# وغر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D8%BA%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%BA%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وغر

الوغرة: شدة توقد الحر، وذلك حين تتوسط الشمس السماء ويقال: نزلنا في وغرة القيظ على ماء كذا. وغرت الهاجرة تغر، كوعد، وغرا: رمضت واشتد حرها. وأوغروا: دخلوا فيها، ومنه حديث الإفك:  فأتينا الجيش موغرين في نحر الظهيرة  ويروى مغورين، وقد تقدم في موضعه. والوغر، بالفتح ويحرك: الحقد والضغن والذحل والعداوة والغل والتوقد من الغيظ. وقد وغر صدره عليه، كوعد ووجل، يغر ويوغر، ويوغر أكثر، قاله الأزهري، وغرا، بالفتح، ووغرا، بالتحريك، إذا امتلأ غيظا وحقدا، وقيل: هو أن يحترق من شدة الغيظ. ويقال: ذهب وغر صدره ووغره، أي ما فيه من الغل والحقد والعداوة. وقيل: الوغر، بالتسكين، الاسم، وبالتحريك، المصدر. قال الفراء: وغر علي فلان ييغر، بكسر أوله، على مثال ييجل. وأوغره: غاظه، وأوغر صدر فلان: أحماه من الغيظ، وهو واغر فلان: أحماه من الغيظ، وهو واغر الصدر علي. وفي الحديث:  الهدية تذهب وغر الصدر  أي غله وحرارته، وأصله من الوغرة وهي شدة الحر، ومنه قول مازن:
  ما في القلوب عليكم فاعلموا وغر وفي حديث المغيرة:  واغرة الضمير  ، وقيل: الوغر: تجرع الغيظ والحقد. والتوغير: الإغراء بالحقد، أنشد سيبويه للفرزدق:
  دست رسولا بأن القوم إن قدروا                      عليك يشفوا صدورا ذات توغير والوغير، كأمير: لحم ينشوي على الرضف، كما قاله الليث. وفي اللسان: على الرمضاء. الوغير أيضا: اللبن ترمى فيه الحجارة المحماة ثم يشرب. وقيل: الوغير: اللبن يغلى ويطبخ. وقال الجوهري الوغيرة: اللبن يسخن بالحجارة المحماة، وكذلك الوغير، وقال ابن سيده: الوغيرة: اللبن وحده محضا يسخن حتى ينضج وربما جعل فيه السمن، قد أوغره، ووغره توغيرا، قال الشاعر:
  فسائل مرادا عـن ثـلاثة فـتـية                      وعن إثر ما أبقى الصريح الموغر وفي كلام المصنف قصور لا يخفى. أوغر الماء: سخنه، وذلك أن تسخن الحجارة وتحرقها وتلقيها في الماء لتسخنه، وهو الإيغار، وقيل: أوغر الماء: أحرقه وأغلاه، ومنه المثل: كرهت الخنازير الحميم الموغر. ذلك أنه ربما يسمط فيه الخنزير وهو حي ثم يذبح، ومثله في الأساس، وفي بعض الأصول ثم يشوى، وهو فعل قوم من النصارى، قال الشاعر:
  ولقد رأيت مكانهم فكرهتهم                      ككراهة الخنزير للإيغار عن أبي سعيد: يقال: أوغر فلانا إليه: أي ألجأه، وأنشد:
  وتطاولت بك همة محطوطة                      قد أوغرتك إلى صبا ومجون قال: واشتقاقه من إيغار الخراج، ثم ذكر المعنى الذي ذكره المصنف آخرا. يقال أوغر العامل الخراج: إذا استوفاه. وفي التهذيب: وغر: أو هو أن يوغر الملك الرجل الأرض فيجعلها له من غير خراج، وقيل: الإيغار: أن يسقط الخراج عن صاحبه في بلد ويحول مثله إلى بلد آخر، فيكون ساقطا عن الأول وراجعا إلى بيت المال؛ أو هو أن يؤدي الخراج إلى السلطان الأكبر فرارا من العمال. يقال: أوغر الرجل خراجه، إذا فعل ذلك، نقله أبو سعيد، قال: ومنه أخذ معنى الإلجاء. وقيل: سمي الإيغار لأنه يوغر صدور الذين يزاد عليهم خراج لا يلزمهم. قال الأزهري: وقد يسمى ضمان الخراج إيغارا، وهي لفظة مولدة. وقال ابن دريد: والإيغار المستعمل في باب الخراج لا أحسبه عربيا صحيحا. ووغر الجيش: صوتهم وجلبتهم، قال ابن مقبل:
  في ظهر مرت عساقيل السراب به                      كأن وغر قطاه وغـر حـادينـا وقال الراجز:

