخَةُ تكونُ مَصْدراً كالصّراخِ ، مِثْل العاقِبَةِ ونَحْوهِ ، وجاءَ بها الجَوْهرِي لمُشاكَلَةِ الواعِيَةِ ، ولو أُرِيدَ حَقِيقَةَ الصارِخَة لم يَكُنْ ذلكَ وَهَماً كما قالَ ، لأنَّ بابَ المَجاز واسِعٌ في تَصْحِيح الكَلام .
( و ) قالَ الأصْمعي : يقالُ بِئْسَ (*!واعِي اليَتِيمِ ) و ( والِيهِ ) ، وهو الذي يَقُومُ عليه .
( وهو *!مَوْعِيُّ الرُّسْغِ ) ، كمَرْمِيَ ، أَي ( مُوَثَّقُه .
( وفَرَسٌ *!وَعًى ) ، كفَتًى : ( شَديدٌ ) ، لُغَةٌ في وَأًى بالهَمْز ، وقد تقدَّمَ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
هو *!أَوْعَى مِن فلان : أَي أحْفَظُ وأَفْهَمُ ؟ ومنه الحديثُ : ( فرُبَّ مُبَلِّغٍ أَوْعَى مِن سامِع ) .
*!وأَوْعَى مِن النَّمْلةِ : أَي أَجْمَع منها .
*!والوَعِيُّ ، كغَنِيَ : الحافِظُ الكَيِّسُ الفَقِيهُ .
*!والوَعِيَّةُ ، كغَنِيَّةٍ : المُسْتَوْعبُ للزّادِ ، كما *!يُوعَى المتاعُ ، وأيْضاً الزّادُ يَدّخِرُ حتى يَخْنَزَ كما يَخْنَزُ القيْحُ في الجُرْحِ .
*!واسْتَوْعَى منه حَقَّه : أَخَذَه كُلّه واسْتَوْفاهُ .
*!ووَعَى الجُرْحُ *!وَعْياً : سالَ قَيْحُه .
وفي الأساسِ : انْضَمَّ فُوهُ على مِدَّةٍ .
*!ووَعَتِ المِدَّة في الجُرْحِ *!وَعْياً : اجْتَمَعَتْ .
وبَرِىءَ جُرْحُه على *!وَعْيٍ : أَي نَغلٍ .

وقالَ النَّضْرُ : إنَّه لفِي *!وَعْيِ رِجالٍ ، أَي في رِجالٍ كَثِيرٍ .
وأُذُنٌ *!واعِيَةٌ : حافِظَةٌ .

##### Türkçe

: **ي** ( **وَعاهُ** ) ، yani şeyi ve hadisi, ( **يَعِيهِ** ) **وَعْياً** : (onu ezberledi) ve onu anladı ve onu kabul etti; artık o **وَاعٍ**’dır; bundan da Ebû Ümâme hadisi: (Allah, Kur’ân’ı **وَعَى** olan bir kalbi azaplandırmaz)؛ İbnü’l-Esîr dedi: yani onu, ona iman ederek ve amel ederek akletti; fakat lafızlarını ezberleyip sınırlarını zayi eden kimse, ona dair vâ‘î değildir; ve Ahtal’ın sözü:
**وَعَاها مِنْ قَواعِدِ بيْتِ رَأْسٍ
شَوارِفُ لاحَها مَدَرٌ وغارُ**
Onun manası ancak “onu ezberledi”dir; yani şarabı kastediyor; **الشَّوارِفِ** ile de eski küpleri kastetti.

Ve hadiste: (Allah, sözümü işitip de onu **فوَعَاها** eden kişiyi nurlandırsın), yani onu ezberledi.

( Ve ) **وَعاهُ** **يَعِيِه** **وَعْياً** : (onu topladı) **الوِعاءِ** içinde; bundan da hadis:

(Allah’tan, hayânın hakkıyla haya etmek: kabirleri ve çürümeyi ve karın boşluğunu ve onun **وَعَى** ettiği şeyi, yani yiyecek ve içecekten topladığı şeyi, ikisi de kendi helâlinden oluncaya kadar, unutmamanızdır.)

( **كأَوْعاهُ فيهما** )؛ yani ezberlemede ve toplamada; birinciden İsrâ hadisi: ( **فأَوْعَيْتُ** onlardan ikinci katta İdrîs’i), yani ezberledim; ikinciden de Yüce Allah’ın sözü: ﴿وَاللهُ أَعْلَمُ بِما **يُوعُونَ**﴾؛ Ezherî, Ferrâ’dan: **الإيعاءُ** onların göğüslerinde tekzîb ve günahtan topladıkları şeydir, dedi.

Cevherî ayetin manasında dedi: yani kalplerinde tekzîbden gizlerler; Ebû Muhammed el-Hazlemî dedi:
تأْخُذُه بدِمْنةِ **فتُوعِيهْ** أَي تَجْمَعُ الماءَ في أَجْوافِها .
Ezherî dedi: **أَوْعَى** şeyi **الوِعاءِ** içinde, **يُوعِيه** **إيعاءً**; artık o **مُوعًى**’dır.

Cevherî dedi: **أوْعَيْتُ** azığı ve eşyayı, onu **الوِعاءِ** içine koyduğum zaman; Ubeyd b. el-Abras dedi:
الخَيْرُ يَبْقى وإن طالَ الزَّمانُ به
والشَّرُّ أَخْبَثُ ما أَوْعَيْتَ مِن زَادِ

( Ve ) **وَعَى** (kemiği) **وَعْياً** : (eğrilik üzere kaynadı)؛ şair dedi:
كأَنَّما كُسِّرَت سَواعِدُه
ثم وَعَى جَبْرُها وما الْتَأَما

Ebû Zeyd dedi: Kemik, kırılmadan sonra eğrilik üzere kaynarsa—ki o eğriliktir—“**وَعَى** **يَعِي** **وَعْياً**” denir. Ve **وَعَى**

kemiği: kırılmadan sonra kaynadı; Ebû Zübeyd dedi:
خُبَعْثَنَةٌ في ساعِدَيْه تَزايُلٌ
نَقُولُ **وَعَى** مِنْ بَعْدِ ما قد تَجَبَّرا

Ezherî’nin nassı böyledir; İbn Berrî’nin haşiyelerinde “مِنْ بَعْدِ ما قد تَكَسَّرا”dır; Lisân sahibi bunu söyledi; Hutay’e dedi:
حتى وَعَيْتُ **كوَعِيِ عَظْمِ**
السَّاقِ لأمته الجبائِرْ

( **والوَعْيُ** ) fetha ile: (irin ve cerahat)؛ Cevherî onu Ebû Ubeyd’den nakletti.

Ebû Zeyd dedi: **الوَعْيُ** irindir; onun benzeri cerahattir.

( Ve ) **الوَعْيُ** ayrıca: (gürültü) ve seslerdir; yahut şiddetli sesler; İbn Sîde’den.

( **كالوَعَى** )، “فَتًى” gibi; Ya‘kūb dedi: onun **ع**’ı, **الوَغَى**’nın **غ**’sinin bedelidir; yahut tersine. Cevherî **الوَعى** ile yetindi; ( yahut tahsis eder ) (köpeklerin) avdaki ses gürültüsünü.

Ezherî dedi. Ona bir fiil işitmedim.

( Ve ) denir: (Benim ondan yana **وَعْيٌ**’m yoktur) yani (bir kaçış/çare).

( Ve ) denir: (O iş hakkında sana “لا وَعْيَ” yoktur): yani (ona karşı bir tutunma yoktur); İbn Ahmer dedi:
تَواعَدْن أَنْ لا وَعْيَ عن فَرْجِ راكِسٍ
فَرُحْنَ ولم يَغْضِرْنَ عن ذاكَ مَغْضَرا

( **والوِعاءُ** )، kesra ile—Cevherî bununla yetindi—(ve damme ile de gelir) İbn Sîde’den; ( **والإعاءُ** ) bedel üzere; bütün

bunlar, şey için (kap/zarftır). Ebû Hureyre hadîsinde: (Resûlullah صلى الله عليه وسلم’den ilimden iki **وِعاء** ezberledim); ilmin mahalli ve toplanması hakkında kinaye istedi de ona **الوِعاءَ**’ı ödünç aldı; (çoğulu **أَوْعِيةٌ**); **الأَواعِي** ise çoğulun çoğuludur.

( **وأَوْعاهُ** **وأَوْعَى عليه**: ona karşı kıstı; bundan da ) hadis: ((“**تُوعِي** etme ki Allah da sana karşı **فيُوعِيَ** etsin”)), yani toplama ve nafakada cimrilik etme ki sana karşı cimrilik edilsin ve rızkının daraltılmasıyla cezalandırılasın; bu hadis böyle rivayet edilmiştir; meşhur olan ise Esmâ hadîsinden—Allah Teâlâ ondan razı olsun—: (Ver ve “تُوكِي” etme ki sana karşı “فيُوكَى” edilsin), yani biriktirme ve yanındakini sıkıca bağlama ve elindekini men etme ki rızık maddesi senden kesilsin; İbnü’l-Esîr ve başkaları onu böyle zikretti; öyleyse düşün.

( Ve ) **أَوْعَى** (burnunu kesmesini: **أَوْعَبَهُ**) ، yani burnunu kesti; ( **كاسْتَوْعاهُ** ); bundan da hadis: (Burunda, eğer onun kesilmesi **اسْتُوعِيَ** edilirse diyet vardır); Ezherî onu böyle hikâye etti.

