# وغر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%BA%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: وغر

الوَغْرَةُ: شدَّةُ تَوَقُّدِ الحَرِّ. والوَغْرُ: احتراق الغيظ، ومنه قيل: في صدره عليَّ وَغْرٌ، بالتسكين، أَي ضِغْنٌ وعداوة وتَوَقُّدٌ من الغيظ، والمصدر بالتحريك.
ويقال: وَغِرَ صدرُه عليه يَوْغَرُ وَغَراً ووَغَر يَغِرُ إِذا امتلأَ غيظاً وحقداً، وقيل: هو أَن يحترق من شدة الغيظ. ويقال: ذهب وَغَرُ صدره ووَغَم صدره أَي ذهب ما فيه من الغِلِّ والعداوة، ولقيته في وَغْرَةِ الهاجرة: وهو حين تتوسط الشمس السماء. وقوله في حديث الإِفك: فأَتينا الجيشَ مُوغِرِين في نَحْرِ الظَّهيرة أَي في وقت الهاجرة وقت توسط الشمس السماء. يقال: وَغَرَتِ الهاجرة وَغْراً أَي رَمِضَتْ واشتدّ حرها، ويقال: نزلنا في وَغْرَةِ القَيْظِ على ماء كذا. وأَوغَرَ الرجلُ: دخل في ذلك الوقت، كما يقال: أَظهر إِذا دخل في وقت الظهر. ويروى في الحديث: فأَتينا الجيشَ مُغَوِّرِينَ. وأَوغَرَ القومُ: دخلوا في الوَغْرَةِ. والوَغْرُ والوَغَرُ: الحِقْدُ والذَّحْلُ، وأَصله من ذلك، وقد وَغِرَ صدره يَوْغَرُ وَغَراً ووَغَرَ يَغِرُ وَغْراً فيهما، قال: ويَوْغَرُ أَكثر، وأَوْغَرَه وهو واغِرُ الصدر عليّ. وفي الحديث: الهَدِيَّةُ تُذْهِبُ وَغَرَ الصدر؛ هو بالتحريك الغِلُّ والحرارة، وأَصله من الوَغْرَة وشدة الحرّ؛ ومنه حديث مازن، رضي الله عنه:
ما في القلوب عليكُمْ، فاعْلَموا، وَغَرُ
وفي حديث المغيرة: واغِرَةُ الضمير، وقيل: الوَغَرُ تَجَرُّع الغيظ والحقد.
والتَّوْغِيرُ: الإِغراء بالحقد؛ وأَنشد سيبويه للفرزدق:
دَسَّتْ رَسُولاً بأَنَّ القومَ، إن قَدَروا
عليكَ، يَشْفُوا صُدُوراً ذاتَ تَوغِيرِ
وأَوغَرْتُ صدرَه على فلان أَي أَحْمَيْتُه من الغيظ. والوَغِيرُ: لحم يُشْوَى على الرَّمْضاءِ. والوَغِيرُ: اللبن تُرْمى فيه الحجارَةُ المُحْماةُ ثم يُشْرَبُ؛ والمستوغِرُ بن ربيعةَ الشاعرُ المعروف منه، سمي بذلك لقوله يصف فرساً عرقت:
يَنِشُّ الماءُ في الرَّبَلاتِ منها،
نَشِيشَ الرَّضْفِ في اللبنِ الوَغِيرِ
