# وغر (و-غ-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%BA%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: و - غ - ر
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الغين والراء و و ا ي ء معهما
غ ر و، غ ر ي، غ و ر، غ ي ر، ر غ و، و غ ر، ر و غ مستعملات غرو، غري: لا غَرْوَ، أي: لاعَجَبَ. والغَرا: وَلَدُ البَقَرة.
والغِراءُ: ما غَرَّيت به شيئا، مادام لونا واحدا. وأغريته أيضا.
ويقال: مطلي مُغَرَّى، بالتشديد.
والإِغراءُ: الإيلاعُ، قال الله تعالى: "فأغرينا بينهم" .
وأما قول الحارث بن حلزة:
لا تَخَلنْا على غَراتـك إنّـا		قبلُ ما قد وَشَى بنا الأعداء
فإن الغَراةَ ههنا: الكتف.
الغَوْر: تِهامةُ وما يلي اليمن، وأغار الرجل: دخل الغَوْر.
وغَوْرُ كلِّ شيء: بُعْدُ قَعْره.
وتقول: غارتِ النُّجومُ، وغَار القمر، و غارت العين، وتغور غؤورا. وغارت الشمس غيارا، قال:
وإلا طلوعُ الشّمس ثم غيارُها
واستغارت الجرحة والقَرْحَةُ، إِذا تَوَرَّمتْ، قال:
رَعَتْهُ أَشْهُراً وخلا عليها		فطار النِّيُّ فيها واستغارا
والغارُ: نبات طيّب الرِّيحِ على الوقود، ومنه السُّوسُ العَجمي. قال عدي بن زيد:
ربّ نارٍ كُنت أَرْمُقها		تَقْضَمُ الهِنْديِّ والغارا
وغارْ الفمِ: أَنْطاعُه في الحنكينِ.
والغارُ: الفرج.
والغارُ: الغَيرةُ، قال:
ضرائر حِرْميّ تفاحش غارُها
والغارُ مَغارةٌ كالسَّرْبِ.
والغارُ: القَبيلةُ الكَثيرةُ العَدَد، وَجَمْعه: غِيرانٌ، قال:
أتفخرُ يا هشامُ وأنت عبـدٌ		وغَارُك ألأم الغِيرانِ غارا
ورجلٌ غَيْرانُ غَيُور، ويجمع الغَيور على الغُيُر، قال:
يا قوم لا تأمنوا إن كُنْتُم غُـيُراً		على نسائكم كِسرَى وما جَمَعا
وامرأة غَيْرَى وغيور.
ورجل مِغوار : كثير الغارات، وهو يُغيرُ إغارة، ويقال بل هو المقاتل.
والمغيرة: خيل قد أَغارتْ.
والإِغارة: شدةُ فَتْلِ الحَبْلِ.
وفَرَس مُغارٌ: شديد المفاصل.
والغِيرةُ: المِيرةُ، يقال: خرج يَغيرُ لأهله، أي: يَميرُ، هُذَليّة، والغِيرةُ. النفع، قال:
ماذا يَغيرُ ابنتي ربعٍ عويلُهمـا		لا تَرْقُدانِ، ولا بُوسَى لمن رقدا
والتغوير: يكون نزولاً للقائلةِ، ويكون سَيْراً في ذلك الوقت. والحجةُ للنزول قول الراعي:
ونحن إلى دُفوف مُغَـوِّرات		نَقيسُ على الحَصَى نُطَفاً بَقينا
وقال ذو الرمة في التغرير فجعله سيرا:
براهُنَّ تغويري إذا الآل أرفـلـت		به الشمسُ أزرَ الحَزْوَرات العوانكِ
قال: أرفلت، أي: بلغت به الشَّمسُ أوساط الحَزْوَرات .
و"غير" يكون استثناء مثل قولك: هذا دِرْهَمٌ غيرَ دانقٍ، معناه: إلا دانقاً. ويكون اسماً، تقول: مررتُ بغَيْرِك، وهذا غَيْرُك.
رغو: رغا البعير، والنّاقة، يرغو رُغاء.
والضَّبُعُ تَرْغو، وسَمِعْتُ رَواغيَ الإِبِل، أي: رُغاءَها وأصواتَها.
وأَرْغى فلانٌ بَعيرَهُ: إذا فَعلَ بِهِ فِعْلاً يَرْغو منه، لِيسمعَ الحيُّ صوته فيدعوه إلى القِرَى. وقد يُرغي صاحب الإِبل إِبِلَهُ باللّيل، ليَسْمَعَ ابن السّبيلِ رُغاءَها فيميل إليها .
والرَّغوةُ: زبد اللبن.
والارتغاءُ: حَسْوُ الرّغوة، واحتساؤُها، وإنّه لذو حَسْوٍ في ارتغاء يضرب مثلا لمن يظهر طلب القليل وهو يسر أخذ الكثير .
وأَرْغَى الَّلبَنُ: اجتمعتْ عليه الرَّغوة.
وأَرْغى البائلُ: صار لبوله رَغوة .
وغر: الوَغَرُ: اجتراع الغَيْظ. وَغِرَ صدري عليه يَوْغَرُ وهو أن يحترق القلب مِنْ شِدّةِ الغَيظ .
وتقول: لَقِيتُه في وَغْرَةٍ الهاجرة، أي: حيثُ تتوسّطُ العَيْنُ السماء.
والوَغيرُ: لحمٌ يَنْشوي على الرَّمْضاء. والوَغيرة: لَبَنْ مُسَخَّنٌ.
ووَغَرَ العاملُ الخَراجَ، أي: استوفاه.
روغ: الرَّوّاغُ: الثّعلبُ. وفي مثل: هو أَرْوَغُ من ثَعْلب. قال:
كُلُّهُمُ أَرْوَغُ من ثعلـبٍ		ما أَشْبهَ الليلةَ بالبارحة
ومازال فلانٌ يَروغُ عنّي، أي: يحيد.
وطريقٌ رَائغٌ، أَي: مائل.
وراغ فلانٌ إلى فلانٌ، أَي: مَال إليه سرّاً.
وبقول: يُديرني فلانٌ عن أمرٍ وأنا أُرِيغُهُ، قال:
يُديرونني عن سالمٍ وأُريغـه		وجِلْدةُ بين العَيْنِ والأنف سالم
والرّائغ: ما حادَ عن الطّريق الأعظم.
وتقولك راغ عليه بضَرْبةٍ، أي: نال، إذا فعل ذلك سِرّاً، قال جل وعز: "فراغ عليهم ضرباً باليمن" . وقول الله جل وعز: "فراغ إلى أهله فجاء بعجلٍ سمين" . كلّ ذلك انحرافٌ في استخفاء.
والرِّياغ: التُّرابُ، قال رؤبة:
وإن أثارتْ من رِياغ سَمْلَقا
تهوي حواميها به مُذَلَّقا

##### Türkçe

باب **الغين** ve **الراء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla beraber

**غ ر و**، **غ ر ي**، **غ و ر**، **غ ي ر**، **ر غ و**، **و غ ر**، **ر و غ** kullanımdadır. **غرو**، **غري**: **غَرْوَ** yoktur; yani: şaşılacak şey yoktur. Ve **الغَرا**: ineğin yavrusudur.

Ve **الغِراءُ**: onunla bir şeyi **غَرَّيت** ettiğim şeydir; tek bir renk olduğu müddetçe. Ve onu ayrıca **أغريته** de ettim.

Ve denilir: şeddeli olarak, sıvanmış **مُغَرَّى**.

Ve **الإِغراءُ**: alıştırma/üzerine düşürme; Allah Teâlâ’nın sözü: “**فأغرينا بينهم**”.

Hâris b. Hılleze’nin sözüne gelince:
لا تَخَلنْا على غَراتـك إنّـا		قبلُ ما قد وَشَى بنا الأعداء
şüphesiz **الغَراةَ** burada: omuzdur.

**الغَوْر**: Tihâme ve Yemen’e bitişik olan yerlerdir; ve adam **أغار** etti: **الغَوْر**’a girdi.

Ve her şeyin **غَوْرُ**’u: dibinin uzaklığıdır.

Ve dersin: yıldızlar **غارتِ** etti, ay **غَار** etti, göz **غارت** etti; ve **غؤورا** olarak **تغور** eder. Ve güneş **غيارا** olarak **غارت** etti; dedi ki:
وإلا طلوعُ الشّمس ثم غيارُها
Ve yara ve çıban **استغارت** etti; şiştiği zaman. Dedi ki:
رَعَتْهُ أَشْهُراً وخلا عليها		فطار النِّيُّ فيها واستغارا

Ve **الغارُ**: yakacak üzerinde hoş kokulu bir bitkidir; ondan da Acem **السُّوسُ**’u (meyan) vardır. Adî b. Zeyd dedi ki:
ربّ نارٍ كُنت أَرْمُقها		تَقْضَمُ الهِنْديِّ والغارا

Ve ağzın **غارْ**’ı: iki damaktaki etleridir.

Ve **الغارُ**: ferçtir.

Ve **الغارُ**: kıskançlıktır; dedi ki:
ضرائر حِرْميّ تفاحش غارُها

Ve **الغارُ**: bir mağaradır; **السَّرْبِ** gibi.

Ve **الغارُ**: sayısı çok olan kabiledir; çoğulu: **غِيرانٌ**. Dedi ki:
أتفخرُ يا هشامُ وأنت عبـدٌ		وغَارُك ألأم الغِيرانِ غارا

Ve adam **غَيْرانُ** **غَيُور**’dur; ve **الغَيور** **الغُيُر** üzerine cem edilir. Dedi ki:
يا قوم لا تأمنوا إن كُنْتُم غُـيُراً		على نسائكم كِسرَى وما جَمَعا

Ve kadın **غَيْرَى** ve **غيور**.

Ve adam **مِغوار**: baskınları çok olandır; ve o **إغارة** olarak **يُغيرُ** eder; ve denilir: bilakis o, savaşçıdır.

Ve **المغيرة**: baskın yapmış atlardır.

Ve **الإِغارة**: ipin bükümünü şiddetlendirmektir.

Ve at **مُغارٌ**: eklemleri kuvvetli olandır.

Ve **الغِيرةُ**: azıktır; denilir: ehli için **يَغيرُ** ederek çıktı; yani: azık getirir; Hüzeyl lehçesi; ve **الغِيرةُ**: faydadır. Dedi ki:
ماذا يَغيرُ ابنتي ربعٍ عويلُهمـا		لا تَرْقُدانِ، ولا بُوسَى لمن رقدا

Ve **التغوير**: kaylûle için bir iniş olur; ve o vakitte bir yürüyüş de olur. İniş için delil, Râî’nin sözü:
ونحن إلى دُفوف مُغَـوِّرات		نَقيسُ على الحَصَى نُطَفاً بَقينا

Ve Zü’r-Rumme **التغرير** hakkında söyledi; onu yürüyüş kıldı:
براهُنَّ تغويري إذا الآل أرفـلـت		به الشمسُ أزرَ الحَزْوَرات العوانكِ
Dedi ki: **أرفلت**; yani: güneş onu **الحَزْوَرات**’ın ortalarına ulaştırdı.

Ve **"غير"** istisna olur; senin sözün gibi: bu, bir dirhemdir, bir dânik hariç **غيرَ دانقٍ**; manası: ancak bir dânik. Ve isim olur; dersin: senden başkasına uğradım **بغَيْرِك**; ve bu, senin başkandır **غَيْرُك**.

**رغو**: deve ve dişi deve **رغا** etti; **رُغاء** olarak **يرغو** eder.

Ve sırtlan **تَرْغو** eder; ve ben develerin **رَواغيَ**’sini işittim; yani: onların **رُغاء**’sını ve seslerini.

Ve falan, devesini **أَرْغى** etti: ondan **يَرْغو** edeceği bir fiili onunla yaptığı zaman; mahalle onun sesini işitsin de onu ikrama çağırsın diye. Ve deve sahibinin, geceleyin develerini **يُرغي** etmesi mümkündür; yol oğlu onların **رُغاء**’sını işitsin de onlara meyletsin diye.

Ve **الرَّغوةُ**: sütün köpüğüdür.

Ve **الارتغاءُ**: köpüğü yudumlamaktır ve onu içmektir; ve şüphesiz o, **ارتغاء** içinde bir yudum sahibidir; azı istemeyi gösterip çoğu alması kolay olana darb-ı mesel olarak vurulur.

Ve süt **أَرْغَى** etti: köpük onun üzerinde toplandı.

Ve idrar eden **أَرْغى** etti: idrarına köpük oldu.

**وغر**: **الوَغَرُ**: öfkeyi yutmadır. Ve göğsüm ona karşı **وَغِرَ** etti, **يَوْغَرُ**; o, kalbin şiddetli öfkeden yanmasıdır.

Ve dersin: onu, öğle sıcağının **وَغْرَةٍ**’sinde gördüm; yani: gözün göğün ortasına geldiği yerde.

Ve **الوَغيرُ**: kızgın kum üzerinde pişen ettir. Ve **الوَغيرة**: ısıtılmış süttür.

Ve âmîl, haracı **وَغَرَ** etti; yani: onu tamamen aldı.

**روغ**: **الرَّوّاغُ**: tilkidir. Ve bir meselde: o, tilkiden daha **أَرْوَغُ**’dur. Dedi ki:
كُلُّهُمُ أَرْوَغُ من ثعلـبٍ		ما أَشْبهَ الليلةَ بالبارحة

Ve falan, benden **يَروغُ** etmeye devam etti; yani: sapar.

Ve **رَائغٌ** yol: yani: eğik.

Ve falan, falana doğru **راغ** etti; yani: gizlice ona meyletti.

Ve denilir: falan beni bir işten çeviriyor, ben de onu **أُرِيغُهُ** ediyorum. Dedi ki:
يُديرونني عن سالمٍ وأُريغـه		وجِلْدةُ بين العَيْنِ والأنف سالم

Ve **الرّائغ**: büyük yoldan sapan şeydir.

Ve dersin: ona bir vuruşla **راغ** etti; yani: elde etti; bunu gizlice yaptığı zaman. Aziz ve Celil dedi ki: “**فراغ عليهم ضرباً باليمن**”. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: “**فراغ إلى أهله فجاء بعجلٍ سمين**”. Bütün bunlar, gizlenerek bir sapmadır.

Ve **الرِّياغ**: topraktır. Ru’be dedi ki:
وإن أثارتْ من رِياغ سَمْلَقا
تهوي حواميها به مُذَلَّقا

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَغْرَةُ: شدَّةُ توقُّدِ الحرِّ. ومنه قيل: في صدره عليَّ وَغْرٌ بالتسكين، أي ضِغْنٌ وعداوةٌ وتوقُّدٌ من الغيظ. والمصدر بالتحريك، تقول: وَغِرَ صدرُه عليَّ يَوْغَرُ وَغَراً، فهو واغِرُ الصدر عليَّ. وقد أوْغَرْتُ صدره على فلان، أي أحميته من الغيظ. وأوْغَرْتُ الماء، أي أغليته. وربَّما يُسْمَطُ فيه الخنزير وهو حيٌّ ثم يُذبح. والوَغيرَةُ: اللبن يسخَّن بالحجارة المحمَّاة. والوَغيرُ أيضاً. قال يصف فرساً عرقت:
يَنِشُ الماء في الرَبَلاتِ منـهـانَشيشَ الرَضْفِ في اللبنِ الوَغيرِ
تقول منه: أوْغَرْتُ اللبن. وكذلك التَوْغيرُ. قال الشاعر:
فسائِلْ مُراداً عـن ثـلاثة فِـتْـيَةٍوعن إِثْرِ ما أبْقى الصريحُ المُوَغَّرُ
وسمعت وَغرَ الجيش، أي أصواتهم. قال ابن مقبل:
في ظَهْرِ مَرْتٍ عَساقيلُ السحابِ بهكأنَّ وَغْرَ قَطاهُ وَغْـرُ حـادِينـا
وأوْغَرَ العاملُ الخَراجَ، أي استوفاه. ويقال: الإيغارُ أن يُوغِرَ المَلِكُ الرجلَ الأرضَ، يجعلها له من غير خَراج. وقد يسمَّى ضَمانُ الخراجِ إيغاراً، وهي لفظةٌ مُوَلَّدةٌ.