( **والوَاعِيَةُ**: ölü üzerine feryat)؛ Leys’ten; ayrıca: onun duyurulmasıdır ve ondan fiil bina edilmez; İbnü’l-Esîr bunu söyledi; (ve ses)؛ denir: “Kavmin **وَاعِيَةَ**’sini işittim”, yani onların seslerini; Esâs’ta olduğu gibi; (çığlık atan kadın değildir; Cevherî yanıldı).

Sâgānî dedi: Cevherî dedi ki: **الوَاعِيَةُ** çığlık atan kadındır; onun zannettiği gibi değildir; ancak **الواعِيَةُ** sestir; **الطاغِيَةِ** ve **العاقِبَةِ** gibi bir isimdir.

Ebû Amr dedi: **الواعِيَةُ** **والوَعَى** **والوَغَى**

Hepsinin tamamı sestir.

Bedr el-Karâfî dedi: **الصارِخَة** ile muradı, **لاغِيَة** ve **واقِيَة**’de olduğu gibi, ism-i fâil değil masdar olabilir; dolayısıyla vehim yoktur; bitti.

Şeyhimiz dedi: **الصارِخَة**, **الصّراخ** gibi masdar olur; **العاقِبَة** ve benzeri gibi. Cevherî onu **الواعِيَة**’ye müşâkele için getirmiştir. Eğer **الصارِخَة**’nin hakikati murad edilseydi, onun dediği gibi bu bir vehim olmazdı; çünkü mecaz babı, kelâmı tashihte geniştir.

( Ve ) Asmaî dedi: **بِئْسَ واعِي اليَتِيمِ** ve (**والِيهِ**) denir; o, onun üzerine kıyam edendir.

( Ve o, **مَوْعِيُّ الرُّسْغِ**’dür ), **مَرْمِيَ** gibi; yani ( onun **مُوَثَّقُه**’u ).

( Ve **فَرَسٌ وَعًى** ), **فَتًى** gibi: ( şiddetli ); hemzeli **وَأًى**’da bir lugattır; geçmişti.

Ona istidrâk olunanlardandır:
O, **أَوْعَى مِن** falan: yani daha hıfz edici ve daha anlayıcı? Ondan hadis: (Nice tebliğ eden vardır ki, işitenden **أَوْعَى**’dır).

**أَوْعَى مِن النَّمْلةِ**: yani ondan daha toplayıcı.

**الوَعِيُّ**, **غَنِيَ** gibi: hıfz edici, zeki, fakih.

**الوَعِيَّةُ**, **غَنِيَّةٍ** gibi: azığı istîâb eden; tıpkı eşyanın **يُوعَى** edilmesi gibi. Ayrıca azık, yarada irin koktuğu gibi kokuyuncaya kadar saklanır.

**اسْتَوْعَى** ondan hakkını: onun tamamını aldı ve onu tamamen aldı.

**وَعَى** yara **وَعْياً**: irini aktı.

Ve **الأساس**’ta: ağzı bir müddet üzerine kapandı.

**وَعَتِ** müddet yarada **وَعْياً**: toplandı.

Ve yarası **وَعْيٍ** üzere iyileşti: yani cerahat.

Nadr dedi: Şüphesiz o, **وَعْيِ رِجالٍ** içindedir; yani çok adam içinde.

Ve **أُذُنٌ واعِيَةٌ**: hıfz edici.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: وعى

وَعَاهُ
1 وَعَاهُ ذ He kept it in mind, and considered it. (Msb.) ― -b2- وَعَى الحَدِيثَ He kept, or retained, the narration in his mind, or memory; or knew it, or learned it, by heart; and studied it until he knew it. (Msb.) ― -b3- وَعَى, aor. وَعِىَ , He heeded; paid attention to.

أَوْعَاهُ الحَدِيثَ
4 أَوْعَاهُ الحَدِيثَ ذ He made him to retain the narration in his memory; or to know it, or learn it, by heart. (TA, in art. زكت.)

وِعَآءٌ
وِعَآءٌ ذ A [bag, or wallet, or] receptacle, for travelling-provisions, and for goods or utensils, &c.: (S, MA:) a vessel (?). ― -b2- وِعَآءُ القَلْبِ [The pericardium]. (TA, voce فُؤَادٌ.) ― -b3- بَتَثْتُ لَهُ مَا فِى وِعَائِى (assumed tropical:) I showed him what was in my heart. (Er-Rلghib, TA, in art. شكو and شكى.) ― -b4- حَرْفُ الوِعَآءِ [The adverbial particle فِى]. (IB, in TA, art. وسط.)

##### Türkçe

**وَعَاهُ**
1 **وَعَاهُ** ذ Onu zihninde tuttu ve onu dikkate aldı. (Msb.) ― -b2- **وَعَى الحَدِيثَ** Rivayeti zihninde yahut hafızasında tuttu; yahut onu ezberden bildi veya öğrendi; ve onu bilinceye kadar onu çalıştı. (Msb.) ― -b3- **وَعَى**, muzâri‘i **وَعِىَ**, Dikkat etti; önem verdi.

**أَوْعَاهُ الحَدِيثَ**
4 **أَوْعَاهُ الحَدِيثَ** ذ Ona rivayeti hafızasında tutturdu; yahut onu ezberden bildirdi veya öğretti. (TA, **زكت** maddesinde.)

**وِعَآءٌ**
**وِعَآءٌ** ذ Yol azığı ve mallar veya aletler vb. için [bir torba, yahut cüzdan, yahut] kap: (S, MA:) bir kap (?). ― -b2- **وِعَآءُ القَلْبِ** [Kalp zarı]. (TA, **فُؤَادٌ** lafzında.) ― -b3- **بَتَثْتُ لَهُ مَا فِى وِعَائِى** (mecazî farz edilerek:) Ona kalbimde olanı gösterdim. (Er-Rلghib, TA, **شكو** ve **شكى** maddelerinde.) ― -b4- **حَرْفُ الوِعَآءِ** [Zarf edatı **فِى**]. (IB, TA’da, **وسط** maddesi.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَعَى
وَعَى
a.  [ يَعِي ] ( n. ac. وَعْي 1 ), Gathered; kept, retained, remembered.

b.  Composed ( speech ).

c.  [ acc. &  'An ], Learnt from.

d.  [ Fī ], Gathered in ( wound: pus ).

e.  Healed, set ( bone ).

f.  Raised a tumult.

g.  [ La ] [ coll. ], Remembered.

h.  [ coll. ], Heeded; took care.

وَعِيَ
وَعِيَ A ( n. ac. وَعًي [ 4 ] )
a.  [ coll. ], Awoke.

وَعَّيَ
وَعَّيَ II
a.  [ coll. ] Awoke, aroused.

وَاْعَيَ
وَاْعَيَ III
a.  [ acc. or Ila ], Watched over.

أَوْعَيَ
أَوْعَيَ IV ,
a.  Put, stowed away; hoarded;   hid.

b.  Taught.

c.  [ acc. or 'Ala ], Stinted.

d.  Uprooted.

تَوَعَّيَ
تَوَعَّيَ V
a.  [ Fī ] [ coll. ], Was careful over; did with deliberation.

اِسْتَوْعَيَ
اِسْتَوْعَيَ X ,
a.  see IV (d) .

b.  [ coll. ],  see V .

وَعْي
وَعْي [ 1 ],
a.  Pus, matter.

b.  Refuge; escape.

c.  see 4 .

وَعًى
وَعًى [ 4 ],
a.  Shouts, cries; clamour.

وَاعٍ
وَاعٍ [ 21 ],
a.  Guardian.

b.  [ coll. ], Attentive; mindful.

وَاعِيَة
وَاعِيَة [ 21t ],
a.  fem. of وَاْعِي 21 .

b.  Sound, cry.

وُعَآء
وُعَآء [ وِعَاْي 23A ,  24A ], ( pl. أَوْعِيَة [ 15t ] ),
a.  Receptacle: vessel; vase; jar.

b.  Heart.

وَعِيّ
وَعِيّ [ 25 ],
a.  Strong.

مَوْعِيّ الرُّسْغ
مَوْعِيّ الرُّسْغ
a.  Firm-wristed.

##### Türkçe

وَعَى
وَعَى
a. [ **يَعِي** ] ( n. ac. **وَعْي** 1 ), Topladı; sakladı, muhafaza etti, hatırda tuttu.

b. (sözü) tertip etti.

c. [ acc. &  'An ], -den öğrendi.

d. [ Fī ], (yara: irin) içinde toplandı.

e. (kemiği) iyileştirdi, yerine oturttu.

f. Bir kargaşa kaldırdı.

g. [ La ] [ coll. ], Hatırladı.

h. [ coll. ], Önem verdi; ihtimam gösterdi.

وَعِيَ
وَعِيَ A ( n. ac. **وَعًي** [ 4 ] )
a. [ coll. ], Uyandı.

وَعَّيَ
وَعَّيَ II
a. [ coll. ] Uyandırdı, uyandırıp harekete geçirdi.

وَاْعَيَ
وَاْعَيَ III
a. [ acc. or Ila ], Gözetti.

أَوْعَيَ
أَوْعَيَ IV ,
a. Koydu, istifledi; biriktirdi; gizledi.

b. Öğretti.

c. [ acc. or 'Ala ], Kıstı.

d. Kökünden söktü.

تَوَعَّيَ
تَوَعَّيَ V
a. [ Fī ] [ coll. ], Üzerinde dikkatli oldu; teenni ile yaptı.