والرَّبَلات: جمع رَبْلَةٍ ورَبَلَة، وهي باطن الفخذ. والرَّضْف: حجارة تحمى وتطرح في اللبن ليَجْمُد، وقيل: الوغِيرُ اللبن يُغْلى ويُطْبَخُ. الجوهري: الوَغِيرَةُ اللبن يُسَخَّنُ بالحجارة المحماة، وكذلك الوغير. ابن سيده: والوَغِيرَةُ اللبن وحده مَحْضاً يسخن حتى يَنْضَجَ، وربما جعل فيه السمن، وقد أَوغَرَه، وكذلك التوغِيرُ؛ قال الشاعر:
فَسائِلْ مُراداً عن ثلاثةِ فِتْيَةٍ،
وعن أُثْر ما أَبْقى الصَّرِيحُ المُوَغَّرُ
والإِيغارُ: أَن تُسخن الحجارة وتُحْرِقَها ثم تلقيها في الماء لتسخنه. وقد أَوغَرَ الماءَ إِيغاراً إِذا أَحرقه حتى غلى؛ ومنه المثل: كَرِهَتِ الخنازِيرُ الحَمِيمَ المُوغَرَ، وذلك لأَن قوماً من النصارى كانوا يَسْمُطون الخنزير حيًّا ثم يَشْوُونه؛ قال الشاعر:
ولقد رأَيتُ مكانَهم فكرِهْتُهمْ،
كَكَراهَةِ الخِنزيرِ للإِيغار
وَوَغْرُ الجيشِ: صوتهم وجَلَبَتُهُمْ؛ قال ابن مقبل:
في ظَهْرِ مَرْتٍ عَساقِيلُ السَّرابِ به،
كأَنَّ وَغْرَ قَطاهُ وَغْرُ حادينا
المَرْتُ: القَفْر الذي لا نبات له. وعساقيل السراب: قِطَعُه، واحدها عُسْقُول؛ شبه أَصوات القطا فيه بأَصوات رجال حادين، والأَلف في آخره للإِطلاق؛ وقال الراجز:
كأَنما زُهاؤُه لمَنْ جَهَرْ
ليلٌ، ورِزُّ وَغْرِه إِذا وَغَرْ
الوَغْرُ: الصوت. ووَغَرُهُمْ: كَوَغْرِهم؛ ولم يحك ابن الأَعرابي في وَغْرِ الجيش إِلا الإِسكانَ فقط، وصرح بأَن الفتح لا يجوز. والإِيغارُ: المستعمل في باب الخراج، قال ابن دريد: لا أَحسبه عربيّاً صحيحاً. غيره: يقال أَوْغَرَ العاملُ الخراجَ أَي استوفاه، وفي التهذيب: وَغَرَ. ويقال: الإِيغار أَن يُوغِرَ المَلِكُ لرجلٍ الأَرضَ يجعلها له من غير خراج. قال: وقد يسمى ضمانُ الخراج إِيغاراً، وهي لفظة مولَّدة، وقيل: الإِيغار أَن يُسْقِطَ الخراجَ عن صاحبه في بلد ويُحَوِّلَ مثلَه إِلى بلد آخر فيكون ساقطاً عن الأَوّل وراجعاً إِلى بيت المال، وقيل: سمي الإِيغارَ لأَنه يُوغِرُ صدور الذين يزاد عليهم خَراجٌ لا يلزمهم. وأَوْغرْتُ صدرَه أَي أَوقدته من الغيظ وأَحميته. أَبو سعيد: أَوغَرْتُ فلاناً إِلى كذا أَي أَلجأْته؛ وأَنشد:
وتَطاوَلَتْ بك هِمَّةٌ محطوطَةٌ،
قد أَوْغَرَتْكَ إِلى صِباً ومُجُونِ
أَي أَلجأَتك إِلى الصبا. قال: واشتقاقه من إِيغار الخراج وهو أَن يؤدي الرجل خراجه إِلى السلطان الأَكبر فراراً من العمال. يقال: أَوْغَرَ الرجلُ خَراجَه إِذا فعل ذلك. قال ابن سيده: وهو بالواو لوجود أَوْغَرَ وعدم أَيْغَر، والله تعالى أَعلم.

