# وعي — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B9%D9%8A/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: وعي

وعي
وَعَى - يَعِي - وَاعِي - وَاعِيَة- وِعَاء - أَوْعِيَة - أَوْعَى - يُوْعِي
وَعَى - يَعِي + كائن أو مكان + شيئاً أوأمراً : يستوعبه: يستقبل ويتلقى شيئاً فيجمعه ويحفظه ويخزنه في مكان كاف لديه
وَعَى - يَعِي + كائن أو مكان + شيئاً: يستوعبه: يجمعه ثم يحفظه (الكائن أو المكان) لديه من غير جهد أو ضيق
وَعَى - يَعِي + كائن + أمراً : يستوعبه ويدركه: يجمعه ويحفظه لديه من غير جهد أو ضيق: يتلقى المعلومة فيفهمها ثم يخزنها لديه في ذاكرته
واعِي: اسم فاعل صفة مشبهة من " وَعَى - يَعِي ": من يستوعب : من يكون لديه المكان والقدرة على استقبال وخزن شيء أو معلومة، ويقوم بذلك
واعِيَة: مؤنث " وَاعِي"
وِعَاء: على وزن " فِعال ": اسم فعل ميالغة من " وَعَى - يَعِي "، اسم آلة منه: الشيء الذي يستوعب ويخزن: المخزن أو الآلة التي تستخدم لاستقبال وخزن الأشياء
أَوْعِيَة: جمع " وِعَاء "
أَوْعَى - يُوْعِي: على وزن " أفعلَ " من " وَعَى - يَعِي ": جعل آخر " يَعِي " : جعل آخر يستوعب: جعل المخزن أو المكان يستقبل ويخزن شيئاً أو أشياء فيه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاستيعاب والانشغال بمعناها الحجمي المادي والنفسي بالانتباه ووضوح الذهن "، وهي:
حَوَى - يَحْوِي، شَغَلَ - يَشْغَلُ، وَعى - يَعي، عَبَأ  - يَعْبَأ، مَلأَََ - يَمْلاُ، بَالَ - يَبِيْلُ
وعى - يعي
 	﴿لنجعلها لكم تذكرة وتعيها أذن واعية (12)﴾ الحاقة
واعية - واعي
 	﴿لنجعلها لكم تذكرة وتعيها أذن واعية (12)﴾ الحاقة
وعاء - أوعية
 	﴿فبدأ بأوعيتهم قبل وعاء أخيه ثم استخرجها من وعاء أخيه كذلك كدنا ليوسف ما كان ليأخذ أخاه في دين الملك إلا أن يشاء الله نرفع درجات من نشاء وفوق كل ذي علم عليم(76)﴾ يوسف
أوعى - يوعي
 	﴿وجمع فأوعى (18)﴾ المعارج ﴿والله أعلم بما يوعون (23)﴾ الانشقاق
مختار الصحاح
● [وعي] و ع ي: الوِعَاءُ واحد الأَوْعِيَةِ و أَوْعَى الزاد والمتاع جعله في الوعاء و وَعَى الحديث يَعِيه وَعْياً حفظه وأُذُن وَاعِيةٌ ﴿والله أعلم بما يُوعُونَ﴾ أي يُضمِرُون في قلوبهم من التكذيب
الراغب
وعى
- الوعي: حفظ الحديث ونحوه. يقال: وعيته في نفسه. قال تعالى: }لنجعلها لكم تذكرة وتعيها أذن واعية{ [الحاقة/12].
والإيعاء: حفظ الأمتعة في الوعاء. قال تعالى: }وجمع فأوعى{ [المعارج/18] قال الشاعر:
- 463 - والشر أخبث ما أوعيت من زاد
(عجز بيت صدره:
الخير يبقى وإن طال الزمان به
وهو في البصائر 5/241؛ وتاج العروس (وعى) دون نسبة فيهما؛ والبيت لعبيد بن الأبرص في ديوانه تحقيق حسين نصار ص 49، وليس في ديوانه طبع دار صادر؛ وهو في المجمل 4/930)
وقال تعالى: }فبدأ بأوعيتهم قبل وعاء أخيه ثم استخرجها من وعاء أخيه{ [يوسف/76] ولا وعي عن كذا. أي: لا تماسك للنفس دونه، ومنه: مالي عنه وعلي. أي: بد، ووعى الجرح يعي وعيا: جمع المدة (الوعي: القيح والمدة)، ووعى العظم: اشتد وجمع القوة، والواعية: الصارخة، وسمعت وعي القوم. أي: صراخهم.
ملخص اللسان
1.     الوَعْيُ: حِفْظ القلبِ الشيءَ. وعَى الشيء والحديث يَعِيه وَعْياً  وأَوْعاه: حَفِظَه وفَهِمَه وقَبِلَه، فهو واعٍ، وفلان أَوْعَى من فلان  أَي أَحْفَظُ وأَفْهَمُ. الوَعِيُّ الحافِظُ  الكَيِّسُ الفَقِيه. وفي حديث أَبي أُمامة: لا يُعَذِّبُ اللهُ قَلْباً  وَعَى القُرآنَ؛ قال ابن الأَثير: أَي عقَلَه إِيماناً به وعَمَلاً، فأَما من حَفِظ أَلفاظَه وضَيَّعَ حُدوده فإِنه غير واعٍ له؛
2.  والله أَعلم بما يُوعُونَ؛ قال: الإِيعاء ما يَجْمعون في صدورهم من التكذيب والإِثم. ووَعى الشيء في الوعاء وأَوْعاه: جَمَعَه فيه؛ أَوْعَيْت الشيء في الوِعاء إذا  أَدخلته فيه؛ قال: ولو روي وَعَيْتُ بمعنى حَفِظْت لكان أبين وأَظهر . لا تُوعِي فيُوعَى عَلَيْكِ أَي لا تَجْمَعي وتَشِحِّي  بالنفَقة فَيُشَحَّ عَلَيْكِ وتُجازَيْ بَتَضْيِيقِ رِزْقِكِ.
3.     والله أَعلم بما يُوعُونَ أَي يُضْمِرون في قلوبهم من  التكذيب، وعى الحديث يعيه وعياً وأذن  واعية
4.  يقال أَوْعَى جَدْعَه واسْتَوْعاه إِذا اسْتَوْعَبه. وفي  الحديث: في الأَنف إِذا اسْتُوعِيَ جَدْعُه الدِّيةُ؛ وأَوْعَى فلانٌ جَدْعَ أَنْفِه واسْتَوْعاه إِذا استَوْعَبه.  وتقول: اسْتَوْعى فلان من فلان حَقَّه إِذا أَخذه كله.
5.  ووَعَى العَظْمُ وَعْياً: بَرَأَ على عَثْمٍ؛ قال:  كأَنما كُسِّرَتْ سَواعِدُه،  ثمَّ وَعى جَبْرُها وما الْتَأَما  قال أَبو زيد: إِذا جَبَرَ العظمُ بعد الكسر على عَثْمٍ، وهو  الاعْوِجاجُ، قيل: وَعى يَعِي وَعْياً،
6.     ووَعَتِ المِدَّةُ في الجُرْح وَعْياً: اجتمعَتْ. ووَعى الجُرْحُ  وَعْياً: سالَ قَيْحُه. والوَعْيُ: القَيْحُ والمِدَّة. وبرئ جُرحُه على  وَعْيٍ أَي نَغَلٍ.
7.     الوَعَى جلبة صوتِ الكِلابِ في الصَّيدِ.
8.     الواعِيةُ والوَعَى والوَغََى كلها الصوت. والواعِيةُ: الصَّارِخَةُ،  وقيل الواعِيةُ الصُّراخ على الميت لا فِعْلَ له.
لسان العرب