اِسْتَوْعَيَ
اِسْتَوْعَيَ X ,
a. IV (d)’ye bak.

b. [ coll. ], V’e bak.

وَعْي
**وَعْي** [ 1 ],
a. İrin, cerahat.

b. Sığınak; kaçış.

c. 4’e bak.

وَعًى
**وَعًى** [ 4 ],
a. Bağırışlar, çığlıklar; gürültü.

وَاعٍ
**وَاعٍ** [ 21 ],
a. Koruyucu.

b. [ coll. ], Dikkatli; hatırda tutan.

وَاعِيَة
**وَاعِيَة** [ 21t ],
a. **وَاْعِي** 21’in müennesi.

b. Ses, çığlık.

وُعَآء
**وُعَآء** [ **وِعَاْي** 23A , 24A ], ( pl. **أَوْعِيَة** [ 15t ] ),
a. Kap: kap kacak; vazo; küp.

b. Kalp.

وَعِيّ
**وَعِيّ** [ 25 ],
a. Güçlü.

مَوْعِيّ الرُّسْغ
مَوْعِيّ الرُّسْغ
a. Bileği sağlam olan.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وعي
وَعَى - يَعِي - وَاعِي - وَاعِيَة- وِعَاء - أَوْعِيَة - أَوْعَى - يُوْعِي
وَعَى - يَعِي + كائن أو مكان + شيئاً أوأمراً : يستوعبه: يستقبل ويتلقى شيئاً فيجمعه ويحفظه ويخزنه في مكان كاف لديه
وَعَى - يَعِي + كائن أو مكان + شيئاً: يستوعبه: يجمعه ثم يحفظه (الكائن أو المكان) لديه من غير جهد أو ضيق
وَعَى - يَعِي + كائن + أمراً : يستوعبه ويدركه: يجمعه ويحفظه لديه من غير جهد أو ضيق: يتلقى المعلومة فيفهمها ثم يخزنها لديه في ذاكرته
واعِي: اسم فاعل صفة مشبهة من " وَعَى - يَعِي ": من يستوعب : من يكون لديه المكان والقدرة على استقبال وخزن شيء أو معلومة، ويقوم بذلك
واعِيَة: مؤنث " وَاعِي"
وِعَاء: على وزن " فِعال ": اسم فعل ميالغة من " وَعَى - يَعِي "، اسم آلة منه: الشيء الذي يستوعب ويخزن: المخزن أو الآلة التي تستخدم لاستقبال وخزن الأشياء
أَوْعِيَة: جمع " وِعَاء "
أَوْعَى - يُوْعِي: على وزن " أفعلَ " من " وَعَى - يَعِي ": جعل آخر " يَعِي " : جعل آخر يستوعب: جعل المخزن أو المكان يستقبل ويخزن شيئاً أو أشياء فيه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاستيعاب والانشغال بمعناها الحجمي المادي والنفسي بالانتباه ووضوح الذهن "، وهي:
حَوَى - يَحْوِي، شَغَلَ - يَشْغَلُ، وَعى - يَعي، عَبَأ  - يَعْبَأ، مَلأَََ - يَمْلاُ، بَالَ - يَبِيْلُ
وعى - يعي
 	﴿لنجعلها لكم تذكرة وتعيها أذن واعية (12)﴾ الحاقة
واعية - واعي
 	﴿لنجعلها لكم تذكرة وتعيها أذن واعية (12)﴾ الحاقة
وعاء - أوعية
 	﴿فبدأ بأوعيتهم قبل وعاء أخيه ثم استخرجها من وعاء أخيه كذلك كدنا ليوسف ما كان ليأخذ أخاه في دين الملك إلا أن يشاء الله نرفع درجات من نشاء وفوق كل ذي علم عليم(76)﴾ يوسف
أوعى - يوعي
 	﴿وجمع فأوعى (18)﴾ المعارج ﴿والله أعلم بما يوعون (23)﴾ الانشقاق
مختار الصحاح
● [وعي] و ع ي: الوِعَاءُ واحد الأَوْعِيَةِ و أَوْعَى الزاد والمتاع جعله في الوعاء و وَعَى الحديث يَعِيه وَعْياً حفظه وأُذُن وَاعِيةٌ ﴿والله أعلم بما يُوعُونَ﴾ أي يُضمِرُون في قلوبهم من التكذيب
الراغب
وعى
- الوعي: حفظ الحديث ونحوه. يقال: وعيته في نفسه. قال تعالى: }لنجعلها لكم تذكرة وتعيها أذن واعية{ [الحاقة/12].
والإيعاء: حفظ الأمتعة في الوعاء. قال تعالى: }وجمع فأوعى{ [المعارج/18] قال الشاعر:
- 463 - والشر أخبث ما أوعيت من زاد
(عجز بيت صدره:
الخير يبقى وإن طال الزمان به
وهو في البصائر 5/241؛ وتاج العروس (وعى) دون نسبة فيهما؛ والبيت لعبيد بن الأبرص في ديوانه تحقيق حسين نصار ص 49، وليس في ديوانه طبع دار صادر؛ وهو في المجمل 4/930)
وقال تعالى: }فبدأ بأوعيتهم قبل وعاء أخيه ثم استخرجها من وعاء أخيه{ [يوسف/76] ولا وعي عن كذا. أي: لا تماسك للنفس دونه، ومنه: مالي عنه وعلي. أي: بد، ووعى الجرح يعي وعيا: جمع المدة (الوعي: القيح والمدة)، ووعى العظم: اشتد وجمع القوة، والواعية: الصارخة، وسمعت وعي القوم. أي: صراخهم.
ملخص اللسان
1.     الوَعْيُ: حِفْظ القلبِ الشيءَ. وعَى الشيء والحديث يَعِيه وَعْياً  وأَوْعاه: حَفِظَه وفَهِمَه وقَبِلَه، فهو واعٍ، وفلان أَوْعَى من فلان  أَي أَحْفَظُ وأَفْهَمُ. الوَعِيُّ الحافِظُ  الكَيِّسُ الفَقِيه. وفي حديث أَبي أُمامة: لا يُعَذِّبُ اللهُ قَلْباً  وَعَى القُرآنَ؛ قال ابن الأَثير: أَي عقَلَه إِيماناً به وعَمَلاً، فأَما من حَفِظ أَلفاظَه وضَيَّعَ حُدوده فإِنه غير واعٍ له؛
2.  والله أَعلم بما يُوعُونَ؛ قال: الإِيعاء ما يَجْمعون في صدورهم من التكذيب والإِثم. ووَعى الشيء في الوعاء وأَوْعاه: جَمَعَه فيه؛ أَوْعَيْت الشيء في الوِعاء إذا  أَدخلته فيه؛ قال: ولو روي وَعَيْتُ بمعنى حَفِظْت لكان أبين وأَظهر . لا تُوعِي فيُوعَى عَلَيْكِ أَي لا تَجْمَعي وتَشِحِّي  بالنفَقة فَيُشَحَّ عَلَيْكِ وتُجازَيْ بَتَضْيِيقِ رِزْقِكِ.
3.     والله أَعلم بما يُوعُونَ أَي يُضْمِرون في قلوبهم من  التكذيب، وعى الحديث يعيه وعياً وأذن  واعية
4.  يقال أَوْعَى جَدْعَه واسْتَوْعاه إِذا اسْتَوْعَبه. وفي  الحديث: في الأَنف إِذا اسْتُوعِيَ جَدْعُه الدِّيةُ؛ وأَوْعَى فلانٌ جَدْعَ أَنْفِه واسْتَوْعاه إِذا استَوْعَبه.  وتقول: اسْتَوْعى فلان من فلان حَقَّه إِذا أَخذه كله.
5.  ووَعَى العَظْمُ وَعْياً: بَرَأَ على عَثْمٍ؛ قال:  كأَنما كُسِّرَتْ سَواعِدُه،  ثمَّ وَعى جَبْرُها وما الْتَأَما  قال أَبو زيد: إِذا جَبَرَ العظمُ بعد الكسر على عَثْمٍ، وهو  الاعْوِجاجُ، قيل: وَعى يَعِي وَعْياً،
6.     ووَعَتِ المِدَّةُ في الجُرْح وَعْياً: اجتمعَتْ. ووَعى الجُرْحُ  وَعْياً: سالَ قَيْحُه. والوَعْيُ: القَيْحُ والمِدَّة. وبرئ جُرحُه على  وَعْيٍ أَي نَغَلٍ.
7.     الوَعَى جلبة صوتِ الكِلابِ في الصَّيدِ.
8.     الواعِيةُ والوَعَى والوَغََى كلها الصوت. والواعِيةُ: الصَّارِخَةُ،  وقيل الواعِيةُ الصُّراخ على الميت لا فِعْلَ له.
لسان العرب
● -   وعي: الوَعْيُ: حِفْظ القلبِ الشيءَ. وعَى الشيء والحديث يَعِيه وَعْياً  وأَوْعاه: حَفِظَه وفَهِمَه وقَبِلَه، فهو واعٍ، وفلان أَوْعَى من فلان  أَي أَحْفَظُ وأَفْهَمُ. وفي الحديث: نَضَّر الله امرأً سمع مَقالَتي  فوَعاها، فرُبَّ مُبَلَّغٍ أَوْعى من سامِعٍ. الأَزهري: الوَعِيُّ الحافِظُ  الكَيِّسُ الفَقِيه. وفي حديث أَبي أُمامة: لا يُعَذِّبُ اللهُ قَلْباً  وَعَى القُرآنَ؛ قال ابن الأَثير: أَي عقَلَه إِيماناً به وعَمَلاً، فأَما  من حَفِظ أَلفاظَه وضَيَّعَ حُدوده فإِنه غير واعٍ له؛ وقول الأَخطل:  وَعَاها مِنْ قَواعِدِ بيْتِ رَأْسٍ  شَوارِفُ لاحَها مَدَرٌ وغارُ  إِنما معناه حَفِظَها أَي حَفِظَ هذه الخَمر، وعَنَى بالشَّوارِفِ  الخَوابيَ القديمة. الأَزهري عن الفراء في قوله تعالى: والله أَعلم بما  يُوعُونَ؛ قال: الإِيعاء ما يَجْمعون في صدورهم من التكذيب والإِثم. قال:  والوَعْيُ لو قِيلَ: والله أَعلم بما يَعُون، لكان صواباً ولكن لا يستقيم في  القراءة. الجوهري: والله أَعلم بما يُوعُونَ أَي يُضْمِرون في قلوبهم من  التكذيب، وأُذُنٌ واعِيةٌ  (* قوله« وأذن واعية» كذا هي في الأصل، إِلا  أنها مخرجة بالهامش، وأصلها في عبارة الجوهري: وعى الحديث يعيه وعياً وأذن  واعية.)  الأَزهري: يقال أَوْعَى جَدْعَه واسْتَوْعاه إِذا اسْتَوْعَبه. وفي  الحديث: في الأَنف إِذا اسْتُوعِيَ جَدْعُه الدِّيةُ؛ هكذا حكاه الأَزهري في  ترجمة وعوع. وأَوْعَى فلانٌ جَدْعَ أَنْفِه واسْتَوْعاه إِذا استَوْعَبه.  وتقول: اسْتَوْعى فلان من فلان حَقَّه إِذا أَخذه كله. وفي الحديث:  فاسْتَوْعى له حَقَّه؛ قال ابن الأَثير: استوفاه كله مأْخوذ من الوِعاء.  ووَعَى العَظْمُ وَعْياً: بَرَأَ على عَثْمٍ؛ قال:  كأَنما كُسِّرَتْ سَواعِدُه،  ثمَّ وَعى جَبْرُها وما الْتَأَما  قال أَبو زيد: إِذا جَبَرَ العظمُ بعد الكسر على عَثْمٍ، وهو  الاعْوِجاجُ، قيل: وَعى يَعِي وَعْياً، وأَجَرَ يأْجِرُ أَجْراً ويأْجُرُ أُجُوراً.  ووَعَى العظمُ إِذا انْجَبَر بعد الكسر؛ قال أَبو زيد:  خُبَعْثِنَةٌ في ساعِدَيْه تَزايُلٌ،  تَقُولُ وَعى مِنْ بَعْدِ ما قد تجَبَّرا  هذا البيت كذا في التهذيب، ورأَيته في حواشي ابن بري: من بعد ما قد  تكسرا؛ وقال الحطيئة:  حتى وَعَيْتُ كَوَعْيِ عَظْـ  ـمِ السَّاقِ لأْأَمَه الجَبائِرْ  ووَعَتِ المِدَّةُ في الجُرْح وَعْياً: اجتمعَتْ. ووَعى الجُرْحُ  وَعْياً: سالَ قَيْحُه. والوَعْيُ: القَيْحُ والمِدَّة. وبرئ جُرحُه على  وَعْيٍ أَي نَغَلٍ. قال أَبو زيد: إِذا سالَ القَيْحُ من الجُرْح قيلَ وَعى  الجُرْحُ يَعِي وَعْياً، قال: والوَعْيُ هو القيحُ، ومثله المِدَّة. وقال  الليث في وَعْيِ الكَسر والمِدَّة مِثلَه، قال: وقال أَبو الدُّقَيْشِ  إِذا وَعَتْ جايِئَتُه يعني مِدَّته. قال الأَصمعي: يقال بئسَ واعِي اليتيمِ  ووالي اليتيمِ وهو الذي يقوم عليه. ويقال: لا وَعْيَ لك عن ذلك الأَمر  أَي لا تَماسُك دونه؛ قال ابن أَحمر:  تَواعَدْن أَنْ لا وَعْيَ عن فَرْجِ راكِسٍ،  فَرُحْنَ ولم يَغْضِرْنَ عن ذاكَ مَغْضَرا  يقال: تَغَضَّرْتُ عن كذا إذا انصرفْت عنه. وما لي عنه وَعْيٌ أَي  بُدٌّ. وقال النضر: إنه لفي وَعْيِ رِجالٍ أَي في رجال كثيرة:  والوِعاءُ والإعاءُ على البَدَل والوُعاءُ، كل ذلك: ظرف الشيء، والجمع  أَوْعِيةٌ، ويقال لصدر الرجل وِعاء عِلْمِه واعْتِقادِهِ تشبيهاً بذلك.  