##### Türkçe

**الوَغْرَةُ**: sıcağın şiddetle tutuşmasıdır. Ondan dolayı denildi: “Onun göğsünde bana karşı **وَغْرٌ** vardır” (sükûn ile); yani kin ve düşmanlık ve öfkeden tutuşmadır. Masdar hareke ile olur; dersin ki: “Göğsü bana karşı **وَغِرَ**; **يَوْغَرُ**; **وَغَراً**”; o hâlde o, bana karşı göğsü **واغِرُ** olandır. Ve muhakkak ben onun göğsünü falana karşı **أوْغَرْتُ**; yani onu öfkeden kızıştırdım. Ve suyu **أوْغَرْتُ**; yani onu kaynattım. Ve bazen domuz onda diri iken haşlanır, sonra boğazlanır. Ve **الوَغيرَةُ**: kızdırılmış taşlarla ısıtılan süttür. Ve **الوَغيرُ** de böyledir. Terlemiş bir atı vasfederken dedi:
يَنِشُ الماء في الرَبَلاتِ منـهـانَشيشَ الرَضْفِ في اللبنِ الوَغيرِ
Ondan dersin ki: “Sütü **أوْغَرْتُ**.” Ve yine **التَوْغيرُ** böyledir. Şair dedi:
فسائِلْ مُراداً عـن ثـلاثة فِـتْـيَةٍوعن إِثْرِ ما أبْقى الصريحُ المُوَغَّرُ
Ve “Ordunun **وَغرَ**’ını işittim”; yani onların seslerini. İbn Mukbil dedi:
في ظَهْرِ مَرْتٍ عَساقيلُ السحابِ بهكأنَّ وَغْرَ قَطاهُ وَغْـرُ حـادِينـا
Ve âmîl haracı **أوْغَرَ**; yani onu tam olarak aldı. Ve denilir ki: **الإيغارُ**, kralın adama araziyi **يُوغِرَ** etmesidir; onu, haracsız olarak ona kılar. Ve haracın teminatı da **إيغاراً** diye adlandırılabilir; ve o, türetilmiş bir lafızdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الغين والراء
غرا ، غور ، غير ، وغر ، رغا ، ريغ ، روغ ، غير .
غرا : قال الليث : الغِراءُ ما غرَّيت به شيئاً ما دامَ لَوْناً واحداً ، ويقال أيضاً : أغْرَيتُهُ ، ويقال : مطليٌّ مُغَرًّى بالتشديد .
وأخبرني الإياديُّ عن شمر : غرِيتُ به أي : أولعتُ به أَغْرَى بهِ غَراءً ، ممدودٌ .
عن ابن الأعرابيِّ قال : وقال يونس : غَريَ بهِ غِراءً ، ممدُودٌ ، قال : ونقصه أبو الخطاب .
وقال شمرٌ : الغراءُ ممدودٌ هو الطلاءُ الذي يُطلى به ، ويقال : إنه الغَرَى بفتح الغيْن مقصورٌ .
وقال أبو الهيثم : غَرِيتُ به غَراً مَنقوصٌ ، وغارَيتُه أُغارِيه مُغاراةً وغِراءً : إذا لاجَجْتَه ، قال : ولا أَعرِفُ غَرِيَ به ممدوداً .
وقال في قول كُثَيِّرٍ :
إذا قلتُ أَسْلُو غارت العَين بالبُكا
غِراءاً ومَدَّتْها مدامعُ حُفَّل
مِنْ غارَيْتُ ، وقال خالدُ بنُ كُلثوم : غارَيتُ بين اثنين وغادَيتُ بين اثنين : أَي وَالَيت .
وأنشد بيت كُثَيِّرٍ هذا ( غارت العينُ بالبُكا ) ، وقال : غارتْ فاعَلتْ من الوِلاءِ .
وقال أبو عبيدة : هي فاعَلتْ مِنْ غَرِيتُ به أَغْرَى غَراءً عَلَى فَعَالٍ .
وقال أبو الهيثم : الغَرَا وَلَدُ البقرة الوحْشِيَّة .
وقال الفرَّاءُ مثلَه ، وقال : يُكتب بالألِف وتثْنِيتُه غَرَوان ، ويقال للحُوارِ أولَ ما يولدُ غَراً أيضاً .
وقال ابن شميل : الغرا مَنقوصٌ : هو الوَلد الرَّطْبُ جدّاً ، وكلُّ مولودٍ غراً حتى يشتدَّ لحمُه ، ويقال : أيُكَلِّبُنِي فلانٌ وهو غَراً وغِرْسٌ للصَّبيِّ .
وقال ابن السكيت : الغَرِيُّ : الرَّجل الحَسن الوجه .
وقال أبو سعيد : الغَرِيُّ : نُصُبٌ كان يُذبَحُ
عليه العَتائرُ ، وأنشد :
كغَرِيَ أَجْسَدتْ رَأْسَه
فُرُعٌ بين رئاسٍ وحامِ
ويقال : غَرَوْتُ السَّهْمَ وغرَيتُه بالواو والياء أَغْرُوه وأَغرِيه ، وَهو سَهْمٌ مَغرُوٌّ ومَغْريٌّ .
وقال أَوْسُ بن حجَرٍ يَصِفُ نبَالاً :
لأَسْهمه غارٍ وبار ورَاصِفُ
ومن أمثالهم : أَنْزِلْنِي ولوْ بأَحد المَغْرُوَّيْن ، حكاه المُفضَّل أي بأَحد السَّهمين .
قال : وذلك أنَّ رَجلاً ركِب بعيراً صعْباً فَتَقَحَّمَ به فاستغاثَ بصاحبٍ له معه سهمان فقال : أَنْزِلْني ولو بأَحد الْمَغْرُوَّيْنِ .
ويقال : أُغرِيَ فلانٌ بفلانٍ إِغراءً وغَرَاةً : إذا أُولع به .
ومِثله : أُغرِم به فهو مُغْرًى به ومُغرَمٌ وَيقال : أَغريْتُ الكلبَ : إذا آسدْتَه وأَرَّشْتَه .
غور غير : قال الليث : الغار نباتٌ طيِّبٌ الرَّائحة على الوَقود ، ومنه السُّوس .
وقال عدِيُّ بنُ زيد :
رُبَّ نارٍ بِتُّ أَرْمُقها
تَقْضمُ الهنْديَّ والغارَا
وغارُ الفَمِ : نِطْعاه في الحَنَكَيْن ، والغارُ مغارةٌ في الجبَل كأنه سَرَبٌ ، والغارُ : لُغةٌ في الغيْرَة ، والغارُ : الجماعةُ من الناس .
أبو عبيد عن الأصمعي : فلانٌ شديدُ الغار على أَهْله ، من الغيرة ، قال : وأَغار فلانٌ أَهْلَه : إذا تزوَّج عليها ، والغارُ : الجمْعُ الكثير من الناس .
ويُرْوَى عن الأحنف بن قيس أنه قال في الزُّبَيْر ، مُنْصرَفه عن وقْعةِ الجَمل : ما أَصْنع به إن كان جمعَ بين غارَين من الناس ثم ترَكهم وذَهب .
وقال الأصمعيُّ يقال لفَم الإنسان وفرْجه : هما الغاران ، يقال : المرْء يَسعَى لغَاريْه ، والغار شجَر .
وفي حديث عمرَ أنه قال لرجلٍ أَتَاه بمنْبوذٍ وَجَده : ( عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً ) وذلك أنَّه اتَّهمه أَن يَكون صاحب المنبوذ حتى أَثنَى على المُلتقِط عَرِيفُه خيراً ، فقال عمر حينئذٍ : هو حرٌّ ووَلاؤُه لك .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيُّ : وأَصْلُ هذا المثَل : أَنه كان غارٌ فيه ناسٌ فانهار عليهم ، أو قال : فأَتاهم فيه عدوٌّ فقتَلهم فيه فصار مثَلاً لكلِّ شيءٍ يُخافُ أَنْ يَأْتي منه شرٌّ ثمَّ صُغِّر الغار فقيل : غوَيْرٌ .
قال أبو عبيد : وأخبرني ابنُ الكلبيِّ بغير هذا ، زَعم أنَّ الغُوَيرَ ماءٌ لكلبٍ معروفٌ بناحية السَّمَاوَة ، وأَنّ هذا المثَل إنما تكلَّمتْ به الزَّباءُ لمَّا وَجَّهَت قصِيراً اللّخْميَّ بالْعِير إلى العراق ليَحْمل لها من بَزِّه ، وكان قَصيرٌ يطلبها بثأْر جَذيمةَ الأَبْرشِ فجَعل الأحمالَ صناديق فيها
الرِّجالُ مع السلاح ثمَّ عدَل عن الجادَّة وأَخَذ عَلَى الغُوَيْر فأَحسَّتْ بالشَّرِّ وقالت : عسى الغُوَير أبْؤُساً ، عَلَى إضمار فِعْلٍ . أَرادتْ عسى أَنْ يُحدِث الغوَيرُ أَبْؤُساً .
وأَمَّا الغارة فلها مَعْنيَان .
يقال : أغار الحَبلُ يُغيرُه إغارةً وغارةً إذا شَدَّ فَتْلُه . وحبلٌ مغارٌ : شديدُ الفتلِ وما أشدَّ غارتَه ، فالإغارة مصدرٌ حقيقيٌّ ، والغارةُ اسمٌ يقومُ مقام المصدرِ ، ومثلهُ أَعَرْتُه الشيء أُعيرُه إعارةً وعارَةً ، وأطعتُ الله إطاعةً وطاعةً .
والمعنى الثاني في الغَارَةِ أنه يقال : أغارَ الفرسُ إِغارةً وغارَةً ، وهو سُرْعة حُضرِه ، ويُقال للخيْلِ المُغيرَة : غَارَةٌ ، أي أنها ذاتُ غارةٍ ، أيْ ذاتُ عَدْوٍ شديد ، وكانت العرب تقول للخيْلِ إذا شُنَّتْ على حَيَ نازلينَ صباحاً وهم غارُّونَ : فِيحِي فَيَاج : أي اتَّسعِي وتفَرَّقي أيتُها الخيلُ لتُحِيطِي بالحَيِّ ، ثمّ قِيلَ لِلنَّهْبِ غارَة لإغارة الخيْلِ عَليها .
وقال امرؤ القيس :
وغارةُ سِرْحانٍ وتَقْرِيبُ تَتْفُلِ
والسِّرْحانُ : الذِّئْبُ ، وغارَتُه شِدّةُ عَدْوِه .
وقال الله جل وعزّ : ( قَدْحاً فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحاً ) ( العاديات : 3 ) .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : غارَني الرَّجُلُ ، يَغيرُني ويغورُني : إذا وَدَاكَ من الدِّيةِ ، والاسمُ الغِيرَةُ ، وجمعُها الغِيرُ .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لرجل طلب القَوَد بوليّ له قُتل : ( ألا الغِيَرَ تُريدُ ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي : الغِيَرُ : الدّيَةُ ، وجمعه أَغيارٌ .
وقال أبو عمرو : والغِيَرُ جمعُ غِيرَةٍ ، وهي الدِّيةُ .
وأنشد :
لنَجْدَعَنَّ بأيدينا أنوفَكُمو
بني أمَيمةَ إن لم تقبلوا الغيَرَا
قال أبو عبيد : وإنما سُمِّيَتِ الدِّيةُ غيراً فيما نرى لأنه كان يجبُ القَوَدُ فغُيِّرَ القَوَدُ دِيةً ، فسمِّيَتِ الدِّيةُ غيراً ، وأصلُه منَ التّغييرِ .
الحرانيُّ عن ابن السكيت : غارَ فلانٌ أهلَهُ يَغيرُهم غياراً : إذا مارَهم ، وغارهُم الله بالخيرِ يغورُهم ويغِيرُهم .
قال الأصمعيُّ : وهي الغِيرة ، وأنشدنا قولَ الهذليِّ :
ماذا بغيرِ ابنتيْ رِبْعٍ عوِيلُهما
لا ترْقُدانِ ولا بُؤسى لمَنْ رَقَدا
وقال اللحيانيُّ : غارهُم اللَّهُ بالمطَرِ يغورهم ويَغيرُهم إذا سقاهم ، ويقالُ : اللهم غِرنا بخير : أي أَغِثنا .
أبو عبيد عن الأصمعي : الغائرةُ : القائلة ،
وقد غوّر القومُ تغويراً : إذا قالوا من القائلة ، ويُقال : غَوِّرُوا بنا فقد أرْمَضتمُونا : أي انزِلوا وقتَ الهاجرة حتى نُبرِدَ ثمّ تروَّحوا .
قال ابن شميل : التَّغوِيرُ أن يسيرَ الرَّاكبُ إلى الزَّوال ثمّ ينزلَ .
شمرٌ عن ابن الأعرابي : المُغوِّرُ : النازِلُ نصف النهار هُنيهةً ثم يرحل .
وقال الليث : التَّغويرُ يكون نزُولاً للقائلة ويكون سيراً في ذلك الوقتِ ، والحُجَّة للنزُولِ .
قول الراعي :
ونحنُ إلى دُفُوفِ مُغَوِّرَاتٍ
نَقِيسُ عَلَى الحصى نُطَفاً بَقينا
وقال ذُو الرُّمة في التغويرِ فجعَلهُ سَيْراً :
برَاهُنّ تغوِيري إِذا الآلُ أرْفَلتْ
به الشمسُ أُزْرَ الحزْوَراتِ العوانكِ
قال : أرْفلَتْ : أيْ بلغتْ به الشمسُ أوْساطَ الحزْوَراتِ .
وقال الأصمعي : غارَ النهارُ إذا اشتَدّ حَرُّهُ .
قلتُ : والغائرةُ هي القائلةُ ، والتغوِيرُ كلُّه أُخذَ من هذا .
وقال ذو الرمة :
نزَلنا وقد غارَ النهارُ وأَوقَدَتْ
علينا حَصى المَعزَاء شمسٌ تنالُها
أي : من قُربِها كأنكَ تنالُها .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : قال : الغَوْرَةُ : الشمس .
وقالت امرأةٌ من العرب لبنتٍ لها : هي تشفيني مِنَ الصَّوْرَة وتستُرُني من الغوْرة ، والصَّوْرَة : الحِكَّة .
وقال ابنُ بُزرج : غوّرَ النهارُ : أي : زالت الشمسُ .
وقال الأصمعي : يُقال : غار الرجُل يغور إذا سار في بلادِ الغَوْرِ ، وهكذ قال الكِسائي .
وأنشد قولَ جَرير :
يا أُمَّ طَلْحَةَ ما رأيْنا مِثْلكم
في المُنْجِدين ولا بغَوْرِ الغائر
وسُئل الكسائي عن قوله :
أغارَ لعَمْرِي في البلاد وأنجَدَا
فقال : ليسَ هذا من الغَوْر ، وإنما هو مِنْ أغارَ إذا أسرعَ ، وكذلك قال الأصمعيّ .
شمرٌ عن ابن الأعرابي : غارَ القومُ وأغارُوا : إذا أَخذوا نحو الغَوْرِ .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : العربُ تقول : ما أدْرِي أغارَ فلانٌ أمْ مار ، قال : أغارَ : أتَى الغَوْر ، ومارَ : أتى نجداً .
وقال ابنُ السكيت : قال الفراء : أغارَ لغةٌ بمعنى غارَ واحتَجّ ببيتِ الأعشى ، ويقال : غارتْ عينُه تغُور غؤُوراً وغَوْراً ، وغارَ الماءُ يَغورُ غوْراً وغؤوراً .
قال الله تعالى : ( مُّبِينٍ قُلْ أَرَءَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَآؤُكُمْ غَوْراً فَمَن يَأْتِيكُمْ بِمَآءٍ مَّعِينٍ ) ( الملك : 30 ) ، سمّاه بالمصدرِ ، كما يقالُ : ماءٌ سَكْبٌ وأُذُنٌ حشْرٌ ودِرْهم ضرْب : أي : ضُرِبَ ضرباً ، وغارَتِ الشمسُ فهي تغُورُ غؤوراً إذا سقطت في الغَوْر حينَ تغيبُ ، وغار على أهله يَغارُ غَيرَةً ، وامرأَةٌ غيُورٌ من نِسْوة غُيُر وامرأة غيْرَى من نِسْوة غيَارَى ، ورَجُلٌ غَيُور من قوم غُيُرٍ .
وقال غيره : رجل مِغوارٌ : كثير الغارات على أعدائِه ، وجمعُه مَغاوِيرُ .
وقال الليث : فرَس مُغارٌ : شديدُ المَفاصِلِ .
قلتُ : معناه : شدّةُ الأسْرِ كأنما فُتِل فَتْلاً ، والغوْرُ : تِهامةُ وما يلي الْيَمَنَ .
وقال الأصمعي : ما بين ذات عرق إلى البحر غوْر تهامة .
وقال الباهليُّ : كل ما انحدَرَ سيْلُه مَغربيّاً فهو غوْر .
وقال الليث : يقال : غارتِ الشمسُ غِياراً ، وأنشد :
فلمّا أَجَنّ الشمسَ عنِّي غيارُها
واسْتغارَ الجُرْحُ والقَرْح : إذا وَرِمَ .
وأنشد :
رَعَتْه أشْهراً وحلاَ عليها
فطارَ النِّيُّ فيها واستغارا
قلتُ : معنى استغارَ في هذا البيت أي : اشتدّ وصلبَ ، يعني شَحْمَ النّاقةِ ولحْمَها إذا اكتنزَ كما يَسْتغيرُ الحبلُ إذا أُغيرَ أيْ : شُدّ فَتْلُه .
وقال بعضهم : استَغارَ شَحْمُ البعير : إذا دخلَ جَوْفَه ، والقوْلُ هو الأولُ ، ويقال : إنكَ غُرْتَ في غيرِ مغارٍ : معناه : طَلَبْتَ في غيرِ مطلَبٍ ، ورَجُل بعيدُ الغَوْرِ : إذا كانَ جيِّدَ الرأي قَعيرَهُ .
وغر : ابن السكيت : يقال : في صدره عليه وغرٌ ، ساكن الغين ، وقد أوغرت صدره ، أي : أوقدْته من الغيْظ وأحميته ، وأصله من وغرة القَيْظ ، وهي شِدّة حرِّه ، ويقال : سمعْتُ وغرَة الجيش أي : أصواتهم .
وأنشد :
كأن وغرَ قطاه وغرُ حادينا
قال الليث : الوَغْرُ : احتراقُ الغيظ ، يقال : وغِرَ صدرُه عليه يوْغَرُ ، وهو أَن يَحترِقَ القلب من شدّة الغيْظ ، وقدْ وغر صدْرُه وغَراً ، وأوغرَ صدْرَه عليه ، وكذلك أَرِيَ صدرُه عليه يأْرَى مِثلُ وغِرَ وغراً سَوَاءٌ .
قاله أبو زيد فيما روَى عنه أبو عبيد ، ويقال : وغرتِ الهاجرَةُ تَوغر وَغَراً : إذا رَمِضتْ ، واشتدّ حرها ولَقيتهُ في وغرة الهاجِرَة حينَ تتوسَّط العينُ السماءَ ، ويقال : نزلنا في وَغْرةِ القيْظِ على ماء كذا وكذا ، وأوْغرتُ الماءَ إيغاراً : إذا أحْرَقْته
حتى غلاَ ، ومنه المَثَل السائر : كما كَرِهتِ الخنازير الحميمَ المُوغَر .
وقال الشاعر :
ولقدْ رأيتَ مكانهمْ فكرِهْتهم
ككراهة الخِنزير للإيغار
وقال ابن السكيت : الوَغيرة : اللّبَنُ وحدَه محضاً يُسخَّن حتى ينضَجَ وربما جُعِلَ فيه السمنُ ، يقال : أوْغرت اللّبنَ .
قال : وفي لُغة الكِلابيينَ : الإيغار : أن تُسَخِّن الرضافَ وتُحرقهَا ثم تُلقيها في الماءِ لتُسخِّنه .
وقال الليث : الوَغير : لحْمٌ يُشوى على الرَّمْضاء .
قال : ووغَّر العامل الخرَاج : إذا استوفاه .
وقال أبو سعيدٍ : أوْغرْت فلاناً إلى كذا : أي : ألجأتُه . وأنشد :
وتطاوَلَتْ بكَ هِمّةٌ محطوطةٌ
قد أوْغرَتْك إلى صباً وهُجون
أي : أَلجأَتْكَ إلى الصبا .
قال : واشْتِقاقُه من إيغار الخَراج ، وهو أن يُؤدِّي الرجلُ خرَاجه إلى السلطان الأكبر فِراراً من العمال ، يقال : أوْغرَ الرجل خراجه إذا فعل ذلك .
أبو عبيد عن الأصمعيِّ : الوغْر : الصَّوْتُ .
وقال ابن الفرج : قال الأصمعي : الوغرُ والوغم : الذحلُ .
قال : وقال بعضهم : ذهبَ وغَر صدْره ووغَم صدره : أي : ذهب ما فيه من الغلِّ والعداوة .
وقال اللحياني : وغِرَ عليه صدري يَوْغَرُ ويَغِرُ ووَعِرَ يَوْعَرُ ويعِرُ بالعين : أي : امتلأ غيظاً وحقداً .
روغ ريغ : أبو عبيد عن اليزيديِّ : هذه رِيَاغَةُ بني فلانٍ ورِوَاغَتُهُمْ حيث يَصْطَرِعُون .
وقال الليث : الرَّوَّاغُ : الثعلب ، وهو أروَغُ من ثعلبٍ ، وطريقٌ رائغٌ مائلٌ ، وراغَ فلانٌ إلى فلانٍ : إذا مال إليه سراً .
ومنه قول الله جلَّ وعزَّ : ( مُّنكَرُونَ فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَآءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ ) ( الذاريات : 26 ) .
وقال أيضاً : ( لاَ تَنطِقُونَ فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً ) ( الصافات : 93 ) ، كل ذلك انحرافٌ في استخفاء ، ويقال : فلانٌ يُرِيغُ كذا وكذا ويُلِيصُهُ : أي : يديره ويطلبه ، وتقول للرجل يحُومُ حولك ما تُرِيغُ : أي : ما تطلب ، وفلانٌ يُديرني عن أمرٍ وأنا أُرِيغُهُ .
وقال دارة أبو سالم :
يُدِيروننيَ عن سالم وأُريغه
وجلدة بين العين والأنف سالم
ومنه قول عبيد : وقال عبيد بن الأبرص يردّ على امرىء القيس كلمته :
أتُوعِدُ أسرتي وتركت حجراً
يُرِيغُ سوادَ عَيْنَيْهِ الغُرابُ
أي : يطلبه لينتزعه فيأكله .
وفي الحديث : ( إذا كَفى أحدكم خادمهُ حَرَّ طعامهِ فليُقعده معه وإلا فَلْيُرَوِّغْ له لُقمةً ) .
يقال : روَّغَ فلان طعامه ومَرَّغَهُ : إذا روَّاه دَسَماً ، وفلان يُراوِغُ فلاناً : إذا كان يحيدُ عمَّا يُدِيره ويُحايصُه .
وقال شمرٌ : الرِّياغُ : الرَّهَج والغبار .
قال رؤبة يصف عَيْراً وأتْنَه :
( وإن ) أثارتْ من رِياغٍ سَمْلَقاً
تهْوِي حَوامِيها به مُدَقَّقَا
قلت : وأحسب الموضع الذي يتمرَّغُ فيه الدوابُّ سمِّي مَرَاغاً من الرِّياغِ وهو الغُبار .
رغا : قال الليث : رَغَا البعير يَرْغُو رُغاء .
قال : والضَّبعُ ترغُو ، وسمعت رَوَاغِيَ الإبل : أي : رُغاءَها وأصواتها ، وأرْغَى فلانٌ بعيره : إذا فعل به فعلاً يَرْغُو منه ليسمع الحيُّ صوته فيدعوه إلى القِرَى ؛ وقد يُرْغِي صاحب الإبل إبله بالليل ليسمع ابن السبيل رُغاءَها فيميل إليها وأن الضيف إذا أرغى بعيره وجد فيها قِرىً .
وقال ابن فسوة يصف إبلاً :
طوال الذُّرى مايلعنُ الضيفُ أهلها
إذا هو أرْغَى وسطَها بعد ما يَسْرِي
أي : يُرْغِي ناقته في ناحية هذه الإبل .
وأنشد ابن الأعرابي :
من البِيضِ تُرْغِينا سِقاطَ حديثها
وتنكدُنا لَهْوَ الحديث الْمُمَتّعِ
أي : تُطعمنا حديثاً قليلاً بمنزلة الرَّغوة .
وقال الليث : الارْتِغَاءُ : سحفُ الرَّغوة واحتِساؤُها ، ومن أمثالهم : هو يُسِرُّ حَسْواً في ارْتِغاءٍ ، يُضرب مثلاً لمن يظهرُ طلب القليل وهو يُسِرُّ أخذ الكثير .
ويقال : رَغَا اللَّبنُ وأرْغَى : إذا كثرت رغوته .
أبو عبيد عن الكسائي : هي رَغْوَةُ اللبن ورُغْوَةٌ ورِغْوَةٌ ورِغايةٌ وزاد غيرُهُ رُغايةً ، ولم نسمع رُغاوةً .
أبو زيد ، يقال للِرَّغْوَةِ رُغاوَى وجمعها رَغَاوَى ، رواه ابن نَجدة عنه .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : الرَّغْوَةُ : الضَّجْرةُ ، ويقال : رغَّاهُ : إذا أغضبه ، وغَرَّاه إذا أجبره .
غير : في حديث جَرير بن عبد الله ، أنه سمع النبي ( صلى الله عليه وسلم ) يقول : ( ما من قوم يعمل فيهم بالمعاصي ، يقدرون أن يُغَيِّرُوا فلا يُغَيِّرُون ، إلا أصابهم الله بعقاب ) .
قال الزجاج : معنى يغيِّرون ، أي : يدفعون ذلك المنكر بغيره من الحق ، وهو مشتق من غير ، يقال : مَرَرْت برجل غيرك ، أي ليس بِكَ .
قال الليث : غَيْرٌ يكون استثناء مثل قولك : هذا درهمٌ غَيْرَ دانق ، معناه : إلا دانقاً ويكون غَيْر اسماً تقول : مَرَرْتُ بِغَيْرِكَ ، وهذا غَيْرُكَ .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ ) ( الفاتحة : 7 ) ، خفضت غَيْرٌ لأنها نعتٌ للذين ، وهو غَيْرُ مصمودِ صمدهُ وإن كان فيه الألف واللام .
وقال أبو العباس : جعل الفراء الألف واللام فيها بمنزلة النَّكرة ويجوز أن يكون غَيْرٌ نعتاً للأسماء التي في قوله : ( أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ ) ( الفاتحة : 7 ) ، وهي غير مصمودٍ : صمْدها أيضاً ، وهذا قول بعضهم ، والفراء يأبَى أن تكون غَيْرٌ نعتاً لغير الذين لأنها بمنزلة النكرة عنده .
وقال الأخفش : غَيْرٌ : بدلٌ .
قال ثعلب : وليس يمتنع ما قال ، ومعناه التكرير كأنه أراد : صِراط غيرِ المغضوب عليهم .
وقال الفراء : معنى غيرٍ معنى لا ، ولذلك رُدَّت عليها لا ، كما تقول : فلان غيرُ مُحْسنٍ ولا مُجْمِل ، قال : وإذا كانت غَيْرٌ بمعنى سِوًى لم يجز أن يُكرَّ عليها ، ألا ترى أنه لا يجوز أن تقول : عندي سِوى عبد الله ولا زيدٍ ، قال : وقد قال من لا يعرف العربية إن معنى غيرٍ ها هنا بمعنى سِوًى ، وإنَّ لا صلةٌ .
قلت : وهذا قول أبي عبيدة .
وقال أبو زيد : من نصب قوله ( غَيْرَ المغضوب عليهم ) فهو قطعٌ .
وقال الزجاج : من نصب غَيْراً فهو على وجهين ، أحدهما : الحال ، والآخر : الاستثناء .
قلت : والمُغَيِّرُ : الذي يُغَيِّر على بعيره أداته ليُريحه ويخفِّف عنه .
وقال الأعشى :
واستُحِثَّ المُغَيِّرون من القوم وكان النِّظاف ما في العزالي
شمر عن ابن الأعرابي : يقال : غَيَّرَ فلان عن بعيره : إذا حطَّ عنه رحْلَه وأصلح من شأنه .
وقال القطامي :
إلا مُغَيِّرنا والمُسْتَقِي العَجِلُ
وتَغَيِّرَ فلان عن حاله فهو مُتَغَيِّر .