  كأنما زهاؤها لمن جهر                      ليل ورز وغره إذا وغر ويحرك، ولم يحك ابن الأعرابي في وغر الجيش إلا الإسكان فقط، وصرح بأن الفتح لا يجوز. وتوغر الرجل: تلهب غيظا وتوقد وحمي. وعمرو بن ربيعة بن كعب الشاعر المشهور لقب مستوغرا في بعض النسخ المستوغر لقوله يصف فرسا عرقت:
  ينش الماء في الربلات منـهـا                      نشيش الرضف في اللبن الوغير والربلات: جمع ربلة، وهي باطن الفخذ. والرضف: حجارة تحمى وتطرح في اللبن ليجمد. في التكملة: الميغر: الميقات والميعاد، وقد أوغروا بينهم ميغرا، أي ميعادا. والغرة، مثل العدة وزنا ومعنى، نقله الصاغاني. ومما يستدرك عليه: وغرته الشمس: أي اشتد وقعها عليه. والوغر: الذحل.

### Türkçe

**الوغرة**: sıcağın tutuşmasının şiddeti; bu, güneş göğün ortasına geldiği vakittir. Ve denilir: “Şu su başında yaz sıcağının **وغرة**’sinde konakladık.” **وغرت** **الهاجرة** **تغر**، **كوعد**، **وغرا**: kızdı ve sıcağı şiddetlendi. Ve **أوغروا**: ona girdiler; bundan **حديث الإفك**: “Öğle vaktinin boğazında **موغرين** olarak orduya geldik” ve **مغورين** diye rivayet olunur; yeri geldiğinde daha önce geçti.

Ve **الوغر**، fetha ile ve harekelenir: kin, içte beslenen düşmanlık, kan davası, düşmanlık, içteki gizli kin ve öfkeden tutuşma. Ve onun göğsü ona karşı **وغِر** oldu، **كوعد** ve **وجل**; **يغر** ve **يوغر**; ve daha çok **يوغر**; bunu Ezherî söyledi; **وغرا** fetha ile ve **وغرا** hareke ile: öfke ve kinle dolduğu zaman; ve denildi: o, öfkenin şiddetinden yanıp tutuşmasıdır. Ve denilir: “Göğsünün **وغر**’i ve **وغره** gitti”; yani onda bulunan gizli kin, kin ve düşmanlık. Ve denildi: **الوغر** sükûn ile isimdir; hareke ile mastardır. Ferrâ dedi: “Falan bana karşı **وغِر** oldu, **ييغر**; evvelini kesre ile; **ييجل** misali üzere.” Ve **أوغره**: onu öfkelendirdi. Ve “Falanın göğsünü **أوغر** etti”: onu öfkeden kızdırdı; ve o, falan için **واغر**’dir: onu öfkeden kızdırandır; ve o, bana karşı **واغر الصدر**’dir. Hadiste: “Hediye, göğsün **وغر**’ini giderir”; yani onun gizli kinini ve hararetini; aslı **الوغرة**’dendir, o da sıcağın şiddetidir. Ve bundan Mâzin’in sözü:
  “Kalplerde size karşı olanı bilin: **وغر**.”

Ve Muğîre hadîsinde: “**واغرة الضمير**”; ve denildi: **الوغر**: öfke ve kini yudum yudum içmektir. Ve **التوغير**: kinle kışkırtmadır. Sîbeveyh, Ferazdak’tan şu beyti okuttu:
  “Bir elçiyi ayak altına aldım ki kavim, güç yetirirlerse
  sana karşı **توغير** sahibi göğüsleri şifaya kavuştururlar.”

Ve **الوغير**، **كأمير**: kızgın taş üzerinde pişen et; Leys’in dediği gibi. **اللسان**’da: kızgın kum üzerinde. **الوغير** ayrıca: içine kızdırılmış taşlar atılan, sonra içilen süttür. Ve denildi: **الوغير**: kaynatılan ve pişirilen süttür. Cevherî dedi: **الوغيرة**: kızdırılmış taşlarla ısıtılan süttür; **الوغير** de böyledir. İbn Sîde dedi: **الوغيرة**: sırf süt, katıksız olarak; olgunlaşıncaya kadar ısıtılır; bazen içine sade yağ konur; onu **قد أوغره** etti ve onu **وغره توغيرا** etti. Şair dedi:
  “Murâd’ı üç delikanlıdan sor
  ve **الصريح الموغر**’in bıraktığının ardından.”

