# وفر (و-ف-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%81%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Eksiksiz

- Harfler: و - ف - ر
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [مَوْفُورًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/siga/%D9%85%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%B1%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Eksiksiz | 1 | 1 | [17:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/ayet/17:63.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (8 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
2. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
3. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
4. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İnek yavrusu, dana demektir
5. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وفر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (ilk harfi illetli / vâv) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md), [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md), [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md), [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Kendisinden hiçbir parça kesilip eksiltilmemiş, tastamam ve bol olma |
| Çekirdek Özet 2 | Hak edilen karşılığın veya cezanın hiçbir eksiltme olmadan bütünüyle ödenmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Adaletin ve dengenin matematiksel tamlık ve eksiksiz karşılık ilkesiyle tecellisi |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin salt niceliksel çokluk sanılarak niteliksel dokunulmamışlık ve eksiksizlik boyutunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وف | Bir sınıra ulaşma, borcu veya hakkı tamamlama, denk gelme ve birikme; bu anlam [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) kökünde hakkı eksiksiz vermede, [وفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%AF.md) kökünde bir hedefe varıp toplanmada, [وفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6.md) kökünde hedefe doğru hızla toplanmada ve [وفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82.md) kökünde iki şeyin tam denk gelmesinde görülür. | ر | Çekirdeğe eklenen ر harfi baş, nihai üst sınır ve kabarma imgesi katarak birikintiyi en üst tepe noktasına ulaştırır; nesnenin hiçbir eksilmeye uğramadan kendi tam hacminde ve zenginliğinde kalmasını sağlar. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlama, bitiştirme, parçaları bir arada tutarak dağılmayı önleme işlevi görür. |
| ف | Ağız | Açıklık, dışa taşma, belirginleşme ve hacmin dolup dışarıya yönelmesi dinamiğini kurar. |
| ر | İnsan başı | Üst sınır, tepe noktası, nihai yetkinlik ve kemal mertebesini temsil eder. |
| وفر | Parçaların sıkıca bağlanarak dış sınırına ve en üst tepe noktasına kadar eksiksiz doldurulması | Çengelin tuttuğu bütünlük, ağzın açtığı hacimle birleşip tepe sınırına (ر) ulaştığında hiçbir parçası eksilmemiş, en üst hacmini doldurmuş tam ve bol bir varlık meydana getirir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Derisinden hiçbir şey kesilip kırpılmamış tam su tulumu (el-mezâdetü'l-vefrâ'), kulak hizasına kadar uzayıp gürleşen saç tutamı (el-vefre) ve otu hiçbir hayvan tarafından otlatılmamış, eksiksiz gür arazi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cemîl Buteyne'ye ait beyitte dünyalıktan hiçbir eksiksiz mal ve servetin bulunmadığı yalın bir durum tasvir edilir: تَمَنَّيْتُ مِنْ حُبِّي بُثَيْنَةَ أَنَّنَا / عَلَى رَمَثٍ فِي الشَّرْمِ لَيْسَ لَنَا وَفْرُ |
| Erken Arapça kullanım | el-A'şâ'ya ait şiirde hiç otlatılmamış gür ve eksiksiz arazi anlamında kullanılmıştır: عَرَنْدَسَةٌ لا يَنْقُصُ السَّيْرُ غَرْضَها / كأَحْقَبَ بالوَفْراءِ جَأْبٍ مُكَدَّمِ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü'l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça وفر kökü, merkezi Sami dillerinde bir şeyin tam kalması, eksilmemesi, bol ve zengin olması anlam kümesiyle temsil edilir. Kökün asli semantik omurgası, kesinti ve eksilmenin zıddı olan dokunulmamış bütünlüktür. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu fonetik diziliş zayıf türevlerle izlenirken, Güney Sami ve Arapça sahasında kök hem maddi mülk ve zenginlik hem de ceza veya mükâfatta eksiksiz karşılık verme biçiminde güçlü bir gelişim göstermiştir. Kökün biliteral çekirdeği olan وف, Süryanicede tamamlama ve borcu ödeme semantiği taşıyan yapılarla akrabadır. Arapçada kök, hem niceliksel bolluğu hem de niteliksel bozulmamışlığı aynı anda ifade eden yetkin bir anlam daralmasına kavuşmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen ve Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وف çekirdeğinden türeyen doluluk ve tamlık | Kırpılmamış deri ve otlatılmamış araziden hareketle, eksilmemiş her türlü mal ve tam cezaya aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Merkezi Sami tamamlama ve doluluk kökleri | İbranicedeki eksiksiz olma ve borcun kapatılması kökleriyle ortak anlamsal arka plana dayanır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik birikme ve doldurma tabanı | Veri bulunamadı | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وفر | Anlamlı | Eksiksiz ve bol olma | Malın ve cezanın tam olması, eksiltilmemesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ورف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D9%81.md) | Anlamlı | Uzamak, yayılmak | Gölgenin veya yeşilliğin boylu boyunca uzanıp genişlemesi | Kur'an'da geçmez; bolluk ve genişlik yönüyle anlamdaştır |
| [فور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B1.md) | Anlamlı | Kaynamak, fışkırmak | Sıvının veya öfkenin aniden kabarıp yukarı doğru taşması | Kur'an'da geçer; tepeye ulaşma ve taşma ortak bağıdır |
| [فرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%88.md) | Anlamlı | Kesmek, yarmak, deri | Bir şeyi biçmek, kürk veya hayvan postunu işlemek | Kur'an'da geçmez; derinin işlenmesi ve kesilmesiyle zıt/dönüşlü ilişki kurar |
| [روف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız kök olarak kaydedilmemiştir | Anlamı bulunmayan |
| [رفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%88.md) | Anlamlı | Onarmak, dikmek | Yırtığı birleştirip eksikliği kapatarak tam hale getirme | Kur'an'da geçmez; parçayı bütüne tamamlama bağı vardır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وفر | Merkez | Eksiksizlik ve bolluk | Kendisinden hiçbir şey kesilip eksiltilmemiş, dokunulmamış tamlık | Bütünlüğü bozulmamış, eksiksiz kılınmış karşılık |
| [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) | Komşu | İfa ve tamamlama | Bir ahdi veya borcu söz verildiği sınıra kadar ulaştırma | Sözleşme ve hak tesliminde tamlığı gözetir |
| [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) | Komşu | Bütünleme | Parçaları eklenerek eksikliği giderilmiş son aşama | Bir sürecin veya yapının kemale erip son bulmasıdır |
| [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) | Komşu | Yetkinlik | Nitelik ve sıfatların kusursuz ve eksiksiz olması | Nicelikten ziyade fonksiyonel mükemmelliği bildirir |
| [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) | Komşu | Niceliksel fazlalık | Sayı ve miktarın çok olması, yığılma | Eksiksizlik şartı aranmaksızın sayıca fazlalıktır |
| [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) | Zıt | Eksilme ve kesinti | Bütünden bir parçanın eksilmesi, hakkın kırpılması | Tamlığın ve bolluğun zıddı olarak eksik bırakmadır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وفر | Bolluk ve eksiksizlik | Kendisinden hiçbir pay eksiltilmemiş tastamam miktar | Kesin |
| Latince | plenus, cumulatus | Dolu, eksiksiz, birikmiş | Hacmin tamamen dolmasını karşılar; ceza bağlamındaki adli denklik boyutunu kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | ample, plenary, undiminished | Bol, tam, eksiltilmemiş | Eksiltilmemiş olma yönünü iyi verir; somut kırpılmamışlık nüansını tam taşımaz | Güçlü |
| Almanca | vollauf, ungeschmälert | Tastamam, kesintiye uğramamış | Hak ve karşılığın kırpılmadan ödenmesi bağlamını eksiksiz yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | comble, sans diminution | Tıklım tıklım, eksiltilmemiş | Tamlığı ve bolluğu ifade eder; kökün kökensel deri/arazi imgesini içermez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مَوْفُورًا (İsmi mef'ûl) | Eksiksiz, tam, hiçbir indirime ve kesintiye uğramayan ceza | İblis'e ve ona uyanlara vaat edilen cezanın kaçınılmazlığını, hiçbir hafifletme olmaksızın bütünüyle ödeneceğini bildiren tehdit bağlamı (el-İsrâ [17:63](https://lisan.digital/tr/ayet/17:63.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret adaleti ve cezanın niteliği | İblis ve tabilerinin cezasının hafifletilip hafifletilmeyeceği; cezanın amele tam denkliği | İlahi adaletin gereği olarak azabın hiçbir eksiltme olmadan tam tecelli etmesi |
| Fıkıh | Tazminat ve hakların ifası | Diyette ve tazminatta hakkın eksiksiz ödenmesi (tevfîrü'l-hakk) | Zimmetteki borcun indirimsiz ve kesintisiz karşı tarafa teslimi |
| Tefsir | el-İsrâ [17:63](https://lisan.digital/tr/ayet/17:63.md) tefsiri | مَوْفُورًا lafzının cezanın hem niceliğini hem niteliğini kapsayan tamlığı | Cezanın eksilmezliği, sürekliliği ve suçla tam örtüşen ağırlığı |
| Hadis | Ganîmet ve ahlaki erdem | Hz. Ali'nin ganimetten pay biriktirmediğini belirtmesi ve vefretü'ş-şa'r rivayetleri | Malın fazlasını tutmama veya fiziksel saç yapısının kulak memesine tam erişmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi adalet mekanizması | Kesintisiz ceza / karşılık | Amelin tam bedelini üretme | İsyanda ısrar eden varlığa sunulan sonucun hiçbir rahmet vesilesiyle kırpılmayacağını gösterir. | Kesin |
| İlmi | Korunum yasaları | Kayıpsız sistem dengesi | Girdi ve çıktının eşitliği | Sisteme giren enerjinin ve etkinin eksilmeden sonuca dönüşmesi izomorfizmidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki yaptırım otoritesi | Tam infaz | Hukuki caydırıcılık | Kanunun öngördüğü cezanın af ve iltimasla budanmadan bütünüyle uygulanmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Değer ve servet dolaşımı | Eksilmemiş sermaye (vefr) | Değerin korunması | Enflasyon, hırsızlık veya israfla erimemiş, tam hacmini koruyan zenginliktir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütle ve enerjinin korunumu ($E_1 = E_2$) | Kapalı bir sistemde hiçbir maddenin yok olmaması, toplam büyüklüğün eksilmeden korunması kökün tamlık ilkesiyle örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Adli denklik ve mutlak tazminat (lex talionis) | Hukukta bir suçun veya borcun karşılığının hiçbir indirim yapılmaksızın birebir ve tam olarak ödetilmesi ilkesidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca modern Arapçadaki tasarruf (tevfîr) veya sadece zenginlik anlamlarına hapsedilerek salt parasal bir terim gibi düşünülmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'daki tekil kullanımında kelime, amel-ceza dengesindeki ontolojik eksiksizliği, hiçbir indirimin uygulanmayacağı tam adli karşılığı ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | el-İsrâ [17:63](https://lisan.digital/tr/ayet/17:63.md) ayetinde geçen ifadenin sadece çok ceza şeklinde anlaşılıp, cezanın hak edilmişlikle birebir örtüşen, kesintiye uğramamış tam karşılık olma niteliğinin ıskalanması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ceza ve mükâfat dengesinde rastgele bir fazlalık değil, hak edişin hiçbir parçası eksiltilmemiş tam bir karşılık olduğunu kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İblis'in meydan okumasına karşı verilen nihai hükmü ve saptıranlarla sapanların ahiretteki kaçınılmaz akıbetini bildiren ayet grubunda (el-İsrâ [17:63](https://lisan.digital/tr/ayet/17:63.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İlahi cezanın keyfi bir şiddet veya ölçüsüz bir gazap olduğu zannını yıkar; cezanın amele tam denk gelen, tek bir zerre bile eksiltilmemiş adil bir hasıla olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kenarından, derisinden veya otundan hiçbir parça kesilip eksiltilmemiş, dokunulmamış ve tepeleme dolu nesne.
- Soyut anlam: Bir hak edişin, eylemin veya borcun karşılığının hiçbir indirime, hafifletmeye veya eksilmeye uğramadan bütünüyle ifa edilmesi.
- Sistematik karşılık: Adli ve ahlaki sistemde amelin ürettiği fıtri ve hukuki sonucun tam korunumu ve birebir ödenmesi ilkesi.
- LaTeX modeli: $$R = \int_{0}^{T} A(t) \, dt \quad \text{veya} \quad J_m = J_0 \quad (J_m - J_0 = 0)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A(t)$ zaman içindeki amellerin toplam fonksiyonunu, $R$ bu amellerin eksiksiz toplam karşılığını temsil eder. İkinci eşitlikte $J_0$ hak edilen asıl karşılığı, $J_m$ ise fiilen verilen mevfûr karşılığı gösterir; ikisinin farkının sıfır olması ($J_m - J_0 = 0$), karşılıkta en ufak bir eksilme, indirim veya kayıp bulunmadığını matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%81%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [İsra 17:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/ayet/17:63.md) — مَوْفُورًا

قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُورًا

Meal (IK): Buyurmuştu ki: Haydi git, onlardan her kim sana uyarsa; muhakkak cehennem sizin cezanızdır. Hem de tam bir ceza.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الراء والفاء و و ا ي ء معهما
ف ر و، ف و ر، و ر ف، و ف ر، ر ي ف، ف ر ي، أ ر ف، ر ف أ، ر أ ف، ف ر أ، ف أ ر، أ ف ر مستعملات
فرو:
فَرْوَةُ الرّأس: جِلْدَتُه بشَعَرها. والفَرْوُ: معروفٌ، وجَمعُه فِراء، وإذا كان الفَرْوُ كالجُبَّة فاسمه: فَرْوة.
فور:
الفَوْرُ: فَوْرُ القدر والنّار، والدُّخانِ والغَضَب. والفَوّارة: العين تجيش وتفور بمائها.. وفي الكَرِش فَوّارتانِ في باطنهما غُدَّتان من كلّ ذي لحم، يقال: ماء الرّجل يَقَع في الكُلْية، ثمّ في الفوّارة، ثمّ في الخُصْية، وتلك الغُدّةُ لا تُؤْكَلُ.
وجاء القوم من فَوْرهم، أي: جاشُوا للحَرْب فأَقْبلوا من وَجْههم ذلك، وكلّ جائش فائر.
والفِيرة: حُلبة تُطبَخ حتّى إذا فارت فوراتها أُلْقِيَتْ في مِعْصَرة فصُفِّيَتْ، ثم يُلْقَى عليها تمر فتتحسّاها المرأة النُّفَساء.
والفائرُ: المنتشر العَصَب من الدّوابّ وغيرها.
وفار العِرْقُ يَفُورُ فوراً، أي: انتفخ قال:
لهـا رُسُـغٌ أَيِّدٌ مُـكــرَبٌ		فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارا
وقال زهير:
تَهْوِي على رَبِذاتٍ غيرِ فـائرةٍ		تُحْذَى وتُعْقَدُ في أَرْساغِها الخَدَمُ
ورف:
الوارِفُ من الشَّجَر: النَّضِرُ الذّي يَهتَزُّ به رِبِّهِ، وهو الوَرِيفُ كذلك.
ووَرَفَ الشَّجَرُ يَرِفُ وَرِيفاً ووُرُوفاً إذا رأيتَ لخُضْرته بَهْجةً من رِيِّه ونَعْمَتِهِ، قال: ذات غُصونٍ يَهتَزُّ وارِفُها
وفر:
الوَفْرُ: المالُ الكثير الذّي لم يَنقُصْ منهُ شيء، وهو مَوْفُورٌ. والوافرُ: التّامّ، وقد وَفَرْناه فِرةً، ووُفورا، والمستعمل: وَفَّرْناه توفيرا.
والوَفْرَةُ من الشَّعَر: ما بلغ الأُذُنَيْن.. وشَعَرٌ مُوَفَّر.
والوافر: ضَرْبٌ من الشِّعر.
ريف:
الرِّيفُ: الخِصْبُ والسَّعَةُ في المَأْكل والمَطْعَم.
فري:
الفَرْيُ: الشَّقُّ.. خَلَقْتُ الأَديم ثم فَرَيته، إذا أعلمتَ عليه علاماتِ المقاطع ثمّ قطعته. وفَرَيْت الشّيء بالسَّيف وبالشَّفْرة: قطعته وشَقَقْته.
وفريته: أَصْلَحته. والفَرْية: الجَلَبة.
ويقال: للرَّجُل الشُّجاع: ما يَفْرِي أَحَدٌ فَرْيَهُ، خفيفة، ومن ثقّل فقد غَلِط.
وفَرَى يَفْري فلانٌ الكَذِبَ إذا اختلقه. والفِرية: الكَذِبُ والقَذْف.
والفَرِيُّ: الأَمرُ العَظيم في قوله: جلّ وعزّ: "لقد جِئْتِ شيئاً فَرِيّا".
والفَرِيَّة: المزادة وفَرِيّةٌ وَفْراء: واسعة، فإِذا قلتَ: مَفرِيّة فهي مشقوقة، والتَّفرِّي: التَّشَقُّقُ، ويُقال: تَبَجَّسَتِ الأرضُ بالعيون وتَفَرَّتْ، قال زهير:
رَعوْا ما رَعَوْا من ظِمْئِهِمْ ثمّ أَوْرَدوا		غِماراً تَفَرَّى بالـسِّـلاحِ وبـالـدَّمِ
رفأ:
رجلٌ رفّاءٌ بين الرِّفاءة والرِّفاية. والثَّوْبُ مَرْفُوٌّ، أي: مَلْؤُومٌ خَرْقُه.
والرِّفاءُ: يكون الاتّفاق، وحُسْن الاجتماع، ويكون من الهُدُوء والسُّكُون، وفي الحديث: بالرِّفاء والبنين.. والمُرافَأة: المحاباةُ في البيع.. رافأتُهُ في البَيع مُرافأَةً، قال:
ولمّا أن رأيت أبـا رُدَيْمٍ		يُرافِئُني ويَكْرَهُ أن يلاما
وأمَا بيت أبي خراش:
رَفَوْني وقالوا: يا خُوَيْلِدُ لا تُرَعْ		فقلتُ، وأَنكَرْتُ الوجوه: هُمُ هُمُ
فإِنّه من الهدوء والسُّكون.
وأَرْفأتُ السّفينة: قرَّبتُها إلى الشَّطِّ. إرفاءً.
واليَرْفَئيٌّ: راعي الغنم.
رأف:
الرّأفة: الرَّحْمَةُ، وقد رَؤُفَ يَرْؤُفُ رأفة، ويُقالُ: رَأَفَ يَرْأَفُ، فهو رَأْفٌ ورؤوفٌ.
فرأ:
الفَرَأُ، مقصور: الفَتِيُّ من حُمُر الوَحش، ومَنْ تَرَكَ الهَمْزَ قال: فَرَا.
فأر:
الفَأْر، مهموز، والواحدةُ: فأرة، والجميع: الفِئران. وأرضٌ مَفْأرةٌ، ويُقال: فَئِرةٌ.
وفأرة المسك: نافجته.
أفر:
أَفَرَتِ القِدْرُ تأفِر أَفْراً، إذا جاشَتْ واشتدّ غَلَيانُها، كأنّما تَنْزو نَزْواً، قال: باخوا وقِدرُ الحَرْب تَغْلي أَفرا والمِئْفَر من الرّجال: الذي يَسعَى بين يدي الرَّجل يُعينُهُ ويَخْدُمه، ويقال: إنّه ليأفِرُ بين يَدَيهِ، وقد اتُّخذَ مِئْفراً، قال: لم يُنْجِهِمْ منك النّجاء المِئفَرُ والإنسانُ يَأْفِرُ أَفْراً، إذا وَثَبَ ومَشَى عَدْواً.
أرف:
الآُرْفيُّ: اللبّن المحض الطّيّب، ويقال أيضاً لِلَبَنِ الظِّباء.
أَرَّفْتُ الدّار تَأْريقاً، أي: قَسَمْتها وحَدَّدتها.
وبَنَيت أُرْفَ الدّار، وهي: المَعالِمُ. الواحدة: أُرْفةٌ، ورف خفيفة.