### Türkçe

**الوَغْرَةُ**: sıcağın şiddetli tutuşmasıdır. **الوَغْرُ**: öfkenin yanmasıdır; bundan dolayı denildi: “Onun göğsünde bana karşı **وَغْرٌ** vardır”, sükûn ile; yani kin, düşmanlık ve öfkeden bir tutuşmadır; mastar ise hareke ile (gelir).

Ve denilir: “**وَغِرَ** onun göğsü ona karşı **يَوْغَرُ** **وَغَراً** ve **وَغَرَ** **يَغِرُ**” — öfke ve kin ile dolduğunda; ve denildi: o, öfkenin şiddetinden yanmasıdır. Ve denilir: “Onun göğsünün **وَغَرُ**’u gitti ve göğsünün **وَغَم**’ı (gitti)”, yani onda bulunan kin ve düşmanlık gitti. Ve “Onunla **وَغْرَةِ الهاجرة**’de karşılaştım”: o, güneşin göğün ortasına geldiği zamandır. Ve onun **الإِفك** hadîsindeki sözü: “Orduya, **مُوغِرِين** olarak, **نَحْرِ الظَّهيرة**’de geldik”; yani güneşin göğün ortasına geldiği vakit olan **الهاجرة** vaktinde. Denilir: “**وَغَرَتِ الهاجرة** **وَغْراً**”, yani kızgınlaştı ve sıcağı şiddetlendi. Ve denilir: “Şu su başında **وَغْرَةِ القَيْظِ**’de konakladık.” Ve **أَوغَرَ** adam: o vakte girdi; tıpkı “**أَظهر**” denildiği gibi, öğle vaktine girdiğinde. Ve hadîste şöyle rivayet edilir: “Orduya **مُغَوِّرِينَ** olarak geldik.” Ve **أَوغَرَ** kavim: **الوَغْرَةِ**’ye girdiler. Ve **الوَغْرُ** ile **الوَغَرُ**: kin ve intikamdır; aslı da bundandır. Ve “**وَغِرَ** onun göğsü **يَوْغَرُ** **وَغَراً** ve **وَغَرَ** **يَغِرُ** **وَغْراً**” her ikisinde (de gelir); dedi ki: **يَوْغَرُ** daha çoktur. Ve “Onu **أَوْغَرَه**”: o, bana karşı göğsü kinli olandır (**واغِرُ الصدر**). Ve hadîste: “Hediye, göğsün **وَغَرَ**’ını giderir”; o, hareke ile, kin ve hararettir; aslı **الوَغْرَة**’den ve sıcağın şiddetindendir. Ve ondan, Mâzin hadîsi, Allah ondan razı olsun:

“Kalplerde size karşı, bilin, **وَغَرُ** yoktur.”

Ve Muğîre hadîsinde: “**واغِرَةُ الضمير**”; ve denildi: **الوَغَرُ**, öfkeyi ve kini yudum yudum içmektir.

**التَّوْغِيرُ**: kin ile kışkırtmadır; ve Sîbeveyh, Ferazdak’tan şu beyti okudu:

“Bir elçi soktu: kavim, eğer güç yetirirlerse
sana karşı, **تَوغِير** sahibi göğüsleri şifaya kavuştururlar.”

Ve “Falancaya karşı onun göğsünü **أَوغَرْتُ**”: yani onu öfkeden kızıştırdım. **الوَغِيرُ**: kızgın taş üzerinde kızartılan ettir. Ve **الوَغِيرُ**: içine kızdırılmış taş atılan, sonra içilen süttür; ve meşhur şair **المستوغِرُ بن ربيعةَ** ondandır; terlemiş bir atı vasfederken söylediği sözünden dolayı bununla adlandırıldı:

“Ondan, **الرَّبَلات**’ta su sızar,
**الوَغِيرِ** sütteki **الرَّضْف**’in sızışı gibi.”

Ve **الرَّبَلات**: **رَبْلَةٍ** ve **رَبَلَة**’nin çoğuludur; o, uyluğun iç tarafıdır. Ve **الرَّضْف**: kızdırılıp süte atılan taşlardır ki donsun; ve denildi: **الوغِيرُ**, kaynatılan ve pişirilen süttür. Cevherî: **الوَغِيرَةُ**, kızdırılmış taşlarla ısıtılan süttür; **الوغير** de böyledir. İbn Sîde: **الوَغِيرَةُ**, sırf süt, tek başına; pişinceye kadar ısıtılır; bazen içine sade yağ konur; ve onu **أَوغَرَه**; **التوغِيرُ** de böyledir. Şair dedi ki:

“Öyleyse Murâd’a üç yiğit hakkında sor,
ve **المُوَغَّرُ الصَّرِيحُ**’in bıraktığı iz hakkında.”

