# وعي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%B9%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وعي

الوَعْيُ: حِفْظ القلبِ الشيءَ. وعَى الشيء والحديث يَعِيه وَعْياً وأَوْعاه: حَفِظَه وفَهِمَه وقَبِلَه، فهو واعٍ، وفلان أَوْعَى من فلان أَي أَحْفَظُ وأَفْهَمُ. وفي الحديث: نَضَّر الله امرأً سمع مَقالَتي فوَعاها، فرُبَّ مُبَلَّغٍ أَوْعى من سامِعٍ. الأَزهري: الوَعِيُّ الحافِظُ الكَيِّسُ الفَقِيه. وفي حديث أَبي أُمامة: لا يُعَذِّبُ اللهُ قَلْباً وَعَى القُرآنَ؛ قال ابن الأَثير: أَي عقَلَه إِيماناً به وعَمَلاً، فأَما من حَفِظ أَلفاظَه وضَيَّعَ حُدوده فإِنه غير واعٍ له؛ وقول الأَخطل: وَعَاها مِنْ قَواعِدِ بيْتِ رَأْسٍ
شَوارِفُ لاحَها مَدَرٌ وغارُ
إِنما معناه حَفِظَها أَي حَفِظَ هذه الخَمر، وعَنَى بالشَّوارِفِ الخَوابيَ القديمة. الأَزهري عن الفراء في قوله تعالى: والله أَعلم بما يُوعُونَ؛ قال: الإِيعاء ما يَجْمعون في صدورهم من التكذيب والإِثم. قال: والوَعْيُ لو قِيلَ: والله أَعلم بما يَعُون، لكان صواباً ولكن لا يستقيم في القراءة. الجوهري: والله أَعلم بما يُوعُونَ أَي يُضْمِرون في قلوبهم من التكذيب، وأُذُنٌ واعِيةٌ
(* قوله« وأذن واعية» كذا هي في الأصل، إِلا
أنها مخرجة بالهامش، وأصلها في عبارة الجوهري: وعى الحديث يعيه وعياً وأذن واعية.)
الأَزهري: يقال أَوْعَى جَدْعَه واسْتَوْعاه إِذا اسْتَوْعَبه. وفي الحديث: في الأَنف إِذا اسْتُوعِيَ جَدْعُه الدِّيةُ؛ هكذا حكاه الأَزهري في ترجمة وعوع. وأَوْعَى فلانٌ جَدْعَ أَنْفِه واسْتَوْعاه إِذا استَوْعَبه. وتقول: اسْتَوْعى فلان من فلان حَقَّه إِذا أَخذه كله. وفي الحديث: فاسْتَوْعى له حَقَّه؛ قال ابن الأَثير: استوفاه كله مأْخوذ من الوِعاء. ووَعَى العَظْمُ وَعْياً: بَرَأَ على عَثْمٍ؛ قال:
كأَنما كُسِّرَتْ سَواعِدُه،
ثمَّ وَعى جَبْرُها وما الْتَأَما
قال أَبو زيد: إِذا جَبَرَ العظمُ بعد الكسر على عَثْمٍ، وهو الاعْوِجاجُ، قيل: وَعى يَعِي وَعْياً، وأَجَرَ يأْجِرُ أَجْراً ويأْجُرُ أُجُوراً. ووَعَى العظمُ إِذا انْجَبَر بعد الكسر؛ قال أَبو زيد:
خُبَعْثِنَةٌ في ساعِدَيْه تَزايُلٌ،
تَقُولُ وَعى مِنْ بَعْدِ ما قد تجَبَّرا
هذا البيت كذا في التهذيب، ورأَيته في حواشي ابن بري: من بعد ما قد تكسرا؛ وقال الحطيئة:
حتى وَعَيْتُ كَوَعْيِ عَظْـ
ـمِ السَّاقِ لأْأَمَه الجَبائِرْ
ووَعَتِ المِدَّةُ في الجُرْح وَعْياً: اجتمعَتْ. ووَعى الجُرْحُ وَعْياً: سالَ قَيْحُه. والوَعْيُ: القَيْحُ والمِدَّة. وبرئ جُرحُه على وَعْيٍ أَي نَغَلٍ. قال أَبو زيد: إِذا سالَ القَيْحُ من الجُرْح قيلَ وَعى الجُرْحُ يَعِي وَعْياً، قال: والوَعْيُ هو القيحُ، ومثله المِدَّة. وقال الليث في وَعْيِ الكَسر والمِدَّة مِثلَه، قال: وقال أَبو الدُّقَيْشِ إِذا وَعَتْ جايِئَتُه يعني مِدَّته. قال الأَصمعي: يقال بئسَ واعِي اليتيمِ ووالي اليتيمِ وهو الذي يقوم عليه. ويقال: لا وَعْيَ لك عن ذلك الأَمر أَي لا تَماسُك دونه؛ قال ابن أَحمر:
تَواعَدْن أَنْ لا وَعْيَ عن فَرْجِ راكِسٍ،
فَرُحْنَ ولم يَغْضِرْنَ عن ذاكَ مَغْضَرا
يقال: تَغَضَّرْتُ عن كذا إذا انصرفْت عنه. وما لي عنه وَعْيٌ أَي بُدٌّ. وقال النضر: إنه لفي وَعْيِ رِجالٍ أَي في رجال كثيرة: والوِعاءُ والإعاءُ على البَدَل والوُعاءُ، كل ذلك: ظرف الشيء، والجمع أَوْعِيةٌ، ويقال لصدر الرجل وِعاء عِلْمِه واعْتِقادِهِ تشبيهاً بذلك. ووَعى الشيء في الوعاء وأَوْعاه: جَمَعَه فيه؛ قال أَبو محمد الحَذلَمِيُّ:
تأْخُذُه بِدِمْنِه فَتُوعِيهْ
أَي تجمع الماء في أَجوافها. الأزهري: أَوْعى الشيءَ في الوِعاء يُوعِيه إيعاء، بالألف، فهو مُوعًى . الجوهري: يقال أَوْعِيْتُ الزاد والمَتاع إذا جعلته في الوِعاء؛ قال عَبِيد بن الأَبرص:
الخَيْرُ يَبْقى، وإنْ طالَ الزَّمانُ به،
والشَّرُّ أَخْبَثُ ما أَوْعَيْتَ من زادِ
وفي الحديث: الاسْتِيحاء من الله حقَّ الحَياء أَن لا تَنْسَوُا المَقابرَ والبِلَى والجوفَ وما وَعى أَي ما جمع من الطعام والشراب حتى يكونا من حِلِّهِما. وفي حديث الإِسْراء: ذكر في كل سماء أَنبياءَ قد سمَّاهم فأَوْعَيْتُ منهم إدْرِيس في الثانية؛ قال ابن الأثير: هكذا روي، فإن صح فيكون معناه أَدخلته في وِعاء قلبي؛ يقال: أَوْعَيْت الشيء في الوِعاء إذا أَدخلته فيه؛ قال: ولو روي وَعَيْتُ بمعنى حَفِظْت لكان أبين وأَظهر . وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: حَفِظْتُ عن رسول الله،صلى الله عليه وسلم، وِعاءَيْن منَ العلم؛ أَراد الكناية عن مَحَلّ العِلم وجَمْعِه فاستعار له الوعاء.
وفي الحديث: لا تُوعِي فيُوعَى عَلَيْكِ أَي لا تَجْمَعي وتَشِحِّي بالنفَقة فَيُشَحَّ عَلَيْكِ وتُجازَيْ بَتَضْيِيقِ رِزْقِكِ. الأَزهري: إذا أَمرت من الوَعْي قلت عِهْ، الهاء عماد الوقوف لخفّتها لأَنه لا يُستطاع الابتداء والوُقوف معاً على حرف واحد.
والوَعْيُ والوَعَى، بالتحريك: الجَلَبةُ والأَصوات، وقيل: الأَصوات الشديدة؛ قال الهذلي:
كَأَنَّ وَعَى الخَمُوشِ، بجانِبَيهِ،
وَعَى رَكْبٍ، أُمَيْمَ، ذَوِي زِياطِ
وقال يعقوب: عينُه بدَل من غين وغَى، أَو غين وغَى بدل منه، وقيل: الوَعَى جلبة صوتِ الكِلابِ في الصَّيدِ. الأَزهري: الوَعَى جَلَبة أَصوات الكلاب والصَّيد، قال: ولم أَسمع له فعلاً. والواعيةُ: كالوَعَى، الأَزهري: الواعِيةُ والوَعَى والوَغََى كلها الصوت. والواعِيةُ: الصَّارِخَةُ، وقيل الواعِيةُ الصُّراخ على الميت لا فِعْلَ له. وفي حديث مقتل كعب بن الأَشْرَف أَو أَبي رافعٍ: حتى سمعنا الواعِيةَ؛ قال ابن الأَثير: هو الصُراخ على الميت ونَعْيُه، ولا يُبْنى منه فِعل؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:إِنِّي نَذِيرٌ لَكَ مِنْ عَطِيِّه،
قَرَمَّشٌ لِزَادِه وَعِيَّه
لم يفسر الوعية، قال ابن سيده: وأُرى أَنه مسْتَوْعِب لزاده يُوعِيه في بطنه كما يُوعَى المَتاعُ، هذا إن كان من صفة عطية، وإن كان من صفة الزاد فمعناه أَنه يَدَّخِرُه حتى يَخْنَزَ كما يَخْنَزُ القيح في القَرْح.