##### Türkçe

باب **الراء** ve **الفاء** ve **و** **ا** **ي** **ء** onlarla birlikte

**ف ر و**، **ف و ر**، **و ر ف**، **و ف ر**، **ر ي ف**، **ف ر ي**، **أ ر ف**، **ر ف أ**، **ر أ ف**، **ف ر أ**، **ف أ ر**، **أ ف ر** kullanımdadırlar.

**فرو**:
**فَرْوَةُ الرّأس**: saçıyla birlikte onun derisi. Ve **الفَرْوُ**: bilinen (şey)dir; çoğulu **فِراء**’dır. Ve **الفَرْوُ** cübbe gibi olursa onun adı: **فَرْوة**’dir.

**فور**:
**الفَوْرُ**: tencerenin ve ateşin, dumanın ve öfkenin kaynaması/taşması. Ve **الفَوّارة**: suyu ile coşup kaynayan pınar/gözedir. Ve işkembede iki **فَوّارة** vardır; iç taraflarında her etli olandan iki bez vardır; denir ki: erkeğin suyu böbreğe düşer, sonra **الفوّارة**’ya, sonra husyeye; ve o bez yenmez.
Ve kavim **فَوْرهم**’den geldi; yani: savaşa coştular da o yönlerinden geldiler; ve her coşan kaynayıcıdır.
Ve **الفِيرة**: bir helvadır; kaynaması kaynayınca bir sıkaca atılır da süzülür; sonra üzerine hurma atılır; lohusa kadın onu içerek alır.
Ve **الفائرُ**: binek hayvanlarından ve başkalarından yayılmış sinirdir.
Ve damar kaynadı/şişti, **يَفُورُ** **فوراً**; yani: şişti. Dedi ki:
لهـا رُسُـغٌ أَيِّدٌ مُـكــرَبٌ		فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارا
Ve Züheyr dedi ki:
تَهْوِي على رَبِذاتٍ غيرِ فـائرةٍ		تُحْذَى وتُعْقَدُ في أَرْساغِها الخَدَمُ

**ورف**:
Ağaçtan **الوارِفُ**: Rabbinin (rüzgârının) onunla titrettiği taze/yeşil olandır; o da aynı şekilde **الوَرِيفُ**’tir.
Ve ağaç yeşilliğinin suya kanmışlığından ve yumuşaklığından bir sevinç gördüğünde **وَرَفَ الشَّجَرُ يَرِفُ وَرِيفاً ووُرُوفاً** (denir). Dedi ki:
ذات غُصونٍ يَهتَزُّ وارِفُها

**وفر**:
**الوَفْرُ**: kendisinden hiçbir şey eksilmemiş çok maldır; o **مَوْفُورٌ**’dur. Ve **الوافرُ**: tam olandır. Ve onu **فِرةً** ve **وُفورا** olarak çoğalttık; ve kullanılan (şekil): onu **توفيراً** olarak çoğalttık.
Ve saçtan **الوَفْرَةُ**: iki kulağa ulaşan şeydir. Ve **شَعَرٌ مُوَفَّر**.
Ve **الوافر**: şiirden bir türdür.

**ريف**:
**الرِّيفُ**: yiyecek ve yemeklikte bolluk ve genişliktir.

**فري**:
**الفَرْيُ**: yarmadır. Deriyi yarattım/işledim sonra onu **فَرَيته**; yani: üzerine kesim yerlerinin işaretlerini belirgin kıldığında sonra onu kestiğinde. Ve şeyi kılıçla ve bıçakla **فَرَيْت**: onu kestin ve yardın.
Ve onu **فريته**: onu düzelttin. Ve **الفَرْية**: gürültüdür.
Ve denir: cesur adam için: **ما يَفْرِي أَحَدٌ فَرْيَهُ**; (bu) hafif (okunuş)tur; kim ağırlaştırırsa hata etmiştir.
Ve falan **فَرَى يَفْري** yalanı, onu uydurduğu zaman. Ve **الفِرية**: yalan ve iftiradır.
Ve **الفَرِيُّ**: Yüce ve Aziz’in sözü olan “لقد جِئْتِ شيئاً فَرِيّا”daki büyük iştir.
Ve **الفَرِيَّة**: su tulumu/deri kırbadır; ve **فَرِيّةٌ وَفْراء**: geniştir. Artık “**مَفرِيّة**” dediğinde o yarılmıştır. Ve **التَّفرِّي**: çatlayıp yarılmadır. Ve denir: yer gözelerle fışkırdı ve **تَفَرَّتْ**. Züheyr dedi ki:
رَعوْا ما رَعَوْا من ظِمْئِهِمْ ثمّ أَوْرَدوا		غِماراً تَفَرَّى بالـسِّـلاحِ وبـالـدَّمِ

**رفأ**:
Bir adam **رفّاءٌ**dur; **الرِّفاءة** ile **الرِّفاية** arasındadır. Ve elbise **مَرْفُوٌّ**dur; yani: yırtığı yamalıdır.
Ve **الرِّفاءُ**: uyuşma/uyum olur, güzel toplanma olur; ve sükûnet ve durgunluktan olur. Ve hadiste: **بالرِّفاء والبنين**. Ve **المُرافَأة**: satışta kayırmadır. Onunla satışta **مُرافأَةً** olarak kayırdım. Dedi ki:
ولمّا أن رأيت أبـا رُدَيْمٍ		يُرافِئُني ويَكْرَهُ أن يلاما
Ve Ebû Harâş’ın beyti ise:
رَفَوْني وقالوا: يا خُوَيْلِدُ لا تُرَعْ		فقلتُ، وأَنكَرْتُ الوجوه: هُمُ هُمُ
O, sükûnet ve durgunluktandır.
Ve gemiyi **أَرْفأتُ**: onu kıyıya yaklaştırdım; **إرفاءً**.
Ve **اليَرْفَئيٌّ**: koyun çobanıdır.

**رأف**:
**الرّأفة**: merhamettir. Ve **رَؤُفَ يَرْؤُفُ رأفة**. Ve denir: **رَأَفَ يَرْأَفُ**; o da **رَأْفٌ** ve **رؤوفٌ**tur.

**فرأ**:
**الفَرَأُ** (maksûr): yaban eşeklerinin delikanlı (genç) olanıdır. Hemzeyi terk eden kimse dedi ki: **فَرَا**.

**فأر**:
**الفَأْر** (hemzeli); tekili: **فأرة**; hepsi: **الفِئران**. Ve **أرضٌ مَفْأرةٌ**; ve denir: **فَئِرةٌ**.
Ve miskin **فأرة**’si: onun nafihasıdır (misk kesesi).

**أفر**:
Tencere **أَفَرَتِ**; **تأفِر أَفْراً**: kaynadığı ve kaynaması şiddetlendiği zaman; sanki sıçrayarak sıçrıyor gibidir. Dedi ki:
باخوا وقِدرُ الحَرْب تَغْلي أَفرا
Ve erkeklerden **المِئْفَر**: adamın önünde koşuşturan, ona yardım eden ve ona hizmet eden kimsedir. Ve denir: onun önünde **ليأفِرُ**. Ve **مِئْفراً** edinilmiştir. Dedi ki:
لم يُنْجِهِمْ منك النّجاء المِئفَرُ
Ve insan **يَأْفِرُ أَفْراً**: sıçradığı ve koşarak yürüdüğü zaman.

**أرف**:
**الآُرْفيُّ**: saf, hoş süt; ayrıca ceylanların sütüne de denir.
Evi **أَرَّفْتُ**; **تَأْريقاً**: yani onu böldüm ve sınırlarını belirledim.
Ve evin **أُرْفَ**’unu bina ettim; o: alametlerdir. Tekili: **أُرْفةٌ**; ve hafif **رف**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَفْرُ: المالُ الكثير. والوَفْرَةُ: الشعرُ إلى شحمة الأذُنِ، ثم الجُمَّةِ، ثم اللِمَّةِ، وهي التي ألَمَّتْ بالمنكبين. والمَوْفورُ: الشيء التام. ووَفَرْتُ الشيءَ وَفْراً. ووَفَرَ الشيءُ بنفسه وُفوراً. وقولهم: توفَرُ وتُحْمَدُ، من قولك وفَرْتُهُ عِرْضَهُ وماله. قال الفراء: إذا عُرِضَ عليك الشيء فلك أن تقول توفَرُ وتُحْمَدُ ولا تقل توثَرُ. يضرب هذا المثل للرجل تعطيه الشيءَ فيردُّه عليك غير تَسَخُّطٍ. وهذه أرضٌ في نبتها وَفْرٌ ووَفْرَةٌ، وفِرَةٌ أيضاً، أي وَفورٌ لم يُرْعَ. والوَفْراءُ: الأرضُ التي لم يُنقص من نبتها شيء. ويقال: مزادةٌ وَفْراءُ، للتي لم يُنتقص من أديمها شيء. وسِقاءٌ أوْفَرُ. ووَفَّرَ عليه حقَّه تَوْفيراً. واسْتَوْفَرَهُ، أي استوفاه. وتَوَفَّرَ عليه، أي رعى حُرُماتِهِ. ويقال: هم مُتوافِرونَ، أي هم كثير.