● -   وعي: الوَعْيُ: حِفْظ القلبِ الشيءَ. وعَى الشيء والحديث يَعِيه وَعْياً  وأَوْعاه: حَفِظَه وفَهِمَه وقَبِلَه، فهو واعٍ، وفلان أَوْعَى من فلان  أَي أَحْفَظُ وأَفْهَمُ. وفي الحديث: نَضَّر الله امرأً سمع مَقالَتي  فوَعاها، فرُبَّ مُبَلَّغٍ أَوْعى من سامِعٍ. الأَزهري: الوَعِيُّ الحافِظُ  الكَيِّسُ الفَقِيه. وفي حديث أَبي أُمامة: لا يُعَذِّبُ اللهُ قَلْباً  وَعَى القُرآنَ؛ قال ابن الأَثير: أَي عقَلَه إِيماناً به وعَمَلاً، فأَما  من حَفِظ أَلفاظَه وضَيَّعَ حُدوده فإِنه غير واعٍ له؛ وقول الأَخطل:  وَعَاها مِنْ قَواعِدِ بيْتِ رَأْسٍ  شَوارِفُ لاحَها مَدَرٌ وغارُ  إِنما معناه حَفِظَها أَي حَفِظَ هذه الخَمر، وعَنَى بالشَّوارِفِ  الخَوابيَ القديمة. الأَزهري عن الفراء في قوله تعالى: والله أَعلم بما  يُوعُونَ؛ قال: الإِيعاء ما يَجْمعون في صدورهم من التكذيب والإِثم. قال:  والوَعْيُ لو قِيلَ: والله أَعلم بما يَعُون، لكان صواباً ولكن لا يستقيم في  القراءة. الجوهري: والله أَعلم بما يُوعُونَ أَي يُضْمِرون في قلوبهم من  التكذيب، وأُذُنٌ واعِيةٌ  (* قوله« وأذن واعية» كذا هي في الأصل، إِلا  أنها مخرجة بالهامش، وأصلها في عبارة الجوهري: وعى الحديث يعيه وعياً وأذن  واعية.)  الأَزهري: يقال أَوْعَى جَدْعَه واسْتَوْعاه إِذا اسْتَوْعَبه. وفي  الحديث: في الأَنف إِذا اسْتُوعِيَ جَدْعُه الدِّيةُ؛ هكذا حكاه الأَزهري في  ترجمة وعوع. وأَوْعَى فلانٌ جَدْعَ أَنْفِه واسْتَوْعاه إِذا استَوْعَبه.  وتقول: اسْتَوْعى فلان من فلان حَقَّه إِذا أَخذه كله. وفي الحديث:  فاسْتَوْعى له حَقَّه؛ قال ابن الأَثير: استوفاه كله مأْخوذ من الوِعاء.  ووَعَى العَظْمُ وَعْياً: بَرَأَ على عَثْمٍ؛ قال:  كأَنما كُسِّرَتْ سَواعِدُه،  ثمَّ وَعى جَبْرُها وما الْتَأَما  قال أَبو زيد: إِذا جَبَرَ العظمُ بعد الكسر على عَثْمٍ، وهو  الاعْوِجاجُ، قيل: وَعى يَعِي وَعْياً، وأَجَرَ يأْجِرُ أَجْراً ويأْجُرُ أُجُوراً.  ووَعَى العظمُ إِذا انْجَبَر بعد الكسر؛ قال أَبو زيد:  خُبَعْثِنَةٌ في ساعِدَيْه تَزايُلٌ،  تَقُولُ وَعى مِنْ بَعْدِ ما قد تجَبَّرا  هذا البيت كذا في التهذيب، ورأَيته في حواشي ابن بري: من بعد ما قد  تكسرا؛ وقال الحطيئة:  حتى وَعَيْتُ كَوَعْيِ عَظْـ  ـمِ السَّاقِ لأْأَمَه الجَبائِرْ  ووَعَتِ المِدَّةُ في الجُرْح وَعْياً: اجتمعَتْ. ووَعى الجُرْحُ  وَعْياً: سالَ قَيْحُه. والوَعْيُ: القَيْحُ والمِدَّة. وبرئ جُرحُه على  وَعْيٍ أَي نَغَلٍ. قال أَبو زيد: إِذا سالَ القَيْحُ من الجُرْح قيلَ وَعى  الجُرْحُ يَعِي وَعْياً، قال: والوَعْيُ هو القيحُ، ومثله المِدَّة. وقال  الليث في وَعْيِ الكَسر والمِدَّة مِثلَه، قال: وقال أَبو الدُّقَيْشِ  إِذا وَعَتْ جايِئَتُه يعني مِدَّته. قال الأَصمعي: يقال بئسَ واعِي اليتيمِ  ووالي اليتيمِ وهو الذي يقوم عليه. ويقال: لا وَعْيَ لك عن ذلك الأَمر  أَي لا تَماسُك دونه؛ قال ابن أَحمر:  تَواعَدْن أَنْ لا وَعْيَ عن فَرْجِ راكِسٍ،  فَرُحْنَ ولم يَغْضِرْنَ عن ذاكَ مَغْضَرا  يقال: تَغَضَّرْتُ عن كذا إذا انصرفْت عنه. وما لي عنه وَعْيٌ أَي  بُدٌّ. وقال النضر: إنه لفي وَعْيِ رِجالٍ أَي في رجال كثيرة:  والوِعاءُ والإعاءُ على البَدَل والوُعاءُ، كل ذلك: ظرف الشيء، والجمع  أَوْعِيةٌ، ويقال لصدر الرجل وِعاء عِلْمِه واعْتِقادِهِ تشبيهاً بذلك.  ووَعى الشيء في الوعاء وأَوْعاه: جَمَعَه فيه؛ قال أَبو محمد  الحَذلَمِيُّ:  تأْخُذُه بِدِمْنِه فَتُوعِيهْ  أَي تجمع الماء في أَجوافها. الأزهري: أَوْعى الشيءَ في الوِعاء يُوعِيه  إيعاء، بالألف، فهو مُوعًى . الجوهري: يقال أَوْعِيْتُ الزاد والمَتاع  إذا جعلته في الوِعاء؛ قال عَبِيد بن الأَبرص:  الخَيْرُ يَبْقى، وإنْ طالَ الزَّمانُ به،  والشَّرُّ أَخْبَثُ ما أَوْعَيْتَ من زادِ  وفي الحديث: الاسْتِيحاء من الله حقَّ الحَياء أَن لا تَنْسَوُا  المَقابرَ والبِلَى والجوفَ وما وَعى أَي ما جمع من الطعام والشراب حتى يكونا من  حِلِّهِما. وفي حديث الإِسْراء: ذكر في كل سماء أَنبياءَ قد سمَّاهم  فأَوْعَيْتُ منهم إدْرِيس في الثانية؛ قال ابن الأثير: هكذا روي، فإن صح  فيكون معناه أَدخلته في وِعاء قلبي؛ يقال: أَوْعَيْت الشيء في الوِعاء إذا  أَدخلته فيه؛ قال: ولو روي وَعَيْتُ بمعنى حَفِظْت لكان أبين وأَظهر .  وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: حَفِظْتُ عن رسول الله،صلى الله عليه  وسلم، وِعاءَيْن منَ العلم؛ أَراد الكناية عن مَحَلّ العِلم وجَمْعِه  فاستعار له الوعاء.  وفي الحديث: لا تُوعِي فيُوعَى عَلَيْكِ أَي لا تَجْمَعي وتَشِحِّي  بالنفَقة فَيُشَحَّ عَلَيْكِ وتُجازَيْ بَتَضْيِيقِ رِزْقِكِ. الأَزهري: إذا  أَمرت من الوَعْي قلت عِهْ، الهاء عماد الوقوف لخفّتها لأَنه لا يُستطاع  الابتداء والوُقوف معاً على حرف واحد.  والوَعْيُ والوَعَى، بالتحريك: الجَلَبةُ والأَصوات، وقيل: الأَصوات  الشديدة؛ قال الهذلي:  كَأَنَّ وَعَى الخَمُوشِ، بجانِبَيهِ،  وَعَى رَكْبٍ، أُمَيْمَ، ذَوِي زِياطِ  وقال يعقوب: عينُه بدَل من غين وغَى، أَو غين وغَى بدل منه، وقيل:  الوَعَى جلبة صوتِ الكِلابِ في الصَّيدِ. الأَزهري: الوَعَى جَلَبة أَصوات  الكلاب والصَّيد، قال: ولم أَسمع له فعلاً. والواعيةُ: كالوَعَى، الأَزهري:  الواعِيةُ والوَعَى والوَغََى كلها الصوت. والواعِيةُ: الصَّارِخَةُ،  وقيل الواعِيةُ الصُّراخ على الميت لا فِعْلَ له. وفي حديث مقتل كعب بن  الأَشْرَف أَو أَبي رافعٍ: حتى سمعنا الواعِيةَ؛ قال ابن الأَثير: هو  الصُراخ على الميت ونَعْيُه، ولا يُبْنى منه فِعل؛ وقوله أَنشده ابن  الأَعرابي:إِنِّي نَذِيرٌ لَكَ مِنْ عَطِيِّه،  قَرَمَّشٌ لِزَادِه وَعِيَّه  لم يفسر الوعية، قال ابن سيده: وأُرى أَنه مسْتَوْعِب لزاده يُوعِيه في  بطنه كما يُوعَى المَتاعُ، هذا إن كان من صفة عطية، وإن كان من صفة الزاد  فمعناه أَنه يَدَّخِرُه حتى يَخْنَزَ كما يَخْنَزُ القيح في القَرْح.
مقاييس اللغة:
(وعي) الواو والعين والياء: كلمةٌ تدلُّ على ضمِّ شيء. ووَعَيْتُ العِلْمَ أعِيهِ وَعْياً. وأوْعَيْتُ المتاعَ في الوِعاء أُوعيه. قال:‏