ووَعى الشيء في الوعاء وأَوْعاه: جَمَعَه فيه؛ قال أَبو محمد  الحَذلَمِيُّ:  تأْخُذُه بِدِمْنِه فَتُوعِيهْ  أَي تجمع الماء في أَجوافها. الأزهري: أَوْعى الشيءَ في الوِعاء يُوعِيه  إيعاء، بالألف، فهو مُوعًى . الجوهري: يقال أَوْعِيْتُ الزاد والمَتاع  إذا جعلته في الوِعاء؛ قال عَبِيد بن الأَبرص:  الخَيْرُ يَبْقى، وإنْ طالَ الزَّمانُ به،  والشَّرُّ أَخْبَثُ ما أَوْعَيْتَ من زادِ  وفي الحديث: الاسْتِيحاء من الله حقَّ الحَياء أَن لا تَنْسَوُا  المَقابرَ والبِلَى والجوفَ وما وَعى أَي ما جمع من الطعام والشراب حتى يكونا من  حِلِّهِما. وفي حديث الإِسْراء: ذكر في كل سماء أَنبياءَ قد سمَّاهم  فأَوْعَيْتُ منهم إدْرِيس في الثانية؛ قال ابن الأثير: هكذا روي، فإن صح  فيكون معناه أَدخلته في وِعاء قلبي؛ يقال: أَوْعَيْت الشيء في الوِعاء إذا  أَدخلته فيه؛ قال: ولو روي وَعَيْتُ بمعنى حَفِظْت لكان أبين وأَظهر .  وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: حَفِظْتُ عن رسول الله،صلى الله عليه  وسلم، وِعاءَيْن منَ العلم؛ أَراد الكناية عن مَحَلّ العِلم وجَمْعِه  فاستعار له الوعاء.  وفي الحديث: لا تُوعِي فيُوعَى عَلَيْكِ أَي لا تَجْمَعي وتَشِحِّي  بالنفَقة فَيُشَحَّ عَلَيْكِ وتُجازَيْ بَتَضْيِيقِ رِزْقِكِ. الأَزهري: إذا  أَمرت من الوَعْي قلت عِهْ، الهاء عماد الوقوف لخفّتها لأَنه لا يُستطاع  الابتداء والوُقوف معاً على حرف واحد.  والوَعْيُ والوَعَى، بالتحريك: الجَلَبةُ والأَصوات، وقيل: الأَصوات  الشديدة؛ قال الهذلي:  كَأَنَّ وَعَى الخَمُوشِ، بجانِبَيهِ،  وَعَى رَكْبٍ، أُمَيْمَ، ذَوِي زِياطِ  وقال يعقوب: عينُه بدَل من غين وغَى، أَو غين وغَى بدل منه، وقيل:  الوَعَى جلبة صوتِ الكِلابِ في الصَّيدِ. الأَزهري: الوَعَى جَلَبة أَصوات  الكلاب والصَّيد، قال: ولم أَسمع له فعلاً. والواعيةُ: كالوَعَى، الأَزهري:  الواعِيةُ والوَعَى والوَغََى كلها الصوت. والواعِيةُ: الصَّارِخَةُ،  وقيل الواعِيةُ الصُّراخ على الميت لا فِعْلَ له. وفي حديث مقتل كعب بن  الأَشْرَف أَو أَبي رافعٍ: حتى سمعنا الواعِيةَ؛ قال ابن الأَثير: هو  الصُراخ على الميت ونَعْيُه، ولا يُبْنى منه فِعل؛ وقوله أَنشده ابن  الأَعرابي:إِنِّي نَذِيرٌ لَكَ مِنْ عَطِيِّه،  قَرَمَّشٌ لِزَادِه وَعِيَّه  لم يفسر الوعية، قال ابن سيده: وأُرى أَنه مسْتَوْعِب لزاده يُوعِيه في  بطنه كما يُوعَى المَتاعُ، هذا إن كان من صفة عطية، وإن كان من صفة الزاد  فمعناه أَنه يَدَّخِرُه حتى يَخْنَزَ كما يَخْنَزُ القيح في القَرْح.
مقاييس اللغة:
(وعي) الواو والعين والياء: كلمةٌ تدلُّ على ضمِّ شيء. ووَعَيْتُ العِلْمَ أعِيهِ وَعْياً. وأوْعَيْتُ المتاعَ في الوِعاء أُوعيه. قال:‏
* والشَّرُّ أخبَثُ ما أوعَيْتَ من زادِ(4) *‏
وأمَّا الوَعَى(5) فالجَلَبَةُ والأصوات. وهو عندنا من باب الإبدال، والأصل الغين. والوعية: الصَّارخَة، من الوَعَى. ويقولون: لا وَعْيَ عَنْ كذا.‏
القاموس المحيط:
ي وَعاهُ يَعِيهِ حَفِظَه، وجَمَعَهُ، كأَوْعاهُ فيهما، و العَظْمُ بَرَأَ على عَثْمٍ. والوَعْيُ القَيْحُ، والمِدَّةُ، والجَلَبَةُ، كالوَعَى، أَو يَخُصُّ الكِلابَ. ومالي عنه وَعْيٌ بُدٌّ. ولا وَعْيَ عن ذلك الأمْرِ لا تَماسُكَ دونَه. والوِعاءُ، ويُضَمُّ، والإِعاءُ الظَّرْفُ ج أوعِيَةٌ. وأوعاهُ وأوْعَى عليه قَتَّرَ عليه، ومنه " لا تُوعي فيُوعِيَ اللّهُ عليكِ " ، و جَدْعَهُ أوْعبهُ، كاسْتَوْعاهُ. والواعِيَةُ الصُّراخُ، والصَّوْتُ لا الصارِخَةُ، ووَهِمَ الجوهرِيُّ، وواعِي اليَتيمِ واليهِ. وهو مَوْعِيُّ الرُّسْغِ مُوَثَّقُه.
وفرسٌ وَعًى، كَفَتًى: شَديدٌ.
تاج العروس:
( ى وعاه ) أي الشئ والحديث ( يعيه ) وعيا ( حفظه ) وفهمه وقبله فهو واع ومنه حديث أبى أمامة لا يعذب الله قلبا وعى القرآن قال ابن الاثير أي عقله ايمانا به وعملا فأما من حفظ ألفاظه وضيع حدوده فانه غير واع له وقول الا خطل وعاها من قواعد بيت راس * شوارف لاحها مدر وغار انما معناه حفظها يعنى الخمر وعنى بالشوارف الخوابى القديمة وفى الحديث نضر الله امر أسمع مقالتي فوعاها أي حفظها ( و ) وعاه يعيه وعيا ( جمعه ) في الوعاء ومنه الحديث الاستحياء من الله حق الحياء أن لا تنسوا المقابر والبلى والجوف وما وعى أي ما جمع من الطعام والشراب حتى يكونا من حلهما ( كاوعاه فيهما ) أي في الحفظ والجمع فمن الاول حديث الاسراء فأوعيت منهم ادريس في الثانية أي حفظت ومن الثاني قوله تعالى والله أعلم بما يوعون قال الازهرى عن الفراء الايعاء ما يجمعون في صدورهم من التكذيب والاثم وقال الجوهرى في معنى الآية أي يضمرون في قلوبهم من التكذيب وقال أبو محمد الحذلمى * تأخذه بدمنة فتوعيه * أي تجمع الماء في أجوافها قال الازهرى أوعى الشئ في الوعاء يوعيه ايعاء فهو موع وقال الجوهرى أوعيت الزاد والمتاع إذا جعلته في الوعاء وقال عبيد ابن الابرص الخير يبقى وان طال الزمان به * والشر أخبث ما أوعيت من زاد ( و ) وعى ( العظم ) وعيا ( برأ على عثم ) قال الشاعر كأنما كسرت سواعده * ثم وعى جبرها وما التأما قال أبو زيد إذا جبر العظم بعد الكسر على عثم وهو الاعوجاج قيل وعى يعى وعيا ووعى العظم انجبر بعد الكسر قال أبو زبيد خبعثنة في ساعديه تزايل * نقول وعى بعدما قد تجبرا كذا نص الازهرى وهو في حواشى ابن برى من بعدما قد تكسرا قاله صاحب اللسان وقال الحطيئة حتى وعيت كوعى عظم * الساق لأمته الجبائر ( والوعى ) بالفتح ( القيح والمدة ) نقله الجوهرى عن أبى عبيد وقال أبو زيد الوعى القيح ومثله المدة ( و ) الوعى أيضا ( الجلبة ) والاصوات أو الاصوات الشديدة عن ابن سيده ( كالوعى ) كفتى قال يعقوب عينه بدل من غين الوغى أو بالعكس واقتصر الجوهرى على الوعى ( أو يخص ) جلبة صوت ( الكلاب ) في الصيد قال الازهرى ولم أسمع لها فعلا ( و ) يقال ( مالى عنه وعى ) أي ( بدو ) يقال ( لاوعى ) لك ( عن ذلك الامر ) أي ( لا تماسك دونه ) قال ابن أحمر تواعدن ان لاوعى عن فرج راكس * فرحن ولم يغضرن عن ذاك مغضرا ( والوعاء ) بالكسر وعليه اقتصر الجوهرى ( ويضم ) عن ابن سيده ( والاعاء ) على البدل كل ذلك ( الظرف ) للشئ وفى حديث أبى هريرة حفظت عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وعاءين من العلم أراد الكناية عن محل العلم وجمعه فاستعار له الوعاء ( ج أوعية ) وأما الاواعى فجمع الجمع ( وأوعاه وأوعى عليه قتر عليه ومنه ) الحديث ( لا توعى فيوعى الله عليك ) أي لا تجمعي وتشحى بالنفقة فيشح عليك وتجازى بتضييق رزقك هكذا روى هذا الحديث والمشهور من حديث أسماء رضى الله تعالى عنها أعطى ولا توكى فيوكى عليك أي لا تدخرى وتشدي ما عندك وتمنعي ما في يدك فتنقطع مادة الرزق عنك وهكذا أورده ابن لاثير
وغيره فتأمل ( و ) أوعى ( جدعه أوعبه ) أي جدع أنفه ( كاستوعاه ) ومنه الحديث في الانف إذا استوعى جدعه الدية هكذا حكاه الازهرى ( والواعية الصراخ ) على الميت عن الليث وأيضا نعيه ولا يبنى منه فعل قاله ابن الاثير ( والصوت ) يقال سمعت واعية القوم أي أصواتهم كما في الاساس ( لا الصارخة ووهم الجوهرى ) قال الصاغانى قال الجوهرى الواعية الصارخة وليس كما زعم وانما الواعية الصوت اسم مثل الطاغية والعاقبة وقال أبو عمر والواعية والوعى والوغى كلها الصوت قال البدر القرافى قد يكون مراده بالصارخة المصدر لا اسم الفاعل كما في لاغية وواقية فلا وهم انتهى وقال شيخنا الصارخة تكون مصدرا كالصراخ مثل العاقبة ونحوه وجاء بها الجوهرى لمشاكلة الواعية ولو أريد حقيقة الصارخة لم يكن ذلك وهما كما قال لان باب المجاز واسع في تصحيح الكلام ( و ) قال الاصمعي يقال بئس ( واعى اليتيم ) و ( واليه ) وهو الذى يقوم عليه ( وهو موعى الرسغ ) كمرمى أي ( موثقه وفرس وعى ) كفتى ( شديد ) لغة في وأى بالهمز وقد تقدم * ومما يستدرك عليه هو أوعى من فلان أي أحفظ وأفهم ومنه الحديث فرب مبلغ أوعى من سامع وأوعى من النملة أي أجمع منها والوعى كغنى الحافظ الكيس الفقيه والوعية كغنية المستوعب للزاد كما يوعى المتاع وأيضا الزاد يدخر حتى يخنز كما يخنز القيح في الجرح واستوعى منه حقه أخذه كله واستوفاه ووعى الجرح وعيا سال قيحه وفى الاساس انضم فوه على مدة ووعت المدة في الجرح وعيا اجتمعت وبرئ جرحه على وعى أي نغل وقال النضرانه لفى وعى رجال أي في رجال كثير وأذن واعية حافظة