##### Türkçe

**الوَفْرُ**: çok mal. **الوَفْرَةُ**: kulak memesine kadar (inen) saç; sonra **الجُمَّةِ**, sonra **اللِمَّةِ**; o da iki omuza değen (saç)tır. **المَوْفورُ**: tam olan şey. “Şeyi **وَفْراً** (olarak) yaptım.” Şey, kendi kendine **وُفوراً** (olarak) bol oldu. Onların sözü: “**توفَرُ وتُحْمَدُ**”; senin “Onun ırzını ve malını ona bol kıldım” sözünden. el-Ferrâ dedi: Şey sana arz olunduğu zaman, “**توفَرُ وتُحْمَدُ**” demen senin içindir; “**توثَرُ**” deme. Bu mesel, adama bir şeyi verdiğin de onu sana hoşnutsuzluk olmaksızın geri çevirdiği (durum) için darb olunur. Bu, bitkisinde **وَفْرٌ** ve **وَفْرَةٌ** olan bir arazidir; **فِرَةٌ** de (denir); yani otlatılmamış bol (bitkili). **الوَفْراءُ**: bitkisinden hiçbir şey eksiltilmemiş arazi. Ve denir: **مزادةٌ وَفْراءُ**, derisinden hiçbir şey eksiltilmemiş olana. Ve **سِقاءٌ أوْفَرُ**. “Onun hakkını onun üzerine **تَوْفيراً** (ile) çoğalttı.” Ve “Onu **اسْتَوْفَرَهُ**”; yani onu tam aldı. Ve “Onun üzerine **تَوَفَّرَ**”; yani onun hürmetlerini gözetti. Ve denir: “Onlar **مُتوافِرونَ**”; yani onlar çoktur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ر ف ( وايء )
ريف ، روف ، ورف ، وفر ، أرف ، فرا ، فرأ ، فار ، فأر ، رفأ ، أفر .
روف رأف : قال الله عزّ وجلّ : ( وَلاَ تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِى دِينِ اللَّهِ ) ( النور : 2 ) .
قال الفراء : الرّأفة ، والرآفة : الرحْمة : مثل الكأبَة والكَآبة .
وقال الزّجاج : معنى ( لا تأخذكم بهما رأفة ) ، أي لا تَرحموهما فتُسْقطوا عنهما ما أَمر الله به من الحَدّ .
ومن صِفات الله عزّ وجلّ : الرَّؤُوف ، وهو الرَّحيم .
والرّأفة : أخَصّ من الرّحمة وأَرَقّ .
وفيه لُغتان قُرىء بهما معاً : رَؤُوف ، على فعول ، ورَؤُف على فَعُل .
وقد رَأف يَرْأف ، إذا رَحِم .
وقال أبو زيد : يقال : رَؤُفْت بالرجل أَرْؤُف به ، ورَأَفْت أَرْأف به ، كُلٌّ من كلام العرب .
قلت : ومَن لَيَّن الهَمزة قال : رَوُف ، فجعلها واواً .
ومنهم من يقول : رَأْفٌ ، بسكون الهَمزة .
ورَوى أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي ، قال : الرَّؤوفة : الراحمة .
وقال ابن الأنباري : قال الكسائي والفرّاء : ويُقال : رَئِف ، بكسر الهمزة ، ورَؤُف .
قال أبو بكر : ويُقال : رَأْف ، بسكون الهمزة ؛ وأَنْشد :
فآمنُوا بنبيَ لا أبا لكمُ
ذي خاتَم صاغه الرحمن مَخْتُوم
رَأْفٌ رَحيم بأهل البِرّ يَرْحَمهم
مُقَرَّبٌ عند ذي الكرسيِّ مَرْحُوم
ريف : قال اللّيث : الرِّيفُ : الخِصْب والسَّعة في المَأكل والمَطْعم .
قلت : الرِّيف : حيثُ يكون الحضَر والمِيَاه .
وجمعه : أرْياف .
وقد تَرَيَّفْنا ، أي حَضرْنا القُرَى ومَعِينَ الماء .
ومن العَرب من يَقول : راف البَدوِيّ يَرِيف ، إذا أتى الرِّيفَ ؛ ومنه قولُ الرّاجز :
جَوّاب بَيْداء بهما غُروف
لا يأكل البَقْل ولا يَرِيفُ
ولا يُرى في بَيْته القَلِيف
وقال القُطاميّ :
ورافٍ سُلافٍ شَعْشَعَ البَحْر مَزْجَها
لِتَحْمَى وما فِينا عن الشُّرْبِ صادِفُ
قال : رافٍ : اسم الخمر . تَحْمَى : تُسْكِر .
ورف : أبو العبّاس ، عن ابن الأعرابي : أَوْرَف الظِّل ، ووَرَف ، وَوَرَّف ، إذا طال وامْتدّ .
أبو عُبيد ، عن الفراء : الظلّ وارِف ، أي واسع ؛ وأَنشد غيره يَصف زمامَ النّاقة :
وأَحْوى كأَيْم الضَّالِ أَطْرَق بَعْدَما
حَبَا تحت فَيْنَانٍ من الظِّلّ وارِفِ
وقال اللّيث : ورَف الشجر يَرِف وَرِيفاً ووُرُوفاً ، إذا رأيت لخُضرته بَهجة من رِيّه ونَعْمته .
قلت : هما لُغتان : رَفّ يَرفّ ، ووَرَف يَرِف .
وهو الرَّفيف ، والوَرِيف .
فرا فرأ : في الحديث : إن أبا سُفْيان استأذن على النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) فَحَجَبَه ، ثم أَذِن له ، فقال له : ما كِدْتَ تَأْذن لي حتى تأذن لِحجارة الجُلْهُمَتَيْن ، فقال : يا أبا سفيان ، أنْت كما قال القائل : كُل الصَّيْد في جوف الفَرأ .
قال أبو عُبيد ، قال الأصمعي : الفرأ ، مهموز مَقْصور : حِمَار الوَحْش .
وجمعه : أفراء ، وفراء ؛ وأَنشدنا :
بِضَرْبٍ كآذَان الفِرَاء فُضُولُه
وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخاض تَبُورُهَا
قال : وإنما أراد النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) بما قاله لأبي سُفيان تَألُّفَه على الإسلام ، فقال : أنت في النّاس كحمار الوَحْش في الصَّيْد ، يعني أنّها كُلّها دونه .
وأخبرني المُنذريّ ، عن أبي العبّاس ، أنه قال : معناه : إنِّي إذا حَجَبْتُك قَنَع كُلُّ مَحْجوب ، لأنّ كُل صَيْدٍ أقلّ من الحمار الوحشيّ ، فكل الصَّيد لصغره يدخل في جَوف الحمار . فيُضرب هذا المَثل للرَّجل تكون له حاجات ، منها واحدة كبيرة ، فإذا قُضيت تلك الكبيرة لم يُبال أن تُقْضى باقي حاجاته .
وقال الأصمعي : من أمثالهم : أَنْكَحْنا الفرا فسَنَرى .
يُضرب للرَّجُل إذا غُرِّر بأَمْرٍ فلم يَر ما يُحب تمثَّل فقال : أَنكحنا الفَرا فسنَرى ، أي صَنَعْنَا الحَزم فآلَ بنا إلى عاقبة سَوْء .
وقال غيره : معناه أنها قد نظرنا في الأمر فسننظر عمّا يَنكشف .
وقال أبو عمرو الشَّيبانيّ : قولهم : أَنكحنا الفَرا فسَنَرى .
قال : الفَرا : العجب ، من قولهم : فلان يَفْري الفَرِيّ ، أي يأتي بالعجب .
وقال الأصمعي : فلان ذو فَرْوة وثَرْوة . إذا كان كَثِيرَ المال .
وقال ابن السِّكيت : إنه ذو ثَروة في المال وفَرْوة ، بمعنًى واحد .
ورُوي عن عليّ بن أبي طالب رضي الله عنه أنه قال على مِنْبر الكوفة : اللّهم إنِّي قد مَلِلْتُهم ومَلُّوني ، وسَئِمْتُهم وسَئِموني ، فسلِّط عليهم فتَى ثَقِيف الذَّيال المَنَّان ، يَلْبَس فَرْوتها ويَأكل خَضِرتها .
قلت : أراد عليٌّ أنّ فتَى ثقيف إذا وَلي العِراقَ توسَّع في فيء المُسلمين واستأثر
به ، ولم يَقْتصر على حِصَّته .
وفتى ثَقيف ، هو الحجّاج بن يوسُف .
وقيل : إنه وُلد في هذه السنة التي دَعا عليٌّ فيها بهذا الدُّعاء . وهذا من الكوائن التي أنْبأ بها النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) مِن بعده .
عمرو ، عن أبيه ، قال : الفَروة : الأَرض البَيْضاء ليس فيها نباتٌ ولا فَرش .
وقال اللَّيث : فروة الرأس : جِلْدته بِشَعَرها .
قال : والفَرْو ، معروف ، وجَمعه : فِراء .
فإذا كان ذا الجُبَّة ، فاسْمُها : فَروة ؛ قال الكُمَيت :
إذا التفّ دُون الفَتاة الكَمِيعُ
ودَحْدَح ذُو الفَرْوة الأَرْمَلُ
قلت : والجِلْدَة إذا لم يكن عليها وَبر أو صُوف ، لم تُسَمَّ : فَرْوة .
أبو عُبيد ، عن الأَصمعي : افْتَرَيت فَرْواً : لَبِسْتُه ؛ قال العجّاج :
يَقْلِب أَولاهُنَّ لَطْم الأَعْسَرِ
قَلْب الخُراسانِيّ فَرْوَ المُفْتَرِي
وقال الله عزّ وجل : ( لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيّاً ) ( مريم : 27 ) .
قال الفَراء : الفَرِيّ : الأمْر العَظيم .
والعرب تقول : تركتُه يَفْرِي الفَرِيّ ، إذا عَمِل العَمل أو السّقْي فأَجاد .
وقال النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) في عُمر ، ورآه في مَنامه يَنْزِع على قَليب بغَرْبٍ : ( فلم أرَ عَبْقَرِيّاً يَفْرِي فَرِيَّه ) .
قال أبو عبيد : هو كقولك : يَعْمل عَمَله ، ويَقُول قَوْلَه .
قال : وأنشدنا الفَرّاء :
قد أطْعَمَتْني دَقَلاً حَوْلِيّا
قد كنتِ تَفْرِين به الفَرِيّا
أي كُنت تُكثرين فيه القولَ وتَعظِّمينه .
وفي حديث ابن عبّاس ، حين سُئل عن الذّبِيحة بالعُود ، فقال : كُلُّ ما أَفْرَى الأوداجَ غيرَ مُثَرِّد .
أي شَقَّقَها فأَخرج ما فيها من الدّم .
يقال : أفْريت الثوبَ ، وأفريت الحُلة ، إذا شَقَقتها وأخرجت ما فيها .
فإذا قلت : فريت ، بغير ألف ؛ فإِن معناه أن تُقَدِّر الشيء وتُعالجه وتُصلحه ؛ مثل النَّعل تَحْذوها ، أو النِّطَع أو القِربة أو نحو ذلك .
يقال منه : فَرَيْت أفْرِي فَرْياً ؛ وأنشد لزُهير :
ولأنت تَفرِي ما خَلَقْت وبَعْ
ضُ القومِ يَخْلُق ثم لا يَفْرِي
وكذلك : فَرَيت الأرض ، إذا سِرْتَها وقَطَعْتها .
وأما الأُولى : أَفريت إفراءً ، فهو من
التَّشْقيق ، على وَجه الفَساد .
وقال الأصمعي : أَفْرى الجِلْد ، إذا مَزَّقه وخَرَقه وأَفْسده ، يُفْريه إفْراءً .
وفَرى الأديم يَفْريه فرياً .
وفرى المزادة يَفْرِيها ، إذا خَرزها وأَصلحها ؛ وأَنشد :
شَلَّت يَدَا فارِيَةٍ فَرَتْها
أي عَمِلَتْها .
والمَفْرِيّة : المَزَادة المَعْمولة المُصْلَحة .
وأَفْرى الجَرْحَ يُفْريه ، إذا بَطّه .
وقال أبو عُبيد : فَرِي الرَّجُلُ يَفْرَى فَرًى ، إذا بُهت ودَهِش ؛ وقال الهُذليّ :
وفَرِيتُ مِن جَزَعٍ فلا
أَرْمِي ولا وَدَّعْتُ صاحِبْ
وقال الأصمعي : يُقال : فَرِيَ يَفْرَى ، إذا نَظر فلم يَدْرِ ما يَصْنع .
ويقال للرَّجل إذا كان جادّاً في الأمر قويّاً : تركته يَفْري الفَرا ويَقُدّ .
قال الليث : يُقال : فَرى فلانٌ الكَذبَ يِفْرِيه ، إذا اخْتَلقه .
والفِرْية ، من الكَذِب .
وقال غيرُه : افترى الكذبَ يَفْتريه ؛ ومنه قولُه تعالى : ( أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ ) ( يونس : 38 ) أي اخْتلقه .
وتَفَرّى عن فلانٍ ثَوبُه ، إذا تَشَقَّق .
وقال الليث : تَفَرَّى خَرْزُ المَزَادة ، إذا تَشَقَّق .
وتَفَرَّت الأَرضُ بالعُيون ، إذا انْبَجَست ؛ وقال زُهير :
غِماراً تُفَرَّى بالسِّلاح والدَّم
أبو زيد : فَرَى البَرْقُ يَفْرِي فَرْياً ، وهو تَلألؤه ودوامُه في السَّماء .
رفأ : في حديث النبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى أن يُقال : بالرِّفَاء والبَنِين .
قال أبو عُبيد : قال الأصمعي : الرِّفاء ، يكون بمعنَيَيْن :
يكون من الاتفاق وحُسن الاجتماع ؛ قال : ومنه أُخذ ( رَفْء ) الثوب ، لأنه يُرفأ فَيُضم بعضُه إلى بعض ويُلاءم بينه .
قال : ويكون الرِّفاء ، من الهُدوء والسُّكون ؛ وأَنْشد لأبي خِراش الهُذليّ :
رَفَوْني وقالُوا يا خُوَيْلد لا تُرَعْ
فقلتُ وأَنْكَرت الوُجوه هُمُ هُمُ
قال : وقال أبو زيد : الرِّفاء : المُوَافقة ، وهي المُرافاة ، بلا هَمْز ؛ وأَنْشَد :
ولمّا أن رأيتُ أبار ديْم
يُرَافِيني ويَكْره أن يُلاَمَا
وقال ابن هانىء في قول الهُذلي ( رَفوني ) يُريد : رفئوني ، فأَلقى الهَمزة .
قال : والهمزة لا تُلْقى إلا في الشِّعر ، وقد ألقاها في هذا البَيْت .
قال : ومعناه : إنِّي فَزِعْتَ وطار قَلبي
فضَمُّوا بَعْضِي إلى بَعْض .
قال : ومنه : بالرِّفاء والبَنِين .
وفي حديث بعضهم أنه كان إذا رفّأ رجلاً قال : بارك الله عليك وبارك فيك وجَمع بينكما في خير .
قال ابن هانىء : رَفّأ : أي زَوّج .
وأصل الرفء : الاجتماع والتلازم .
ومنه قيل : للمتزوِّج : بالرّفاء والبَنِين .
ومنه : رَفْو الثَّوب .
وفي حديث بعضهم : كان إذا رَفّى رَجُلاً ؛ أَراد إذا أحَبّ أن يَدْعُو له بالرِّفاء والبَنِين ، فترك الهمزة .
وفي حديث : كان إذا رفّح رَجُلاً .
قال ابن الأعرابي : أراد رَفأ ، والحاء تُبدل من الهمزة ، لأنّهما أُختان .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : رفأت الثوب ، مَهْموز .
وقال أبو زيد في كتاب الهمز : رفأت الثوب أرفؤه رَفْئاً : ورَفّأت الملك تَرْفئةً وتَرْفيئاً ، إذا دعوت له .
ورافأني الرَّجُلُ في البيع مُرافأة ، إذا حابَاك فيه .
قال : وأرفأت السفينةَ إرفاء ، إذا قَرّبتها في الجِدّ من الأَرض .
قال : وترافأنا على الأمر ترافؤاً ، نحو التَّمالؤ ، إذا كان كَيْدُهم وأَمْرهم واحداً .
وقال في باب تحويل الهمزة من هذا الكتاب .
رَفَوْت الثوب رَفْواً ، تحوّل الهمزة واواً كما تَرى .
الحرّانيّ ، عن ابن السِّكيت في باب ما لا يُهمز فيكون له معنًى ، فإذا هُمز كان له معنًى آخر : رفأت الثوب أرفؤه رَفْئاً .
قال : وقولهم : بالرِّفاء والبنين أي بالتئام واجتماع ، وأصله الهَمْز .
وإن شئت كان معناه بالسُّكون والطمأنينة ، فيكون أصله غير الهمز .
يقال : رفوتُ الرَّجُلَ ، إذا سَكّنْتَه .
وقال الفَراء : أرفأت إليه ، وأرفيت إليه ، لُغتان بمعنى : جَنَحْت إليه .
وقال اللّيث : أُرْفئت السّفينة : قُرِّبت إلى الشّطّ .
ومَرْفأ السَّفينة ، حيث تُقَرب من الشَّطّ ؛ وقد أرفأتُها إرفاءً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الأُرْفِيّ : اللَّين الخالِص .
والأُرْفيّ أيضاً : الماسِخ .
قال : والأُرْفَى الأَمْر العَظيم .
وقال الليث : الأُرفيّ : اللَّبن المَحْض .
واليَرْفَئِيّ : راعِي الغَنَم .
شَمر ، عن ابن شُميل : أرفأتُ السفينةَ ، إذا أدنيتَها إلى الجِدّة ؛ والجِدّة : الأرْض .
قال أبو الدُّقَيْش : أرْفَت السَّفِينة ، وأَرْفَيْتها أنا ، بغير هَمَز .
قال : وكذلك أنبأنا يونس عن رؤبة .
قال : وقال أخو ذي الرُّمّة : أَرْفأتُها ، وأرفأت السَّفِينةُ نَفْسها ، إذا ما دَنت للجِدّة .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي ، قال : أرفأت السَّفينة ، إذا أَلصَقتها بالْجَدّ .
قال اللّيث : والجَدّ : ما قَرُب من الأَرْض .
وقال أبو سَعِيد : الجَدُّ : شاطىء النّهر .
الليث : الرُّفَة : عَناق الأرض تَصيد كما يَصيد الفَهْد .
قال : والرُّفة : التّبْن ، يمَانية .
قلت : غَلِط الليث في ( الرُّفة ) في لَفظه وتَفسيره ، وأَحْسبه رآه في بَعض الصُّحف : أنا أُغني عنك من التُّفة عن الرُّفة ، فلم يَضْبطه وغَيَّره فأَفْسده .
فأمّا عَناق الأرض فهو : التُّفة ، مخّففة ، بالتاء والفاء والهاء ، وتُكتب بالهاء في الإدْراج ، كهاء : الرحمة ، والنّعمة .
هكذا أخبرني المُنْذريّ ، عن الصيداوي ، عن الرِّياشي ؛ ثم أخبرني عن أبي الهَيثم بنَحوه .
قال : وأمّا ( الرَّفت ) فهو بالتاء ، فِعْلٌ من : رَفَتُّه أَرْفِته ، إذا دَقَقْته .
يقال للتِّبْن : رَفَتٌ ، ورَفْتٌ ، ورُفات .
وقد مَرَّ تفسير الحَرْفين فيما تقدَّم فأَعَدت ذِكرهما لأُنبِّه على مَوضع الغَلط ، فاعْلَمْه .
أرف : وقال الأصمعي : الآرَفُ : الذي يأتي قَرْناه على أُذُنَيْه .
والأقبل : الذي يُقْبل قَرناه على وَجْهه .
والأرْفَح : الذي يَذْهب قَرْناه قِبل أُذنيه في تَباعد ما بينهما .
والأفْشَغ : الذي اجْلاَحّ وذَهب قرناه كذا وكذا .
والأخْيص : المُنتصب أحدهما المُنْخفض الآخر .
والأفْشَق : الذي تباعد ما بين قَرنيه .
في حديث عثمان : والأُرَفُ تَقْطع الشُّفْعة .
قال أبو عُبيد : قال ابن إدريس : الأُرَف : المَعالم .
وكذلك قال الأصمعي : الأُرف : المَعالم والحُدود .
وهذا كلام أهل الحجاز .
يقال منه : أرَّفت الدار والأرض تَأْريفاً ، إذا قَسمْتها وحَدَّدتها .
وقال اللِّحياني : الأُرف والأُرث : الحُدود بين الأرضين .
وفي الحديث : إن رجلاً شكا إليه التَّعَزُّبَ ، فقال : عَفِّ شَعْرك ؛ ففَعل فارْفَأَنْ ، أي سَكَن ما به .
والمُرْفَئِنّ : السّاكن .
أفر : أبو عُبيد ، عن أبي زيد : الأفْرُ : العَدْوُ ؛ وقد أَفَر يَأْفِر .
وقال غيرُه : رَجُلٌ أَفّار ، ومِئْفَر ، إذا كان وثّاباً جَيِّد العَدْو .
وقال الليث : أَفَرت القِدْرُ تَأْفِر أَفْراً ، إذا جاشت واشْتدّ غَليانُها ؛ وأَنشد :
باخُوا وقِدْرُ الحَرْبِ تَغْلي أَفْرَا
قال : والمِئْفر من الرِّجال : الذي يَسْعَى بين يَدَي الرَّجُل ويَخْدُمه .
وإنّه ليَأفِر بين يَدَيه .
وقد اتَّخذه مِئْفَراً .
وقال غيره : أَفِرت الإبِلُ أَفْراً ، واسْتَأفرت اسْتئفاراً ، إذا نَشِطت وسَمِنت .
أبو عُبيد ، عن الأصمعي : الناس في أُفُرّة ، يعني الاختلاط .
وقال الفَرّاء : أُفُرّة الصّيْف : أوّلُه .
فور فير : الأصمعيّ : يقال للرُّجل إذا غَضِب : فار فائِرُه ، وثار ثائِرُه .
وفارت القِدْر تَفُور فَوْراً ، وفَورَاناً ، إذا غَلَت .
ابن شُميل : أَتَيْته فَوْرَةَ النّهار ، أي في أَوّله .
وقال المُفسّرون في قول الله جلّ وعزّ : ( وَيَأْتُوكُمْ مِّن فَوْرِهِمْ هَاذَا ) ( آل عمران : 125 ) أي مِن وَجْههم هذا .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : لا أَفعل ذلك ما لأْلأَت الفُورُ بأَذْنابها ، أي لا أَفعله أبداً .
والفُور : الظِّباء ، لا يُفرد لها واحدٌ مِن لَفظها .
ويُقال : فعلت أَمر كذا وكذا مِن فَوْري ، أي من سَاعتي .
ويُقال : فار الماءُ من العَين ، إذا جاش ونَبع .
قال اللّيث : لِلكَرِش فَوّارتان ، وفي باطنهما غُدّتان من كُل ذي لَحم .
ويَزْعمون أنّ ماء الرّجل يَقع في الكُلْية ، ثم في الفَوّارة ، ثم في الخُصْية . وتلك الغُدّة لا تُؤْكل ، وهي لَحمة في جَوف لَحم آخَر .
قال : والفِيرةُ : حُلبة تُطبخ حتى إذا قارب فَوَرَانُها أُلقيت في مِعْصر فصُفِّيت ، ثم يُلْقى عليها تَمر ، ثم تتحسّاها المرأةُ النُّفَساء .
قلت : هي الفِئْرة ، والفَئِيرة ، والفَرِيقة .
وقال اللّيث : الفأر ، مَهْموز ، الواحد : فأرة ، والجمع : فِئْران . وأرض مَفأرة .
وقال أبو عبيد : أرضٌ فَئِرة ، على فَعِلة من الفأر ، وجَرِذة من الجُرذ .
وقال اللّيث : وفَأرة المِسْك : نافِجَتُه ، وهي معروفة .
وقال ابن الأعرابي : يُقال لذكر الفَأر : الفُؤْرُور ، والعَضَل .
ويُقال لِلَحم المَتْن : فأر المَتْن ، ويَرابيع المَتْن ؛ قال الراجز يصف رجلاً :
كأنّ حَجْمَ حَجَرٍ إلى حَجَرْ
نِيط بمَتْنَيْه من الفأر الفُؤَرْ
قال عمرو بن بَحر : سألت رجلاً عطّاراً من المُعتزلة عن فأرة المِسْك فقال : ليس بالفَأرة ، وهو بالْخِشْف أشْبه .
ثم قال : فأرة المِسْك دُوَيْبة تكون بناحية تُبّت يَصيدها الصيّاد فَيَعْصب سُرّتها بعصاب شديد ، وسُرّتها مُدَلاّة ، فيَجتمع فيها دَمُها ، ثم تُذْبح فإذا سَكنت قَوّر السُّرَّة المُعَصَّرة . ثم دَفَنها في الشَّعير حتى يَستحيل الدَّمُ الجامدُ مِسْكاً ذكِيّاً ، بعدما كان دَماً لا يُرام نَتْناً .
قال : ولولا أنّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) قد تَطَيّب بالمِسْك ما تَطَيّبْت به .
قال : ويَقع اسم الفأر على : فأرة التَّيس ، وفأرة البيت ، وفأرة المِسْك ، وفأرة الإبل .
قال : وعَقيل تَهمز : الفأرة ، والجُؤنة . والمُؤْسى ، والحُؤْت .
عمرو ، عن أبيه ، الفَوْر : الوَقْت .
والفُورة : الكُوفة .
قال : والفِيَار : أحدُ جانبي حائط بَيْت لِسان المِيزان .
وقال أبو عبيد : لِسان الميزان : الحَدِيدة التي يَكْتنفها الفِيَارَان ، يُقال لأحدهما : فِيَار .
قال : والحديدة المُعْترضة التي فيها اللِّسان : الْمِنْجَمُ .
قال : والكِظامة : الحَلْقة التي تجتمع فيها الخُيوط في طَرفي الحَديدة .
قال عَوف بن الخَرِع يَصف قَوْساً :
لها رُسْغُ أيدٍ بها مُكْرَبٌ
فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارَا
قال : المُكْرب : المُمتلىء ، فكأنه أراد أنه ممتلىء العَصب .
وقوله : ولا العِرق فارا .
قال ابن السِّكيت : يُكره مِن الفرس فَوْر العِرْق ، وهو أن يَظْهر به نَفْخٌ أو عَقْد .
يقال : قد فارت عُروقه تَفُور فَوْراً .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : يقال للموجة والبِركة : فَوَّارة .
وكل ما كان غير الماء قيل له : الفَوَّارة .
وقال في موضع آخر : يُقال : دَوَّارة وفَوَّارة ، لكل ما لم يَتحرَّك ولم يَدُر ، فإذا
تحرّك ودار ، فهو فُوّارة ودُوّارة .
وفر : قال الليث : الوَفْرُ : المال الكَثير الذي لم يُنْقص منه شَيء ، وهو مَوْفُور ، وقد وَفَرْناه فِرَةً .
قال : والمُسْتعمل في التعدِّي : وَفَّرناه تَوْفِيراً .
قلت : قولُ الله عزّ وجلّ : ( جَزَاءً مَّوفُورًا ) ( الإسراء : 63 ) من : وَفَرْته أَفِره وَفْراً وفِرَةً . وهذا مُتعدَ .
واللازم قولك : وَفر المالُ يَفر وُفُوراً ؛ فهو : وافر .
وسِقاءٌ أَوْفر ، وهو الذي لم يُنقص من أَدِيمه شيء .
ومَزادة وَفْراء : تامّة ؛ وقال ذو الرُّمة :
وَفْراءَ غَرْفِيَّةٍ أَثْأى خَوارِزُها
والوَفْرة : الجُمّة من الشَّعر إذا بلغت الأُذنين . وقد وَفّرها صاحبُها . وفلانٌ مُوَفَّر الشعر . والوافر : ضَرْب من العَرُوض . وتَوفَّر فلانٌ على فلانٍ بِبرّه .
ووَفّر الله حَظّه من كذا ، أي أَسْبَغه .
وإذا عَرض الرجلُ على أحدهم طَعامه قال له الآخر : تُوفَر وتُحمَد ، أي لا يُنقص من مالك شيء ، على الدُّعاء له .
وقوله : تُحْمد ، أي لا زلت مَحْمُوداً .
ووَفَرْت لك عِرْضَك ، أي لم يُنْقص لِعَيْب .