**الإِيغارُ**: taşları ısıtıp kızdırman, sonra suyu ısıtmak için onları suya atmandır. Ve suyu **أَوغَرَ** **إِيغاراً**: onu yakıp kaynayıncaya kadar (ısıttığında). Ve ondan darbımesel: “Domuzlar, **الحَمِيمَ المُوغَرَ**’dan hoşlanmadı”; bu, Hristiyanlardan bir kavmin domuzu diri diri haşlayıp sonra kızartıyor olmalarındandır. Şair dedi ki:

“Gerçekten onların yerini gördüm de onlardan tiksindim,
**الإِيغار**’dan domuzun tiksinmesi gibi.”

Ve **وَوَغْرُ الجيشِ**: onların sesi ve gürültüsüdür; İbn Mukbil dedi ki:

“Bitkisiz bir çölün sırtında, onda serabın parçaları,
sanki onun **قَطاهُ**’unun **وَغْرُ**’u, bizim **حادينا**’mızın **وَغْرُ**’udur.”

**المَرْتُ**: bitkisi olmayan çöldür. **عساقيل السراب**: onun parçalarıdır; tekili **عُسْقُول**’dür. Oradaki katar kuşlarının seslerini, deve sürücüsü erkeklerin seslerine benzetti; sonundaki elif, salıverme içindir. Ve Recez şairi dedi ki:

“Sanki onun parıltısı, açıktan söyleyen için,
gecedir; ve onun **وَغْرِه**’inin uğultusu, **وَغَرْ** ettiğinde.”

**الوَغْرُ**: sestir. Ve onların **وَغَرُهُمْ**’u: onların **وَغْرِهم**’i gibidir. İbnü’l-A‘râbî, **وَغْرِ الجيش** hakkında yalnızca sükûnu rivayet etti ve fethin caiz olmadığını açıkça söyledi. **الإِيغارُ**: haraç babında kullanılan (lafız)dır; İbn Düreyd dedi ki: onun sahih Arapça olduğunu sanmıyorum. Başkası: denilir ki “Âmil, haracı **أَوْغَرَ**”, yani onu tam aldı; ve **التهذيب**’de: “**وَغَرَ**”. Ve denilir: **الإِيغار**, kralın bir adama toprağı haracsız olarak ona ait kılmasıdır. Dedi ki: haraç teminatına da **إِيغاراً** denilir; o, müvelled bir lafızdır. Ve denildi: **الإِيغار**, bir beldede sahibinden haracı düşürüp benzerini başka bir beldeye nakletmendir; böylece birinciden düşmüş, Beytülmâl’e dönmüş olur. Ve denildi: ona **الإِيغار** adı verildi; çünkü üzerine, kendilerine lâzım olmayan bir haraç artırılanların göğüslerini kinlendirir (**يُوغِرُ**). Ve “Onun göğsünü **أَوْغرْتُ**”: yani onu öfkeden tutuşturdum ve kızıştırdım. Ebû Saîd: “Falancayı şuna **أَوغَرْتُ**”: yani onu (ona) mecbur ettim; ve şu beyti okudu:

“Seninle uzadı, alçaltılmış bir himmet,
seni **صِباً**’ya ve **مُجُونِ**’a **أَوْغَرَتْ**.”

Yani seni gençliğe mecbur etti. Dedi ki: onun iştikakı, **إِيغار الخراج**’dandır; o da, adamın haracını, âmillerden kaçmak için en büyük sultana ödemesidir. Denilir: “Adam haracını **أَوْغَرَ**” — bunu yaptığında. İbn Sîde dedi ki: o, vav iledir; çünkü **أَوْغَرَ** vardır, **أَيْغَر** yoktur; Allah Teâlâ daha iyi bilir.