### Türkçe

**الوَعْيُ**: kalbin bir şeyi muhafaza etmesi. **وعَى** şeyi ve hadisi **يَعِيه** **وَعْياً**
ve **أَوْعاه**: onu muhafaza etti, anladı ve kabul etti; o hâlde o **واعٍ**’dir. Ve falan, falandan **أَوْعَى**’dır;
yani daha çok muhafaza eden ve daha çok anlayandır. Hadiste: “Allah, sözümü işitip
onu **فوَعاها** (kalbinde tutan) kimsenin yüzünü nurlandırsın; nice tebliğ edilen vardır ki işitenden daha **أَوْعى**’dır.” el-Ezherî: **الوَعِيُّ** muhafaza eden,
zeki, fakih olandır. Ebû Ümâme hadîsinde: “Allah, Kur’ân’ı
**وَعَى** (kalbinde tutan) bir kalbi azaplandırmaz.” İbnü’l-Esîr dedi: yani onu, ona iman ederek ve amel ederek akletti; fakat
lafızlarını muhafaza edip sınırlarını zayi eden kimse, ona dair **واعٍ** değildir. el-Ahtal’ın sözü:
وَعَاها مِنْ قَواعِدِ بيْتِ رَأْسٍ
شَوارِفُ لاحَها مَدَرٌ وغارُ
Ancak manası: onu muhafaza etti; yani bu şarabı muhafaza etti. **الشَّوارِفِ** ile
eski küpleri kastetti. el-Ezherî, Ferrâ’dan, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Allah,
**بما يُوعُونَ**’u daha iyi bilendir.” dedi ki: **الإِيعاء** göğüslerinde tekzib ve günah olarak topladıkları şeydir. Dedi:
**والوَعْيُ** için “Allah, **بما يَعُون**’u daha iyi bilendir” denilseydi doğru olurdu; fakat kıraatte
istikamet bulmaz. el-Cevherî: “Allah, **بما يُوعُونَ**’u daha iyi bilendir” yani kalplerinde
tekzibden gizledikleri şey. Ve **أُذُنٌ واعِيةٌ**
(* “**وأذن واعية**” sözü asılda böyledir; ancak kenar notunda çıkarılmıştır. Cevherî’nin ibaresinde aslı: “**وعى** hadisi **يعيه** **وعياً** ve **أذن واعية**.”)

el-Ezherî: **أَوْعَى** onun **جَدْعَه**’ını ve **اسْتَوْعاه** dediği zaman, **اسْتَوْعَبه** (tamamını kapsadı) demektir. Hadiste: “burunda, **إِذا اسْتُوعِيَ جَدْعُه** diyet vardır”; el-Ezherî bunu **وعوع** tercümesinde böyle nakletti. Ve falan, burnunun kesik kısmını **أَوْعَى** etti ve **اسْتَوْعاه** etti; yani onu **استَوْعَبه** etti. Ve dersin ki: falan, falandan hakkını **اسْتَوْعى** etti; yani onu bütünüyle aldı. Hadiste:
“Onun için hakkını **فاسْتَوْعى** etti.” İbnü’l-Esîr dedi: onu bütünüyle aldı; **الوِعاء**’dan alınmıştır.