##### Türkçe

ر ف ( **وايء** )
**ريف** ، **روف** ، **ورف** ، **وفر** ، **أرف** ، **فرا** ، **فرأ** ، **فار** ، **فأر** ، **رفأ** ، **أفر** .
**روف** **رأف** : Allah عزّ وجلّ dedi: ( **وَلاَ تَأْخُذْكُمْ بِهِمَا رَأْفَةٌ فِى دِينِ اللَّهِ** ) ( النور : 2 ) .
el-Ferrâ dedi: **الرّأفة** ve **الرآفة**: **الرحْمة**’dir; **الكأبَة** ve **الكَآبة** gibi.
ez-Zeccâc dedi: ( **لا تأخذكم بهما رأفة** )’nin manası: yani onlara acımayın da Allah’ın had’den emrettiği şeyi onlardan düşürmeyin.
Allah عزّ وجلّ’ün sıfatlarındandır: **الرَّؤُوف**; o, **الرَّحيم**’dir.
**الرّأفة**: **الرّحمة**’den daha özeldir ve daha incedir.
Onda iki lügat vardır; ikisiyle birlikte okunmuştur: **رَؤُوف** (فعول üzere) ve **رَؤُف** (فَعُل üzere).
Ve **رَأف** **يَرْأف**; merhamet ettiğinde.
Ebû Zeyd dedi: denir ki: **رَؤُفْت** adamla, **أَرْؤُف** onunla; ve **رَأَفْت** **أَرْأف** onunla; hepsi Arapların sözündendir.
Ben dedim: hemzeyi yumuşatan kimse **رَوُف** dedi; onu **واواً** yaptı.
Onlardan kimi de **رَأْفٌ** der; hemzenin sükûnu ile.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: **الرَّؤوفة**: merhamet edici.
İbnü’l-Enbârî dedi: el-Kisâî ve el-Ferrâ dedi: ve denir ki: **رَئِف** (hemzenin kesriyle) ve **رَؤُف**.
Ebû Bekr dedi: ve denir ki: **رَأْف** (hemzenin sükûnu ile); ve inşâd etti:
فآمنُوا بنبيَ لا أبا لكمُ
ذي خاتَم صاغه الرحمن مَخْتُوم
رَأْفٌ رَحيم بأهل البِرّ يَرْحَمهم
مُقَرَّبٌ عند ذي الكرسيِّ مَرْحُوم

**ريف** : el-Leys dedi: **الرِّيفُ**: **الخِصْب** ve yemekte ve yiyecekte genişliktir.
Ben dedim: **الرِّيف**: hazarın ve suların bulunduğu yerdir.
Onun çoğulu: **أرْياف**.
Ve **تَرَيَّفْنا**: yani köylere ve su kaynağına geldik.
Araplardan kimi der ki: bedevî **راف** **يَرِيف**; **الرِّيفَ**’e geldiğinde; ondan râcizin sözü:
جَوّاب بَيْداء بهما غُروف
لا يأكل البَقْل ولا يَرِيفُ
ولا يُرى في بَيْته القَلِيف
el-Kutâmî dedi:
ورافٍ سُلافٍ شَعْشَعَ البَحْر مَزْجَها
لِتَحْمَى وما فِينا عن الشُّرْبِ صادِفُ
Dedi ki: **رافٍ**: şarabın adıdır. **تَحْمَى**: sarhoş eder.

**ورف** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: gölge **أَوْرَف** oldu, ve **وَرَف** oldu, ve **وَوَرَّف** oldu; uzayıp yayıldığında.
Ebû ‘Ubeyd, el-Ferrâ’dan: gölge **وارِف**tir; yani geniştir; ve başkası, dişi devenin yularını vasfederken inşâd etti:
وأَحْوى كأَيْم الضَّالِ أَطْرَق بَعْدَما
حَبَا تحت فَيْنَانٍ من الظِّلّ وارِفِ
el-Leys dedi: ağaç **وَرَف** eder, **يَرِف**; **وَرِيفاً** ve **وُرُوفاً**; sulanmışlığı ve nimeti sebebiyle yeşilliğinde bir sevinç gördüğünde.
Ben dedim: ikisi iki lügattır: **رَفّ** **يَرفّ** ve **وَرَف** **يَرِف**.
Ve o: **الرَّفيف** ve **الوَرِيف**’tir.

**فرا** **فرأ** : hadiste: Ebû Süfyân Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) yanına girmek için izin istedi; onu perdeledi, sonra ona izin verdi; ona dedi ki: bana izin vermeye neredeyse izin vermeyecektin, ta ki **حجارة الجُلْهُمَتَيْن**’e izin verinceye kadar; dedi ki: ey Ebû Süfyân, sen, söyleyenin dediği gibisin: **كُل الصَّيْد في جوف الفَرأ**.
Ebû ‘Ubeyd dedi, el-Asma‘î dedi: **الفرأ**; hemzeli, maksûr: yaban eşeğidir.
Onun çoğulu: **أفراء** ve **فراء**; ve bize inşâd edildi:
بِضَرْبٍ كآذَان الفِرَاء فُضُولُه
وطَعْنٍ كإيزاغِ المَخاض تَبُورُهَا
Dedi ki: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Ebû Süfyân’a söylediğiyle ancak onu İslâm’a ısındırmayı murad etti; dedi ki: sen insanlar içinde, avda yaban eşeği gibisin; yani hepsi onun altındadır.
el-Münzirî bana haber verdi, Ebû’l-Abbâs’tan; onun dediğini: manası: ben seni perdelediğimde her perdelenmiş razı olur; çünkü her av yaban eşeğinden daha küçüktür; böylece avın hepsi küçüklüğünden eşeğin karnına girer. Bu mesel, bir adam için vurulur; onun ihtiyaçları olur, onlardan biri büyük olur; o büyük giderilince, geri kalan ihtiyaçlarının giderilmesine aldırmaz.
el-Asma‘î dedi: onların mesellerindendir: **أَنْكَحْنا الفرا فسَنَرى**.
Bir işte aldatılan, sonra sevdiğini görmeyen adam için vurulur; temsîl getirip dedi ki: **أَنكحنا الفَرا فسنَرى**; yani tedbiri yaptık da bizi kötü bir akıbete götürdü.
Başkası dedi: manası: biz işe bakmıştık; artık açığa çıkacak şeye bakacağız.
Ebû ‘Amr eş-Şeybânî dedi: onların sözü: **أَنكحنا الفَرا فسَنَرى**.
Dedi ki: **الفَرا**: hayrettir; onların sözü: falan **يَفْري الفَرِيّ**; yani hayret vereni getirir.
el-Asma‘î dedi: falan **ذو فَرْوة وثَرْوة**’dur; çok malı olduğunda.
İbnü’s-Sikkît dedi: o, malda **ذو ثَروة** ve **فَرْوة**’dur; tek manadadır.
Ali b. Ebî Tâlib رضي الله عنه’dan rivayet edildi: Kûfe minberinde dedi ki: Allah’ım, ben onlardan bıktım, onlar da benden bıktılar; ben onlardan usandım, onlar da benden usandılar; onların üzerine, **ثَقِيف**’in kuyruğu uzun, çok ihsan eden bir delikanlısını musallat et; onun **فَرْوتها**’sını giyer ve onun **خَضِرتها**’sını yer.
Ben dedim: Ali, **ثَقِيف**’in delikanlısı Irak’a vali olunca Müslümanların fey’inde genişleyeceğini ve onu kendine ayıracağını murad etti; payıyla yetinmez.
Ve **ثَقيف**’in delikanlısı: el-Haccâc b. Yûsuf’tur.
Ve denildi ki: Ali’nin bu duayı ettiği bu yılda doğdu. Bu, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) kendisinden sonra haber verdiği vukuatlardandır.
‘Amr, babasından: **الفَروة**: içinde bitki ve sergi olmayan beyaz arazidir.
el-Leys dedi: **فروة الرأس**: saçıyla birlikte derisidir.
Dedi ki: **الفَرْو** bilinir; çoğulu: **فِراء**.
Cübbesi olan olursa, onun adı: **فَروة**’dir; el-Kumeyt dedi:
إذا التفّ دُون الفَتاة الكَمِيعُ
ودَحْدَح ذُو الفَرْوة الأَرْمَلُ
Ben dedim: deri, üzerinde kıl veya yün olmadığında **فَرْوة** diye adlandırılmaz.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **افْتَرَيت فَرْواً**: onu giydim; el-‘Accâc dedi:
يَقْلِب أَولاهُنَّ لَطْم الأَعْسَرِ
قَلْب الخُراسانِيّ فَرْوَ المُفْتَرِي
Allah عزّ وجلّ dedi: ( **لَقَدْ جِئْتِ شَيْئاً فَرِيّاً** ) ( مريم : 27 ) .
el-Ferrâ dedi: **الفَرِيّ**: büyük iştir.
Araplar der ki: onu **يَفْرِي الفَرِيّ** hâlinde bıraktım; işi veya sulamayı yaptığında da güzel yaptığında.
Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ‘Umer hakkında, onu rüyasında bir kuyu başında bir kova ile su çekerken gördü; ( **فلم أرَ عَبْقَرِيّاً يَفْرِي فَرِيَّه** ) dedi.
Ebû ‘Ubeyd dedi: bu, senin “işini yapar, sözünü söyler” demen gibidir.
Dedi ki: el-Ferrâ bize inşâd etti:
قد أطْعَمَتْني دَقَلاً حَوْلِيّا
قد كنتِ تَفْرِين به الفَرِيّا
Yani: onun hakkında sözü çoğaltır ve onu büyütürdün.
İbn Abbâs hadîsinde, ağaçla kesilen kurban hakkında sorulunca dedi ki: **كُلُّ ما أَفْرَى الأوداجَ غيرَ مُثَرِّد**.
Yani: onları yardı da içindeki kanı çıkardı.
Denir ki: **أفْريت** elbiseyi ve **أفريت** hülleyi; onu yardığında ve içindekini çıkardığında.
Eğer **فريت** (elif olmaksızın) dersen; onun manası: şeyi takdir etmen, onunla uğraşman ve onu düzeltmendir; meselâ nalı ölçüp biçmen; yahut deri yaygı, yahut kırba, yahut bunun gibi.
Ondan denir: **فَرَيْت** **أفْرِي** **فَرْياً**; Züheyr’den inşâd etti:
ولأنت تَفرِي ما خَلَقْت وبَعْ
ضُ القومِ يَخْلُق ثم لا يَفْرِي
Ve كذلك: **فَرَيت** yeri; onu yürüyüp geçtiğinde ve kestiğinde.
Ama birincisi: **أَفريت** **إفراءً**; o, bozgunculuk yönüyle yarma-delmeye göredir.
el-Asma‘î dedi: **أَفْرى** deriyi; onu yırttığında, deldiğinde ve bozduğunda; **يُفْريه إفْراءً**.
Ve **فَرى** deriyi **يَفْريه فرياً**.
Ve **فرى** su tulumunu **يَفْرِيها**; onu diktiğinde ve düzelttiğinde; ve inşâd etti:
شَلَّت يَدَا فارِيَةٍ فَرَتْها
Yani: onu yaptı.
Ve **المَفْرِيّة**: yapılmış, düzeltilmiş su tulumudur.
Ve **أَفْرى** yarayı **يُفْريه**; onu yardığında.
Ebû ‘Ubeyd dedi: adam **فَرِي** olur, **يَفْرَى فَرًى**; şaşırıp afalladığında; el-Hüzelî dedi:
وفَرِيتُ مِن جَزَعٍ فلا
أَرْمِي ولا وَدَّعْتُ صاحِبْ
el-Asma‘î dedi: denir ki: **فَرِيَ** **يَفْرَى**; baktığında da ne yapacağını bilmediğinde.
Ve denir: işte ciddi, güçlü olan adama: onu **يَفْري الفَرا ويَقُدّ** hâlinde bıraktım.
el-Leys dedi: denir ki: falan **فَرى** yalanı **يِفْرِيه**; onu uydurduğunda.
Ve **الفِرْية**: yalandandır.
Başkası dedi: **افترى** yalanı **يَفْتريه**; ondan Yüce Allah’ın sözü: ( **أَمْ يَقُولُونَ افْتَرَاهُ** ) ( يونس : 38 ) yani onu uydurdu.
Ve falandan elbisesi **تَفَرّى**; yarıldığında.
el-Leys dedi: su tulumunun dikişi **تَفَرَّى**; yarıldığında.
Ve yer gözelerle **تَفَرَّت**; fışkırdığında; Züheyr dedi:
غِماراً تُفَرَّى بالسِّلاح والدَّم
Ebû Zeyd: şimşek **فَرَى** eder, **يَفْرِي فَرْياً**; o, onun parıldaması ve gökte devam etmesidir.