* والشَّرُّ أخبَثُ ما أوعَيْتَ من زادِ(4) *‏
وأمَّا الوَعَى(5) فالجَلَبَةُ والأصوات. وهو عندنا من باب الإبدال، والأصل الغين. والوعية: الصَّارخَة، من الوَعَى. ويقولون: لا وَعْيَ عَنْ كذا.‏
القاموس المحيط:
ي وَعاهُ يَعِيهِ حَفِظَه، وجَمَعَهُ، كأَوْعاهُ فيهما، و العَظْمُ بَرَأَ على عَثْمٍ. والوَعْيُ القَيْحُ، والمِدَّةُ، والجَلَبَةُ، كالوَعَى، أَو يَخُصُّ الكِلابَ. ومالي عنه وَعْيٌ بُدٌّ. ولا وَعْيَ عن ذلك الأمْرِ لا تَماسُكَ دونَه. والوِعاءُ، ويُضَمُّ، والإِعاءُ الظَّرْفُ ج أوعِيَةٌ. وأوعاهُ وأوْعَى عليه قَتَّرَ عليه، ومنه " لا تُوعي فيُوعِيَ اللّهُ عليكِ " ، و جَدْعَهُ أوْعبهُ، كاسْتَوْعاهُ. والواعِيَةُ الصُّراخُ، والصَّوْتُ لا الصارِخَةُ، ووَهِمَ الجوهرِيُّ، وواعِي اليَتيمِ واليهِ. وهو مَوْعِيُّ الرُّسْغِ مُوَثَّقُه.
وفرسٌ وَعًى، كَفَتًى: شَديدٌ.
تاج العروس:
( ى وعاه ) أي الشئ والحديث ( يعيه ) وعيا ( حفظه ) وفهمه وقبله فهو واع ومنه حديث أبى أمامة لا يعذب الله قلبا وعى القرآن قال ابن الاثير أي عقله ايمانا به وعملا فأما من حفظ ألفاظه وضيع حدوده فانه غير واع له وقول الا خطل وعاها من قواعد بيت راس * شوارف لاحها مدر وغار انما معناه حفظها يعنى الخمر وعنى بالشوارف الخوابى القديمة وفى الحديث نضر الله امر أسمع مقالتي فوعاها أي حفظها ( و ) وعاه يعيه وعيا ( جمعه ) في الوعاء ومنه الحديث الاستحياء من الله حق الحياء أن لا تنسوا المقابر والبلى والجوف وما وعى أي ما جمع من الطعام والشراب حتى يكونا من حلهما ( كاوعاه فيهما ) أي في الحفظ والجمع فمن الاول حديث الاسراء فأوعيت منهم ادريس في الثانية أي حفظت ومن الثاني قوله تعالى والله أعلم بما يوعون قال الازهرى عن الفراء الايعاء ما يجمعون في صدورهم من التكذيب والاثم وقال الجوهرى في معنى الآية أي يضمرون في قلوبهم من التكذيب وقال أبو محمد الحذلمى * تأخذه بدمنة فتوعيه * أي تجمع الماء في أجوافها قال الازهرى أوعى الشئ في الوعاء يوعيه ايعاء فهو موع وقال الجوهرى أوعيت الزاد والمتاع إذا جعلته في الوعاء وقال عبيد ابن الابرص الخير يبقى وان طال الزمان به * والشر أخبث ما أوعيت من زاد ( و ) وعى ( العظم ) وعيا ( برأ على عثم ) قال الشاعر كأنما كسرت سواعده * ثم وعى جبرها وما التأما قال أبو زيد إذا جبر العظم بعد الكسر على عثم وهو الاعوجاج قيل وعى يعى وعيا ووعى العظم انجبر بعد الكسر قال أبو زبيد خبعثنة في ساعديه تزايل * نقول وعى بعدما قد تجبرا كذا نص الازهرى وهو في حواشى ابن برى من بعدما قد تكسرا قاله صاحب اللسان وقال الحطيئة حتى وعيت كوعى عظم * الساق لأمته الجبائر ( والوعى ) بالفتح ( القيح والمدة ) نقله الجوهرى عن أبى عبيد وقال أبو زيد الوعى القيح ومثله المدة ( و ) الوعى أيضا ( الجلبة ) والاصوات أو الاصوات الشديدة عن ابن سيده ( كالوعى ) كفتى قال يعقوب عينه بدل من غين الوغى أو بالعكس واقتصر الجوهرى على الوعى ( أو يخص ) جلبة صوت ( الكلاب ) في الصيد قال الازهرى ولم أسمع لها فعلا ( و ) يقال ( مالى عنه وعى ) أي ( بدو ) يقال ( لاوعى ) لك ( عن ذلك الامر ) أي ( لا تماسك دونه ) قال ابن أحمر تواعدن ان لاوعى عن فرج راكس * فرحن ولم يغضرن عن ذاك مغضرا ( والوعاء ) بالكسر وعليه اقتصر الجوهرى ( ويضم ) عن ابن سيده ( والاعاء ) على البدل كل ذلك ( الظرف ) للشئ وفى حديث أبى هريرة حفظت عن رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم وعاءين من العلم أراد الكناية عن محل العلم وجمعه فاستعار له الوعاء ( ج أوعية ) وأما الاواعى فجمع الجمع ( وأوعاه وأوعى عليه قتر عليه ومنه ) الحديث ( لا توعى فيوعى الله عليك ) أي لا تجمعي وتشحى بالنفقة فيشح عليك وتجازى بتضييق رزقك هكذا روى هذا الحديث والمشهور من حديث أسماء رضى الله تعالى عنها أعطى ولا توكى فيوكى عليك أي لا تدخرى وتشدي ما عندك وتمنعي ما في يدك فتنقطع مادة الرزق عنك وهكذا أورده ابن لاثير
وغيره فتأمل ( و ) أوعى ( جدعه أوعبه ) أي جدع أنفه ( كاستوعاه ) ومنه الحديث في الانف إذا استوعى جدعه الدية هكذا حكاه الازهرى ( والواعية الصراخ ) على الميت عن الليث وأيضا نعيه ولا يبنى منه فعل قاله ابن الاثير ( والصوت ) يقال سمعت واعية القوم أي أصواتهم كما في الاساس ( لا الصارخة ووهم الجوهرى ) قال الصاغانى قال الجوهرى الواعية الصارخة وليس كما زعم وانما الواعية الصوت اسم مثل الطاغية والعاقبة وقال أبو عمر والواعية والوعى والوغى كلها الصوت قال البدر القرافى قد يكون مراده بالصارخة المصدر لا اسم الفاعل كما في لاغية وواقية فلا وهم انتهى وقال شيخنا الصارخة تكون مصدرا كالصراخ مثل العاقبة ونحوه وجاء بها الجوهرى لمشاكلة الواعية ولو أريد حقيقة الصارخة لم يكن ذلك وهما كما قال لان باب المجاز واسع في تصحيح الكلام ( و ) قال الاصمعي يقال بئس ( واعى اليتيم ) و ( واليه ) وهو الذى يقوم عليه ( وهو موعى الرسغ ) كمرمى أي ( موثقه وفرس وعى ) كفتى ( شديد ) لغة في وأى بالهمز وقد تقدم * ومما يستدرك عليه هو أوعى من فلان أي أحفظ وأفهم ومنه الحديث فرب مبلغ أوعى من سامع وأوعى من النملة أي أجمع منها والوعى كغنى الحافظ الكيس الفقيه والوعية كغنية المستوعب للزاد كما يوعى المتاع وأيضا الزاد يدخر حتى يخنز كما يخنز القيح في الجرح واستوعى منه حقه أخذه كله واستوفاه ووعى الجرح وعيا سال قيحه وفى الاساس انضم فوه على مدة ووعت المدة في الجرح وعيا اجتمعت وبرئ جرحه على وعى أي نغل وقال النضرانه لفى وعى رجال أي في رجال كثير وأذن واعية حافظة