Ve kemik **وَعَى** eder **وَعْياً**: eğrilik üzere iyileşti; dedi ki:
كأَنما كُسِّرَتْ سَواعِدُه،
ثمَّ وَعى جَبْرُها وما الْتَأَما
Ebû Zeyd dedi: kemik kırıldıktan sonra eğrilik üzere kaynarsa—ki o
**الاعْوِجاجُ**’dır—“**وَعَى يَعِي وَعْياً**” denir; ve “**أَجَرَ يأْجِرُ أَجْراً ويأْجُرُ أُجُوراً**”.

Ve kemik, kırıldıktan sonra kaynarsa **وَعَى** eder; Ebû Zeyd dedi:
خُبَعْثِنَةٌ في ساعِدَيْه تَزايُلٌ،
تَقُولُ وَعى مِنْ بَعْدِ ما قد تجَبَّرا
Bu beyit, **التهذيب**’de böyle; onu İbn Berrî’nin haşiyelerinde “**من بعد ما قد تكسرا**” olarak gördüm. el-Hutay’e dedi ki:
حتى وَعَيْتُ كَوَعْيِ عَظْـ
ـمِ السَّاقِ لأْأَمَه الجَبائِرْ

Ve yarada irin **وَعَتِ** eder **وَعْياً**: toplandı. Ve yara **وَعى** eder
**وَعْياً**: irini aktı. Ve **الوَعْيُ**: irin ve cerahat. Ve yarası
**على وَعْيٍ** üzere iyileşti; yani **نَغَلٍ** üzere. Ebû Zeyd dedi: yaradan irin akınca “yara **وَعى** eder **يَعِي وَعْياً**” denir. Dedi: **الوَعْيُ** irin demektir; onun benzeri **المِدَّة**’dir. Leys, kırığın **وَعْيِ**’i ve cerahat hakkında bunun benzerini söyledi. Dedi: Ebû’d-Dukayş dedi ki: “**إِذا وَعَتْ جايِئَتُه**” yani onun cerahati. el-Asmaî dedi: “yetimin **واعِي**’si ve yetimin **والي**’si ne kötüdür” denir; o, onun işini üstlenen kimsedir. Ve denir ki: “o iş hakkında sana **لا وَعْيَ** yoktur”; yani onun karşısında tutunma yoktur. İbn Ahmer dedi ki:
تَواعَدْن أَنْ لا وَعْيَ عن فَرْجِ راكِسٍ،
فَرُحْنَ ولم يَغْضِرْنَ عن ذاكَ مَغْضَرا
Denir ki: “**تَغَضَّرْتُ** عن كذا” yani ondan döndüm. Ve benim ondan **وَعْيٌ**’m yoktur; yani kaçış yoktur. Nadr dedi: o, **في وَعْيِ رِجالٍ** içindedir; yani çok erkekler içindedir.