##### Türkçe

باب **الغين** ve **الراء**
**غرا** ، **غور** ، **غير** ، **وغر** ، **رغا** ، **ريغ** ، **روغ** ، **غير** .

**غرا** : Leys dedi: **الغِراءُ** bir şeyi onunla **غرَّيت** ettiğin şeydir; tek bir renk olduğu müddetçe. Ve yine denilir: **أغْرَيتُهُ**; ve denilir: şeddeli olarak **مُغَرًّى** ile sıvanmış.

İyâdî bana Şemr’den haber verdi: **غرِيتُ به** yani: ona tutuldum; **أَغْرَى بهِ غَراءً**; medli.

İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: Yûnus da dedi: **غَريَ بهِ غِراءً**; medli. Dedi ki: Ebü’l-Hattâb onu eksiltti.

Şemr dedi: **الغراءُ** medlidir; o, onunla sıvanılan sıvadır; ve denilir: o, **الغَرَى**dır; **الغين**’in fethiyle, maksûr.

Ebü’l-Heysem dedi: **غَرِيتُ به غَراً**; menkûstur. Ve **غارَيتُه أُغارِيه مُغاراةً وغِراءً**: onunla çekiştiğin zaman. Dedi: **غَرِيَ به**’yi medli olarak bilmem.

Küseyyir’in sözü hakkında dedi:
إذا قلتُ أَسْلُو غارت العَين بالبُكا
غِراءاً ومَدَّتْها مدامعُ حُفَّل
**غارَيْتُ**’dendir. Hâlid b. Külsûm dedi: **غارَيتُ** iki kişi arasında ve **غادَيتُ** iki kişi arasında: yani peş peşe geldim.

Küseyyir’in bu beytini ( **غارت العينُ بالبُكا** ) okudu ve dedi: **غارتْ**; **الوِلاءِ**’dan **فاعَلتْ**tir.

Ebu Ubeyde dedi: O, **غَرِيتُ به أَغْرَى غَراءً**’dan **فاعَلتْ**tir; **فَعَالٍ** üzere.

Ebü’l-Heysem dedi: **الغَرَا** yabanî ineğin yavrusudur.

Ferrâ da onun benzerini söyledi ve dedi: elif ile yazılır; ikiliği **غَرَوان**’dır. Ve **الحُوارِ**a, ilk doğduğu zaman, **غَراً** da denilir.

İbn Şümeyl dedi: **الغرا** menkûstur: o, çok pek taze yavrudur; her doğan, eti sertleşinceye kadar **غراً**dır. Ve denilir: falan kimse beni köpekleştiriyor mu, hâlbuki o **غَراً** ve çocuk için **غِرْسٌ**tur.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الغَرِيُّ**: yüzü güzel adam.

Ebu Saîd dedi: **الغَرِيُّ**: üzerinde **العَتائرُ** kesilen bir dikili taştır. Ve okudu:
كغَرِيَ أَجْسَدتْ رَأْسَه
فُرُعٌ بين رئاسٍ وحامِ

Ve denilir: **غَرَوْتُ السَّهْمَ** ve **غرَيتُه**; vav ve yâ ile; **أَغْرُوه** ve **أَغرِيه**; o, **مَغرُوٌّ** ve **مَغْريٌّ** oktur.

Evs b. Hacer, oklar tasvir ederek dedi:
لأَسْهمه غارٍ وبار ورَاصِفُ

Atasözlerindendir: **أَنْزِلْنِي ولوْ بأَحد المَغْرُوَّيْن**; Mufaddal rivayet etti; yani iki oktan biriyle.