Musannifin sözünde gizli olmayan bir kusur vardır. **أوغر الماء**: onu ısıttı; bu, taşları ısıtıp kızdırman ve onu ısıtmak için taşları suya atmandır; bu, **الإيغار**’dır. Ve denildi: **أوغر الماء**: onu yaktı ve kaynattı. Bundan mesel: “Domuzlar **الحميم الموغر**’i kerih gördü.” Bu, bazen domuzun diri iken onda haşlandığı, sonra boğazlandığı içindir; bunun benzeri **الأساس**’tadır; ve bazı asıllarda “sonra kızartılır”; bu, Hristiyanlardan bir kavmin fiilidir. Şair dedi:
  “Onların yerini gördüm de onları kerih gördüm
  domuzun **الإيغار**’dan tiksinmesi gibi.”

Ebû Saîd’den: denilir: “Falanı ona karşı **أوغر** etti”; yani onu mecbur bıraktı. Ve şu beyit okundu:
  “Alçaltılmış bir himmet seninle uzadı
  seni gençliğe ve sefahate **قد أوغرتك**.”

Dedi: bunun iştikakı, haraçta **إيغار**’dandır; sonra musannifin en son zikrettiği manayı zikretti. Denilir: “Âmil haracı **أوغر** etti”: onu tamamen tahsil ettiği zaman. **التهذيب**’de: **وغر**: yahut o, melikin adama araziyi **يوغر** etmesi, onu haracsız olarak ona vermesidir. Ve denildi: **الإيغار**: bir beldede sahibinden haracı düşürmesi ve onun benzerini başka bir beldeye nakletmesidir; böylece birinciden düşmüş, Beytülmâl’e dönmüş olur; yahut o, âmillerden kaçmak için haracı daha büyük sultana ödemesidir. Denilir: “Adam haracını **أوغر** etti” — bunu Ebû Saîd nakletti. Dedi: bundan “mecbur bırakma” manası alınmıştır. Ve denildi: ona **الإيغار** denilmesi, üzerlerine kendilerine lâzım olmayan haraç artırılanların göğüslerini **يوغر** ettiği içindir. Ezherî dedi: haraç teminatına da **إيغار** denilebilir; bu, sonradan türetilmiş bir lafızdır. İbn Düreyd dedi: haraç babında kullanılan **الإيغار**’ı sahih Arapça sanmıyorum.

Ve **وغَر الجيش**: onların sesi ve gürültüsü. İbn Mukbil dedi:
  “Serabın süratli kümeleriyle onun üzerinde geçtiği bir sırt üzerinde,
  sanki **وغَر**’i, katar kuşlarının **وغَر**’i ve bizim kılavuzlarımızın **وغَر**’i.”

Ve recez söyleyen dedi:

  “Sanki onun parlaklığı, yüksek sesle söyleyene göre,
  gece ve rızık ve onun **وغره**’si, **وغر** ettiği zaman.”

Ve harekelenir. İbnü’l-A‘râbî, ordunun **وغر**’inde sükûndan başka bir şey rivayet etmedi; ve fethanın caiz olmadığını açıkça söyledi.

Ve **توغر الرجل**: öfkeyle alevlendi, tutuştu ve kızdı. Meşhur şair Amr b. Rabîa b. Ka‘b’ın lakabı bazı nüshalarda **مستوغر**’dır, bazılarında **المستوغر**; terlemiş bir atı vasfederken söylediği sözünden dolayı:
  “Ondan, uyluk içlerinde su kaynar,
  **اللبن الوغير**’de kızgın taşın kaynaması gibi.”

Ve **الربلات**: **ربلة**’nin cem‘idir; o, uyluğun iç tarafıdır. Ve **الرضف**: ısıtılan ve sütün içine atılan taşlardır ki donsun.

**التكملة**’de: **الميغر**: vakit ve vaad; ve aralarında bir **ميغرا** **أوغروا** ettiler; yani bir randevu. Ve **الغرة**: **العدة** gibi; vezin ve mana bakımından; bunu Sâğânî nakletti.

Ve ona ilâve olarak: “Güneş onu **وغرت** etti”: yani onun ona vuruşu şiddetlendi. Ve **الوغر**: kan davası.