### Türkçe

وعي
**وَعَى - يَعِي - وَاعِي - وَاعِيَة- وِعَاء - أَوْعِيَة - أَوْعَى - يُوْعِي**

**وَعَى - يَعِي** + varlık veya mekân + bir şeyi veya bir işi: onu içine alır: bir şeyi kabul eder ve alır; sonra onu toplar, korur ve kendisi için yeterli bir yerde depolar

**وَعَى - يَعِي** + varlık veya mekân + bir şeyi: onu içine alır: onu toplar sonra (varlık veya mekân) onu, zahmet veya darlık olmaksızın, yanında korur

**وَعَى - يَعِي** + varlık + bir işi: onu içine alır ve idrak eder: onu, zahmet veya darlık olmaksızın, yanında toplar ve korur: bilgiyi alır, onu anlar, sonra onu hafızasında yanında depolar

**واعِي**: “**وَعَى - يَعِي**”den ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: içine alan kimse: bir şeyi veya bir bilgiyi kabul edip depolamaya yetecek yer ve kudrete sahip olan ve bunu yapan kimse

**واعِيَة**: “**وَاعِي**”nin müennesi

**وِعَاء**: “**فِعال**” vezninde: “**وَعَى - يَعِي**”den mübalağa ism-i fiil, ondan ism-i âlet: içine alan ve depolayan şey: eşyaları kabul ve depolamak için kullanılan depo veya âlet

**أَوْعِيَة**: “**وِعَاء**”nın çoğulu

**أَوْعَى - يُوْعِي**: “**وَعَى - يَعِي**”den “**أفعلَ**” vezninde: başkasını “**يَعِي**” kıldı: başkasını içine alır kıldı: depoyu veya mekânı, içinde bir şeyi veya şeyleri kabul edip depolar kıldı

Ve lafız, “**الاستيعاب والانشغال بمعناها الحجمي المادي والنفسي بالانتباه ووضوح الذهن**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**حَوَى - يَحْوِي**، **شَغَلَ - يَشْغَلُ**، **وَعى - يَعي**، **عَبَأ  - يَعْبَأ**، **مَلأَََ - يَمْلاُ**، **بَالَ - يَبِيْلُ**