Ve **الوِعاءُ** ve **الإعاءُ** bedel üzere, ve **الوُعاءُ**: bunların hepsi, şeyin kabıdır; çoğulu
**أَوْعِيةٌ**’dir. Ve erkeğin göğsüne, buna benzetme olarak, onun ilminin ve itikadının **وِعاء**’ı denir.
Ve şeyi kapta **وَعى** etti ve **أَوْعاه**: onu içinde topladı; Ebû Muhammed
el-Hazlemî dedi ki:
تأْخُذُه بِدِمْنِه فَتُوعِيهْ
Yani suyu iç boşluklarında toplarsın. el-Ezherî: şeyi kapta **أَوْعى** eder, **يُوعِيه**
**إيعاء** olarak—elif ile—; o hâlde o **مُوعًى**’dır. el-Cevherî: “azığı ve eşyayı
**أَوْعِيْتُ**” denir; yani onu kaba koyduğun zaman. Ubeyd b. el-Ebras dedi ki:
الخَيْرُ يَبْقى، وإنْ طالَ الزَّمانُ به،
والشَّرُّ أَخْبَثُ ما أَوْعَيْتَ من زادِ
Hadiste: Allah’tan **الاسْتِيحاء** hak hayâdır: kabirleri, çürümeyi, ve karın boşluğunu ve onun **ما وَعى**’sını, yani yiyecek ve içecekten topladığını, ikisi de helâlinden oluncaya kadar, unutmamanızdır. İsrâ hadîsinde: her semada peygamberler zikredildi, onları isimlendirdi; “onlardan İdrîs’i ikinci semada **فأَوْعَيْتُ**.” İbnü’l-Esîr dedi: böyle rivayet edildi; sahih olursa manası, onu kalbimin kabına soktum demektir; “şeyi kaba **أَوْعَيْتُ**” denir, yani onu içine soktuğun zaman. Dedi: “**وَعَيْتُ**” muhafaza ettim manasıyla rivayet edilseydi daha açık ve daha belirgin olurdu.

Ebû Hureyre hadîsinde—Allah ondan razı olsun—: “Resûlullah’tan—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—ilimden iki **وِعاء** muhafaza ettim.” İlim mahalline ve onun toplanmasına kinaye istedi; bunun için **الوعاء**’ı ödünç aldı.

Hadiste: “**لا تُوعِي فيُوعَى عَلَيْكِ**” yani toplama ve nafakada cimrilik etme ki sana da cimrilik edilsin ve rızkının daraltılmasıyla karşılık görülsün. el-Ezherî: **الوَعْي**’den emrettiğin zaman “**عِهْ**” dersin; **الهاء** duruşun direğidir, hafifliğinden dolayı; çünkü bir harf üzerinde hem başlangıç hem duruş birlikte yapılamaz.

Ve **الوَعْيُ** ve **الوَعَى**—hareke ile—: gürültü ve seslerdir; ve denildi ki: şiddetli seslerdir. el-Huzelî dedi ki:
كَأَنَّ وَعَى الخَمُوشِ، بجانِبَيهِ،
وَعَى رَكْبٍ، أُمَيْمَ، ذَوِي زِياطِ
Ya‘kūb dedi: onun **عين**’i, **غين** ve **غَى**’dan bedeldir; yahut **غين** ve **غَى** ondan bedeldir. Ve denildi ki: **الوَعَى** avda köpeklerin ses gürültüsüdür. el-Ezherî: **الوَعَى** köpeklerin ve avın ses gürültüsüdür. Dedi: onun için bir fiil işitmedim. Ve **الواعيةُ**: **كالوَعَى** gibidir. el-Ezherî: **الواعِيةُ** ve **الوَعَى** ve **الوَغََى** hepsi sestir. Ve **الواعِيةُ**: çığlık atandır. Ve denildi ki: **الواعِيةُ** ölü üzerine feryattır; onun fiili yoktur. Ka‘b b. el-Eşref’in yahut Ebû Râfi‘in öldürülmesi hadîsinde: “nihayet **الواعِيةَ**’yi işittik.” İbnü’l-Esîr dedi: o, ölü üzerine feryat ve onun duyurulmasıdır; ondan fiil bina edilmez. Ve onun sözü—İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu—:
إِنِّي نَذِيرٌ لَكَ مِنْ عَطِيِّه،
قَرَمَّشٌ لِزَادِه وَعِيَّه
**الوعية**’yi açıklamadı. İbn Sîde dedi: ben onu, azığını bütünüyle içine alan, onu karnında **يُوعِيه** eden (toplayan) olarak görüyorum; tıpkı eşyanın toplandığı gibi. Bu, eğer **عطية**’nin sıfatından ise böyledir; eğer azığın sıfatından ise manası: onu, yarada irin kokuştuğu gibi, kokuşuncaya kadar biriktirir.