Dedi: Bu, bir adamın huysuz bir deveye binmesi, onunla kendini tehlikeye atması; yanında iki oku olan bir arkadaşından yardım istemesi sebebiyledir; dedi ki: **أَنْزِلْني ولو بأَحد الْمَغْرُوَّيْنِ**.

Ve denilir: **أُغرِيَ** falan kimse falan kimseye **إِغراءً** ve **غَرَاةً**: ona tutulduğu zaman.

Bunun benzeri: ona **أُغرِم** edildi; o da ona **مُغْرًى به** ve **مُغرَمٌ**dur. Ve denilir: **أَغريْتُ الكلبَ**: onu azdırdığın ve kışkırttığın zaman.

**غور غير** : Leys dedi: **الغار** yakıtta hoş kokulu bir bitkidir; ondan **السُّوس**.

Adiyy b. Zeyd dedi:
رُبَّ نارٍ بِتُّ أَرْمُقها
تَقْضمُ الهنْديَّ والغارَا

**غارُ الفَمِ**: iki damakta olan iki deri parçasıdır. **الغارُ**: dağda bir mağaradır; sanki bir tünel gibidir. **الغارُ**: **الغيْرَة** hakkında bir lugattır. **الغارُ**: insanlardan bir topluluktur.

Ebu Ubeyd, Asmaî’den: falan kimse, ehli üzerine **الغار**ı şiddetli olandır; **الغيرة**’dendir. Dedi: ve falan kimse, ehlinin üzerine **أَغار** etti: onun üzerine evlendiği zaman. **الغارُ**: insanlardan çok kalabalık topluluktur.

Ahnef b. Kays’tan, Zübeyr hakkında, Cemel vak‘asından dönüşünde, şöyle dediği rivayet olunur: İnsanlardan iki **غار**ı bir araya getirmiş sonra onları bırakıp gitmişse, onunla ne yapayım?

Asmaî dedi: insanın ağzına ve ferciğine: ikisi **الغاران** denilir. Denilir: kişi iki **غار**ı için koşar. Ve **الغار** ağaçtır.

Ömer’in hadîsinde: kendisine bulduğu bir terk edilmiş çocukla gelen bir adama dedi ki: ( **عسى الغُوَيْرُ أَبْؤُساً** ). Bu, onu, terk edilmiş çocuğun sahibi olmakla itham etmesi sebebiyledir; nihayet onu bulanı, onun **عَرِيفُه**’i hayırla övünce, Ömer o vakit dedi: o hürdür; velâsı senindir.

Ebu Ubeyd dedi: Asmaî dedi: bu meselin aslı: içinde insanlar bulunan bir **غار** vardı; üzerlerine çöktü; yahut dedi: içinde onlara bir düşman geldi de onları orada öldürdü; böylece, kendisinden şer gelmesinden korkulan her şey için mesel oldu. Sonra **الغار** küçültüldü de **غوَيْرٌ** denildi.

Ebu Ubeyd dedi: İbnü’l-Kelbî bana bunun dışında haber verdi: zannetti ki **الغُوَيرَ** Semâve tarafında, Kelb’e ait bilinen bir sudur; ve bu meseli ancak Zebba, Kasîr el-Lahmî’yi yük hayvanı ile Irak’a, ona kumaşından taşıması için gönderdiğinde söylemiştir. Kasîr, Cezîme el-Ebraş’ın kan davasıyla onu arıyordu; yükleri, içinde silahla birlikte adamlar bulunan sandıklar yaptı; sonra ana yoldan saptı ve **الغُوَيْر** üzerine gitti; o şerri sezdi ve dedi: **عسى الغُوَير أبْؤُساً**; bir fiilin gizli takdiri üzere. İstediği: **عسى أَنْ يُحدِث الغوَيرُ أَبْؤُساً**.

**الغارة**’ye gelince, onun iki manası vardır.

Denilir: **أغار الحَبلُ يُغيرُه إغارةً وغارةً**: bükümü sıkılaştığı zaman. Ve **حبلٌ مغارٌ**: bükümü şiddetli; ve onun **غارتَه**si ne şiddetlidir. **الإغارة** hakikî bir masdardır; **الغارة** masdarın yerini tutan bir isimdir. Benzeri: **أَعَرْتُه** şeyi, **أُعيرُه إعارةً وعارَةً**; ve Allah’a **إطاعةً وطاعةً** ile itaat ettim.

**الغَارَة**de ikinci mana: denilir: at **أغارَ** eder; **إِغارةً** ve **غارَةً**; bu, onun koşuş süratidir. Ve hücum eden atlara **غَارَةٌ** denilir; yani o, **غارة** sahibidir; yani şiddetli koşu sahibidir. Araplar, sabahleyin konaklamış bir mahalle üzerine, onlar gaflette iken, atlar salındığında şöyle derdi: **فِيحِي فَيَاج**: yani genişle ve dağıl ey atlar; mahalleyi kuşatasın. Sonra, atların onun üzerine hücumundan dolayı, yağmaya **غارَة** denildi.

İmru’ul-Kays dedi:
وغارةُ سِرْحانٍ وتَقْرِيبُ تَتْفُلِ

**السِّرْحانُ**: kurttur; onun **غارَتُه** şiddetli koşusudur.

Allah, cel ve azz, dedi: ( **قَدْحاً فَالْمُغِيرَاتِ صُبْحاً** ) ( **العاديات** : 3 ).

Ebu Ubeyd, Ebu Ubeyde’den: adam bana **غارَني** eder; **يَغيرُني** ve **يغورُني**: diyetten seni **وَدَاكَ** ettiği zaman. İsim **الغِيرَةُ**’dir; cem‘i **الغِيرُ**dür.

Hadîste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), velîsi öldürülmüş olup kısas isteyen bir adama dedi: ( **ألا الغِيَرَ تُريدُ** ).

Ebu Ubeyd dedi: Kisâî dedi: **الغِيَرُ**: diyettir; cem‘i **أَغيارٌ**.

Ebu Amr dedi: **الغِيَرُ** **غِيرَة**’nin cem‘idir; o da diyettir.

Ve okudu:
لنَجْدَعَنَّ بأيدينا أنوفَكُمو
بني أمَيمةَ إن لم تقبلوا الغيَرَا

Ebu Ubeyd dedi: gördüğümüzce diyete **غيراً** denilmesi ancak şundandır: kısas vacip olurdu; sonra kısas diyete çevrildi; böylece diyete **غيراً** denildi. Aslı **التّغييرِ**dendir.

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: falan kimse ehline **غارَ** eder; onları **يَغيرُهم غياراً**: onlara **مارَ** ettiği zaman. Allah onları hayırla **غارهُم** eder; onları **يغورُهم** ve **يغِيرُهم** eder.

Asmaî dedi: o, **الغِيرة**’dir. Hüzeli’nin sözünü bize okuttu:
ماذا بغيرِ ابنتيْ رِبْعٍ عوِيلُهما
لا ترْقُدانِ ولا بُؤسى لمَنْ رَقَدا

Lihyânî dedi: Allah onları yağmurla **غارهُم** eder; onları **يغورهم** ve **يَغيرُهم**: onlara su verdiği zaman. Ve denilir: Allah’ım, bizi hayırla **غِرنا**: yani bize imdat et.

Ebu Ubeyd, Asmaî’den: **الغائرةُ**: **القائلة**’dir. Ve kavim **قد غوّر** eder; **تغويراً**: **القائلة** vaktinde uyudukları zaman. Ve denilir: **غَوِّرُوا بنا فقد أرْمَضتمُونا**: yani öğle sıcağı vaktinde inin; serinleyelim; sonra akşamüstü gidin.

İbn Şümeyl dedi: **التَّغوِيرُ**: binenin zevâle kadar yürümesi, sonra inmesidir.

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُغوِّرُ**: öğle vakti biraz inen, sonra göçendir.

Leys dedi: **التَّغويرُ** **القائلة** için iniş olur; o vakitte yürüyüş de olur; delil iniş içindir.

Râ‘î’nin sözü:
ونحنُ إلى دُفُوفِ مُغَوِّرَاتٍ
نَقِيسُ عَلَى الحصى نُطَفاً بَقينا

Zü’r-Rumme, **التغويرِ** hakkında dedi; onu yürüyüş yaptı:
برَاهُنّ تغوِيري إِذا الآلُ أرْفَلتْ
به الشمسُ أُزْرَ الحزْوَراتِ العوانكِ

Dedi: **أرْفلَتْ**: yani güneş onunla **الحزْوَراتِ**’ın ortalarına ulaştı.

Asmaî dedi: gündüz **غارَ** etti: sıcağı şiddetlendiği zaman.

Dedim: **الغائرةُ** **القائلة**’dir; **التغوِيرُ**ün hepsi bundan alınmıştır.

Zü’r-Rumme dedi:
نزَلنا وقد غارَ النهارُ وأَوقَدَتْ
علينا حَصى المَعزَاء شمسٌ تنالُها

Yani: yakınlığından; sanki ona erişirsin.

Ebu’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الغَوْرَةُ**: güneştir.

Araplardan bir kadın, kızına dedi: o beni **الصَّوْرَة**’den iyileştirir ve beni **الغوْرة**’den örter. **الصَّوْرَة**: kaşıntıdır.

İbn Büzurc dedi: gündüz **غوّرَ** etti: yani güneş zevâl etti.

Asmaî dedi: denilir: adam **غار** eder, **يغور** eder: **الغَوْرِ** beldelerinde yürüdüğü zaman. Kisâî de böyle dedi.

Cerîr’in sözünü okudu:
يا أُمَّ طَلْحَةَ ما رأيْنا مِثْلكم
في المُنْجِدين ولا بغَوْرِ الغائر

Kisâî’ye şu sözü soruldu:
أغارَ لعَمْرِي في البلاد وأنجَدَا
Dedi: bu, **الغَوْر**’dan değildir; ancak **أغارَ**’dandır; süratlenince. Asmaî de böyle dedi.

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: kavim **غارَ** etti ve **أغارُوا**: **الغَوْر** tarafına yöneldikleri zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: Araplar der: bilmem falan kimse **أغارَ** mı etti yoksa **مار** mı etti. Dedi: **أغارَ**: **الغَوْر**’a geldi; **مارَ**: Necd’e geldi.

İbnü’s-Sikkît dedi: Ferrâ dedi: **أغارَ** **غارَ** manasında bir lugattır; A‘şâ’nın beytiyle delil getirdi. Ve denilir: gözü **غارتْ**; **تغُور**; **غؤُوراً** ve **غَوْراً**. Ve su **غارَ** eder; **يَغورُ**; **غوْراً** ve **غؤوراً**.

Allah تعالى dedi: ( **مُّبِينٍ قُلْ أَرَءَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ مَآؤُكُمْ غَوْراً فَمَن يَأْتِيكُمْ بِمَآءٍ مَّعِينٍ** ) ( **الملك** : 30 ); onu masdar ile adlandırdı; nitekim denilir: **ماءٌ سَكْبٌ** ve **أُذُنٌ حشْرٌ** ve **دِرْهم ضرْب**: yani **ضُرِبَ** bir vuruşla. Ve güneş **غارَتِ**; o **تغُورُ غؤوراً**: batarken **الغَوْر**a düştüğü zaman. Ve ehli üzerine **غار** eder; **يَغارُ غَيرَةً**. Ve **امرأَةٌ غيُورٌ**; **نِسْوة**den **غُيُر**. Ve **امرأة غيْرَى**; **نِسْوة**den **غيَارَى**. Ve **رَجُلٌ غَيُور**; kavimden **غُيُرٍ**.

Başkası dedi: **رجل مِغوارٌ**: düşmanlarına karşı **الغارات**ı çok olan; cem‘i **مَغاوِيرُ**.

Leys dedi: **فرَس مُغارٌ**: eklemleri şiddetli.

Dedim: manası: bağlamanın şiddetidir; sanki bükümle bükülmüş gibi. Ve **الغوْرُ**: Tihâme ve Yemen’e bitişik olan.

Asmaî dedi: **ذات عرق** ile deniz arası, Tihâme’nin **غوْر**udur.

Bâhilî dedi: seli batıya doğru inen her şey **غوْر**dur.

Leys dedi: denilir: güneş **غارتِ**; **غِياراً**. Ve okudu:
فلمّا أَجَنّ الشمسَ عنِّي غيارُها

Ve yara ve bere **اسْتغارَ** etti: şiştiği zaman. Ve okudu:
رَعَتْه أشْهراً وحلاَ عليها
فطارَ النِّيُّ فيها واستغارا

Dedim: bu beyitte **استغارَ**’ın manası: şiddetlendi ve katılaştı; yani devenin yağı ve eti, biriktiği zaman; nitekim ip **يَسْتغيرُ** eder: **أُغيرَ** edildiğinde; yani bükümü sıkılaştı.

Bazıları dedi: devenin yağı **استَغارَ** etti: içine girdiği zaman. Söz birincisidir. Ve denilir: sen, **غيرِ مغارٍ**da **غُرْتَ** ettin: manası, istenmeyen yerde istedin. Ve **رَجُل بعيدُ الغَوْرِ**: görüşü derin, dibi iyi olduğu zaman.

**وغر** : İbnü’s-Sikkît: denilir: göğsünde ona karşı **وغرٌ** vardır; **الغين** sâkindir. Ve göğsünü **أوغرت** ettim: yani onu öfkeden tutuşturdum ve kızıştırdım. Aslı, yaz sıcağının **وغرة**’sindendir; o, sıcağının şiddetidir. Ve denilir: ordunun **وغرَة**sini işittim: yani seslerini.

Ve okudu:
كأن وغرَ قطاه وغرُ حادينا

Leys dedi: **الوَغْرُ**: öfkenin yanmasıdır. Denilir: göğsü ona karşı **وغِرَ** etti; **يوْغَرُ**: kalbin, öfkenin şiddetinden yanmasıdır. Ve göğsü **وغَر** etti; **وغَراً**. Ve göğsünü ona karşı **أوغرَ** etti. Keza göğsü ona karşı **أَرِيَ** etti; **يأْرَى**; **وغِرَ**’in **وغراً**sı gibi; eşittir.

Bunu, kendisinden Ebu Ubeyd’in rivayet ettiği üzere, Ebu Zeyd söyledi. Ve denilir: öğle sıcağı **وغرتِ** etti; **تَوغر وَغَراً**: kızgınlaştığı zaman; sıcağı şiddetlendiği zaman. Ve onu, öğle sıcağının **وغرة**sinde, gözün göğün ortasına geldiği vakitte, karşıladım. Ve denilir: falan falan su başında, **وَغْرةِ القيْظِ**de indik. Ve suyu **أوْغرتُ** ettim; **إيغاراً**: onu yakıp kaynatıncaya kadar. Ondan, dolaşan mesel: **كما كَرِهتِ الخنازير الحميمَ المُوغَر**.

Şair dedi:
ولقدْ رأيتَ مكانهمْ فكرِهْتهم
ككراهة الخِنزير للإيغار

İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَغيرة**: yalnız süt; saf olarak; ısıtılır, pişinceye kadar; bazen içine sadeyağ konur. Denilir: sütü **أوْغرت** ettim.

Dedi: Kilâbîlerin lugatında: **الإيغار**: taşları ısıtıp yakman, sonra onları suya atman; onu ısıtmak için.

Leys dedi: **الوَغير**: kızgın taş üzerinde kızartılan ettir.

Dedi: işçi, haracı **وغَّر** etti: onu tam aldığı zaman.

Ebu Saîd dedi: falanı şuna **أوْغرْت** ettim: yani onu mecbur ettim. Ve okudu:
وتطاوَلَتْ بكَ هِمّةٌ محطوطةٌ
قد أوْغرَتْك إلى صباً وهُجون

Yani: seni gençliğe mecbur etti.

Dedi: onun اشتقاقı, haracı **إيغار** etmektendir; o, adamın haracını büyük sultana, âmillerden kaçmak için, ödemesidir. Denilir: adam haracını **أوْغرَ** etti: bunu yaptığı zaman.

Ebu Ubeyd, Asmaî’den: **الوغْر**: sestir.