**وعى - يعي**
 	﴿Onu sizin için bir hatırlatma kılalım ve onu **أُذُن** **واعِيَة** (12) içine alsın diye﴾ **الحاقة**

**واعية - واعي**
 	﴿Onu sizin için bir hatırlatma kılalım ve onu **أُذُن** **واعِيَة** (12) içine alsın diye﴾ **الحاقة**

**وعاء - أوعية**
 	﴿Kardeşinin kabından önce onların kaplarıyla başladı; sonra onu kardeşinin kabından çıkardı; işte böylece Yusuf için düzen kurduk; kralın dininde kardeşini alıkoyamazdı, ancak Allah dilerse; dilediğimizi derecelerle yükseltiriz; her ilim sahibinin üstünde bir bilen vardır (76)﴾ **يوسف**

**أوعى - يوعي**
 	﴿Ve topladı da **فَأَوْعَى** (18)﴾ **المعارج** ﴿Ve Allah, onların **يُوعُون** (23) şeyini daha iyi bilendir﴾ **الانشقاق**

مختار الصحاح
● [وعي] و ع ي: **الوِعَاءُ** **الأَوْعِيَةِ**nin bir tanesidir; **أَوْعَى** azığı ve eşyayı: onu **الوعاء** içine koydu; ve **وَعَى** hadisi **يَعِيه** **وَعْياً**: onu ezberledi; ve **أُذُن** **وَاعِيةٌ** ﴿ve Allah, **يُوعُونَ** şeyini daha iyi bilendir﴾: yani kalplerinde tekzibden gizledikleri şeyi

الراغب
**وعى**
- **الوعي**: hadis ve benzerini ezberlemek. Denir: onu kendi nefsinde **وعي** ettim. Yüce Allah dedi ki: }Onu sizin için bir hatırlatma kılalım ve onu **أُذُن** **واعِيَة** içine alsın{ [**الحاقة**/12].
Ve **الإيعاء**: eşyaları **الوعاء** içinde ezberlemek/korumak. Yüce Allah dedi ki: }Ve topladı da **فَأَوْعَى**{ [**المعارج**/18] Şair dedi ki:
- 463 - Ve şer, azıktan **أَوْعَيْتَ** ettiğinin en habisidir

(Beytin sadrının aczi:
Hayır kalır, onunla zaman uzasa da
Ve o, **البصائر** 5/241’dedir; ve **تاج العروس** (**وعى**)dedir, ikisinde de nisbet olmaksızın; ve beyit, **عبيد بن الأبرص**’ındır, divanında, tahkik: Hüseyin Nassar s. 49; ve Dar Sadır baskısı divanında yoktur; ve **المجمل** 4/930’dadır)
Ve Yüce Allah dedi ki: }Onların kaplarıyla kardeşinin kabından önce başladı; sonra onu kardeşinin kabından çıkardı{ [**يوسف**/76] ve “**لا وعي عن كذا**”: yani nefis için onsuz tutunma yoktur; ve ondan: “Benim ondan **وعلي** yoktur”: yani kaçınılmazlık. Ve **وعى** yara **يعي** **وعيا**: irini topladı (**الوعي**: cerahat ve irin), ve **وعى** kemik: sertleşti ve kuvveti topladı; ve **الواعية**: çığlık atan; ve “kavmin **وعي**sini işittim”: yani onların çığlığını.

ملخص اللسان
1.     **الوَعْيُ**: kalbin bir şeyi ezberlemesi. **وعَى** şeyi ve hadisi **يَعِيه** **وَعْياً** ve **أَوْعاه**: onu ezberledi, anladı ve kabul etti; o hâlde o **واعٍ**dır; ve falan, falandan daha **أَوْعَى**dır: yani daha çok ezberleyen ve daha çok anlayan. **الوَعِيُّ**: ezberleyen, zeki, fakih. Ebû Ümâme hadîsinde: Allah, Kur’ân’ı **وَعَى** eden bir kalbi azaplandırmaz; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani ona iman ederek ve onunla amel ederek onu akletti; fakat lafızlarını ezberleyip sınırlarını zayi eden kimse, ona **واعٍ** değildir;
2.  Ve Allah, onların **يُوعُونَ** şeyini daha iyi bilendir; dedi ki: **الإِيعاء** onların göğüslerinde tekzib ve günahtan topladıkları şeydir. Ve **وَعى** şeyi **الوعاء** içinde ve **أَوْعاه**: onu onun içinde topladı; “**أَوْعَيْت**” şeyi **الوِعاء** içinde: onu onun içine soktuğum zaman; dedi ki: eğer **وَعَيْتُ** “**حَفِظْت**” manasında rivayet edilseydi daha açık ve daha belirgin olurdu. “**لا تُوعِي فيُوعَى عَلَيْكِ**”: yani nafakada toplama ve cimrilik etme ki sana cimrilik edilsin ve rızkının daraltılmasıyla karşılık görülsün.
3.     Ve Allah, onların **يُوعُونَ** şeyini daha iyi bilendir: yani kalplerinde tekzibden gizledikleri şeyi; **وعى** hadisi **يعيه** **وعياً** ve **أُذُن** **واعية**
4.  Denir: **أَوْعَى** burnunun kesik kısmını ve **اسْتَوْعاه**: onu tamamen içine aldığı zaman. Hadiste: burunda, kesik kısmı **اسْتُوعِيَ** edildiği zaman diyet vardır; ve falan, burnunun kesik kısmını **أَوْعَى** etti ve **اسْتَوْعاه**: onu tamamen içine aldığı zaman. Ve dersin ki: falan, falandan hakkını **اسْتَوْعى** etti: onu bütünüyle aldığı zaman.
5.  Ve **وَعَى** kemik **وَعْياً**: eğrilik üzere iyileşti; dedi ki:
  Sanki önkolları kırılmış,
  sonra onun kaynaması **وَعَى** etti ve birleşmedi
  Ebû Zeyd dedi ki: kemik kırıldıktan sonra eğrilik üzere kaynadığı zaman—ki o eğriliktir—“**وَعَى - يَعِي - وَعْياً**” denir,
6.     Ve **وَعَت** irin yarada **وَعْياً**: toplandı. Ve **وَعَى** yara **وَعْياً**: cerahati aktı. Ve **الوَعْيُ**: cerahat ve irin. Ve yarası **وَعْي** üzere iyileşti: yani nâğil üzere.
7.     **الوَعَى**: avda köpeklerin sesinin gürültüsüdür.
8.     **الواعِيةُ** ve **الوَعَى** ve **الوَغََى**: hepsi sestir. Ve **الواعِيةُ**: çığlık atan; denildi ki: **الواعِيةُ** ölü üzerine feryattır, onun fiili yoktur.