##### Türkçe

وعي
**وَعَى - يَعِي - وَاعِي - وَاعِيَة- وِعَاء - أَوْعِيَة - أَوْعَى - يُوْعِي**

**وَعَى - يَعِي** + varlık veya mekân + bir şeyi veya bir işi: onu içine alır: bir şeyi kabul eder ve alır; sonra onu toplar, korur ve kendisi için yeterli bir yerde depolar

**وَعَى - يَعِي** + varlık veya mekân + bir şeyi: onu içine alır: onu toplar sonra (varlık veya mekân) onu, zahmet veya darlık olmaksızın, yanında korur

**وَعَى - يَعِي** + varlık + bir işi: onu içine alır ve idrak eder: onu, zahmet veya darlık olmaksızın, yanında toplar ve korur: bilgiyi alır, onu anlar, sonra onu hafızasında yanında depolar

**واعِي**: “**وَعَى - يَعِي**”den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: içine alan kimse: bir şeyi veya bir bilgiyi kabul edip depolamaya yetecek yer ve kudrete sahip olan ve bunu yapan kimse

**واعِيَة**: “**وَاعِي**”nin müennesi

**وِعَاء**: “**فِعال**” vezninde: “**وَعَى - يَعِي**”den mübalağa ism-i fiil, ondan ism-i âlet: içine alan ve depolayan şey: eşyaları kabul ve depolamak için kullanılan depo veya âlet

**أَوْعِيَة**: “**وِعَاء**”nın çoğulu

**أَوْعَى - يُوْعِي**: “**وَعَى - يَعِي**”den “**أفعلَ**” vezninde: başkasını “**يَعِي**” kıldı: başkasını içine alır kıldı: depoyu veya mekânı, içinde bir şeyi veya şeyleri kabul edip depolar kıldı