İbnü’l-Ferec dedi: Asmaî dedi: **الوغرُ** ve **الوغم**: **الذحلُ**dür.

Dedi: bazıları dedi: göğsünün **وغَر**ı gitti ve göğsünün **وغَم**ı gitti: yani içinde olan kin ve düşmanlık gitti.

Lihyânî dedi: göğsüm ona karşı **وغِرَ** etti; **يَوْغَرُ** ve **يَغِرُ**. Ve **وَعِرَ**; **يَوْعَرُ** ve **يعِرُ**; **بالعين** ile: yani öfke ve kinle doldu.

**روغ ريغ** : Ebu Ubeyd, Yezîdî’den: bu, falan oğullarının **رِيَاغَةُ**sidir ve onların **رِوَاغَتُهُمْ**’dur; güreştikleri yer.

Leys dedi: **الرَّوَّاغُ**: tilkidir. O, bir tilkiden daha **أروَغُ**dur. Ve **طريقٌ رائغٌ**: eğri, meyilli. Ve falan kimse falan kimseye **راغَ** etti: ona gizlice meylettiği zaman.

Ondan, Allah cel ve azz’ın sözü: ( **مُّنكَرُونَ فَرَاغَ إِلَى أَهْلِهِ فَجَآءَ بِعِجْلٍ سَمِينٍ** ) ( **الذاريات** : 26 ).

Ve yine dedi: ( **لاَ تَنطِقُونَ فَرَاغَ عَلَيْهِمْ ضَرْباً** ) ( **الصافات** : 93 ); bunların hepsi, gizlenerek bir sapmadır. Ve denilir: falan kimse şunu şunu **يُرِيغُ** eder ve onu **يُلِيصُهُ** eder: yani onu çevirir ve onu arar. Ve sen, etrafında dolaşan adama dersin: ne **تُرِيغُ** ediyorsun: yani ne arıyorsun. Ve falan kimse beni bir işten çeviriyor, ben de onu **أُرِيغُهُ** ediyorum.

Dâre Ebu Sâlim dedi:
يُدِيروننيَ عن سالم وأُريغه
وجلدة بين العين والأنف سالم

Ondan, Ubeyd’in sözü: Ubeyd b. el-Ebras, İmru’ul-Kays’ın sözünü reddederek dedi:
أتُوعِدُ أسرتي وتركت حجراً
يُرِيغُ سوادَ عَيْنَيْهِ الغُرابُ

Yani: onu arar; onu koparıp yer.

Hadîste: ( biriniz, hizmetçisinden yemeğinin sıcağını giderirse, onu kendisiyle oturtsun; yoksa ona bir lokma **فَلْيُرَوِّغْ** etsin ).

Denilir: falan kimse yemeğini **روَّغَ** etti ve onu **مَرَّغَهُ** etti: onu yağlı yaptığı zaman. Ve falan kimse falan kimseyi **يُراوِغُ** eder: onu çevirdiği şeyden kaçındığı ve ondan sıvıştığı zaman.

Şemr dedi: **الرِّياغُ**: toz ve dumandır.

Rü’be, bir yaban eşeğini ve dişisini tasvir ederek dedi:
( وإن ) أثارتْ من رِياغٍ سَمْلَقاً
تهْوِي حَوامِيها به مُدَقَّقَا

Dedim: sanırım hayvanların yuvarlandığı yer, toz olan **الرِّياغِ**dan **مَرَاغاً** diye adlandırıldı.

**رغا** : Leys dedi: deve **رَغَا** eder; **يَرْغُو**; **رُغاء**.

Dedi: sırtlan **ترغُو** eder. Ve develerin **رَوَاغِيَ**sini işittim: yani onların **رُغاء**sını ve seslerini. Ve falan kimse devesini **أرْغَى** etti: onunla, ondan **يَرْغُو** edeceği bir fiil yaptığı zaman; mahalle onun sesini işitsin de onu konukluğa çağırsın diye. Ve deve sahibinin, geceleyin develerini **يُرْغِي** etmesi mümkündür; yolcu onların **رُغاء**sını işitsin de onlara meyletsin diye. Ve misafir, devesini **أرغى** ederse, onda bir **قِرىً** bulur.

İbn Fesve, develeri tasvir ederek dedi:
طوال الذُّرى مايلعنُ الضيفُ أهلها
إذا هو أرْغَى وسطَها بعد ما يَسْرِي

Yani: bu develerin bir tarafında, dişi devesini **يُرْغِي** eder.

İbnü’l-A‘râbî okudu:
من البِيضِ تُرْغِينا سِقاطَ حديثها
وتنكدُنا لَهْوَ الحديث الْمُمَتّعِ

Yani: bize, köpük mesabesince, az bir söz yedirir.

Leys dedi: **الارْتِغَاءُ**: köpüğü sıyırmak ve onu içmektir. Atasözlerindendir: o, **حَسْواً**yı **ارْتِغاءٍ** içinde gizler; azı istemeyi gösterip çoğu almayı gizleyen kimseye mesel vurulur.

Ve denilir: süt **رَغَا** etti ve **أرْغَى** etti: köpüğü çoğaldığı zaman.

Ebu Ubeyd, Kisâî’den: o, sütün **رَغْوَةُ**sidir; ve **رُغْوَةٌ** ve **رِغْوَةٌ** ve **رِغايةٌ**; başkası **رُغايةً**yı artırdı. **رُغاوةً** işitmedik.

Ebu Zeyd: **الرَّغْوَةِ**ye **رُغاوَى** denilir; cem‘i **رَغَاوَى**dır; İbn Necde onu ondan rivayet etti.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الرَّغْوَةُ**: huysuzluktur. Ve denilir: onu **رغَّاهُ** etti: onu kızdırdığı zaman. Ve onu **غَرَّاه** etti: onu zorladığı zaman.

**غير** : Cerîr b. Abdullah hadîsinde: Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) şöyle derken işitti: ( günahlarla içlerinde amel edilen hiçbir kavim yoktur ki, değiştirmeye güçleri yettiği hâlde değiştirmezlerse, Allah onları bir azapla yakalamış olmasın ).

Zeccâc dedi: **يغيِّرون**’un manası: yani o münkeri, haktan başka bir şeyle defederler; o, **غير**’den türemiştir. Denilir: **مَرَرْت برجل غيرك**: yani sen olmayan.

Leys dedi: **غَيْرٌ** istisna olur; senin sözün gibi: bu bir dirhemdir, **غَيْرَ دانق**; manası: ancak bir dânik hariç. Ve **غَيْر** isim olur; dersin: **مَرَرْتُ بِغَيْرِكَ**; ve bu, **غَيْرُكَ**dır.

Allah cel ve azz dedi: ( **غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ** ) ( **الفاتحة** : 7 ); **غَيْرٌ** indirildi; çünkü o, **الذين** için bir sıfattır. O, **غَيْرُ مصمودِ صمدهُ**dur; onda elif-lâm olsa da.

Ebu’l-Abbâs dedi: Ferrâ, ondaki elif-lâmı nekre menzilesinde kıldı. Ve caizdir ki **غَيْرٌ**, ( **أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ** ) ( **الفاتحة** : 7 ) sözündeki isimlere sıfat olsun; o, **غير مصمودٍ**dur; onun **صمْدها**sı da. Bu, bazılarının sözüdür. Ferrâ, **غَيْرٌ**’ün, **الذين**’den başkasına sıfat olmasını reddeder; çünkü ona göre nekre menzilesindedir.

Ahfeş dedi: **غَيْرٌ**: bedeldir.

Sa‘leb dedi: onun dediği men edilmez; manası tekrardır; sanki istedi: **صِراط غيرِ المغضوب عليهم**.

Ferrâ dedi: **غيرٍ**in manası **لا** manasıdır; bu yüzden ona **لا** iade edildi; nitekim dersin: falan kimse **غيرُ مُحْسنٍ ولا مُجْمِل**. Dedi: **غَيْرٌ** **سِوًى** manasında olursa, onun üzerine tekrar edilmesi caiz olmaz. Görmez misin, caiz olmaz ki: bende **سِوى عبد الله ولا زيدٍ** var diyeyim. Dedi: Arapçayı bilmeyenlerden biri dedi ki: buradaki **غيرٍ**in manası **سِوًى** manasındadır; **لا** ise zâiddir.

Dedim: bu, Ebu Ubeyde’nin sözüdür.

Ebu Zeyd dedi: ( **غَيْرَ المغضوب عليهم** )’ı nasbeden kimse için, o, **قطعٌ**tır.

Zeccâc dedi: **غَيْراً**yı nasbeden kimse için iki vecih vardır: biri hâl, diğeri istisnadır.

Dedim: **المُغَيِّرُ**: devesi üzerinde, onu rahatlatmak ve ondan hafifletmek için, edevatını değiştiren kimsedir.

A‘şâ dedi:
واستُحِثَّ المُغَيِّرون من القوم وكان النِّظاف ما في العزالي

Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: falan kimse devesinden **غَيَّرَ** etti: üzerinden semerini indirdiği ve işini düzelttiği zaman.

Katemî dedi:
إلا مُغَيِّرنا والمُسْتَقِي العَجِلُ

Ve falan kimse hâlinden **تَغَيِّرَ** etti; o da **مُتَغَيِّر**dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والغين وما يثلثهما)
(وغف) الواو والغين والفاء ثلاثُ كلمات.
الوَغْف: سُرعة العَدْو، ويقال هو الإيغاف، وأوْغَفَ يُوغِفُ.
والثانية الوغْف، يقال: ضَعفُ البَصَر.
والثالثة: الوَغْف: قطعةُ أدَمٍ، يُشَدُّ على بَطن التَّيس لئلا يَنْزُوَ.
(وغق) الواو والغين والقاف. يقولون: الوغيق كالوَعِيق.
(وغل) الواو والغين واللام: كلمةٌ تدلُّ على تقحُّمٍ في سَيرٍ وما أشْبَه ذلك. وأوْغَلَ القَوْمُ: أمْعَنوا في مَسيرهم. ومن التَّقَحُّم الواغِلُ: الذي يَدْخُلُ على القوم يَشْرَبونَ ولم يُدْعَ؛ وذلك الشَّراب الوَغْل. قال:
فاليوم أشْرَبْ غيرَ مُستَحْقِبٍ *** إثماً من اللهِ ولا وَاغِلِ([1])ويقال: وَغَلَ يَغِلُ، إذا تَوَارَى في الشَّجَر. ويقال: الوَغْل: الرجلُ لا يَصلُح لشيء، كأنَّه خَفِيَ. والوَغْل: السيِّئُ الغِذاء.
(وغم) الواو والغين والميم: كلمةٌ واحدة، هي الوَغْم: الغَيْظ في الصَّدر، والحِقْدُ. قال:
يقومُ على الوَغْمِ في قومِهِ *** فيَعفُو إذا شاءَ أو ينتقِمْ
فأمَّا قولُهم: وَغَم بالخَبَر فأصلُه نَغَم.
(وغا) الواو والغين والحرف المعتلُّ. الصحيحُ منه الوَغَى: الجلَبَة والأصوات. وكلمةٌ يقال إنَّ الأواغِي([2]): مَفاجِرُ الدِّبَار في المَزَارع.
(وغب) الواو والغين والباء: كلمةٌ تدلُّ على سقوطٍ وضعف. منه الوَغْب: الرّجُل الجَبَان. قال:
* ولا بِبِرْشاعِ* الوِخامِ وَغْبِ([3]) *
والأوغاب: أسقاط البَيت كالقَصْعة والبُرْمةِ ونحوِها.
(وغد) الواو والغين والدال: كلمةٌ تدلُّ على دَناءةٍ. ورجلٌ وَغْدُ وهو الدَّنيّ، من قولك وغَدْتُهم أغِدُهُم، إذا خَدَمْتُهم. والأصل الوَغْد: قِدْحٌ لا حَظَّ له.
ومما شذَّ عن ذلك قولُهم: المُواغَدَة في السَّير: سَيرٌ ليس بالشَّديد.
(وغر) الواو والغين والراء: كلمةٌ تدلُّ على حرارة، ثم يُستعار. فالوَغْرة: شدَّة الحر. والوَغِير: لحمٌ يُشْوى على الرَّمْضاء. ووغِرَ صدرُهُ يَوْغَرُ: اغتاظ، وهو قياسُ ما ذكرناه. ويقال: الإيغار: أن تُحمى الحجارةُ ثم تُلقَى في الماء لتسخِّنَه([4]). وقول القائل([5]):
ولقد عَرفتَ مكانَهُمْ فكرِهتَهُم *** ككراهةِ الخِنزير للإيغارِ
والإيغار: أن يُوغِرَ الملكُ الأرضَ الرّجلَ: يَجعَلُها له من غير خَرَاج. والله أعلم بالصواب.
---------------------__
([1]) لامرئ القيس في ديوانه 150 واللسان (وغل).
([2]) واحدها آغية: بتخفيف الياء وتثقيلها.
([3]) لرؤبة في ديوانه 16 واللسان (برشع ، وغب): وفي الأصل: "الوغام"، تحريف.
([4]) في الأصل: "السخنة"، صوابه من اللسان.
([5]) هو جرير، اللسان (غيظ) وأنشده في (غير، وغر) بدون نسبة. ولم يرد في ديوان جرير.

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الغين** وما يثلثهما)
(**وغف**) **الواو** ve**الغين** ve**الفاء** üç kelimedir.
**الوَغْف**: koşmanın sürati; ve denilir ki o **الإيغاف**’tır; ve **أوْغَفَ يُوغِفُ**.
İkincisi **الوغْف**; denilir: görmenin zayıflığı.
Üçüncüsü: **الوَغْف**: bir parça **أدَمٍ**; teke’nin karnına, sıçramasın diye bağlanır.
(**وغق**) **الواو** ve**الغين** ve**القاف**. Derler: **الوغيق** **الوَعِيق** gibidir.
(**وغل**) **الواو** ve**الغين** ve**اللام**: bir kelime; bir yürüyüşte ve buna benzer şeyde bir atılmaya delâlet eder. Ve **أوْغَلَ القَوْمُ**: yürüyüşlerinde derinleştirdiler. Ve atılmadan **الواغِلُ**: kavmin üzerine, içiyorlar iken, davet edilmemiş olduğu hâlde giren; ve o içki **الوَغْل**’dür. Dedi:
فاليوم أشْرَبْ غيرَ مُستَحْقِبٍ *** إثماً من اللهِ ولا **وَاغِلِ**([1])
Ve denilir: **وَغَلَ يَغِلُ**; ağaçta gizlendiği zaman. Ve denilir: **الوَغْل**: bir şeye yaramayan adam; sanki o gizlenmiştir. Ve **الوَغْل**: kötü gıda.
(**وغم**) **الواو** ve**الغين** ve**الميم**: tek bir kelime; o **الوَغْم**’dur: göğüste öfke ve kin. Dedi:
يقومُ على **الوَغْمِ** في قومِهِ *** فيَعفُو إذا شاءَ أو ينتقِمْ
Şu hâlde onların sözü: **وَغَم بالخَبَر**; aslı **نَغَم**’dır.
(**وغا**) **الواو** ve**الغين** ve illetli harf. Bunun sahihi **الوَغَى**’dır: gürültü ve sesler. Ve bir kelime; denilir ki **الأواغِي**([2]): ekinliklerde arka tarafın yarıklarıdır.
(**وغب**) **الواو** ve**الغين** ve**الباء**: düşmeye ve zayıflığa delâlet eden bir kelime. Ondan **الوَغْب**: korkak adam. Dedi:
* ولا بِبِرْشاعِ* الوِخامِ **وَغْبِ**([3]) *
Ve **الأوغاب**: evin düşkünleri; çanak ve tencere ve benzerleri gibi.
(**وغد**) **الواو** ve**الغين** ve**الدال**: alçaklığa delâlet eden bir kelime. Ve adam **وَغْدُ**; o alçaktır; senin sözünden: **وغَدْتُهم أغِدُهُم**; onlara hizmet ettiğin zaman. Ve asıl **الوَغْد**: nasibi olmayan bir ok-çubuğudur.
Ve bundan şâz olan şey: onların sözü **المُواغَدَة** yürüyüşte: şiddetli olmayan bir yürüyüştür.
(**وغر**) **الواو** ve**الغين** ve**الراء**: bir kelime; hararete delâlet eder, sonra ödünç alınır. Şu hâlde **الوَغْرة**: sıcağın şiddeti. Ve **الوَغِير**: kızgın kum üzerinde pişirilen et. Ve **وغِرَ صدرُهُ يَوْغَرُ**: öfkelendi; ve bu, zikrettiğimizin kıyasıdır. Ve denilir: **الإيغار**: taşların kızdırılması, sonra suya atılması ki onu ısıtsın([4]). Ve söyleyenin sözü([5]):
ولقد عَرفتَ مكانَهُمْ فكرِهتَهُم *** ككراهةِ الخِنزير لِ**لإيغارِ**
Ve **الإيغار**: melikin, adam için, toprağı **يُوغِرَ** etmesidir: onu, haraç olmaksızın, ona kılar. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
---------------------__
([1]) İmru’ul-Kays’ındır; divanında 150 ve Lisân’da (**وغل**).
([2]) Onun teki **آغية**’dir: **الياء**’ın hafifletilmesi ve ağırlaştırılmasıyla.
([3]) Ru’be’nindir; divanında 16 ve Lisân’da (**برشع** , **وغb**): ve asılda: “**الوغام**”, tahriftir.
([4]) Asılda: “**السخنة**”; doğrusu Lisân’dandır.
([5]) O Cerîr’dir; Lisân (**غيظ**) ve onu (**غير** , **وغر**) içinde nisbesiz inşâd etti. Cerîr’in divanında gelmemiştir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و غ ر
جاء في وغرة القيظ‏.‏
ووغرته الشمس‏:‏ اشتدّ وقعها عليه‏.‏
ووغر عليه صدره وأوغر صدره‏:‏ غاظه‏.‏
وأوغر النصاري الخنزير‏:‏ أغلوا له الماء وسمطوه وهو حيّ ثم ذبحوه وفي مثل ‏"‏ كرهت الخنازير الماء المغر ‏"‏‏.‏
وقال‏:‏ ولقد رأيت مكانهم فكرهتهم ككراهة الخنزير للإيغار وأوغره السلطان أرضاً‏:‏ جعلها له من غير خراج وقيل‏:‏ إيغارالخراج‏:‏ استيفاؤه‏.‏

##### Türkçe

و غ ر
**وغرة القيظ**’de geldi.