لسان العرب
● -   **وعي**: **الوَعْيُ**: kalbin bir şeyi ezberlemesi. **وعَى** şeyi ve hadisi **يَعِيه** **وَعْياً** ve **أَوْعاه**: onu ezberledi, anladı ve kabul etti; o hâlde o **واعٍ**dır; ve falan, falandan daha **أَوْعَى**dır: yani daha çok ezberleyen ve daha çok anlayan. Hadiste: “Allah, sözümü işitip onu **فوَعاها** eden kişiyi nurlandırsın; nice ulaştırılan vardır ki işitenden daha **أَوْعى**dır.” Ezherî: **الوَعِيُّ**: ezberleyen, zeki, fakih. Ebû Ümâme hadîsinde: Allah, Kur’ân’ı **وَعَى** eden bir kalbi azaplandırmaz; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani ona iman ederek ve onunla amel ederek onu akletti; fakat lafızlarını ezberleyip sınırlarını zayi eden kimse, ona **واعٍ** değildir; ve Ahtal’ın sözü:
  **وَعَاها** مِنْ قَواعِدِ بيْتِ رَأْسٍ
  شَوارِفُ لاحَها مَدَرٌ وغارُ
  Ancak manası: onu ezberledi; yani bu şarabı ezberledi/korudu; ve **الشَّوارِف** ile eski küpler kastedildi. Ezherî, Fera’dan, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Ve Allah, onların **يُوعُونَ** şeyini daha iyi bilendir”; dedi ki: **الإِيعاء** onların göğüslerinde tekzib ve günahtan topladıkları şeydir. Dedi ki: ve **الوَعْيُ** eğer “Allah, onların **يَعُون** şeyini daha iyi bilendir” denilseydi doğru olurdu; fakat kıraatte düzgün olmaz. Cevherî: “Ve Allah, onların **يُوعُونَ** şeyini daha iyi bilendir”: yani kalplerinde tekzibden gizledikleri şeyi; ve **أُذُنٌ واعِيةٌ**
  (* “**وأذن واعية**” sözü asılda böyledir; ancak kenar notunda çıkarılmıştır; Cevherî’nin ibaresinde aslı: **وعى** hadisi **يعيه** **وعياً** ve **أذن واعية**.)  Ezherî: denir: **أَوْعَى** burnunun kesik kısmını ve **اسْتَوْعاه**: onu tamamen içine aldığı zaman. Hadiste: burunda, kesik kısmı **اسْتُوعِيَ** edildiği zaman diyet vardır; Ezherî bunu **وعوع** maddesinde böyle hikâye etti. Ve falan, burnunun kesik kısmını **أَوْعَى** etti ve **اسْتَوْعاه**: onu tamamen içine aldığı zaman. Ve dersin ki: falan, falandan hakkını **اسْتَوْعى** etti: onu bütünüyle aldığı zaman. Hadiste: “Onun için hakkını **فاسْتَوْعى** etti”; İbnü’l-Esîr dedi ki: onu bütünüyle aldı; **الوِعاء**dan alınmıştır. Ve **وَعَى** kemik **وَعْياً**: eğrilik üzere iyileşti; dedi ki:
  Sanki önkolları kırılmış,
  sonra onun kaynaması **وَعَى** etti ve birleşmedi
  Ebû Zeyd dedi ki: kemik kırıldıktan sonra eğrilik üzere kaynadığı zaman—ki o eğriliktir—“**وَعَى - يَعِي - وَعْياً**” denir; ve **أَجَرَ - يأْجِرُ - أَجْراً - ويأْجُرُ - أُجُوراً**. Ve **وَعَى** kemik, kırıldıktan sonra kaynadığı zaman; Ebû Zeyd dedi ki:
  **خُبَعْثِنَةٌ** في ساعِدَيْه تَزايُلٌ،
  تَقُولُ **وَعَى** مِنْ بَعْدِ ما قد تجَبَّرا
  Bu beyit, **التهذيب**’de böyledir; onu İbn Berrî’nin haşiyelerinde “**من بعد ما قد تكسرا**” şeklinde gördüm; ve Hutay’e dedi ki:
  **حتى وَعَيْتُ كَوَعْيِ عَظْـ**
  **ـمِ السَّاقِ لأْأَمَه الجَبائِرْ**
  Ve **وَعَت** irin yarada **وَعْياً**: toplandı. Ve **وَعَى** yara **وَعْياً**: cerahati aktı. Ve **الوَعْيُ**: cerahat ve irin. Ve yarası **وَعْي** üzere iyileşti: yani nâğil üzere. Ebû Zeyd dedi ki: cerahat yaradan aktığı zaman “**وَعَى** yara **يَعِي** **وَعْياً**” denir; dedi ki: ve **الوَعْيُ** cerahattir; onun benzeri **المِدَّة**dir. Ve Leys, kırığın **وَعْي**si ve **المِدَّة**si hakkında bunun benzerini söyledi; dedi ki: ve Ebû’d-Dukayş dedi ki: “Onun **جايِئَتُه** **وَعَت** ettiği zaman”—yani irini. Asmaî dedi ki: “Yetimin **واعِي**si ve yetimin **والي**si ne kötüdür” denir; o, onunla ilgilenen kimsedir. Ve denir: “Senin o işten **لا وَعْيَ**n yoktur”: yani onun karşısında tutunma yoktur; İbn Ahmer dedi ki:
  **تَواعَدْن أَنْ لا وَعْيَ عن فَرْجِ راكِسٍ،**
  **فَرُحْنَ ولم يَغْضِرْنَ عن ذاكَ مَغْضَرا**
  Denir: “**تَغَضَّرْتُ** عن كذا”: ondan yüz çevirdiğim zaman. Ve “Benim ondan **وَعْيٌ**m yoktur”: yani kaçınılmazlık. Nadr dedi ki: “O, **وَعْيِ رِجالٍ** içindedir”: yani çok adam içindedir. Ve **الوِعاءُ** ve **الإعاءُ** bedel üzere ve **الوُعاءُ**: bunların hepsi, şeyin kabıdır; çoğulu **أَوْعِيةٌ**. Ve erkeğin göğsüne, buna benzetilerek, “onun ilminin ve itikadının **وِعاء**ı” denir. Ve **وَعَى** şeyi **الوعاء** içinde ve **أَوْعاه**: onu onun içinde topladı; Ebû Muhammed el-Hazlemî dedi ki:
  **تأْخُذُه بِدِمْنِه فَتُوعِيهْ**
  yani suyu onun iç boşluklarında toplarsın. Ezherî: **أَوْعَى** şeyi **الوِعاء** içinde **يُوعِيه** **إيعاء**: elif ile; o hâlde o **مُوعًى**dır. Cevherî: denir: **أَوْعِيْتُ** azığı ve eşyayı: onu **الوِعاء** içine koyduğum zaman; **عَبِيد بن الأَبرص** dedi ki:
  **الخَيْرُ يَبْقى، وإنْ طالَ الزَّمانُ به،**
  **والشَّرُّ أَخْبَثُ ما أَوْعَيْتَ من زادِ**
  Hadiste: Allah’tan **الاسْتِيحاء** hak hayadır: kabirleri ve çürümeyi ve karnı ve onun **وَعَى** ettiği şeyi unutmamanızdır: yani helallerinden olmak üzere, yiyecek ve içecekten topladığı şeyi. İsra hadîsinde: her semada isimlerini saydığı peygamberler zikredildi; “onlardan İdris’i ikinci semada **فأَوْعَيْتُ** ettim”; İbnü’l-Esîr dedi ki: böyle rivayet edildi; eğer sahihse manası: onu kalbimin **وِعاء**ına soktum; denir: **أَوْعَيْت** şeyi **الوِعاء** içinde: onu onun içine soktuğum zaman; dedi ki: eğer **وَعَيْتُ** “**حَفِظْت**” manasında rivayet edilseydi daha açık ve daha belirgin olurdu. Ebû Hureyre hadîsinde: “Resûlullah’tan, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ilimden iki **وِعاء** ezberledim”; ilmin mahalli ve toplanması hakkında kinaye istedi; bu yüzden ona **الوعاء**ı ödünç aldı. Hadiste: “**لا تُوعِي فيُوعَى عَلَيْكِ**”: yani nafakada toplama ve cimrilik etme ki sana cimrilik edilsin ve rızkının daraltılmasıyla karşılık görülsün. Ezherî: **الوَعْي**den emir verdiğin zaman “**عِهْ**” dersin; **الهاء** duruşun direğidir, hafifliğinden dolayı; çünkü bir harf üzerinde hem başlamak hem durmak mümkün değildir. Ve **الوَعْيُ** ve **الوَعَى**—harekeli olarak—gürültü ve seslerdir; ve denildi ki: şiddetli seslerdir; Hüzeli dedi ki:
  **كَأَنَّ وَعَى الخَمُوشِ، بجانِبَيهِ،**
  **وَعَى رَكْبٍ، أُمَيْمَ، ذَوِي زِياطِ**
  Yakub dedi ki: onun **عين**i, **غين** ve **غَى**dan bedeldir; yahut **غين** ve **غَى** ondan bedeldir; ve denildi ki: **الوَعَى** avda köpeklerin sesinin gürültüsüdür. Ezherî: **الوَعَى** köpeklerin ve avın seslerinin gürültüsüdür; dedi ki: onun için bir fiil işitmedim. Ve **الواعيةُ**: **الوَعَى** gibidir. Ezherî: **الواعِيةُ** ve **الوَعَى** ve **الوَغََى**: hepsi sestir. Ve **الواعِيةُ**: çığlık atan; denildi ki: **الواعِيةُ** ölü üzerine feryattır, onun fiili yoktur. Ka‘b b. el-Eşref’in veya Ebû Râfi‘in öldürülmesi hadîsinde: “**الواعِيةَ**yı işitinceye kadar”; İbnü’l-Esîr dedi ki: o, ölü üzerine feryat ve onun ölüm haberidir; ondan fiil yapılmaz. Ve İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu sözü:
  **إِنِّي نَذِيرٌ لَكَ مِنْ عَطِيِّه،**
  **قَرَمَّشٌ لِزَادِه وَعِيَّه**
  **الوعية**yi açıklamadı; İbn Sîde dedi ki: ben onu, karnında azığını **يُوعِيه** ederek, eşyanın **يُوعَى** edildiği gibi, azığına tamamen sahip çıkan (**مُسْتَوْعِب**) görüyorum; bu, eğer **عطية**nin sıfatındansa; eğer azığın sıfatındansa manası: onu, yarada cerahatin kokuşması gibi, kokuşuncaya kadar biriktirir.