**رفأ** : Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: **بالرِّفَاء والبَنِين** denilmesini yasakladı.
Ebû ‘Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: **الرِّفاء** iki manada olur:
uyuşma ve güzel birleşme manasında olur; dedi ki: ondan elbisenin **رَفْء**’ü alınmıştır; çünkü o **يُرفأ** edilir; böylece onun bir kısmı bir kısmına katılır ve arası uygunlaştırılır.
Dedi ki: **الرِّفاء** sükûnet ve durgunluktan da olur; Ebû Hirâş el-Hüzelî’ye inşâd etti:
رَفَوْني وقالُوا يا خُوَيْلد لا تُرَعْ
فقلتُ وأَنْكَرت الوُجوه هُمُ هُمُ
Dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **الرِّفاء**: uygunluktur; o, **المُرافاة**’dır; hemzesiz; ve inşâd etti:
ولمّا أن رأيتُ أبار ديْم
يُرَافِيني ويَكْره أن يُلاَمَا
İbn Hânî’, Hüzelî’nin ( **رَفوني** ) sözünde dedi: **رفئوني**’yi murad etti; hemzeyi attı.
Dedi ki: hemze ancak şiirde atılır; bu beyitte onu atmıştır.
Dedi ki: manası: ben korktum ve kalbim uçtu; böylece beni birbirime kattılar.
Dedi ki: ondan: **بالرِّفاء والبَنِين**.
Bazılarının hadisinde: bir adamı **رفّأ** ettiğinde derdi ki: Allah sana bereket versin ve sende bereket kılsın ve ikinizi hayırda birleştirsin.
İbn Hânî’ dedi: **رَفّأ**: yani evlendirdi.
Ve **الرفء**’ün aslı: birleşme ve bitişikliktir.
Ondan, evlenene: **بالرّفاء والبَنِين** denildi.
Ondan: elbisenin **رَفْو**’su.
Bazılarının hadisinde: bir adamı **رَفّى** ettiğinde; yani ona **بالرِّفاء والبَنِين** ile dua etmeyi sevdiğinde; hemzeyi terk etti.
Bir hadiste: bir adamı **رفّح** ettiğinde.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **رَفأ**’yi murad etti; **الحاء** hemzeden بدل edilir; çünkü ikisi kardeştir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **رفأت** elbiseyi; hemzelidir.
Ebû Zeyd, hemze kitabında: **رفأت** elbiseyi **أرفؤه رَفْئاً**; ve **رَفّأت** hükümdarı **تَرْفئةً** ve **تَرْفيئاً**; ona dua ettiğinde.
Ve adam beni alışverişte **مُرافأة** ile **رافأني**; onda sana iltimas ettiğinde.
Dedi ki: gemiyi **أرفأت** **إرفاء** ile; onu kıyıya yaklaştırdığında.
Dedi ki: iş üzerinde **ترافأنا** **ترافؤاً**; **التَّمالؤ** gibi; onların hilesi ve işleri bir olduğunda.
Bu kitabın hemzeyi dönüştürme babında dedi:
**رَفَوْت** elbiseyi **رَفْواً**; hemze **واواً**ya dönüştü, gördüğün gibi.
el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten; hemzelenmeyen şeyler babında—ona bir mana olur; hemzelenirse başka bir mana olur: **رفأت** elbiseyi **أرفؤه رَفْئاً**.
Dedi ki: onların sözü: **بالرِّفاء والبنين** yani kaynaşma ve birleşme ile; aslı hemzedir.
İstersen manası sükûnet ve huzur olur; böylece aslı hemzesiz olur.
Denir ki: adamı **رفوتُ**; onu sakinleştirdiğimde.
el-Ferrâ dedi: **أرفأت** ona ve **أرفيت** ona; iki lügattır; manası: ona meylettim.
el-Leys dedi: gemi **أُرْفئت**: kıyıya yaklaştırıldı.
Ve geminin **مَرْفأ**’si: kıyıdan yaklaştırıldığı yerdir; ve onu **أرفأتُها إرفاءً**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأُرْفِيّ**: saf yumuşaklıktır.
Ve **الأُرْفيّ** ayrıca: **الماسِخ**’tır.
Dedi ki: **الأُرْفَى**: büyük iştir.
el-Leys dedi: **الأُرفيّ**: saf süttür.
Ve **اليَرْفَئِيّ**: koyun çobanıdır.
Şemr, İbn Şümeyl’den: gemiyi **أرفأتُ**; onu **الجِدّة**’ye yaklaştırdığında; ve **الجِدّة**: yerdir.
Ebû’d-Dukayş dedi: gemi **أرْفَت** etti; ben de onu **أَرْفَيْتها** ettim; hemzesiz.
Dedi ki: bize Yûnus, Ru’be’den böyle haber verdi.
Dedi ki: ve Zü’r-Rumme’nin kardeşi dedi: onu **أَرْفأتُها**; ve gemi kendi kendine **أرفأت**; **الجِدّة**’ye yaklaştığında.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: gemiyi **أرفأت**; onu **بالْجَدّ**’a yapıştırdığında.
el-Leys dedi: **الجَدّ**: yerden yakın olandır.
Ebû Sa‘îd dedi: **الجَدُّ**: nehir kıyısıdır.
el-Leys: **الرُّفَة**: yerin dişi keçisi; parsın avladığı gibi avlar.
Dedi ki: **الرُّفة**: saman; Yemenîdir.
Ben dedim: el-Leys, ( **الرُّفة** )’de lafzında ve tefsirinde yanıldı; sanırım onu bazı sahifelerde gördü: **أنا أُغني عنك من التُّفة عن الرُّفة**; onu ضبط etmedi ve değiştirdi; böylece onu bozdu.
Ama yerin dişi keçisi: **التُّفة**’dir; hafifletilmiş; **التاء** ve **الفاء** ve **الهاء** ile; ve idrâcda **الهاء** ile yazılır; **الرحمة** ve **النّعمة**’nin **هاء**’ı gibi.
Bana el-Münzirî haber verdi; es-Saydâvî’den, er-Riyâşî’den; sonra bana Ebû’l-Heysem’den bunun benzerini haber verdi.
Dedi ki: ama ( **الرَّفت** ) **بالتاء** iledir; **رَفَتُّه أَرْفِته**’den bir fiildir; onu incelttiğimde.
Samana denir: **رَفَتٌ** ve **رَفْتٌ** ve **رُفات**.
İki harfin tefsiri daha önce geçti; ben onları tekrar zikrettim ki hata yerini bildireyim; onu bil.

**أرف** : el-Asma‘î dedi: **الآرَفُ**: iki boynuzu iki kulağının üzerine gelen.
Ve **الأقبل**: iki boynuzu yüzüne doğru gelen.
Ve **الأرْفَح**: iki boynuzu, aralarındaki uzaklık sebebiyle, kulaklarına doğru giden.
Ve **الأفْشَغ**: iki boynuzu şöyle şöyle sıyrılıp giden.
Ve **والأخْيص**: biri dik, diğeri alçak olan.
Ve **الأفْشَق**: iki boynuzu arasındaki mesafe uzak olan.
Osman hadîsinde: **والأُرَفُ تَقْطع الشُّفْعة**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: İbn İdrîs dedi: **الأُرَف**: alametlerdir.
el-Asma‘î de böyle dedi: **الأُرف**: alametler ve sınırlardır.
Bu, Hicaz ehlinin sözüdür.
Ondan denir: evi ve araziyi **أرَّفت** **تَأْريفاً**; onu böldüğünde ve sınırlandırdığında.
el-Lihyânî dedi: **الأُرف** ve **الأُرث**: araziler arasındaki sınırlardır.
Hadiste: bir adam ona bekârlığı şikâyet etti; dedi ki: saçını düzelt; yaptı da **فارْفَأَنْ**; yani onda olan sakinleşti.
Ve **المُرْفَئِنّ**: sakin olandır.

**أفر** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأفْرُ**: koşudur; ve **أَفَر** eder, **يَأْفِر**.
Başkası dedi: adam **أَفّار** ve **مِئْفَر**; sıçrayıcı, iyi koşucu olduğunda.
el-Leys dedi: tencere **أَفَرت** eder, **تَأْفِر أَفْراً**; kaynadığında ve kaynaması şiddetlendiğinde; ve inşâd etti:
باخُوا وقِدْرُ الحَرْبِ تَغْلي أَفْرَا
Dedi ki: erkeklerden **المِئْفر**: adamın önünde koşuşturan ve ona hizmet edendir.
Ve o, onun önünde **يَأفِر** eder.
Ve onu **مِئْفَراً** edindi.
Başkası dedi: develer **أَفِرت** eder **أَفْراً**; ve **اسْتَأفرت** **اسْتئفاراً**; canlandığında ve semirdiğinde.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: insanlar **أُفُرّة** içindedir; yani karışıklık.
el-Ferrâ dedi: **أُفُرّة الصّيْف**: onun başlangıcıdır.

**فور** **فير** : el-Asma‘î: adama öfkelendiğinde denir: onun **فائِرُه** **فار** etti; ve onun **ثائِرُه** **ثار** etti.
Ve tencere **فارت** eder, **تَفُور فَوْراً** ve **فَورَاناً**; kaynadığında.
İbn Şümeyl: ona gündüzün **فَوْرَةَ**’sinde geldim; yani başında.
Müfessirler, Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( **وَيَأْتُوكُمْ مِّن فَوْرِهِمْ هَاذَا** ) ( آل عمران : 125 ) yani bu yönlerinden.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **لا أَفعل ذلك ما لأْلأَت الفُورُ بأَذْنابها**; yani onu asla yapmam.
Ve **الفُور**: ceylanlardır; lafzından tekil yapılmaz.
Ve denir: şu şu işi **مِن فَوْري** yaptım; yani saatimden.
Ve denir: su gözeden **فار** etti; kabarıp fışkırdığında.
el-Leys dedi: işkembenin iki **فَوّارتان**’ı vardır; iç taraflarında her et sahibinden iki bez vardır.
Ve iddia ederler ki erkeğin suyu böbreğe düşer, sonra **الفَوّارة**’ya, sonra husyeye. O bez yenmez; o, başka bir etin içinde bir ettir.
Dedi ki: **الفِيرةُ**: bir helvadır; pişirilir; kaynaması yaklaşınca bir sıkaca atılır da süzülür; sonra üzerine hurma atılır; sonra lohusa kadın onu kaşıkla içer.
Ben dedim: o, **الفِئْرة**’dir, ve **الفَئِيرة**’dir, ve **الفَرِيقة**’dır.
el-Leys dedi: **الفأر**; hemzelidir; tekili: **فأرة**; çoğulu: **فِئْران**. Ve **أرض مَفأرة**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: **أرضٌ فَئِرة**; **الفأر**’dan **فَعِلة** üzere; ve **جَرِذة** **الجُرذ**’dan.
el-Leys dedi: ve **فَأرة المِسْك**: onun naficesidir; o bilinir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: fare erkeğine denir: **الفُؤْرُور** ve **العَضَل**.
Ve sırt etine denir: **فأر المَتْن** ve **يَرابيع المَتْن**; râciz, bir adamı vasfederken dedi:
كأنّ حَجْمَ حَجَرٍ إلى حَجَرْ
نِيط بمَتْنَيْه من الفأر الفُؤَرْ
‘Amr b. Bahr dedi: Mu‘tezile’den bir attâra **فأرة المِسْك** hakkında sordum; dedi ki: **بالفَأرة** değildir; **بالْخِشْف**’e daha benzer.
Sonra dedi: **فأرة المِسْك**; **تُبّت** tarafında bulunan bir küçük hayvandır; avcı onu avlar; göbeğini şiddetli bir bağ ile bağlar; göbeği sarkıktır; kanı orada toplanır; sonra boğazlanır; sakinleşince sıkılmış göbeği oyar. Sonra onu arpanın içine gömer; böylece donmuş kan, güzel kokulu misk olur; daha önce, kokusu giderilemeyen pis bir kan iken.
Dedi ki: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) miskle kokulanmış olmasaydı, ben onunla kokulanmazdım.
Dedi ki: **الفأر** adı şunlara da düşer: **فأرة التَّيس** ve **فأرة البيت** ve **فأرة المِسْك** ve **فأرة الإبل**.
Dedi ki: ‘Akîl hemzeler: **الفأرة** ve **الجُؤنة**. ve **المُؤْسى** ve **الحُؤْت**.
‘Amr, babasından: **الفَوْر**: vakittir.
Ve **الفُورة**: Kûfe’dir.
Dedi ki: **الفِيَار**: terazinin dilinin evinin duvarının iki yanından biridir.
Ebû ‘Ubeyd dedi: terazinin dili: **الفِيَارَان**’ın kuşattığı demirdir; ikisinden birine **فِيَار** denir.
Dedi ki: dilin bulunduğu enlemesine demir: **الْمِنْجَمُ**’dır.
Dedi ki: **الكِظامة**: demirin iki ucunda iplerin toplandığı halkadır.
‘Avf b. el-Hara‘, bir yayı vasfederken dedi:
لها رُسْغُ أيدٍ بها مُكْرَبٌ
فلا العَظْمُ واهٍ ولا العِرْقُ فارَا
Dedi ki: **المُكْرب**: dolu olandır; sanki sinirle dolu olduğunu murad etti.
Ve onun sözü: **ولا العِرق فارا**.
İbnü’s-Sikkît dedi: attan, damarın **فَوْر**’u kerih görülür; o, onda bir şişkinlik veya düğümün görünmesidir.
Denir ki: damarları **فارت** eder, **تَفُور فَوْراً**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dalgaya ve gölete denir: **فَوَّارة**.
Su olmayan her şeye de denir: **الفَوَّارة**.
Başka bir yerde dedi: denir: **دَوَّارة** ve **فَوَّارة**; hareket etmeyen ve dönmeyen her şey için; hareket edip dönerse, o **فُوّارة** ve **دُوّارة**’dır.