**ووغرته الشمس**: onun üzerine vuruşu şiddetlendi.

**ووغر عليه صدره** ve **أوغر صدره**: onu öfkelendirdi.

**وأوغر النصاري الخنزير**: ona suyu kaynattılar ve o diri iken onu haşladılar, sonra onu kestiler; ve şu misalde: “**كرهت الخنازير الماء المغر**”.

Ve dedi: “Ve gerçekten onların yerini gördüm de onlardan tiksindim; domuzun **للإيغار**’dan tiksinmesi gibi.”
Ve **أوغره السلطان أرضاً**: onu, haraç olmaksızın ona (vererek) onun için yaptı; ve denildi ki: **إيغارالخراج**: onu (haracı) tam olarak tahsil etmektir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَغْرَةُ: شدَّةُ تَوَقُّدِ الحَرِّ. والوَغْرُ: احتراق الغيظ، ومنه قيل: في صدره عليَّ وَغْرٌ، بالتسكين، أَي ضِغْنٌ وعداوة وتَوَقُّدٌ من الغيظ، والمصدر بالتحريك.
ويقال: وَغِرَ صدرُه عليه يَوْغَرُ وَغَراً ووَغَر يَغِرُ إِذا امتلأَ غيظاً وحقداً، وقيل: هو أَن يحترق من شدة الغيظ. ويقال: ذهب وَغَرُ صدره ووَغَم صدره أَي ذهب ما فيه من الغِلِّ والعداوة، ولقيته في وَغْرَةِ الهاجرة: وهو حين تتوسط الشمس السماء. وقوله في حديث الإِفك: فأَتينا الجيشَ مُوغِرِين في نَحْرِ الظَّهيرة أَي في وقت الهاجرة وقت توسط الشمس السماء. يقال: وَغَرَتِ الهاجرة وَغْراً أَي رَمِضَتْ واشتدّ حرها، ويقال: نزلنا في وَغْرَةِ القَيْظِ على ماء كذا. وأَوغَرَ الرجلُ: دخل في ذلك الوقت، كما يقال: أَظهر إِذا دخل في وقت الظهر. ويروى في الحديث: فأَتينا الجيشَ مُغَوِّرِينَ. وأَوغَرَ القومُ: دخلوا في الوَغْرَةِ. والوَغْرُ والوَغَرُ: الحِقْدُ والذَّحْلُ، وأَصله من ذلك، وقد وَغِرَ صدره يَوْغَرُ وَغَراً ووَغَرَ يَغِرُ وَغْراً فيهما، قال: ويَوْغَرُ أَكثر، وأَوْغَرَه وهو واغِرُ الصدر عليّ. وفي الحديث: الهَدِيَّةُ تُذْهِبُ وَغَرَ الصدر؛ هو بالتحريك الغِلُّ والحرارة، وأَصله من الوَغْرَة وشدة الحرّ؛ ومنه حديث مازن، رضي الله عنه:
ما في القلوب عليكُمْ، فاعْلَموا، وَغَرُ
وفي حديث المغيرة: واغِرَةُ الضمير، وقيل: الوَغَرُ تَجَرُّع الغيظ والحقد.
والتَّوْغِيرُ: الإِغراء بالحقد؛ وأَنشد سيبويه للفرزدق:
دَسَّتْ رَسُولاً بأَنَّ القومَ، إن قَدَروا
عليكَ، يَشْفُوا صُدُوراً ذاتَ تَوغِيرِ
وأَوغَرْتُ صدرَه على فلان أَي أَحْمَيْتُه من الغيظ. والوَغِيرُ: لحم يُشْوَى على الرَّمْضاءِ. والوَغِيرُ: اللبن تُرْمى فيه الحجارَةُ المُحْماةُ ثم يُشْرَبُ؛ والمستوغِرُ بن ربيعةَ الشاعرُ المعروف منه، سمي بذلك لقوله يصف فرساً عرقت:
يَنِشُّ الماءُ في الرَّبَلاتِ منها،
نَشِيشَ الرَّضْفِ في اللبنِ الوَغِيرِ
والرَّبَلات: جمع رَبْلَةٍ ورَبَلَة، وهي باطن الفخذ. والرَّضْف: حجارة تحمى وتطرح في اللبن ليَجْمُد، وقيل: الوغِيرُ اللبن يُغْلى ويُطْبَخُ. الجوهري: الوَغِيرَةُ اللبن يُسَخَّنُ بالحجارة المحماة، وكذلك الوغير. ابن سيده: والوَغِيرَةُ اللبن وحده مَحْضاً يسخن حتى يَنْضَجَ، وربما جعل فيه السمن، وقد أَوغَرَه، وكذلك التوغِيرُ؛ قال الشاعر:
فَسائِلْ مُراداً عن ثلاثةِ فِتْيَةٍ،
وعن أُثْر ما أَبْقى الصَّرِيحُ المُوَغَّرُ
والإِيغارُ: أَن تُسخن الحجارة وتُحْرِقَها ثم تلقيها في الماء لتسخنه. وقد أَوغَرَ الماءَ إِيغاراً إِذا أَحرقه حتى غلى؛ ومنه المثل: كَرِهَتِ الخنازِيرُ الحَمِيمَ المُوغَرَ، وذلك لأَن قوماً من النصارى كانوا يَسْمُطون الخنزير حيًّا ثم يَشْوُونه؛ قال الشاعر:
ولقد رأَيتُ مكانَهم فكرِهْتُهمْ،
كَكَراهَةِ الخِنزيرِ للإِيغار
وَوَغْرُ الجيشِ: صوتهم وجَلَبَتُهُمْ؛ قال ابن مقبل:
في ظَهْرِ مَرْتٍ عَساقِيلُ السَّرابِ به،
كأَنَّ وَغْرَ قَطاهُ وَغْرُ حادينا
المَرْتُ: القَفْر الذي لا نبات له. وعساقيل السراب: قِطَعُه، واحدها عُسْقُول؛ شبه أَصوات القطا فيه بأَصوات رجال حادين، والأَلف في آخره للإِطلاق؛ وقال الراجز:
كأَنما زُهاؤُه لمَنْ جَهَرْ
ليلٌ، ورِزُّ وَغْرِه إِذا وَغَرْ
الوَغْرُ: الصوت. ووَغَرُهُمْ: كَوَغْرِهم؛ ولم يحك ابن الأَعرابي في وَغْرِ الجيش إِلا الإِسكانَ فقط، وصرح بأَن الفتح لا يجوز. والإِيغارُ: المستعمل في باب الخراج، قال ابن دريد: لا أَحسبه عربيّاً صحيحاً. غيره: يقال أَوْغَرَ العاملُ الخراجَ أَي استوفاه، وفي التهذيب: وَغَرَ. ويقال: الإِيغار أَن يُوغِرَ المَلِكُ لرجلٍ الأَرضَ يجعلها له من غير خراج. قال: وقد يسمى ضمانُ الخراج إِيغاراً، وهي لفظة مولَّدة، وقيل: الإِيغار أَن يُسْقِطَ الخراجَ عن صاحبه في بلد ويُحَوِّلَ مثلَه إِلى بلد آخر فيكون ساقطاً عن الأَوّل وراجعاً إِلى بيت المال، وقيل: سمي الإِيغارَ لأَنه يُوغِرُ صدور الذين يزاد عليهم خَراجٌ لا يلزمهم. وأَوْغرْتُ صدرَه أَي أَوقدته من الغيظ وأَحميته. أَبو سعيد: أَوغَرْتُ فلاناً إِلى كذا أَي أَلجأْته؛ وأَنشد:
وتَطاوَلَتْ بك هِمَّةٌ محطوطَةٌ،
قد أَوْغَرَتْكَ إِلى صِباً ومُجُونِ
أَي أَلجأَتك إِلى الصبا. قال: واشتقاقه من إِيغار الخراج وهو أَن يؤدي الرجل خراجه إِلى السلطان الأَكبر فراراً من العمال. يقال: أَوْغَرَ الرجلُ خَراجَه إِذا فعل ذلك. قال ابن سيده: وهو بالواو لوجود أَوْغَرَ وعدم أَيْغَر، والله تعالى أَعلم.

##### Türkçe

**الوَغْرَةُ**: sıcağın şiddetli tutuşmasıdır. **الوَغْرُ**: öfkenin yanmasıdır; bundan dolayı denildi: “Onun göğsünde bana karşı **وَغْرٌ** vardır”, sükûn ile; yani kin, düşmanlık ve öfkeden bir tutuşmadır; mastar ise hareke ile (gelir).

Ve denilir: “**وَغِرَ** onun göğsü ona karşı **يَوْغَرُ** **وَغَراً** ve **وَغَرَ** **يَغِرُ**” — öfke ve kin ile dolduğunda; ve denildi: o, öfkenin şiddetinden yanmasıdır. Ve denilir: “Onun göğsünün **وَغَرُ**’u gitti ve göğsünün **وَغَم**’ı (gitti)”, yani onda bulunan kin ve düşmanlık gitti. Ve “Onunla **وَغْرَةِ الهاجرة**’de karşılaştım”: o, güneşin göğün ortasına geldiği zamandır. Ve onun **الإِفك** hadîsindeki sözü: “Orduya, **مُوغِرِين** olarak, **نَحْرِ الظَّهيرة**’de geldik”; yani güneşin göğün ortasına geldiği vakit olan **الهاجرة** vaktinde. Denilir: “**وَغَرَتِ الهاجرة** **وَغْراً**”, yani kızgınlaştı ve sıcağı şiddetlendi. Ve denilir: “Şu su başında **وَغْرَةِ القَيْظِ**’de konakladık.” Ve **أَوغَرَ** adam: o vakte girdi; tıpkı “**أَظهر**” denildiği gibi, öğle vaktine girdiğinde. Ve hadîste şöyle rivayet edilir: “Orduya **مُغَوِّرِينَ** olarak geldik.” Ve **أَوغَرَ** kavim: **الوَغْرَةِ**’ye girdiler. Ve **الوَغْرُ** ile **الوَغَرُ**: kin ve intikamdır; aslı da bundandır. Ve “**وَغِرَ** onun göğsü **يَوْغَرُ** **وَغَراً** ve **وَغَرَ** **يَغِرُ** **وَغْراً**” her ikisinde (de gelir); dedi ki: **يَوْغَرُ** daha çoktur. Ve “Onu **أَوْغَرَه**”: o, bana karşı göğsü kinli olandır (**واغِرُ الصدر**). Ve hadîste: “Hediye, göğsün **وَغَرَ**’ını giderir”; o, hareke ile, kin ve hararettir; aslı **الوَغْرَة**’den ve sıcağın şiddetindendir. Ve ondan, Mâzin hadîsi, Allah ondan razı olsun:

“Kalplerde size karşı, bilin, **وَغَرُ** yoktur.”

Ve Muğîre hadîsinde: “**واغِرَةُ الضمير**”; ve denildi: **الوَغَرُ**, öfkeyi ve kini yudum yudum içmektir.

**التَّوْغِيرُ**: kin ile kışkırtmadır; ve Sîbeveyh, Ferazdak’tan şu beyti okudu:

“Bir elçi soktu: kavim, eğer güç yetirirlerse
sana karşı, **تَوغِير** sahibi göğüsleri şifaya kavuştururlar.”

Ve “Falancaya karşı onun göğsünü **أَوغَرْتُ**”: yani onu öfkeden kızıştırdım. **الوَغِيرُ**: kızgın taş üzerinde kızartılan ettir. Ve **الوَغِيرُ**: içine kızdırılmış taş atılan, sonra içilen süttür; ve meşhur şair **المستوغِرُ بن ربيعةَ** ondandır; terlemiş bir atı vasfederken söylediği sözünden dolayı bununla adlandırıldı:

“Ondan, **الرَّبَلات**’ta su sızar,
**الوَغِيرِ** sütteki **الرَّضْف**’in sızışı gibi.”

Ve **الرَّبَلات**: **رَبْلَةٍ** ve **رَبَلَة**’nin çoğuludur; o, uyluğun iç tarafıdır. Ve **الرَّضْف**: kızdırılıp süte atılan taşlardır ki donsun; ve denildi: **الوغِيرُ**, kaynatılan ve pişirilen süttür. Cevherî: **الوَغِيرَةُ**, kızdırılmış taşlarla ısıtılan süttür; **الوغير** de böyledir. İbn Sîde: **الوَغِيرَةُ**, sırf süt, tek başına; pişinceye kadar ısıtılır; bazen içine sade yağ konur; ve onu **أَوغَرَه**; **التوغِيرُ** de böyledir. Şair dedi ki:

“Öyleyse Murâd’a üç yiğit hakkında sor,
ve **المُوَغَّرُ الصَّرِيحُ**’in bıraktığı iz hakkında.”

**الإِيغارُ**: taşları ısıtıp kızdırman, sonra suyu ısıtmak için onları suya atmandır. Ve suyu **أَوغَرَ** **إِيغاراً**: onu yakıp kaynayıncaya kadar (ısıttığında). Ve ondan darbımesel: “Domuzlar, **الحَمِيمَ المُوغَرَ**’dan hoşlanmadı”; bu, Hristiyanlardan bir kavmin domuzu diri diri haşlayıp sonra kızartıyor olmalarındandır. Şair dedi ki:

“Gerçekten onların yerini gördüm de onlardan tiksindim,
**الإِيغار**’dan domuzun tiksinmesi gibi.”

Ve **وَوَغْرُ الجيشِ**: onların sesi ve gürültüsüdür; İbn Mukbil dedi ki:

“Bitkisiz bir çölün sırtında, onda serabın parçaları,
sanki onun **قَطاهُ**’unun **وَغْرُ**’u, bizim **حادينا**’mızın **وَغْرُ**’udur.”