Ve lafız, “**الاستيعاب والانشغال بمعناها الحجمي المادي والنفسي بالانتباه ووضوح الذهن**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**حَوَى - يَحْوِي**، **شَغَلَ - يَشْغَلُ**، **وَعى - يَعي**، **عَبَأ  - يَعْبَأ**، **مَلأَََ - يَمْلاُ**، **بَالَ - يَبِيْلُ**

**وعى - يعي**
 	﴿Onu sizin için bir hatırlatma kılalım ve onu **أُذُن** **واعِيَة** (12) içine alsın diye﴾ **الحاقة**

**واعية - واعي**
 	﴿Onu sizin için bir hatırlatma kılalım ve onu **أُذُن** **واعِيَة** (12) içine alsın diye﴾ **الحاقة**

**وعاء - أوعية**
 	﴿Kardeşinin kabından önce onların kaplarıyla başladı; sonra onu kardeşinin kabından çıkardı; işte böylece Yusuf için düzen kurduk; kralın dininde kardeşini alıkoyamazdı, ancak Allah dilerse; dilediğimizi derecelerle yükseltiriz; her ilim sahibinin üstünde bir bilen vardır (76)﴾ **يوسف**

**أوعى - يوعي**
 	﴿Ve topladı da **فَأَوْعَى** (18)﴾ **المعارج** ﴿Ve Allah, onların **يُوعُون** (23) şeyini daha iyi bilendir﴾ **الانشقاق**

مختار الصحاح
● [وعي] و ع ي: **الوِعَاءُ** **الأَوْعِيَةِ**nin bir tanesidir; **أَوْعَى** azığı ve eşyayı: onu **الوعاء** içine koydu; ve **وَعَى** hadisi **يَعِيه** **وَعْياً**: onu ezberledi; ve **أُذُن** **وَاعِيةٌ** ﴿ve Allah, **يُوعُونَ** şeyini daha iyi bilendir﴾: yani kalplerinde tekzibden gizledikleri şeyi

الراغب
**وعى**
- **الوعي**: hadis ve benzerini ezberlemek. Denir: onu kendi nefsinde **وعي** ettim. Yüce Allah dedi ki: }Onu sizin için bir hatırlatma kılalım ve onu **أُذُن** **واعِيَة** içine alsın{ [**الحاقة**/12].
Ve **الإيعاء**: eşyaları **الوعاء** içinde ezberlemek/korumak. Yüce Allah dedi ki: }Ve topladı da **فَأَوْعَى**{ [**المعارج**/18] Şair dedi ki:
- 463 - Ve şer, azıktan **أَوْعَيْتَ** ettiğinin en habisidir

(Beytin sadrının aczi:
Hayır kalır, onunla zaman uzasa da
Ve o, **البصائر** 5/241’dedir; ve **تاج العروس** (**وعى**)dedir, ikisinde de nisbet olmaksızın; ve beyit, **عبيد بن الأبرص**’ındır, divanında, tahkik: Hüseyin Nassar s. 49; ve Dar Sadır baskısı divanında yoktur; ve **المجمل** 4/930’dadır)
Ve Yüce Allah dedi ki: }Onların kaplarıyla kardeşinin kabından önce başladı; sonra onu kardeşinin kabından çıkardı{ [**يوسف**/76] ve “**لا وعي عن كذا**”: yani nefis için onsuz tutunma yoktur; ve ondan: “Benim ondan **وعلي** yoktur”: yani kaçınılmazlık. Ve **وعى** yara **يعي** **وعيا**: irini topladı (**الوعي**: cerahat ve irin), ve **وعى** kemik: sertleşti ve kuvveti topladı; ve **الواعية**: çığlık atan; ve “kavmin **وعي**sini işittim”: yani onların çığlığını.

ملخص اللسان
1.     **الوَعْيُ**: kalbin bir şeyi ezberlemesi. **وعَى** şeyi ve hadisi **يَعِيه** **وَعْياً** ve **أَوْعاه**: onu ezberledi, anladı ve kabul etti; o hâlde o **واعٍ**dır; ve falan, falandan daha **أَوْعَى**dır: yani daha çok ezberleyen ve daha çok anlayan. **الوَعِيُّ**: ezberleyen, zeki, fakih. Ebû Ümâme hadîsinde: Allah, Kur’ân’ı **وَعَى** eden bir kalbi azaplandırmaz; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani ona iman ederek ve onunla amel ederek onu akletti; fakat lafızlarını ezberleyip sınırlarını zayi eden kimse, ona **واعٍ** değildir;
2.  Ve Allah, onların **يُوعُونَ** şeyini daha iyi bilendir; dedi ki: **الإِيعاء** onların göğüslerinde tekzib ve günahtan topladıkları şeydir. Ve **وَعى** şeyi **الوعاء** içinde ve **أَوْعاه**: onu onun içinde topladı; “**أَوْعَيْت**” şeyi **الوِعاء** içinde: onu onun içine soktuğum zaman; dedi ki: eğer **وَعَيْتُ** “**حَفِظْت**” manasında rivayet edilseydi daha açık ve daha belirgin olurdu. “**لا تُوعِي فيُوعَى عَلَيْكِ**”: yani nafakada toplama ve cimrilik etme ki sana cimrilik edilsin ve rızkının daraltılmasıyla karşılık görülsün.
3.     Ve Allah, onların **يُوعُونَ** şeyini daha iyi bilendir: yani kalplerinde tekzibden gizledikleri şeyi; **وعى** hadisi **يعيه** **وعياً** ve **أُذُن** **واعية**
4.  Denir: **أَوْعَى** burnunun kesik kısmını ve **اسْتَوْعاه**: onu tamamen içine aldığı zaman. Hadiste: burunda, kesik kısmı **اسْتُوعِيَ** edildiği zaman diyet vardır; ve falan, burnunun kesik kısmını **أَوْعَى** etti ve **اسْتَوْعاه**: onu tamamen içine aldığı zaman. Ve dersin ki: falan, falandan hakkını **اسْتَوْعى** etti: onu bütünüyle aldığı zaman.
5.  Ve **وَعَى** kemik **وَعْياً**: eğrilik üzere iyileşti; dedi ki:
  Sanki önkolları kırılmış,
  sonra onun kaynaması **وَعَى** etti ve birleşmedi
  Ebû Zeyd dedi ki: kemik kırıldıktan sonra eğrilik üzere kaynadığı zaman—ki o eğriliktir—“**وَعَى - يَعِي - وَعْياً**” denir,
6.     Ve **وَعَت** irin yarada **وَعْياً**: toplandı. Ve **وَعَى** yara **وَعْياً**: cerahati aktı. Ve **الوَعْيُ**: cerahat ve irin. Ve yarası **وَعْي** üzere iyileşti: yani nâğil üzere.
7.     **الوَعَى**: avda köpeklerin sesinin gürültüsüdür.
8.     **الواعِيةُ** ve **الوَعَى** ve **الوَغََى**: hepsi sestir. Ve **الواعِيةُ**: çığlık atan; denildi ki: **الواعِيةُ** ölü üzerine feryattır, onun fiili yoktur.