**وفر** : el-Leys dedi: **الوَفْرُ**: kendisinden hiçbir şey eksiltilmemiş çok maldır; o **مَوْفُور**’dur; ve biz onu **وَفَرْناه فِرَةً**.
Dedi ki: geçişli kullanımda kullanılan: onu **وَفَّرناه تَوْفِيراً**.
Ben dedim: Allah عزّ وجلّ’ün sözü: ( **جَزَاءً مَّوفُورًا** ) ( الإسراء : 63 ) şundandır: onu **وَفَرْته أَفِره وَفْراً وفِرَةً**. Bu geçişlidir.
Lâzım olan ise senin sözündür: mal **وَفر** eder, **يَفر وُفُوراً**; o hâlde o: **وافر**’dir.
Ve **سِقاءٌ أَوْفر**: derisinden hiçbir şey eksiltilmemiş olandır.
Ve **مَزادة وَفْراء**: tamdır; Zü’r-Rumme dedi:
وَفْراءَ غَرْفِيَّةٍ أَثْأى خَوارِزُها
Ve **الوَفْرة**: saçtan, kulaklara ulaştığında olan gür perçemdir. Sahibi onu **وَفّرها** etmiştir. Ve falan **مُوَفَّر الشعر**’dır. Ve **الوافر**: arûzdan bir türdür. Ve falan, falana iyiliğiyle **تَوفَّر** etti.
Ve Allah, onun şu şeye dair payını **وَفّر** etti; yani onu bol kıldı.
Ve adam, onlardan birine yemeğini arz ettiğinde, diğeri ona der: **تُوفَر وتُحمَد**; yani malından hiçbir şey eksilmesin; ona dua olarak.
Ve onun sözü: **تُحْمد**; yani övülmüş olarak devam et.
Ve senin için şerefini **وَفَرْت** ettim; yani ayıptan dolayı eksiltilmedi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والفاء وما يثلثهما)
(وفق) الواو والفاء والقاف: كلمةٌ تدلُّ على ملاءمة الشيئين. منه الوَفْق: الموافَقة. واتَّفَق الشيئانِ: تقارَبَا وتَلاءَما. ووافَقْتُ فلاناً: صادقْتُه، كأنهما اجتمعا متوافِقَين.
 (وفل) الواو والفاء واللام: كلمةٌ تدلُّ على شَعَر وخُشُونة. ودُبِغ السِّقاءُ حتَّى ذهَبَ وَفْلُه، أي ما عليه من شَعر وخُشُونة. والوَفْل: ما تطايرَ من الجلد من شَعَره. والله أعلم بالصواب.
(وفي) الواو والفاء والحرف المعتلّ: كلمةٌ تدلُّ على إكمالٍ وإتمام. منه الوَفاء: إتمام العَهْد وإكمال الشَّرط. ووَفَى: أوْفَى، فهو وفِيٌّ. ويقولون: أوْفَيْتُكَ الشَّيءَ، إذا قَضَيْتَه إيّاهُ وافياً. وتوفَّيْتُ الشَّيءَ واستَوْفَيْته؛ [إذا أخذتَه كُلّه([1])] حتَّى لم تتركْ منه شيئاً. ومنه يقال للميِّت: تَوفَّاه الله.
(وفد) الواو والفاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على إشراف وطُلوع. منه الوَافد: القَوم يَفِدُون. والوَفْد: ذِرْوَة الحَبْل([2]) من الرَّمل المُشرِف. والوافد من الإبل: ما يَسبِقُ سائِرَها . والإيفاد: الإسراع، والوافدانِ هما عظمانِ ناشِزانِ من الخَدَّين عند المَضْغ. وإذا هَرِمَ الإنسانُ غارَ وافِدهُ. قال الأعشى:
رأتْ رجلاً غائرَ الوافدَيْـ *** ـنِ مُخْتلفَ اللَّوْنِ أعْشَى ضَرِيرا([3])
وأوْفَدَ على الشَّيء وأوْفَى: أشرَفَ.
(وفر) الواو والفاء والراء: كلمةٌ تدلُّ على كثرةٍ وتَمام. وَفَرَ الشّيءُ يَفِرُ، وهو مَوفورٌ، ووَفَرَه الله. ومنه وَفْرةُ الشَّعر: دُون الجُمَّة. واشتقاق اسم المالِ الوَفْرِ منه. قال:
تمَنَّيْتُ من حُبِّي بُثينَةَ أنَّنا *** على رَمَثٍ في الشَّرْم ليس لنا وَفْرُ([4])والوفْراءُ([5]): المزادة لم يُنْقَص من أديمها شَيء.
(وفز) الواو والفاء والزاء: كلمةٌ تدلُّ على عَجَلةٍ وقلّة استقرار. وأنا على وفْزَ وأوفازٍ، أي عجَلة. قال الشَّيبانيّ: هو على أوفازٍ، ولم يُقَلْ منه واحد. والوفَزُ: النَّشْز([6]) من الأرض. وكذلك يقال: جَلَسَ مُستوفِزاً، كأنّه غير مستقِرّ.
(وفض) الواو والفاء والضاد: ثلاث كلماتٍ متباينة: الأولى أوْفَضَ إيفاضاً: أسرَعَ. وجاءَ على وَفْض وأوفاض، أي عَجَلة.
والثانية الأوفاض: الفِرَق من النَّاس.
والثالثة الوَفْضَة: الكنانة، وجمعها وِفَاضٌ.
(وفع) الواو والفاء والعين. يقولون: الوَفْعة: خِرقةٌ يقتبس فيها نارٌ. والوَفِيعة كالسَّلَّة تُتَّخَذ من العَراجين. ويقال الوَفْعة: صِمام القارورة.
---------------------__
([1]) التكملة من اللسان.
([2]) في الأصل: "الجبل"، صوابه من المجمل واللسان.
([3]) ديوان الأعشى 69.
([4]) لأبي صخر الهذلي من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 93 وأمالي القالي (1: 148) وأنشده في اللسان (رمث)، كما سبق (في رمث).
([5]) في الأصل: "والوافر"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) في الأصل: "النتز"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(باب **الواو** و**الفاء** وما يثلثهما)

(**وفق**) **الواو** ve**الفاء** ve**القاف**: iki şeyin uygunluğuna delâlet eden bir kelime. Ondan **الوَفْق**: uygunluk. Ve iki şey **اتَّفَق** etti: yaklaştılar ve uyuştular. Ve ben falanı **وافَقْتُ**: onunla dostlaştım; sanki ikisi uygunlaşmış olarak birleşmişlerdir.

(**وفل**) **الواو** ve**الفاء** ve**اللام**: kıl ve pürüzlülüğe delâlet eden bir kelime. Ve kırba **دُبِغ** edildi, tâ ki onun **وَفْلُه** gitti; yani üzerinde bulunan kıl ve pürüzlülük. Ve **الوَفْل**: deriden, kılından uçuşup ayrılan şey. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

(**وفي**) **الواو** ve**الفاء** ve illetli harf: ikmâl ve itmam’a delâlet eden bir kelime. Ondan **الوَفاء**: ahdi tamamlamak ve şartı ikmâl etmek. Ve **وَفَى**: **أوْفَى**; o hâlde o **وفِيٌّ**dur. Ve derler: sana şeyi **أوْفَيْتُكَ**; onu sana tam olarak ödediğim zaman. Ve şeyi **توفَّيْتُ** ve onu **استَوْفَيْته**; [onu bütünüyle aldığın zaman] tâ ki ondan hiçbir şey bırakmayasın. Ondan dolayı ölüye denir: Allah onu **تَوفَّاه**.

(**وفد**) **الواو** ve**الفاء** ve**الدال**: sahih bir asl; bir yükselme ve belirme’ye delâlet eder. Ondan **الوَافد**: kavim; gelirler. Ve **الوَفْد**: yüksek kumdan, kumun **ذِرْوَة**si. Ve develerden **الوافد**: onların geri kalanını geçen şey. Ve **الإيفاد**: hızlanmak; ve **الوافدانِ** çiğneme sırasında iki yanaktan çıkıntı yapan iki kemiktir. Ve insan ihtiyarladığında onun **وافِدهُ** çöker. **الأعشى** dedi ki:

رأتْ رجلاً غائرَ الوافدَيْـ *** ـنِ مُخْتلفَ اللَّوْنِ أعْشَى ضَرِيرا

Ve bir şey üzerine **أوْفَدَ** ve **أوْفَى**: yükseldi.

(**وفر**) **الواو** ve**الفاء** ve**الراء**: çokluk ve tamlık’a delâlet eden bir kelime. Şey **وَفَرَ** eder, **يَفِرُ**; ve o **مَوفورٌ**dur; ve Allah onu **وَفَرَه**. Ondan **وَفْرةُ الشَّعر**: **الجُمَّة**nin aşağısı. Ve mal ismi **الوَفْر**ün iştikakı ondandır. Dedi ki:

تمَنَّيْتُ من حُبِّي بُثينَةَ أنَّنا *** على رَمَثٍ في الشَّرْم ليس لنا وَفْرُ

Ve **الوفْراءُ**: derisinden hiçbir şey eksiltilmemiş **المزادة**.

(**وفز**) **الواو** ve**الفاء** ve**الزاء**: aceleye ve az istikrara delâlet eden bir kelime. Ve ben bir **وفْزَ** ve **أوفازٍ** üzerindeyim; yani acele. **الشَّيبانيّ** dedi: o **أوفازٍ** üzerindedir; ondan bir tekil söylenmedi. Ve **الوفَزُ**: yerden **النَّشْز**. Ve كذلك denir: **جَلَسَ مُستوفِزاً**; sanki o istikrarlı değil.

(**وفض**) **الواو** ve**الفاء** ve**الضاد**: birbirinden ayrı üç kelime: birincisi **أوْفَضَ** **إيفاضاً**: hızlandı. Ve **وَفْض** ve **أوفاض** üzere geldi; yani acele.

Ve ikincisi **الأوفاض**: insanlardan fırkalar.

Ve üçüncüsü **الوَفْضَة**: sadak; onun çoğulu **وِفَاضٌ**dur.

(**وفع**) **الواو** ve**الفاء** ve**العين**. Derler: **الوَفْعة**: içinde ateş alınan bir bez parçası. Ve **الوَفِيعة** sepet gibi; **العَراجين**den yapılır. Ve denir **الوَفْعة**: şişenin tıpası.

---------------------__
([1]) ilâve **اللسان**’dandır.
([2]) asılda: "**الجبل**"; doğrusu **المجمل** ve**اللسان**’dandır.
([3]) **ديوان الأعشى** 69.
([4]) **أبي صخر الهذلي**’ye ait; **بقية أشعار الهذليين** 93 ve**أمالي القالي** (1: 148) içindeki bir kasidedendir; ve onu **اللسان**’da (**رمث**) rivayet etti; daha önce geçtiği gibi (**في رمث**).
([5]) asılda: "**والوافر**"; doğrusu **المجمل** ve**اللسان**’dadır.
([6]) asılda: "**النتز**"; doğrusu **المجمل**’dedir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الوفر: المال التام. يقال: وفرت كذا: تممته وكملته، أفره وفرا ووفورا وفرة ووفرته على التكثير. قال تعالى: ﴿فإن جهنم جزاؤكم جزاء موفورا﴾ [الإسراء/63] ووفرت عرضه: إذا لم تنتقصه، وأرض في نبتها وفرة: إذا كان تاما، ورأيت فلانا ذا وفارة. أي: تام المروءة والعقل، والوافر: ضرب من الشعر.

##### Türkçe

- **الوفر**: tam mal. Denir ki: **وفرت** şöyle-şöyle: onu tamamladım ve kemale erdirdim; **أفره** (onu) **وفرا** ve **وفورا** ve **وفرة** (olarak) ve onu çokluk üzere **وفرته**. Yüce Allah dedi ki: ﴿فإن جهنم جزاؤكم جزاء **موفورا**﴾ [الإسراء/63]. Ve **وفرت عرضه**: onu eksiltmediğin zaman. Ve bir yer, bitkisinde **وفرة** (üzere): tam olduğu zaman. Ve falanı **ذا وفارة** olarak gördüm; yani: mürüvvet ve akılca tam. Ve **الوافر**: şiirden bir tür.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ف ر
شيء وافر وموفور وموفّر ومستوفر وقد وفر ووفر ووفرته ووفرت عليه حقّه فاستوفره نحو‏:‏ وفّيته إياه فاستوفاه‏.‏
وهذه أرض في نبتها وشجرها وفرة وفرة أي وفور لم يرع ولم يحطمه المال‏.‏
ولفلان وفر‏:‏ مال وافر وهو في فرة من المالس‏.‏
وسقاء أوفر ومزادة وفراء‏:‏ لم يقص من أديمها شيء‏.‏
وجارية ذات وفرة‏:‏ ذات جمّة إلى أذنيها‏.‏
وأكلت من الوافرة وهي ألية الكبش إذا كانت ومن المجاز‏:‏ وفرته عرضه وفراً إذا أثنيت عليه ولم تعبه ويقال‏:‏ فر صاحبك عرضه‏.‏
وفي مثل‏:‏ ‏"‏ توفر وتحمد ‏"‏ أي يصان عرضك ويثنى عليك‏.‏
وتركته على أحسن موفر‏:‏ على أحسن حال‏.‏
ووفر شعره‏:‏ أعفاه‏.‏
وتوفّر على صاحبه إذا رعى حرماته‏.‏
وتوفّر على كذا إذا كان مصروف الهمّة إليه‏.‏
وكان ذلك وأصحاب رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم متوافرون‏.‏