**المَرْتُ**: bitkisi olmayan çöldür. **عساقيل السراب**: onun parçalarıdır; tekili **عُسْقُول**’dür. Oradaki katar kuşlarının seslerini, deve sürücüsü erkeklerin seslerine benzetti; sonundaki elif, salıverme içindir. Ve Recez şairi dedi ki:

“Sanki onun parıltısı, açıktan söyleyen için,
gecedir; ve onun **وَغْرِه**’inin uğultusu, **وَغَرْ** ettiğinde.”

**الوَغْرُ**: sestir. Ve onların **وَغَرُهُمْ**’u: onların **وَغْرِهم**’i gibidir. İbnü’l-A‘râbî, **وَغْرِ الجيش** hakkında yalnızca sükûnu rivayet etti ve fethin caiz olmadığını açıkça söyledi. **الإِيغارُ**: haraç babında kullanılan (lafız)dır; İbn Düreyd dedi ki: onun sahih Arapça olduğunu sanmıyorum. Başkası: denilir ki “Âmil, haracı **أَوْغَرَ**”, yani onu tam aldı; ve **التهذيب**’de: “**وَغَرَ**”. Ve denilir: **الإِيغار**, kralın bir adama toprağı haracsız olarak ona ait kılmasıdır. Dedi ki: haraç teminatına da **إِيغاراً** denilir; o, müvelled bir lafızdır. Ve denildi: **الإِيغار**, bir beldede sahibinden haracı düşürüp benzerini başka bir beldeye nakletmendir; böylece birinciden düşmüş, Beytülmâl’e dönmüş olur. Ve denildi: ona **الإِيغار** adı verildi; çünkü üzerine, kendilerine lâzım olmayan bir haraç artırılanların göğüslerini kinlendirir (**يُوغِرُ**). Ve “Onun göğsünü **أَوْغرْتُ**”: yani onu öfkeden tutuşturdum ve kızıştırdım. Ebû Saîd: “Falancayı şuna **أَوغَرْتُ**”: yani onu (ona) mecbur ettim; ve şu beyti okudu:

“Seninle uzadı, alçaltılmış bir himmet,
seni **صِباً**’ya ve **مُجُونِ**’a **أَوْغَرَتْ**.”

Yani seni gençliğe mecbur etti. Dedi ki: onun iştikakı, **إِيغار الخراج**’dandır; o da, adamın haracını, âmillerden kaçmak için en büyük sultana ödemesidir. Denilir: “Adam haracını **أَوْغَرَ**” — bunu yaptığında. İbn Sîde dedi ki: o, vav iledir; çünkü **أَوْغَرَ** vardır, **أَيْغَر** yoktur; Allah Teâlâ daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوغرة: شدة توقد الحر، وذلك حين تتوسط الشمس السماء ويقال: نزلنا في وغرة القيظ على ماء كذا. وغرت الهاجرة تغر، كوعد، وغرا: رمضت واشتد حرها. وأوغروا: دخلوا فيها، ومنه حديث الإفك:  فأتينا الجيش موغرين في نحر الظهيرة  ويروى مغورين، وقد تقدم في موضعه. والوغر، بالفتح ويحرك: الحقد والضغن والذحل والعداوة والغل والتوقد من الغيظ. وقد وغر صدره عليه، كوعد ووجل، يغر ويوغر، ويوغر أكثر، قاله الأزهري، وغرا، بالفتح، ووغرا، بالتحريك، إذا امتلأ غيظا وحقدا، وقيل: هو أن يحترق من شدة الغيظ. ويقال: ذهب وغر صدره ووغره، أي ما فيه من الغل والحقد والعداوة. وقيل: الوغر، بالتسكين، الاسم، وبالتحريك، المصدر. قال الفراء: وغر علي فلان ييغر، بكسر أوله، على مثال ييجل. وأوغره: غاظه، وأوغر صدر فلان: أحماه من الغيظ، وهو واغر فلان: أحماه من الغيظ، وهو واغر الصدر علي. وفي الحديث:  الهدية تذهب وغر الصدر  أي غله وحرارته، وأصله من الوغرة وهي شدة الحر، ومنه قول مازن:
  ما في القلوب عليكم فاعلموا وغر وفي حديث المغيرة:  واغرة الضمير  ، وقيل: الوغر: تجرع الغيظ والحقد. والتوغير: الإغراء بالحقد، أنشد سيبويه للفرزدق:
  دست رسولا بأن القوم إن قدروا                      عليك يشفوا صدورا ذات توغير والوغير، كأمير: لحم ينشوي على الرضف، كما قاله الليث. وفي اللسان: على الرمضاء. الوغير أيضا: اللبن ترمى فيه الحجارة المحماة ثم يشرب. وقيل: الوغير: اللبن يغلى ويطبخ. وقال الجوهري الوغيرة: اللبن يسخن بالحجارة المحماة، وكذلك الوغير، وقال ابن سيده: الوغيرة: اللبن وحده محضا يسخن حتى ينضج وربما جعل فيه السمن، قد أوغره، ووغره توغيرا، قال الشاعر:
  فسائل مرادا عـن ثـلاثة فـتـية                      وعن إثر ما أبقى الصريح الموغر وفي كلام المصنف قصور لا يخفى. أوغر الماء: سخنه، وذلك أن تسخن الحجارة وتحرقها وتلقيها في الماء لتسخنه، وهو الإيغار، وقيل: أوغر الماء: أحرقه وأغلاه، ومنه المثل: كرهت الخنازير الحميم الموغر. ذلك أنه ربما يسمط فيه الخنزير وهو حي ثم يذبح، ومثله في الأساس، وفي بعض الأصول ثم يشوى، وهو فعل قوم من النصارى، قال الشاعر:
  ولقد رأيت مكانهم فكرهتهم                      ككراهة الخنزير للإيغار عن أبي سعيد: يقال: أوغر فلانا إليه: أي ألجأه، وأنشد:
  وتطاولت بك همة محطوطة                      قد أوغرتك إلى صبا ومجون قال: واشتقاقه من إيغار الخراج، ثم ذكر المعنى الذي ذكره المصنف آخرا. يقال أوغر العامل الخراج: إذا استوفاه. وفي التهذيب: وغر: أو هو أن يوغر الملك الرجل الأرض فيجعلها له من غير خراج، وقيل: الإيغار: أن يسقط الخراج عن صاحبه في بلد ويحول مثله إلى بلد آخر، فيكون ساقطا عن الأول وراجعا إلى بيت المال؛ أو هو أن يؤدي الخراج إلى السلطان الأكبر فرارا من العمال. يقال: أوغر الرجل خراجه، إذا فعل ذلك، نقله أبو سعيد، قال: ومنه أخذ معنى الإلجاء. وقيل: سمي الإيغار لأنه يوغر صدور الذين يزاد عليهم خراج لا يلزمهم. قال الأزهري: وقد يسمى ضمان الخراج إيغارا، وهي لفظة مولدة. وقال ابن دريد: والإيغار المستعمل في باب الخراج لا أحسبه عربيا صحيحا. ووغر الجيش: صوتهم وجلبتهم، قال ابن مقبل:
  في ظهر مرت عساقيل السراب به                      كأن وغر قطاه وغـر حـادينـا وقال الراجز:

  كأنما زهاؤها لمن جهر                      ليل ورز وغره إذا وغر ويحرك، ولم يحك ابن الأعرابي في وغر الجيش إلا الإسكان فقط، وصرح بأن الفتح لا يجوز. وتوغر الرجل: تلهب غيظا وتوقد وحمي. وعمرو بن ربيعة بن كعب الشاعر المشهور لقب مستوغرا في بعض النسخ المستوغر لقوله يصف فرسا عرقت:
  ينش الماء في الربلات منـهـا                      نشيش الرضف في اللبن الوغير والربلات: جمع ربلة، وهي باطن الفخذ. والرضف: حجارة تحمى وتطرح في اللبن ليجمد. في التكملة: الميغر: الميقات والميعاد، وقد أوغروا بينهم ميغرا، أي ميعادا. والغرة، مثل العدة وزنا ومعنى، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: وغرته الشمس: أي اشتد وقعها عليه. والوغر: الذحل.

##### Türkçe

**الوغرة**: sıcağın tutuşmasının şiddeti; bu, güneş göğün ortasına geldiği vakittir. Ve denilir: “Şu su başında yaz sıcağının **وغرة**’sinde konakladık.” **وغرت** **الهاجرة** **تغر**، **كوعد**، **وغرا**: kızdı ve sıcağı şiddetlendi. Ve **أوغروا**: ona girdiler; bundan **حديث الإفك**: “Öğle vaktinin boğazında **موغرين** olarak orduya geldik” ve **مغورين** diye rivayet olunur; yeri geldiğinde daha önce geçti.

Ve **الوغر**، fetha ile ve harekelenir: kin, içte beslenen düşmanlık, kan davası, düşmanlık, içteki gizli kin ve öfkeden tutuşma. Ve onun göğsü ona karşı **وغِر** oldu، **كوعد** ve **وجل**; **يغر** ve **يوغر**; ve daha çok **يوغر**; bunu Ezherî söyledi; **وغرا** fetha ile ve **وغرا** hareke ile: öfke ve kinle dolduğu zaman; ve denildi: o, öfkenin şiddetinden yanıp tutuşmasıdır. Ve denilir: “Göğsünün **وغر**’i ve **وغره** gitti”; yani onda bulunan gizli kin, kin ve düşmanlık. Ve denildi: **الوغر** sükûn ile isimdir; hareke ile mastardır. Ferrâ dedi: “Falan bana karşı **وغِر** oldu, **ييغر**; evvelini kesre ile; **ييجل** misali üzere.” Ve **أوغره**: onu öfkelendirdi. Ve “Falanın göğsünü **أوغر** etti”: onu öfkeden kızdırdı; ve o, falan için **واغر**’dir: onu öfkeden kızdırandır; ve o, bana karşı **واغر الصدر**’dir. Hadiste: “Hediye, göğsün **وغر**’ini giderir”; yani onun gizli kinini ve hararetini; aslı **الوغرة**’dendir, o da sıcağın şiddetidir. Ve bundan Mâzin’in sözü:
  “Kalplerde size karşı olanı bilin: **وغر**.”

Ve Muğîre hadîsinde: “**واغرة الضمير**”; ve denildi: **الوغر**: öfke ve kini yudum yudum içmektir. Ve **التوغير**: kinle kışkırtmadır. Sîbeveyh, Ferazdak’tan şu beyti okuttu:
  “Bir elçiyi ayak altına aldım ki kavim, güç yetirirlerse
  sana karşı **توغير** sahibi göğüsleri şifaya kavuştururlar.”

Ve **الوغير**، **كأمير**: kızgın taş üzerinde pişen et; Leys’in dediği gibi. **اللسان**’da: kızgın kum üzerinde. **الوغير** ayrıca: içine kızdırılmış taşlar atılan, sonra içilen süttür. Ve denildi: **الوغير**: kaynatılan ve pişirilen süttür. Cevherî dedi: **الوغيرة**: kızdırılmış taşlarla ısıtılan süttür; **الوغير** de böyledir. İbn Sîde dedi: **الوغيرة**: sırf süt, katıksız olarak; olgunlaşıncaya kadar ısıtılır; bazen içine sade yağ konur; onu **قد أوغره** etti ve onu **وغره توغيرا** etti. Şair dedi:
  “Murâd’ı üç delikanlıdan sor
  ve **الصريح الموغر**’in bıraktığının ardından.”

Musannifin sözünde gizli olmayan bir kusur vardır. **أوغر الماء**: onu ısıttı; bu, taşları ısıtıp kızdırman ve onu ısıtmak için taşları suya atmandır; bu, **الإيغار**’dır. Ve denildi: **أوغر الماء**: onu yaktı ve kaynattı. Bundan mesel: “Domuzlar **الحميم الموغر**’i kerih gördü.” Bu, bazen domuzun diri iken onda haşlandığı, sonra boğazlandığı içindir; bunun benzeri **الأساس**’tadır; ve bazı asıllarda “sonra kızartılır”; bu, Hristiyanlardan bir kavmin fiilidir. Şair dedi:
  “Onların yerini gördüm de onları kerih gördüm
  domuzun **الإيغار**’dan tiksinmesi gibi.”

Ebû Saîd’den: denilir: “Falanı ona karşı **أوغر** etti”; yani onu mecbur bıraktı. Ve şu beyit okundu:
  “Alçaltılmış bir himmet seninle uzadı
  seni gençliğe ve sefahate **قد أوغرتك**.”

Dedi: bunun iştikakı, haraçta **إيغار**’dandır; sonra musannifin en son zikrettiği manayı zikretti. Denilir: “Âmil haracı **أوغر** etti”: onu tamamen tahsil ettiği zaman. **التهذيب**’de: **وغر**: yahut o, melikin adama araziyi **يوغر** etmesi, onu haracsız olarak ona vermesidir. Ve denildi: **الإيغار**: bir beldede sahibinden haracı düşürmesi ve onun benzerini başka bir beldeye nakletmesidir; böylece birinciden düşmüş, Beytülmâl’e dönmüş olur; yahut o, âmillerden kaçmak için haracı daha büyük sultana ödemesidir. Denilir: “Adam haracını **أوغر** etti” — bunu Ebû Saîd nakletti. Dedi: bundan “mecbur bırakma” manası alınmıştır. Ve denildi: ona **الإيغار** denilmesi, üzerlerine kendilerine lâzım olmayan haraç artırılanların göğüslerini **يوغر** ettiği içindir. Ezherî dedi: haraç teminatına da **إيغار** denilebilir; bu, sonradan türetilmiş bir lafızdır. İbn Düreyd dedi: haraç babında kullanılan **الإيغار**’ı sahih Arapça sanmıyorum.

Ve **وغَر الجيش**: onların sesi ve gürültüsü. İbn Mukbil dedi:
  “Serabın süratli kümeleriyle onun üzerinde geçtiği bir sırt üzerinde,
  sanki **وغَر**’i, katar kuşlarının **وغَر**’i ve bizim kılavuzlarımızın **وغَر**’i.”

Ve recez söyleyen dedi:

  “Sanki onun parlaklığı, yüksek sesle söyleyene göre,
  gece ve rızık ve onun **وغره**’si, **وغر** ettiği zaman.”

Ve harekelenir. İbnü’l-A‘râbî, ordunun **وغر**’inde sükûndan başka bir şey rivayet etmedi; ve fethanın caiz olmadığını açıkça söyledi.

Ve **توغر الرجل**: öfkeyle alevlendi, tutuştu ve kızdı. Meşhur şair Amr b. Rabîa b. Ka‘b’ın lakabı bazı nüshalarda **مستوغر**’dır, bazılarında **المستوغر**; terlemiş bir atı vasfederken söylediği sözünden dolayı:
  “Ondan, uyluk içlerinde su kaynar,
  **اللبن الوغير**’de kızgın taşın kaynaması gibi.”

Ve **الربلات**: **ربلة**’nin cem‘idir; o, uyluğun iç tarafıdır. Ve **الرضف**: ısıtılan ve sütün içine atılan taşlardır ki donsun.

**التكملة**’de: **الميغر**: vakit ve vaad; ve aralarında bir **ميغرا** **أوغروا** ettiler; yani bir randevu. Ve **الغرة**: **العدة** gibi; vezin ve mana bakımından; bunu Sâğânî nakletti.

Ve ona ilâve olarak: “Güneş onu **وغرت** etti”: yani onun ona vuruşu şiddetlendi. Ve **الوغر**: kan davası.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَغَرَتْهُ الشَّمْسُ
1 وَغَرَتْهُ الشَّمْسُ ذ The sun fell vehemently upon him. (A.) ― -b2- وَغَرَتِ الهَاجِرَةُ, (K,) aor. تَغِرُ, (K, * TA,) inf. n. وَغْرٌ, (TA,) The summer-midday was, or became, intensely, or vehemently, hot. (K, * TA.) -A2- [Hence, (see وَغْرٌ,)] وَغِرَ صَدْرُهُ, (S, Msb, K,) aor. يَوْغَرُ (S, Msb, * K, *) and يِيْغَرُ, with kesr to the first letter, (Fr, K,) [an irreg. form,] like يِيجَلُ; (TA;) and وَغَرَ, aor يَغِرُ; (K, TA;) but يَوْغَرُ is more common than يَغِرُ; (Az, TA;) inf. n. وَغَرٌ, (S, Msb, K,) of the former, (S, Msb,) and وَغْرٌ, (K,) [of the latter,] or وَغْرٌ is a simple subst., and the inf. n. is وَغَرٌ; (S, * Msb, [but perhaps this is said because only the former of the two verbs is mentioned in the S and Msb];) His bosom was, or became, affected with rancour, malevolence, malice, or spite, and enmity; and burned with wrath, or rage; (S, A, Msb, K;) عَلَى فُلَانٍ against such a one: (S, A: *) or became filled with wrath, or rage, (Msb, TA,) and rancour, malevolence, malice, or spite: (TA:) or burned by reason of intense, or violent, wrath, or rage: (TA:) and ↓ توغّر he (a man, TA,) burned, and was, or became, hot, with wrath, or rage. (K, TA.) You say also, وَغِرَ عَلَىَّ فُلَانٌ, aor. ييغَرُ, [see above, Such a one became affected with rancour, &c.; or burned with wrath, or rage; against me]. (Fr, TA.)