مقاييس اللغة:
(**وعي**) **الواو** ve **العين** ve **الياء**: bir şeyi bir araya toplamaya delalet eden bir kelimedir. “İlmi **وَعَيْتُ**: onu **أعِيهِ** **وَعْياً**.” Ve “Eşyayı **الوِعاء** içinde **أوْعَيْتُ**: onu **أُوعيه**.” Dedi ki:
* Ve şer, azıktan **أوعَيْتَ** ettiğinin en habisidir (4) *
Ama **الوَعَى** (5): gürültü ve seslerdir. O, bizce ibdal babındandır; asıl olan **الغين**dir. Ve **الوعية**: **الوَعَى**dan, çığlık atan. Ve derler: “**لا وَعْيَ عَنْ كذا**”.

القاموس المحيط:
**وَعاهُ** **يَعِيهِ**: onu ezberledi ve onu topladı; ikisinde de **كأَوْعاهُ** gibidir. Ve kemik: eğrilik üzere iyileşti. Ve **الوَعْيُ**: cerahat, irin ve gürültüdür; **كالوَعَى**; yahut köpeklere mahsus olur. Ve “Benim ondan **وَعْيٌ**m yoktur”: kaçınılmazlık. Ve “O işten **لا وَعْيَ**”: onun karşısında tutunma yoktur. Ve **الوِعاءُ**—ve zamme ile de gelir—ve **الإِعاءُ**: kaptır; çoğulu **أوعِيَةٌ**. Ve **أوعاهُ** ve **أوْعَى عليه**: ona kıstı; ve ondan: “**لا تُوعي فيُوعِيَ اللّهُ عليكِ**”. Ve burnunun kesik kısmını **جَدْعَهُ**: onu tamamen içine aldı; **كاسْتَوْعاهُ** gibi. Ve **الواعِيَةُ**: ölü üzerine feryat ve sestir; çığlık atan değildir; Cevherî yanılmıştır. Ve yetimin **واعِي**si ve onun **والي**si. Ve o, bileğinin **مَوْعِيُّ**sidir: onun bağlanmışı. Ve bir at **وَعًى**dır—**كَفَتًى** gibi: şiddetli.