لسان العرب
● -   **وعي**: **الوَعْيُ**: kalbin bir şeyi ezberlemesi. **وعَى** şeyi ve hadisi **يَعِيه** **وَعْياً** ve **أَوْعاه**: onu ezberledi, anladı ve kabul etti; o hâlde o **واعٍ**dır; ve falan, falandan daha **أَوْعَى**dır: yani daha çok ezberleyen ve daha çok anlayan. Hadiste: “Allah, sözümü işitip onu **فوَعاها** eden kişiyi nurlandırsın; nice ulaştırılan vardır ki işitenden daha **أَوْعى**dır.” Ezherî: **الوَعِيُّ**: ezberleyen, zeki, fakih. Ebû Ümâme hadîsinde: Allah, Kur’ân’ı **وَعَى** eden bir kalbi azaplandırmaz; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani ona iman ederek ve onunla amel ederek onu akletti; fakat lafızlarını ezberleyip sınırlarını zayi eden kimse, ona **واعٍ** değildir; ve Ahtal’ın sözü:
  **وَعَاها** مِنْ قَواعِدِ بيْتِ رَأْسٍ
  شَوارِفُ لاحَها مَدَرٌ وغارُ
  Ancak manası: onu ezberledi; yani bu şarabı ezberledi/korudu; ve **الشَّوارِف** ile eski küpler kastedildi. Ezherî, Fera’dan, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Ve Allah, onların **يُوعُونَ** şeyini daha iyi bilendir”; dedi ki: **الإِيعاء** onların göğüslerinde tekzib ve günahtan topladıkları şeydir. Dedi ki: ve **الوَعْيُ** eğer “Allah, onların **يَعُون** şeyini daha iyi bilendir” denilseydi doğru olurdu; fakat kıraatte düzgün olmaz. Cevherî: “Ve Allah, onların **يُوعُونَ** şeyini daha iyi bilendir”: yani kalplerinde tekzibden gizledikleri şeyi; ve **أُذُنٌ واعِيةٌ**
  (* “**وأذن واعية**” sözü asılda böyledir; ancak kenar notunda çıkarılmıştır; Cevherî’nin ibaresinde aslı: **وعى** hadisi **يعيه** **وعياً** ve **أذن واعية**.)  Ezherî: denir: **أَوْعَى** burnunun kesik kısmını ve **اسْتَوْعاه**: onu tamamen içine aldığı zaman. Hadiste: burunda, kesik kısmı **اسْتُوعِيَ** edildiği zaman diyet vardır; Ezherî bunu **وعوع** maddesinde böyle hikâye etti. Ve falan, burnunun kesik kısmını **أَوْعَى** etti ve **اسْتَوْعاه**: onu tamamen içine aldığı zaman. Ve dersin ki: falan, falandan hakkını **اسْتَوْعى** etti: onu bütünüyle aldığı zaman. Hadiste: “Onun için hakkını **فاسْتَوْعى** etti”; İbnü’l-Esîr dedi ki: onu bütünüyle aldı; **الوِعاء**dan alınmıştır. Ve **وَعَى** kemik **وَعْياً**: eğrilik üzere iyileşti; dedi ki:
  Sanki önkolları kırılmış,
  sonra onun kaynaması **وَعَى** etti ve birleşmedi
  Ebû Zeyd dedi ki: kemik kırıldıktan sonra eğrilik üzere kaynadığı zaman—ki o eğriliktir—“**وَعَى - يَعِي - وَعْياً**” denir; ve **أَجَرَ - يأْجِرُ - أَجْراً - ويأْجُرُ - أُجُوراً**. Ve **وَعَى** kemik, kırıldıktan sonra kaynadığı zaman; Ebû Zeyd dedi ki:
  **خُبَعْثِنَةٌ** في ساعِدَيْه تَزايُلٌ،
  تَقُولُ **وَعَى** مِنْ بَعْدِ ما قد تجَبَّرا
  Bu beyit, **التهذيب**’de böyledir; onu İbn Berrî’nin haşiyelerinde “**من بعد ما قد تكسرا**” şeklinde gördüm; ve Hutay’e dedi ki:
  **حتى وَعَيْتُ كَوَعْيِ عَظْـ**
  **ـمِ السَّاقِ لأْأَمَه الجَبائِرْ**
  Ve **وَعَت** irin yarada **وَعْياً**: toplandı. Ve **وَعَى** yara **وَعْياً**: cerahati aktı. Ve **الوَعْيُ**: cerahat ve irin. Ve yarası **وَعْي** üzere iyileşti: yani nâğil üzere. Ebû Zeyd dedi ki: cerahat yaradan aktığı zaman “**وَعَى** yara **يَعِي** **وَعْياً**” denir; dedi ki: ve **الوَعْيُ** cerahattir; onun benzeri **المِدَّة**dir. Ve Leys, kırığın **وَعْي**si ve **المِدَّة**si hakkında bunun benzerini söyledi; dedi ki: ve Ebû’d-Dukayş dedi ki: “Onun **جايِئَتُه** **وَعَت** ettiği zaman”—yani irini. Asmaî dedi ki: “Yetimin **واعِي**si ve yetimin **والي**si ne kötüdür” denir; o, onunla ilgilenen kimsedir. Ve denir: “Senin o işten **لا وَعْيَ**n yoktur”: yani onun karşısında tutunma yoktur; İbn Ahmer dedi ki:
  **تَواعَدْن أَنْ لا وَعْيَ عن فَرْجِ راكِسٍ،**
  **فَرُحْنَ ولم يَغْضِرْنَ عن ذاكَ مَغْضَرا**
  Denir: “**تَغَضَّرْتُ** عن كذا”: ondan yüz çevirdiğim zaman. Ve “Benim ondan **وَعْيٌ**m yoktur”: yani kaçınılmazlık. Nadr dedi ki: “O, **وَعْيِ رِجالٍ** içindedir”: yani çok adam içindedir. Ve **الوِعاءُ** ve **الإعاءُ** bedel üzere ve **الوُعاءُ**: bunların hepsi, şeyin kabıdır; çoğulu **أَوْعِيةٌ**. Ve erkeğin göğsüne, buna benzetilerek, “onun ilminin ve itikadının **وِعاء**ı” denir. Ve **وَعَى** şeyi **الوعاء** içinde ve **أَوْعاه**: onu onun içinde topladı; Ebû Muhammed el-Hazlemî dedi ki:
  **تأْخُذُه بِدِمْنِه فَتُوعِيهْ**
  yani suyu onun iç boşluklarında toplarsın. Ezherî: **أَوْعَى** şeyi **الوِعاء** içinde **يُوعِيه** **إيعاء**: elif ile; o hâlde o **مُوعًى**dır. Cevherî: denir: **أَوْعِيْتُ** azığı ve eşyayı: onu **الوِعاء** içine koyduğum zaman; **عَبِيد بن الأَبرص** dedi ki:
  **الخَيْرُ يَبْقى، وإنْ طالَ الزَّمانُ به،**
  **والشَّرُّ أَخْبَثُ ما أَوْعَيْتَ من زادِ**
  Hadiste: Allah’tan **الاسْتِيحاء** hak hayadır: kabirleri ve çürümeyi ve karnı ve onun **وَعَى** ettiği şeyi unutmamanızdır: yani helallerinden olmak üzere, yiyecek ve içecekten topladığı şeyi. İsra hadîsinde: her semada isimlerini saydığı peygamberler zikredildi; “onlardan İdris’i ikinci semada **فأَوْعَيْتُ** ettim”; İbnü’l-Esîr dedi ki: böyle rivayet edildi; eğer sahihse manası: onu kalbimin **وِعاء**ına soktum; denir: **أَوْعَيْت** şeyi **الوِعاء** içinde: onu onun içine soktuğum zaman; dedi ki: eğer **وَعَيْتُ** “**حَفِظْت**” manasında rivayet edilseydi daha açık ve daha belirgin olurdu. Ebû Hureyre hadîsinde: “Resûlullah’tan, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ilimden iki **وِعاء** ezberledim”; ilmin mahalli ve toplanması hakkında kinaye istedi; bu yüzden ona **الوعاء**ı ödünç aldı. Hadiste: “**لا تُوعِي فيُوعَى عَلَيْكِ**”: yani nafakada toplama ve cimrilik etme ki sana cimrilik edilsin ve rızkının daraltılmasıyla karşılık görülsün. Ezherî: **الوَعْي**den emir verdiğin zaman “**عِهْ**” dersin; **الهاء** duruşun direğidir, hafifliğinden dolayı; çünkü bir harf üzerinde hem başlamak hem durmak mümkün değildir. Ve **الوَعْيُ** ve **الوَعَى**—harekeli olarak—gürültü ve seslerdir; ve denildi ki: şiddetli seslerdir; Hüzeli dedi ki:
  **كَأَنَّ وَعَى الخَمُوشِ، بجانِبَيهِ،**
  **وَعَى رَكْبٍ، أُمَيْمَ، ذَوِي زِياطِ**
  Yakub dedi ki: onun **عين**i, **غين** ve **غَى**dan bedeldir; yahut **غين** ve **غَى** ondan bedeldir; ve denildi ki: **الوَعَى** avda köpeklerin sesinin gürültüsüdür. Ezherî: **الوَعَى** köpeklerin ve avın seslerinin gürültüsüdür; dedi ki: onun için bir fiil işitmedim. Ve **الواعيةُ**: **الوَعَى** gibidir. Ezherî: **الواعِيةُ** ve **الوَعَى** ve **الوَغََى**: hepsi sestir. Ve **الواعِيةُ**: çığlık atan; denildi ki: **الواعِيةُ** ölü üzerine feryattır, onun fiili yoktur. Ka‘b b. el-Eşref’in veya Ebû Râfi‘in öldürülmesi hadîsinde: “**الواعِيةَ**yı işitinceye kadar”; İbnü’l-Esîr dedi ki: o, ölü üzerine feryat ve onun ölüm haberidir; ondan fiil yapılmaz. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu sözü:
  **إِنِّي نَذِيرٌ لَكَ مِنْ عَطِيِّه،**
  **قَرَمَّشٌ لِزَادِه وَعِيَّه**
  **الوعية**yi açıklamadı; İbn Sîde dedi ki: ben onu, karnında azığını **يُوعِيه** ederek, eşyanın **يُوعَى** edildiği gibi, azığına tamamen sahip çıkan (**مُسْتَوْعِب**) görüyorum; bu, eğer **عطية**nin sıfatındansa; eğer azığın sıfatındansa manası: onu, yarada cerahatin kokuşması gibi, kokuşuncaya kadar biriktirir.

مقاييس اللغة:
(**وعي**) **الواو** ve **العين** ve **الياء**: bir şeyi bir araya toplamaya delalet eden bir kelimedir. “İlmi **وَعَيْتُ**: onu **أعِيهِ** **وَعْياً**.” Ve “Eşyayı **الوِعاء** içinde **أوْعَيْتُ**: onu **أُوعيه**.” Dedi ki:
* Ve şer, azıktan **أوعَيْتَ** ettiğinin en habisidir (4) *
Ama **الوَعَى** (5): gürültü ve seslerdir. O, bizce ibdal babındandır; asıl olan **الغين**dir. Ve **الوعية**: **الوَعَى**dan, çığlık atan. Ve derler: “**لا وَعْيَ عَنْ كذا**”.