##### Türkçe

و ف ر
Bir şey **وافر** ve **موفور** ve **موفّر** ve **مستوفر**’dur; ve **وفر** ve **وفر** ve **وفرته** (oldu); ve onun üzerine hakkını **وفرت** (tam verdim), böylece onu **فاستوفره** (tam aldı); şu misal gibi: “Onu ona **وفّيته** (tam verdim), böylece onu **فاستوفاه** (tam aldı).”
Ve bu, bitkisinde ve ağacında **وفرة** **وفرة** olan bir arazidir; yani **وفور**: otlatılmamış ve mal onu kırıp dökmemiştir.
Ve falan kimse için **وفر** vardır: bol mal; ve o, maldan bir **فرة** içindedir.
Ve bir kırba **أوفر**; ve bir su tulumu **وفراء**: derisinden hiçbir şey eksiltilmemiştir.
Ve **وفرة** sahibi bir câriye: iki kulağına kadar bir **جمّة** sahibi.
Ve **الوافرة**’den yedim; o, koçun kuyruğudur, olduğu zaman. Ve mecazdan: onun ırzını **وفراً** olarak **وفرته**; onu övdüğün ve onu ayıplamadığın zaman. Ve denilir: arkadaşının ırzını **فر**.
Ve bir meselde: “**توفر وتحمد**”; yani ırzın korunur ve sana övgüde bulunulur.
Ve onu en güzel **موفر** üzere bıraktım: en güzel hâl üzere.
Ve saçını **ووفر**: onu salıverdi.
Ve sahibine karşı **توفّر** etti; onun hürmetlerini gözettiği zaman.
Ve şuna karşı **توفّر** etti; himmetin ona sarf edilmiş olduğu zaman.
Ve bu oldu; hâlbuki Allah Teâlâ’nın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, Resûlullah’ın ashabı **متوافرون** idi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَفْرُ من المال والمتاع: الكثيرُ الواسعُ، وقيل: هو العامُّ من كل شيء، والجمع وُفُورٌ؛ وقد وَفَرَ المالُ والنباتُ والشيءُ بنفسه وَفْراً ووُفُوراً وَفِرَةً. وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: ولا ادَّخَرْتُ من غنائمها وَفْراً؛ الوَفْرُ: المال الكثير، وفي التهذيب: المال الكثير الوافر الذي لم ينقص منه شيء، وهو موفور وقد وَفَرْناه فِرَةً، قال: والمستعمل في التعدّي وفَّرْناه تَوْفِيراً.
وفي الحديث: الحمد لله الذي لا يَفِرُه المَنْعُ أَي لا يُكْثِرُه من الوافِر الكثير. يقال: وَفَرَه يَفِرُه كوَعَدَه يَعِدُه. وأَرض وَفْراءُ: في نباتها فِرَةٌ. وهذه أَرض في نباتها وَفْرٌ ووَفْرَةٌ وفِرَةٌ أَيضاً أَي وُفُورٌ لم تُرْعَ. والوَفْراءُ: الأَرضُ التي لم يَنْقُصْ من نبتها؛ قال الأَعشى:
عَرَنْدَسَةٌ لا يَنْقُصُ السَّيْرُ غَرْضَها،
كأَحْقَبَ بالوَفْراءِ جَأْبٍ مُكَدَّمِ
العرندسة: الشديدة من النوق. والغَرْضُ للرَّحْلِ: بمنزلة الحزام للسرج؛ يريد أَنها لا تَضْمُر في سيرها وكَلالها فَيَقْلَقَ غَرْضُها. ويقال: إِنها لعظم جوفها تستوفي الغَرْضَ. والأَحقب: الحمار الذي بموضع الحَقَبِ منه بياض، وإِنما تشبه الناقة بالعير لصلابته، ولهذا يقال فيها عَيْرانة. والجأْب: الغليظ. ومكدَّم: مُعَضَّض أي كَدَّمَتْهُ الحمير وهو يطردها عن عانته.
ووَفَّرَ عليه حقه تَوْفِيراً واستوفَرَه أَي استوفاه وتَوَفَّرَ عليه رَعى حُرُماتِه. ويقال: هم مُتوافِرونَ أَي هم كثير. ووفُرَ الشيءُ وَفْراً وفِرَةً ووفَّره: كثره، وكذلك وَفَرَه مالَه وَفْراً وفِرَةً. ووَفَّرَه: جعله وافِراً. ووَفَرَه عِرْضَه ووَفَّره له: لم يَشْتِمْه كأَنه أَبقاه له كثيراً طيباً لم يَنْقُصْه بشتم؛ قال:
أَلِكْنِي، وَفِرْ لابنِ الغَرِيرَةِ عِرْضَه،
إِلى خالِدٍ من آلِ سَلْمى بنِ جَنْدَلِ
ووَفُرَ عِرْضُه ووَفَرَ وُفوراً: كَرُمَ ولم يُبْتَذَلْ، قال: وهو من الأَوّل
(* قوله « وهو من الاول» لعل المراد انه من باب ضرب او هو محرف عن وهو من اللازم بدليل ما بعده) ، وفي التنزيل العزيز: جَزاءً مَوْفوراً؛ هو من وَفَرْتُه أَفِرُه وَفْراً وفِرَةً، وهذا معتمد، واللازم قولك وَفَرَ المالُ يَفِرُ وُفوراً وهو وافر، وسِقاءٌ أَوْفَرُ، وهو الذي لم ينقص من أَديمه شيء، والموفور: الشيء التام؛ ووَفَرْتُ الشيءَ وَفْراً. وقولهم: تُوفَرُ وتُحْمَدُ من وقولك وَفَرْتُه عِرْضَه وماله. قال الفراء: إِذا عُرِضَ عليك الشيء تقول تُوفَرُ وتُحْمَدُ، ولا تقل تُوثَر؛ يُضْرَب هذا المثل للرجل تعطيه الشيء فيردُّه عليك من غير تسخُّط؛ وقول الراجز: كأَنها من بُدُنٍ وإِيفارْ
دَبَّتْ عليها ذَرِباتُ الأَنْبارْ
إِنما هو من الوفور والتمام. يقول: كأَنها مما أَوْفَرَها الراعي دَبَّتْ عليها الأَنْبار، ويروى: واستيفار، والمعنى واحد، ويروى: وإِيغار من أَوغَرَ العاملُ الخراج أَي استوفاه، ويروى بالقاف من أَوقَرَه أَي أَثقله. ووَفَرَ الشيءَ: أَكمَلَهُ. ووَفَر الثوبَ: قطعه وافراً؛ وكذلك السقاء إِذا لم يقطع من أَديمه فَضْلٌ. ومَزادة وَفْراءُ: وافِرَةُ الجلد تامة لم يُنْقَصْ من أَديمها شيء، وسِقاءٌ أَوْفَرُ؛ قال ذو الرمة: وَفْراءَ غَرْفِيَّةٍ أَثْأَى خَوارِزُها
مُشَلْشَلٌ ضَيَّعَتْهُ بَيْنَها الكُتَبُ
(* قوله« مشلشل» أي مقطر، نعت لسرب كما نص عليه الصحاح. والكتب جمع كتبه كغرفة وغرف: خروف الخرز. وأثأى: خرم. والخوارز: جمع خازرة.) والوفْراءُ أَيضاً: الملأَى المُوَفَّرَةُ المِلْءِ. وتَوَفّرَ فلانٌ على فلان بِبِرّه، ووَفَّرَ اللهُ حظه من كذا أَي أَسبغه. والموفورُ في العروض: كل جزء يجوز فيه الزحاف فيسلم منه؛ قال ابن سيده: هذا قول أَبي إِسحق، قال: وقال مرة الموفور ما جاز أَن يخرم فلم يخرم، وهو فعولن ومفاعلين ومفاعلتن، وإِن كان فيها زحاف غير الخرم لم تخلُ من أَن تكون موفورة، قال: وإِنما سميت موفورة لأَن أَوتادها توفرت. وأُذُنٌ وَفْراءُ: ضَخْمَةُ الشحمة عظيمة؛ وقول الشاعر:
وابْعَثْ يَساراً إِلى وَفْرٍ مُدَمَّعَةٍ
واجْدَحْ إِليها . . . . . .
معناه أَنه لم يُعْطُوا منها الديات فهي موفورةٌ، يقول له: أَنت راع، ووَفَرَه عطاءَه إِذا رَدَّه عليه وهو راضٍ أَو مستقل له. والوَفْرَةُ: الشعر المجتمع على الرأْس، وقيل: ما سال على الأُذنين من الشعر، والجمع وِفارٌ؛ قال كثير عزة:
كأَنَّ وِفارَ القومِ تحتَ رِحالِها،
إِذا حُسِرَتْ عنها العمائمُ، عُنْصُلُ
وقيل: الوَفْرَةُ أَعظم من الجُمَّةِ؛ قال ابن سيده: وهذا غلط إِنما هي وَفْرَةٌ ثم جُمَّة ثم لِمَّة. والوَفْرَةُ: ما جاوز شحمة الأُذنين، واللِّمَّةُ: ما أَلمَّ بالمَنْكِبَينِ. التهذيب: والوَفْرَةُ الجُمَّة من الشعر إِذا بلغت الأُذنين، وقد وفَرَها صاحبها، وفلان مُوَفَّرُ الشعر؛ وقيل: الوَفْرَةُ الشعرة إِلى شمحة الأُذن ثم الجُمَّة ثم اللِّمَّةُ. وفي حديث أَبي رِمْثَةَ: انطلقتُ مع أَبي نَحْوَ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فإِذا هو ذو وَفْرَة فيها رَدْعٌ من حِنَّاءِ؛ الوَفْرَة: شَعر الرأْس إِذا وصل إِلى شحمة الأُذن.
والوافِرَةُ: أَلْيَةُ الكبش إِذا عظمت، وقيل: هي كل شحمة مستطيلة؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
وعَلَّمَنَا الصَّبْرَ آباؤُنا،
وخُطَّْ لنا الرَّمْيُ في الوافِرَه
الوافرة: الدنيا، وقيل: الحياة.
والوافِرُ: ضَرْب من العَرُوض، وهو مفاعلتن مفاعلتن فعولن، مرتين، أَو مفاعلتن مفاعلتن، مرتين، سمي هذا الشطر وافراً لأَن أَجزاءه موفرةٌ له وُفورَ أَجزاء الكامل، غير أَنه حذف من حروفه فلم يكمل.

##### Türkçe

**الوَفْرُ** maldan ve eşyadan: çok, geniş olandır; ve denildi ki: o, her şeyden genel olandır; çoğulu **وُفُورٌ**’dur. Ve mal, bitki ve şey kendi kendine **وَفْراً** ve **وُفُوراً** ve **وَفِرَةً** **وَفَرَ**.

Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Onun ganimetlerinden **وَفْراً** biriktirmedim”; **الوَفْرُ**: çok maldır. Ve **التهذيب**’de: eksiltilmiş hiçbir şey olmayan çok, bol maldır; ve o **موفور**’dur; ve biz onu **فِرَةً** **وَفَرْنا**. Dedi ki: geçişli kullanımda kullanılan: “onu **تَوْفِيراً** **وفَّرْناه**”.

Hadiste: “Hamd, Allah’a ki men‘ onu **يَفِرُه** etmez”; yani: onu, bol çoktan, **الوافِر** çoktan çoğaltmaz. Denir: **وَفَرَه يَفِرُه**; **كوَعَدَه يَعِدُه** gibi.

Ve **أَرض وَفْراءُ**: bitkisinde **فِرَةٌ** vardır. Ve bu, bitkisinde **وَفْرٌ** ve **وَفْرَةٌ** ve **فِرَةٌ** da olan bir arazidir; yani: otlatılmamış **وُفُورٌ**. Ve **الوَفْراءُ**: bitkisinden eksilmemiş olan arazidir; **الأَعشى** dedi:

عَرَنْدَسَةٌ لا يَنْقُصُ السَّيْرُ غَرْضَها،
كأَحْقَبَ بالوَفْراءِ جَأْبٍ مُكَدَّمِ

**العرندسة**: dişi develerden şiddetli/sert olan. Ve **الغَرْضُ** (rahle için): eyer için kayış mesabesindedir; onun yürüyüşünde ve yorgunluğunda zayıflamadığını, böylece **غَرْضُ**’unun oynayıp sarsılmadığını kasteder. Ve denir: karnının büyüklüğünden dolayı **الغَرْضَ**’ı tam olarak karşılar. Ve **الأَحقب**: **الحَقَبِ** yerinde ondan beyazlık bulunan merkep; deve ancak katılığından dolayı binek hayvana benzetilir; bu sebeple onda **عَيْرانة** denir. Ve **الجأْب**: kalın olan. Ve **مكدَّم**: **مُعَضَّض** yani eşekler onu **كَدَّمَتْهُ**; o da onları kendi **عانته**’sinden kovar.

Ve onun üzerinde hakkını **تَوْفِيراً** **وَفَّرَ** ve onu **استوفَرَه**; yani onu tam aldı; ve onun üzerinde **تَوَفَّرَ**: hürmetlerini gözetti. Ve denir: onlar **مُتوافِرونَ**; yani onlar çoktur. Ve şey **وَفْراً** ve **فِرَةً** **وفُرَ**; ve onu **وفَّره**: onu çoğalttı; aynı şekilde, onun malını **وَفْراً** ve **فِرَةً** **وَفَرَه**.

Ve onu **وَفَّرَه**: onu **وافِراً** kıldı. Ve onun ırzını **وَفَرَه** ve ona onu **وَفَّره**: ona sövmedi; sanki onu ona çok, hoş olarak bırakmış, sövmekle onu eksiltmemiş gibi; dedi ki:

أَلِكْنِي، وَفِرْ لابنِ الغَرِيرَةِ عِرْضَه،
إِلى خالِدٍ من آلِ سَلْمى بنِ جَنْدَلِ

Ve onun ırzı **وَفُرَ** ve **وُفوراً وَفَرَ**: keremli oldu ve bayağılaştırılmadı. Dedi ki: ve o, birincidendir
(* قوله « وهو من الاول» لعل المراد انه من باب ضرب او هو محرف عن وهو من اللازم بدليل ما بعده) . Ve aziz tenzilde: **جَزاءً مَوْفوراً**; o, “onu **وَفْراً** ve **فِرَةً** **أَفِرُه** **وَفَرْتُه**”dendir; ve bu, dayanaktır. Ve lâzım olan, senin “mal **وُفوراً يَفِرُ وَفَرَ** ve o **وافر**’dir” sözündür. Ve **سِقاءٌ أَوْفَرُ**: derisinden hiçbir şey eksiltilmemiş olandır. Ve **الموفور**: tam olan şeydir. Ve “şeyi **وَفْراً وَفَرْتُ**”.

Ve onların sözü: “**تُوفَرُ وتُحْمَدُ**” ve senin “onun ırzını ve malını **وَفَرْتُه**” sözün. **الفراء** dedi ki: sana bir şey arz olunduğunda “**تُوفَرُ وتُحْمَدُ**” dersin; “**تُوثَر**” deme. Bu mesel, bir adama bir şey verdiğin de, o da onu sana hoşnutsuzluk olmaksızın geri çevirdiğinde vurulur. Ve **الراجز**’in sözü:

كأَنها من بُدُنٍ وإِيفارْ
دَبَّتْ عليها ذَرِباتُ الأَنْبارْ

Ancak o, **الوفور** ve tamamlıktandır. Der ki: sanki onu çoban **أَوْفَرَها**’danmış gibi; **الأَنْبار** onun üzerinde yürüdü. Ve rivayet olunur: **واستيفار**; mana birdir. Ve rivayet olunur: **وإِيغار**; **أَوغَرَ العاملُ الخراج**’dan; yani onu tam aldı. Ve rivayet olunur: **بالقاف** ile; **أَوقَرَه**’dan; yani onu ağırlaştırdı.

Ve şeyi **وَفَرَ**: onu tamamladı. Ve elbiseyi **وَفَرَ**: onu bol olarak kesti; aynı şekilde kırba, derisinden fazlalık kesilmediğinde. Ve **مَزادة وَفْراءُ**: derisi bol, tam; derisinden hiçbir şey eksiltilmemiş. Ve **سِقاءٌ أَوْفَرُ**; **ذو الرمة** dedi:

وَفْراءَ غَرْفِيَّةٍ أَثْأَى خَوارِزُها
مُشَلْشَلٌ ضَيَّعَتْهُ بَيْنَها الكُتَبُ

(* قوله« مشلشل» أي مقطر، نعت لسرب كما نص عليه الصحاح. والكتب جمع كتبه كغرفة وغرف: خروف الخرز. وأثأى: خرم. والخوارز: جمع خازرة.)

Ve **الوفْراءُ** ayrıca: dolu olan, dolulukça **المُوَفَّرَةُ**. Ve falan, falana iyiliğiyle **تَوَفّرَ** etti. Ve Allah, onun şu şeyden nasibini **وَفَّرَ**; yani onu bolca verdi.

Ve **الموفورُ** aruzda: her cüz ki onda zihaf câiz olur da ondan selâmette kalır. **ابن سيده** dedi ki: bu, **أَبي إِسحق**’ın sözüdür. Dedi ki: ve bir defa dedi: **الموفور**: yarılmasına (**يخرم**) câiz olup da yarılmamış olandır; ve o, **فعولن** ve **مفاعلين** ve **مفاعلتن**’dir. Ve eğer onda **الخرم** dışında bir zihaf varsa, **موفورة** olmaktan hâlî kalmaz. Dedi ki: ancak ona **موفورة** denildi; çünkü onun kazıkları (**أَوتادها**) **توفرت**.

Ve **أُذُنٌ وَفْراءُ**: şehmesi iri, büyük olandır. Ve şairin sözü:

وابْعَثْ يَساراً إِلى وَفْرٍ مُدَمَّعَةٍ
واجْدَحْ إِليها . . . . . .

Manası: ondan diyetler verilmedi; bu yüzden o **موفورةٌ**’dur. Ona der ki: sen çobansın. Ve onun bağışını **وَفَرَه**: onu ona geri çevirdiğinde; o razı iken yahut onu azımsar iken.

Ve **الوَفْرَةُ**: baş üzerinde toplanmış saçtır. Ve denildi ki: saçtan, iki kulağın üzerine sarkan şeydir. Çoğulu **وِفارٌ**’dır. **كثير عزة** dedi:

كأَنَّ وِفارَ القومِ تحتَ رِحالِها،
إِذا حُسِرَتْ عنها العمائمُ، عُنْصُلُ

Ve denildi ki: **الوَفْرَةُ** **الجُمَّةِ**’den daha büyüktür. **ابن سيده** dedi ki: bu yanlıştır; ancak o, **وَفْرَةٌ**’dir, sonra **جُمَّة** sonra **لِمَّة**. Ve **الوَفْرَةُ**: iki kulağın şehmesini aşan şeydir. Ve **اللِّمَّةُ**: iki omuza ulaşan şeydir. **التهذيب**: ve **الوَفْرَةُ** saçtan **الجُمَّة**’dir; kulaklara ulaştığında. Ve sahibi onu **وفَرَ** etmiştir. Ve falan, saçı **مُوَفَّرُ**dur. Ve denildi ki: **الوَفْرَةُ** saç telidir; kulağın şehmesine kadar; sonra **الجُمَّة** sonra **اللِّمَّة**. Ve **أَبي رِمْثَةَ** hadîsinde: “Babamla birlikte, Allah’ın elçisine, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, doğru yola çıktım; bir de baktım ki o, içinde kınadan bir iz bulunan **وَفْرَة** sahibi.” **الوَفْرَة**: baş saçı; kulağın şehmesine ulaştığında.