تاج العروس:
(**وعاه**) yani şeyi ve hadisi (**يعيه**) **وعيا**: onu ezberledi, anladı ve kabul etti; o hâlde o **واع**dır; ve ondan Ebû Ümâme hadîsi: Allah, Kur’ân’ı **وعى** eden bir kalbi azaplandırmaz; İbnü’l-Esîr dedi ki: yani ona iman ederek ve onunla amel ederek onu akletti; fakat lafızlarını ezberleyip sınırlarını zayi eden kimse, ona **واع** değildir; ve Ahtal’ın sözü: **وعاها من قواعد بيت رأس** * **شوارف لاحها مدر وغار**; ancak manası: onu ezberledi; yani şarabı; ve **الشوارف** ile eski küpler kastedildi. Ve hadiste: “Allah, sözümü işitip onu **فوعاها** eden kişiyi nurlandırsın”: yani onu ezberledi. Ve (**وعاه**) **يعيه** **وعيا**: onu **الوعاء** içinde topladı; ve ondan hadiste: Allah’tan hayanın hakkı: kabirleri ve çürümeyi ve karnı ve onun **وعى** ettiği şeyi unutmamanızdır: yani helallerinden olmak üzere yiyecek ve içecekten topladığı şeyi. (**كاوعاه فيهما**) yani ezberleme ve toplamada; birinciden İsra hadîsi: “onlardan İdris’i ikinci semada **فأوعيت** ettim”: yani ezberledim; ikinciden Yüce Allah’ın sözü: “Ve Allah, onların **يوعون** şeyini daha iyi bilendir”; Ezherî, Fera’dan dedi ki: **الايعاء** onların göğüslerinde tekzib ve günahtan topladıkları şeydir; Cevherî dedi ki: ayetin manasında: yani kalplerinde tekzibden gizledikleri şeyi. Ve Ebû Muhammed el-Hazlemî dedi ki:
**تأخذه بدمنة فتوعيه**
yani suyu onun iç boşluklarında toplarsın. Ezherî dedi ki: **أوعى** şeyi **الوِعاء** içinde **يوعيه** **ايعاء**: o hâlde o **موع**dur. Cevherî dedi ki: **أوعيت** azığı ve eşyayı: onu **الوِعاء** içine koyduğum zaman; ve **عبيد بن الأبرص** dedi ki:
**الخير يبقى وان طال الزمان به** * **والشر أخبث ما أوعيت من زاد**
Ve (**وعى**) kemik (**وعيا**): eğrilik üzere iyileşti; şair dedi ki:
**كأنما كسرت سواعده** * **ثم وعى جبرها وما التأما**
Ebû Zeyd dedi ki: kemik kırıldıktan sonra eğrilik üzere kaynadığı zaman—ki o eğriliktir—“**وعى يعى وعيا**” denir. Ve **وعى** kemik, kırıldıktan sonra kaynadığı zaman; Ebû Zübeyd dedi ki:
**خبعثنة في ساعديه تزايل** * **نقول وعى بعدما قد تجبرا**
Bu, Ezherî’nin metnidir; ve İbn Berrî’nin haşiyelerinde “**من بعدما قد تكسرا**”dır; **اللسان** sahibi bunu söyledi. Ve Hutay’e dedi ki:
**حتى وعيت كوعى عظم** * **الساق لأمته الجبائر**
Ve (**الوعى**) fetha ile: cerahat ve irin; Cevherî bunu Ebû Ubeyd’den nakletti. Ebû Zeyd dedi ki: **الوعى** cerahattir; onun benzeri **المدة**dir. Ve **الوعى** ayrıca: gürültü ve seslerdir; yahut şiddetli seslerdir; İbn Sîde’den. (**كالوعى**) **كفتى** gibi. Yakub dedi ki: onun **عين**i, **غين** olan **الوغى**dan bedeldir; yahut tersine; Cevherî, **الوعى** ile yetindi. (Veya avda) köpeklerin ses gürültüsüne mahsustur; Ezherî dedi ki: onun için bir fiil işitmedim. Ve denir: “Benim ondan **وعى**m yoktur”: yani kaçınılmazlık. Denir: “Senin o işten **لاوعى**n yoktur”: yani onun karşısında tutunma yoktur; İbn Ahmer dedi ki:
**تواعدن ان لاوعى عن فرج راكس** * **فرحن ولم يغضرن عن ذاك مغضرا**
Ve **الوعاء**: kesra ile; Cevherî bununla yetindi. Ve zamme ile de gelir; İbn Sîde’den. Ve **الاعاء** bedel üzere: bunların hepsi şeyin kabıdır. Ebû Hureyre hadîsinde: “Resûlullah’tan, Allah Teâlâ’nın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ilimden iki **وعاءين** ezberledim”: ilmin mahalli ve toplanması hakkında kinaye istedi; bu yüzden ona **الوعاء**ı ödünç aldı. (**ج أوعية**) ve **الاواعى** ise çoğulun çoğuludur. Ve **أوعاه** ve **أوعى عليه**: ona kıstı; ve ondan hadiste: “**لا توعى فيوعى الله عليك**”: yani nafakada toplama ve cimrilik etme ki sana cimrilik edilsin ve rızkının daraltılmasıyla karşılık görülsün; bu hadis böyle rivayet edildi; meşhur olan ise Esmâ hadîsindendir—Allah Teâlâ ondan razı olsun—: “Ver ve **لا توكى فيوكى عليك**”: yani yanındakini biriktirme ve elindekini bağlama ve elindekini men etme ki rızık maddesi senden kesilsin; İbnü’l-Esîr ve başkaları onu böyle zikretti; düşün. Ve **أوعى** burnunun kesik kısmını: onu tamamen içine aldı; **كاستوعاه** gibi. Ve ondan hadiste: burunda, kesik kısmı **استوعى** edildiği zaman diyet vardır; Ezherî bunu böyle hikâye etti. Ve **الواعية**: ölü üzerine feryattır; Leys’ten; ayrıca onun ölüm haberidir; ondan fiil yapılmaz; İbnü’l-Esîr söyledi. Ve (sestir): denir: “Kavmin **واعية**sini işittim”: yani onların seslerini; **الاساس**’ta olduğu gibi. (Çığlık atan değildir; Cevherî yanılmıştır.) Sâğânî dedi ki: Cevherî dedi ki: **الواعية** çığlık atandır; onun zannettiği gibi değildir; ancak **الواعية** sestir; **الطاغية** ve **العاقبة** gibi bir isimdir. Ebû Ömer dedi ki: **الواعية** ve **الوعى** ve **الوغى**: hepsi sestir. Bedr el-Karâfî dedi ki: onun “çığlık atan” ile kastı, **اسم الفاعل** değil, **المصدر** olabilir; **لاغية** ve **واقية**de olduğu gibi; o hâlde yanılma yoktur; bitti. Şeyhimiz dedi ki: “**الصارخة**” **المصدر** olabilir; **الصراخ** gibi; **العاقبة** ve benzeri gibi; Cevherî onu, **الواعية** ile müşakele için getirdi; eğer “çığlık atan”ın hakikati kastedilseydi, Sâğânî’nin dediği gibi bu bir yanılma olmazdı; çünkü mecaz kapısı geniştir, sözün doğrulanmasında. Ve Asmaî dedi ki: “Yetimin **واعى**si” ve “onun **والي**si” ne kötüdür denir; o, onunla ilgilenen kimsedir. Ve o, bileğin **موعى**sidir: **كمرمى** gibi: onun bağlanmışı. Ve bir at **وعى**dır—**كفتى** gibi: şiddetli; hemzeli **وأى**de bir dildir; daha önce geçti. *Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “O, falandan daha **أوعى**dır”: yani daha çok ezberleyen ve daha çok anlayan; ve ondan hadiste: “Nice ulaştırılan vardır ki işitenden daha **أوعى**dır.” Ve “Karıncadan daha **أوعى**”: yani ondan daha çok toplayan. Ve **الوعى**—**كغنى**: ezberleyen, zeki, fakih. Ve **الوعية**—**كغنية**: azığı, eşyanın **يُوعَى** edildiği gibi, içine alan; ayrıca azık, yarada cerahatin kokuşması gibi kokuşuncaya kadar biriktirilir. Ve ondan hakkını **استوعى** etti: onu bütünüyle aldı ve onu tamamen aldı. Ve **وعى** yara **وعيا**: cerahati aktı. Ve **الاساس**’ta: ağzı irin üzerine kapandı. Ve **وعت** irin yarada **وعيا**: toplandı. Ve yarası **وعى** üzere iyileşti: yani nâğil. Ve Nadr dedi ki: “O, **وعى رجال** içindedir”: yani çok adam içindedir. Ve **أُذُن واعية**: ezberleyen.