القاموس المحيط:
**وَعاهُ** **يَعِيهِ**: onu ezberledi ve onu topladı; ikisinde de **كأَوْعاهُ** gibidir. Ve kemik: eğrilik üzere iyileşti. Ve **الوَعْيُ**: cerahat, irin ve gürültüdür; **كالوَعَى**; yahut köpeklere mahsus olur. Ve “Benim ondan **وَعْيٌ**m yoktur”: kaçınılmazlık. Ve “O işten **لا وَعْيَ**”: onun karşısında tutunma yoktur. Ve **الوِعاءُ**—ve zamme ile de gelir—ve **الإِعاءُ**: kaptır; çoğulu **أوعِيَةٌ**. Ve **أوعاهُ** ve **أوْعَى عليه**: ona kıstı; ve ondan: “**لا تُوعي فيُوعِيَ اللّهُ عليكِ**”. Ve burnunun kesik kısmını **جَدْعَهُ**: onu tamamen içine aldı; **كاسْتَوْعاهُ** gibi. Ve **الواعِيَةُ**: ölü üzerine feryat ve sestir; çığlık atan değildir; Cevherî yanılmıştır. Ve yetimin **واعِي**si ve onun **والي**si. Ve o, bileğinin **مَوْعِيُّ**sidir: onun bağlanmışı. Ve bir at **وَعًى**dır—**كَفَتًى** gibi: şiddetli.

تاج العروس:
(**وعاه**) yani şeyi ve hadisi (**يعيه**) **وعيا**: onu ezberledi, anladı ve kabul etti; o hâlde o **واع**dır; ve ondan Ebû Ümâme hadîsi: Allah, Kur’ân’ı **وعى** eden bir kalbi azaplandırmaz; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani ona iman ederek ve onunla amel ederek onu akletti; fakat lafızlarını ezberleyip sınırlarını zayi eden kimse, ona **واع** değildir; ve Ahtal’ın sözü: **وعاها من قواعد بيت رأس** * **شوارف لاحها مدر وغار**; ancak manası: onu ezberledi; yani şarabı; ve **الشوارف** ile eski küpler kastedildi. Ve hadiste: “Allah, sözümü işitip onu **فوعاها** eden kişiyi nurlandırsın”: yani onu ezberledi. Ve (**وعاه**) **يعيه** **وعيا**: onu **الوعاء** içinde topladı; ve ondan hadiste: Allah’tan hayanın hakkı: kabirleri ve çürümeyi ve karnı ve onun **وعى** ettiği şeyi unutmamanızdır: yani helallerinden olmak üzere yiyecek ve içecekten topladığı şeyi. (**كاوعاه فيهما**) yani ezberleme ve toplamada; birinciden İsra hadîsi: “onlardan İdris’i ikinci semada **فأوعيت** ettim”: yani ezberledim; ikinciden Yüce Allah’ın sözü: “Ve Allah, onların **يوعون** şeyini daha iyi bilendir”; Ezherî, Fera’dan dedi ki: **الايعاء** onların göğüslerinde tekzib ve günahtan topladıkları şeydir; Cevherî dedi ki: ayetin manasında: yani kalplerinde tekzibden gizledikleri şeyi. Ve Ebû Muhammed el-Hazlemî dedi ki:
**تأخذه بدمنة فتوعيه**
yani suyu onun iç boşluklarında toplarsın. Ezherî dedi ki: **أوعى** şeyi **الوِعاء** içinde **يوعيه** **ايعاء**: o hâlde o **موع**dur. Cevherî dedi ki: **أوعيت** azığı ve eşyayı: onu **الوِعاء** içine koyduğum zaman; ve **عبيد بن الأبرص** dedi ki:
**الخير يبقى وان طال الزمان به** * **والشر أخبث ما أوعيت من زاد**
Ve (**وعى**) kemik (**وعيا**): eğrilik üzere iyileşti; şair dedi ki:
**كأنما كسرت سواعده** * **ثم وعى جبرها وما التأما**
Ebû Zeyd dedi ki: kemik kırıldıktan sonra eğrilik üzere kaynadığı zaman—ki o eğriliktir—“**وعى يعى وعيا**” denir. Ve **وعى** kemik, kırıldıktan sonra kaynadığı zaman; Ebû Zübeyd dedi ki:
**خبعثنة في ساعديه تزايل** * **نقول وعى بعدما قد تجبرا**
Bu, Ezherî’nin metnidir; ve İbn Berrî’nin haşiyelerinde “**من بعدما قد تكسرا**”dır; **اللسان** sahibi bunu söyledi. Ve Hutay’e dedi ki:
**حتى وعيت كوعى عظم** * **الساق لأمته الجبائر**
Ve (**الوعى**) fetha ile: cerahat ve irin; Cevherî bunu Ebû Ubeyd’den nakletti. Ebû Zeyd dedi ki: **الوعى** cerahattir; onun benzeri **المدة**dir. Ve **الوعى** ayrıca: gürültü ve seslerdir; yahut şiddetli seslerdir; İbn Sîde’den. (**كالوعى**) **كفتى** gibi. Yakub dedi ki: onun **عين**i, **غين** olan **الوغى**dan bedeldir; yahut tersine; Cevherî, **الوعى** ile yetindi. (Veya avda) köpeklerin ses gürültüsüne mahsustur; Ezherî dedi ki: onun için bir fiil işitmedim. Ve denir: “Benim ondan **وعى**m yoktur”: yani kaçınılmazlık. Denir: “Senin o işten **لاوعى**n yoktur”: yani onun karşısında tutunma yoktur; İbn Ahmer dedi ki:
**تواعدن ان لاوعى عن فرج راكس** * **فرحن ولم يغضرن عن ذاك مغضرا**
Ve **الوعاء**: kesra ile; Cevherî bununla yetindi. Ve zamme ile de gelir; İbn Sîde’den. Ve **الاعاء** bedel üzere: bunların hepsi şeyin kabıdır. Ebû Hureyre hadîsinde: “Resûlullah’tan, Allah Teâlâ’nın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ilimden iki **وعاءين** ezberledim”: ilmin mahalli ve toplanması hakkında kinaye istedi; bu yüzden ona **الوعاء**ı ödünç aldı. (**ج أوعية**) ve **الاواعى** ise çoğulun çoğuludur. Ve **أوعاه** ve **أوعى عليه**: ona kıstı; ve ondan hadiste: “**لا توعى فيوعى الله عليك**”: yani nafakada toplama ve cimrilik etme ki sana cimrilik edilsin ve rızkının daraltılmasıyla karşılık görülsün; bu hadis böyle rivayet edildi; meşhur olan ise Esmâ hadîsindendir—Allah Teâlâ ondan razı olsun—: “Ver ve **لا توكى فيوكى عليك**”: yani yanındakini biriktirme ve elindekini bağlama ve elindekini men etme ki rızık maddesi senden kesilsin; İbnü’l-Esîr ve başkaları onu böyle zikretti; düşün. Ve **أوعى** burnunun kesik kısmını: onu tamamen içine aldı; **كاستوعاه** gibi. Ve ondan hadiste: burunda, kesik kısmı **استوعى** edildiği zaman diyet vardır; Ezherî bunu böyle hikâye etti. Ve **الواعية**: ölü üzerine feryattır; Leys’ten; ayrıca onun ölüm haberidir; ondan fiil yapılmaz; İbnü’l-Esîr söyledi. Ve (sestir): denir: “Kavmin **واعية**sini işittim”: yani onların seslerini; **الاساس**’ta olduğu gibi. (Çığlık atan değildir; Cevherî yanılmıştır.) Sâğânî dedi ki: Cevherî dedi ki: **الواعية** çığlık atandır; onun zannettiği gibi değildir; ancak **الواعية** sestir; **الطاغية** ve **العاقبة** gibi bir isimdir. Ebû Ömer dedi ki: **الواعية** ve **الوعى** ve **الوغى**: hepsi sestir. Bedr el-Karâfî dedi ki: onun “çığlık atan” ile kastı, **اسم الفاعل** değil, **المصدر** olabilir; **لاغية** ve **واقية**de olduğu gibi; o hâlde yanılma yoktur; bitti. Şeyhimiz dedi ki: “**الصارخة**” **المصدر** olabilir; **الصراخ** gibi; **العاقبة** ve benzeri gibi; Cevherî onu, **الواعية** ile müşakele için getirdi; eğer “çığlık atan”ın hakikati kastedilseydi, Sâğânî’nin dediği gibi bu bir yanılma olmazdı; çünkü mecaz kapısı geniştir, sözün doğrulanmasında. Ve Asmaî dedi ki: “Yetimin **واعى**si” ve “onun **والي**si” ne kötüdür denir; o, onunla ilgilenen kimsedir. Ve o, bileğin **موعى**sidir: **كمرمى** gibi: onun bağlanmışı. Ve bir at **وعى**dır—**كفتى** gibi: şiddetli; hemzeli **وأى**de bir dildir; daha önce geçti. *Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “O, falandan daha **أوعى**dır”: yani daha çok ezberleyen ve daha çok anlayan; ve ondan hadiste: “Nice ulaştırılan vardır ki işitenden daha **أوعى**dır.” Ve “Karıncadan daha **أوعى**”: yani ondan daha çok toplayan. Ve **الوعى**—**كغنى**: ezberleyen, zeki, fakih. Ve **الوعية**—**كغنية**: azığı, eşyanın **يُوعَى** edildiği gibi, içine alan; ayrıca azık, yarada cerahatin kokuşması gibi kokuşuncaya kadar biriktirilir. Ve ondan hakkını **استوعى** etti: onu bütünüyle aldı ve onu tamamen aldı. Ve **وعى** yara **وعيا**: cerahati aktı. Ve **الاساس**’ta: ağzı irin üzerine kapandı. Ve **وعت** irin yarada **وعيا**: toplandı. Ve yarası **وعى** üzere iyileşti: yani nâğil. Ve Nadr dedi ki: “O, **وعى رجال** içindedir”: yani çok adam içindedir. Ve **أُذُن واعية**: ezberleyen.