2 وَغَّرَ see 4, in two places.

اوغروا
4 اوغروا ذ They entered upon the summer-midday when the heat was intense, or vehement. (K, TA.) -A2- اوغر المَآءَ He heated the water, (K, TA,) by putting into it heated stones: (TA:) or i. q. أَحْرَقَهُ: (TA:) ― -b2- He made the water to boil. (S, K.) Sometimes, a live pig has its hair scalded off in it, and is then slaughtered: (S, K:) or, accord. to some lexicons, is then roasted. (TA.) This is done by certain Christians. (S, K.) You say أَوْغَرَ النَّصَارَى الخِنْزِيرَ The Christians boiled some water, and scalded off the hair of a live pig in it, and then slaughtered it. (A.) ― -b3- اوغر اللَّبَنَ, He made the milk what is termed وَغِير and وَغِيرَة; as also, ↓ وغّرهُ, (S, K,) inf. n. تَوْغِيرٌ. (S.) -A3- اوغرهُ He made him to be affected with rancour, malevolence, malice, or spite, and enmity, and to burn with wrath; or rage: (K:) or he made him to be affected with wrath, or rage: (A:) [in like maner,] ↓ وغّرهُ عَلَيْهِ, (TK,) inf. n. تَوْغِيرٌ, (K,) he incited him to rancour, malevolence, malice, or spite, against him. (K, * TK.) You say also, أَوْغَرْتُ صَدْرَهُ عَلَى فُلَانٍ I made his bosom hot with wrath, or rage, against such a one. (S.)

5 تَوَغَّرَ see 1.

وَغْرٌ
وَغْرٌ ذ Rancour, malevolence, malice, or spite, and enmity; and a burning with wrath, or rage; (S, A, K;) as also ↓ وَغَرٌ; (A, K;) or the latter is an inf. n., (S, TA,) but the former is a simple subst.: (TA:) or the state of being filled with wrath, or rage: (Msb:) from وَغْرَةٌ, explained below. (S.) You say, فِى صَدْرِهِ عَلَىَّ وَغْرٌ In his bosom is rancour, &c., against me. (S,) And ذَهَبَ وَغْرُ صَدْرِهِ The rancour, &c., of his bosom departed. And الهَدِيَّةُ تُذْهِبُ وَغْرَ اصَّدْرِ The gift dispelleth the rancour, malevolence, malice, or spite, and the heat, of the bosom. (TA.)

وَغَرٌ
وَغَرٌ ذ : see وَغْرٌ.

وَغْرَةٌ
وَغْرَةٌ ذ , (S, K,) and وَغْرَةُ حَرٍّ, (Msb,) Intenseness, or vehemence, of heat: (Msb, K:) or of the burning thereof, (S, TA,) when the sun is in the meridian. (TA.) You say, نَزَلْنَا فِى وَغْرَةِ القَيْطِ عَلَى مَآءِ كَذَا We alighted during the intense midday heat at such a water. (TA.)

وَغِيرٌ
وَغِيرٌ ذ Milk into which heated stones are thrown, and which is then drunk: (K:) or (so accord. to the TA; but in the K, and) milk boiled and cooked: (K:) or milk made hot with heated stones; as also ↓ وَغِيرَةٌ: (S:) or the latter, or pure milk alone, heated until it is thoroughly cooked; and sometimes clarified butter is put into it. (ISd, TA.) ― -b2- Also, Flesh-meat roasted upon heated stones: (Lth, TA:) or upon stones heated by the sun. (L, K.)

وَغِيرَةٌ
وَغِيرَةٌ ذ : see وَغِيرٌ.

هُوَ وَاغِرُ الصَّدْرِ
هُوَ وَاغِرُ الصَّدْرِ ذ He has the bosom [affected with rancour, malevolence, malice, or spite, and enmity, and] burning with wrath, or rage; عَلَىَّ against me: (TA:) or filled with wrath, or rage. (Msb.)

كَرِهَتِ الخَنَازِيرُ الحَمِيمَ المُو غَرَ
كَرِهَتِ الخَنَازِيرُ الحَمِيمَ المُو غَرَ ذ The pigs hated the boiled hot water. A proverb. (TA.) See 4.

##### Türkçe

**وَغَرَتْهُ الشَّمْسُ**
1 **وَغَرَتْهُ الشَّمْسُ** ذ Güneş onun üzerine şiddetle düştü. (A.) ― -b2- **وَغَرَتِ الهَاجِرَةُ**, (K,) muzâri‘i **تَغِرُ**, (K, * TA,) mastarı **وَغْرٌ**, (TA,) Yaz öğlesi şiddetli, yahut pek şiddetli, sıcak oldu yahut oldu. (K, * TA.) -A2- [Bundan dolayı, (bk. **وَغْرٌ**,)] **وَغِرَ صَدْرُهُ**, (S, Msb, K,) muzâri‘i **يَوْغَرُ** (S, Msb, * K, *) ve **يِيْغَرُ**, birinci harfe kesre ile, (Fr, K,) [düzensiz bir şekil,] **يِيجَلُ** gibi; (TA;) ve **وَغَرَ**, muzâri‘i **يَغِرُ**; (K, TA;) fakat **يَوْغَرُ**, **يَغِرُ**’den daha yaygındır; (Az, TA;) mastarı **وَغَرٌ**, (S, Msb, K,) birincisinin, (S, Msb,) ve **وَغْرٌ**, (K,) [ikincisinin,] yahut **وَغْرٌ** basit bir isimdir ve mastar **وَغَرٌ**’dır; (S, * Msb, [fakat belki bu, S ve Msb’de iki fiilden yalnız birincisi zikredildiği için söylenmiştir];) Onun göğsü kin, kötü niyet, hınç yahut garez ve düşmanlık ile etkilendi yahut oldu; ve öfke yahut gazap ile yandı; (S, A, Msb, K;) **عَلَى فُلَانٍ** falana karşı: (S, A: *) yahut öfke yahut gazap ile, (Msb, TA,) ve kin, kötü niyet, hınç yahut garez ile doldu yahut oldu: (TA:) yahut şiddetli yahut pek şiddetli öfke yahut gazap sebebiyle yandı: (TA:) ve ↓ **توغّر** o (bir adam, TA,) öfke yahut gazap ile yandı ve sıcak oldu yahut oldu. (K, TA.) Yine dersin ki, **وَغِرَ عَلَىَّ فُلَانٌ**, muzâri‘i **ييغَرُ**, [yukarıya bak; falan bana karşı kin vb. ile etkilendi; yahut öfke yahut gazap ile yandı]. (Fr, TA.)

2 **وَغَّرَ** iki yerde 4’e bak.

**اوغروا**
4 **اوغروا** ذ Sıcağın şiddetli yahut pek şiddetli olduğu yaz öğlesine girdiler. (K, TA.) -A2- **اوغر المَآءَ** Suyu ısıttı, (K, TA,) içine ısıtılmış taşlar koymak suretiyle: (TA:) yahut **أَحْرَقَهُ** ile eş anlamlıdır: (TA:) ― -b2- Suyu kaynattı. (S, K.) Bazen canlı bir domuzun kılları onun içinde haşlanarak dökülür, sonra boğazlanır: (S, K:) yahut bazı sözlüklere göre, sonra kızartılır. (TA.) Bu, bazı Hristiyanlar tarafından yapılır. (S, K.) Dersin ki **أَوْغَرَ النَّصَارَى الخِنْزِيرَ** Hristiyanlar bir miktar su kaynattılar, canlı bir domuzun kıllarını onun içinde haşlayıp döktüler, sonra onu boğazladılar. (A.) ― -b3- **اوغر اللَّبَنَ**, Sütü **وَغِير** ve **وَغِيرَة** denilen hâle getirdi; bunun gibi ↓ **وغّرهُ**, (S, K,) mastarı **تَوْغِيرٌ**. (S.) -A3- **اوغرهُ** Onu kin, kötü niyet, hınç yahut garez ve düşmanlık ile etkilenir kıldı ve öfke yahut gazap ile yanar kıldı; yahut gazap: (K:) yahut onu öfke yahut gazap ile etkilenir kıldı: (A:) [aynı şekilde,] ↓ **وغّرهُ عَلَيْهِ**, (TK,) mastarı **تَوْغِيرٌ**, (K,) onu ona karşı kin, kötü niyet, hınç yahut gareze sevk etti. (K, * TK.) Yine dersin ki, **أَوْغَرْتُ صَدْرَهُ عَلَى فُلَانٍ** Onun göğsünü falana karşı öfke yahut gazap ile sıcak yaptım. (S.)

5 **تَوَغَّرَ** 1’e bak.

**وَغْرٌ**
**وَغْرٌ** ذ Kin, kötü niyet, hınç yahut garez ve düşmanlık; ve öfke yahut gazap ile bir yanma; (S, A, K;) bunun gibi ↓ **وَغَرٌ**; (A, K;) yahut ikincisi mastardır, (S, TA,) fakat birincisi basit bir isimdir: (TA:) yahut öfke yahut gazap ile dolu olma hâli: (Msb:) aşağıda açıklanan **وَغْرَةٌ**’den. (S.) Dersin ki, **فِى صَدْرِهِ عَلَىَّ وَغْرٌ** Onun göğsünde bana karşı kin vb. vardır. (S,) Ve **ذَهَبَ وَغْرُ صَدْرِهِ** Onun göğsünün kini vb. gitti. Ve **الهَدِيَّةُ تُذْهِبُ وَغْرَ اصَّدْرِ** Hediye, göğsün kinini, kötü niyetini, hıncını yahut garezini ve hararetini giderir. (TA.)

**وَغَرٌ**
**وَغَرٌ** ذ : **وَغْرٌ**’e bak.

**وَغْرَةٌ**
**وَغْرَةٌ** ذ , (S, K,) ve **وَغْرَةُ حَرٍّ**, (Msb,) Sıcağın şiddeti yahut pek şiddeti: (Msb, K:) yahut onun yakıcılığının şiddeti, (S, TA,) güneş tepe noktasında iken. (TA.) Dersin ki, **نَزَلْنَا فِى وَغْرَةِ القَيْطِ عَلَى مَآءِ كَذَا** Şu su başında öğle sıcağının şiddeti sırasında konakladık. (TA.)

**وَغِيرٌ**
**وَغِيرٌ** ذ İçine ısıtılmış taşlar atılan ve sonra içilen süt: (K:) yahut (TA’ya göre böyle; fakat K’da ve) kaynatılmış ve pişirilmiş süt: (K:) yahut ısıtılmış taşlarla sıcak yapılmış süt; bunun gibi ↓ **وَغِيرَةٌ**: (S:) yahut ikincisi, yahut sırf süt tek başına, iyice pişinceye kadar ısıtılmış; ve bazen içine sade yağ konur. (ISd, TA.) ― -b2- Ayrıca, ısıtılmış taşlar üzerinde kızartılmış et: (Lth, TA:) yahut güneşle ısınmış taşlar üzerinde. (L, K.)

**وَغِيرَةٌ**
**وَغِيرَةٌ** ذ : **وَغِيرٌ**’e bak.

**هُوَ وَاغِرُ الصَّدْرِ**
**هُوَ وَاغِرُ الصَّدْرِ** ذ Onun göğsü [kin, kötü niyet, hınç yahut garez ve düşmanlık ile etkilenmiş ve] öfke yahut gazap ile yanıcıdır; **عَلَىَّ** bana karşı: (TA:) yahut öfke yahut gazap ile doludur. (Msb.)

**كَرِهَتِ الخَنَازِيرُ الحَمِيمَ المُو غَرَ**
**كَرِهَتِ الخَنَازِيرُ الحَمِيمَ المُو غَرَ** ذ Domuzlar kaynatılmış sıcak sudan hoşlanmadı. Bir darbımeseldir. (TA.) 4’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَغَرَ
وَغَرَ
a.  [ يَغِرُ ] ( n. ac. وَغْر 1 ], Was hot, sultry.

b.  [ 'Ala ], Burned, was incensed against.

وَغِرَ
وَغِرَ A ( n. ac. وَغَر 4 ),
a.  see supra (b) .

وَغَّرَ
وَغَّرَ II ,
a.  Heated, boiled.

b.  Provoked, incensed.

أَوْغَرَ
أَوْغَرَ IV ,
a.  see II (a) , ( b ).

c.  Was exposed to the heat.

d.  Scalded ( pig ).

e.  Collected ( tax ).

f.  Conferred upon free of taxation ( estate ).

g.  [ Bain &  acc. ], Agreed upon ( term ).

h.  [ acc. &  Ila ], Forced to flee to.

تَوَغَّرَ
تَوَغَّرَ V ,
a.  Became angry, fired up.

وَغْر
وَغْر 1 ,
a.  Anger; hatred, enmity.

b.  Turmoil, tumult.

وَغْرَة
وَغْرَة 1t ,
a.  Heat, sultriness.

وَغَر
وَغَر 4 ,
a.  see 1 .

مِوْغَر
مِوْغَر 20I ,  مِوْغَر 20tI ,
a.  Term.

وَاْغِر
وَاْغِر 21 ,
a.  Angry, indignant.

وَغِيْر
وَغِيْر 25 ,
a.  Cooked: roast; boiled.

b.  Boiled milk.

وَغِيْرَة
وَغِيْرَة 25t ,
a.  see 25 (b) .

غِرَة
غِرَة
a.  Promise.

##### Türkçe

**وَغَرَ**
**وَغَرَ**
a. [ **يَغِرُ** ] (n. ac. **وَغْر** 1 ], Sıcak idi, bunaltıcı idi.

b. [ **'Ala** ], Yandı, -e karşı öfkelendi.

**وَغِرَ**
**وَغِرَ** A (n. ac. **وَغَر** 4),
a. yukarıya bak (b).

**وَغَّرَ**
**وَغَّرَ** II,
a. Isıttı, kaynattı.

b. Kışkırttı, öfkelendirdi.

**أَوْغَرَ**
**أَوْغَرَ** IV,
a. II (a), (b)’ye bak.

c. Sıcağa maruz kaldı.

d. (Domuzu) haşladı.

e. (Vergiyi) topladı.

f. (Mülkü) vergiden muaf olarak bağışladı.

g. [ **Bain** & acc. ], (Süre üzerinde) anlaştı.

h. [ acc. & **Ila** ], -e kaçmaya zorladı.

**تَوَغَّرَ**
**تَوَغَّرَ** V,
a. Öfkelendi, alevlendi.

**وَغْر**
**وَغْر** 1,
a. Öfke; kin, düşmanlık.

b. Kargaşa, kargaşalık.

**وَغْرَة**
**وَغْرَة** 1t,
a. Sıcaklık, bunaltıcılık.

**وَغَر**
**وَغَر** 4,
a. 1’e bak.

**مِوْغَر**
**مِوْغَر** 20I, **مِوْغَر** 20tI,
a. Süre.

**وَاْغِر**
**وَاْغِر** 21,
a. Öfkeli, gücenmiş.

**وَغِيْر**
**وَغِيْر** 25,
a. Pişmiş: kızartma; haşlanmış.

b. Kaynamış süt.

**وَغِيْرَة**
**وَغِيْرَة** 25t,
a. 25 (b)’ye bak.

**غِرَة**
**غِرَة**
a. Söz.