Ve **الوافِرَةُ**: koçun kuyruğu (**أَلْيَةُ**) büyüdüğünde; ve denildi ki: o, her uzun şehmedir. Ve **ابن الأَعرابي**’nin okuduğu sözü:

وعَلَّمَنَا الصَّبْرَ آباؤُنا،
وخُطَّْ لنا الرَّمْيُ في الوافِرَه

**الوافرة**: dünya; ve denildi ki: hayat.

Ve **الوافِرُ**: aruzdan bir türdür; o, **مفاعلتن مفاعلتن فعولن**’dir; iki defa; yahut **مفاعلتن مفاعلتن**; iki defa. Bu yarım mısraya **وافراً** adı verildi; çünkü onun cüzleri, **الكامل**’in cüzlerinin **وُفورَ**u gibi, onun için **موفرةٌ**dur; ancak harflerinden hazfedildi de tamamlanmadı.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ف ر * * المَوْفُورُ * الشيء التام و * وَفَرَ * الشيء يَفِرُ بالكسر * وُفُوراً * و * وَفَرَهُ * غيره من باب وعد يتعدى ويلزم و * الوَفْرُ * بوزن النصر المال الكثير و * وَفَّرَ * عليه حقه * تَوْفِيراً * و * اسْتَوْفَرَهُ * أي استوفاه وهم * مُتَوَافِرونَ * أي هم كثير

##### Türkçe

* و ف ر * * **المَوْفُورُ** * tam olan şey ve * **وَفَرَ** * şey, kesre ile **يَفِرُ**; **وُفُوراً**; ve * **وَفَرَهُ** * onu başkası (yaptı); “**وعد**” bâbından, geçişli olur ve lâzım olur; ve * **الوَفْرُ** * “**النصر**” vezninde, çok mal; ve * **وَفَّرَ** * ona hakkını, **تَوْفِيراً**; ve * **اسْتَوْفَرَهُ** * yani onu tamamen aldı; ve onlar **مُتَوَافِرونَ**: yani onlar çoktur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوفر: الغنى، والوفر من المال والمتاع: الكثير الواسع الذي لم ينقص منه شيء أو العام من كل شيء، ج وفور، وقد وفر المال والنبات والشيء بنفسه، ككرم ووعد، وفارة ووفرا، ووفورا وفرة ككرامة ووعد وقعود وعدة، أي كثر، فهو وافر واتعز الشيء ومز يقال: وفرته فاتفر، أنشد الأصمعي لبشير بن النكث يصف دلوا:
  وحوأب أثجر وفي فاتغر يقال: أرض وفراء، إذا كان نباتها فرة، أي كثرة. وهذه أرض في نباتها وفر ووفرة وفرة، أي وفور لم ترع. قال الأزهري: والمستعمل في التعدي وفره توفيرا، أي كثره كوفر له ماله. ووفره، كوعده، وفرا وفرة ووفره: جعله وافرا. وفي الحديث:  الحمد لله الذي لا يفره المنع  أي لا يكثره. من المجاز: وفره عرضه وفرا وفرة، ووفره له توفيرا: أثنى عليه ولم يشتمه ولم يعبه كأنما أبقاه له كثيرا طيبا لم ينقصه بشتم، قال:
  ألكني وفر لابن الغريرة عرضه                      إلى خالد من آل سلمى بن جندل ووفر عرضه ووفر كوعد وكرم: كرم ولم يبتذل. ووفره عطاءه وفرا: رده عليه وهو راض، أو مستقل له. ووفره توفيرا: أكمله وجعله وافرا. ووفر الثوب: قطعه وافرا، وكذلك السقاء، إذا لم يقطع من أديمه فضل. والوفراء، ممدودا: الملأى الموفرة الملء. الوفراء: المزادة الوافرة الجلد التامة التي لم ينقص من أديمها شيء، الوفراء: الأذن العظيمة الضخمة الشحمة. وفراء: ع نقله الصاغاني وياقوت. الوفراء: الأرض التي لم ينقص من نبتها شيء، قال الأعشى:
  عرندسة لا ينقص السير غرضها                      كأحقب بالوفراء جأب مـكـدم والوفرة: الشعر المجتمع على الرأس، أو ما سال على الأذنين منه، أو ما جاوز شحمة الأذن، وقيل: الوفرة أعظم من الجمة، قال ابن سيده: وهذا غلط، إنما هي الوفرة ثم الجمة ثم اللمة. فالوفرة: ما جاوز شحمة الأذنين. واللمة ما ألم بالمنكبين. وفي التهذيب: والوفرة: الجمة من الشعر إذا بلغت الأذنين، وقيل: الوفرة: الشعرة إلى شحمة الأذن، ثم الجمة ثم اللمة، ج وفار، بالكسر. قال كثير عزة:
  كأن وفار القوم تحت رحالهـا                      إذا حسرت عنها العمائم عنصل قال ابن دريد: الوافرة: ألية الكبش إذا عظمت، في بعض اللغات. من المجاز: الوافرة: الدنيا على التشبيه، وأنشد ابن الأعرابي:
  وعلمنا الصـبـر آبـاؤنـا                      وخط لنا الرمي في الوافره

  كأم وافرة، وهذه نقلها الصاغاني. قيل: الوافرة في قول الشاعر: الحياة، وقيل: الوافرة: كل شحمة مستطيلة. والوافر: البحر الرابع من بحور العروض وزنه مفاعلتن ست مرات. كذا نقله الصاغاني، وفي اللسان مفاعلتن مفاعلتن فعولن، مرتين، أو مفاعلتن مفاعلتن، مرتين، سمي هذا الشطر وافرا لأن أجزاءه موفرة له وفور أجزاء الكامل، غير أنه حذف من حروفه فلم يكمل. والموفور والموفر منه، كمعظم: كل جزء يجوز فيه الزحاف فيسلم منه، قال ابن سيده: هذا قول أبي إسحاق. قال: وقال مرة: الموفور: ما جاز أن يخرم فلم يخرم وهو فعولن ومفاعيلن ومفاعلتن، وإن كان فيها زحاف غير الخرم فلم تخل من أن تكون موفورة، قال: وإنما سميت موفورة لأن أوتادها توفرت. من المجاز: توفر عليه، إذا رعى حرماته وبره. يقال: هم متوافرون: أي هم كثير أو فيهم كثرة. ويقال: استوفر عليه حقه، إذا استوفاه، كوفره توفيرا. وسقاء أوفر ووفر، بالفتح: أي تام لم ينقص من أديمه شيء الثانية نقلها الصاغاني. ومما يستدرك عليه: الجزاء الموفور: الذي لم ينقص منه شيء. والموفور: التام من كل شيء. وفي المثل: توفر وتحمد. على كذا: أي يصان عرضك ويثنى عليك. قاله الزمخشري. وقال الفراء: يضرب للرجل تعطيه الشيء فيرده عليك من غير تسخط. والإيفار: الإتمام، كالاستيفار. ووفر الله حظه من كذا: أسبغه. والوفر، بالفتح: الإبل التي لم تعط منها الديات، فهي موفورة. وفلان موفر الشعر، كمعظم، وقد وفره: أعفاه، وهو مجاز. والوافر والموفور والمستوفر والموفر بمعنى واحد. وتركته على أحسن موفر: أي على أحسن حال. وهو مجاز. وتوفر على كذا: صرف همته إليه. وهو مجاز. ووفرة: لقب الحسن بن علي الخلقاني، حدث عن ابن داوود وطبقته.

##### Türkçe

**الوفر**: zenginlik; ve mal ve eşya bakımından **الوفر**: çok, geniş olan; ondan hiçbir şey eksilmemiş olan; yahut her şeyden genel olan. Çoğulu: **وفور**. Ve mal, bitki ve şey bizzat kendisi **وفر** oldu; **كرم** ve **وعد** gibi; **وفارة** ve **وفرا**; ve **وفورا** ve **وفرة** (tıpkı **كرامة** ve **وعد** ve **قعود** ve **عدة** gibi); yani çoğaldı. O hâlde o, **وافر**’dir. Ve şey **اتعز** oldu ve **مز**; denilir ki: onu **وفرته** de o da **اتفر** oldu. **الأصمعي**, **بشير بن النكث**’e ait, bir kovayı vasfederken olan şu beyti okudu:
  وحوأب أثجر وفي فاتغر

Denilir ki: **أرض وفراء**, bitkisi **فرة** olduğu zaman; yani çokluk. Ve bu, bitkisinde **وفر** ve **وفرة** ve **فرة** olan bir arazidir; yani otlatılmamış **وفور**. **الأزهري** dedi: ve geçişli kullanımda kullanılan, onu **وفره توفيرا**’dır; yani onu çoğalttı; tıpkı “onun için malını **وفر** etti” gibi. Ve onu **وفره**, **وعده** gibi; **وفرا** **وفرة** ve **وفره**: onu **وافرا** kıldı. Ve hadiste:  “**الحمد لله الذي لا يفره المنع**”  yani onu çoğaltmaz.

Mecazdan: onun ırzını **وفره** etti; **وفرا** **وفرة**; ve onun için onu **وفره له توفيرا**: onu övdü; ona sövmedi ve onu ayıplamadı; sanki onu kendisi için çok ve iyi olarak bırakmış, sövmekle onu eksiltmemiş gibi. Dedi ki:
  ألكني وفر لابن الغريرة عرضه                      إلى خالد من آل سلمى بن جندل

Ve ırzını **وفر** etti; ve **وفر** (**وعد** ve **كرم** gibi): cömert oldu ve bayağılaşmadı. Ve onun bağışını **وفره** etti; **وفرا**: onu kendisine geri çevirdi, o razı iken; yahut onu kendisi için azımsayıcı iken. Ve onu **وفره توفيرا**: onu tamamladı ve onu **وافرا** kıldı. Ve **الثوب**’u **وفر** etti: onu **وافرا** olarak kesti; ve aynı şekilde kırba; derisinden fazlalık kesmediği zaman. Ve **الوفراء**, uzatmalı olarak: dolu olan, dolulukla **موفرة** olan. **الوفراء**: derisi bol olan, tam olan, derisinden hiçbir şey eksilmemiş olan su tulumu; **الوفراء**: kulak; büyük, iri, etli kulak memesi. **وفراء**: bir isim; bunu **الصاغاني** ve **ياقوت** nakletti. **الوفراء**: bitkisinden hiçbir şey eksilmemiş olan arazi. **الأعشى** dedi:
  عرندسة لا ينقص السير غرضها                      كأحقب بالوفراء جأب مـكـدم

Ve **الوفرة**: baş üzerinde toplanmış saç; yahut ondan kulakların üzerine sarkan; yahut kulak memesini aşan. Ve denildi ki: **الوفرة**, **الجمة**’den daha büyüktür. **ابن سيده** dedi: bu yanlıştır; ancak o, **الوفرة**’dir, sonra **الجمة**, sonra **اللمة**. Öyleyse **الوفرة**: iki kulağın memesini aşan şeydir. Ve **اللمة**: iki omuza değen şeydir. Ve **التهذيب**’de: **الوفرة**: saçtan **الجمة**; kulaklara ulaştığı zaman. Ve denildi ki: **الوفرة**: kulak memesine kadar olan saçtır; sonra **الجمة** sonra **اللمة**. Çoğulu: **وفار**, kesre ile. **كثير عزة** dedi:
  كأن وفار القوم تحت رحالهـا                      إذا حسرت عنها العمائم عنصل

**ابن دريد** dedi: **الوافرة**: koçun kuyruğunun yağı; büyüdüğü zaman; bazı lehçelerde. Mecazdan: **الوافرة**: benzetme yoluyla dünya. Ve **ابن الأعرابي** şu beyti okudu:
  وعلمنا الصـبـر آبـاؤنـا                      وخط لنا الرمي في الوافره

  **كأم وافرة**; ve bunu **الصاغاني** nakletti. Denildi ki: şairin sözünde **الوافرة**: hayat. Ve denildi ki: **الوافرة**: her uzunlamasına yağ parçası. Ve **الوافر**: aruz bahirlerinden dördüncüsü; vezni **مفاعلتن** altı defa. Bunu **الصاغاني** böyle nakletti. Ve **اللسان**’da: **مفاعلتن مفاعلتن فعولن**, iki defa; yahut **مفاعلتن مفاعلتن**, iki defa. Bu mısraya **وافرا** adı verildi; çünkü parçaları, **الكامل**’in parçalarının bolluğu gibi, onun için bol kılınmıştır; ancak harflerinden bir şey düşürülmüştür de tamam olmamıştır. Ve ondan **الموفور** ve **الموفر**; **معظم** gibi: her bir parça ki onda zihaf caiz olur da ondan selamet bulur. **ابن سيده** dedi: bu, **أبي إسحاق**’ın sözüdür. Dedi: ve bir defa dedi ki: **الموفور**: **خرم** yapılması caiz olup da **خرم** yapılmamış olandır; ve o, **فعولن** ve **مفاعيلن** ve **مفاعلتن**’dir. Ve eğer onda **الخرم** dışındaki bir zihaf varsa, **موفورة** olmaktan hâli değildir. Dedi: ancak **موفورة** diye adlandırıldı; çünkü onun kazıkları (**أوتادها**) bol kılındı.

Mecazdan: ona karşı **توفر عليه** etti; onun hürmetlerini gözetti ve ona iyilik etti. Denilir ki: onlar **متوافرون**: yani onlar çoktur yahut onlarda çokluk vardır. Ve denilir ki: onun hakkını **استوفر عليه** etti; onu tam aldı; tıpkı onu **وفره توفيرا** gibi. Ve **سقاء** **أوفر** ve **وفر**, fetha ile: yani tamdır; derisinden hiçbir şey eksilmemiştir. İkincisini **الصاغاني** nakletti. Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **الجزاء الموفور**: ondan hiçbir şey eksilmemiş olan. Ve **الموفور**: her şeyden tam olan. Ve meselde: **توفر وتحمد**. Şu şeye karşı: yani ırzın korunur ve sana övgüde bulunulur. Bunu **الزمخشري** söyledi. Ve **الفراء** dedi: bir adama, ona bir şey verdiğin de onu sana hoşnutsuzluk olmaksızın geri çevirdiği durumda darb olunur. Ve **الإيفار**: tamamlama; **الاستيفار** gibi. Ve Allah onun şu şeyden nasibini **وفر** etti: onu bolca verdi. Ve **الوفر**, fetha ile: diyetlerden verilmemiş olan develer; öyleyse onlar **موفورة**’dur. Ve falan kimse **موفر الشعر**’dır; **معظم** gibi; ve onu **وفره** etmiştir: onu salıvermiştir; ve bu mecazdır. Ve **الوافر** ve **الموفور** ve **المستوفر** ve **الموفر** bir tek mânâdadır. Ve onu en güzel **موفر** üzere bıraktım: yani en güzel hâl üzere. Ve bu mecazdır. Ve şu şeye **توفر على كذا** etti: himmetini ona sarf etti. Ve bu mecazdır. Ve **وفرة**: **الحسن بن علي الخلقاني**’nin lakabıdır; **ابن داوود**’dan ve onun tabakasından hadis rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَفَرَ
1 وَفَرَ ذ , (T, S, M, A, Msb, K,) aor. يَفِرُ; (T, Msb, K; *) and وَفُرَ, [aor. يَوْفُرُ;] (A, K;) inf. n. وُفُورٌ (T, S, M, Msb, K) and وَفْرٌ and فِرَةٌ, (M, K,) [all of the former,] or وَفْرٌ is inf. n. of the trans. v.; (Msb;) and وَفَارَةٌ, (K,) [which is of the latter;] It (a thing) was, or became, full, complete, perfect, whole, or entire: (S, Msb:) or it (a thing, TA, or property, M, K, and herbage, M, [and a collection of goods, or commodities, or household furniture and utensils,]) was, or became, much, abundant, ample, or copious; (T, M, A, K;) not deficient: (T:) or it (anything) was, or became, generally, or universally, comprehensive: [syn., in the last sense, عَمَّ, as is implied by an explanation of the epithet وَفْرٌ, by which this sense of the verb is indicated in the lexicons whence this signification is taken:] (M, A, K:) as also ↓ اتّفر, (K,) [and ↓ توفّر: see وَافِرٌ.] You say also of a branch, وَرَقًا ↓ اِسْتَوْفَرَ [It was full of, or abounded with, leaves]. (L, K, art. غمد. ?? وَفَرَ عِرْضُهُ, and وَفِرَ, (M, L,) inf. n. [of the former] وُفُورٌ, (M,) (tropical:) [His honour, dignity, or estimation, was unimpaired;] he was honourable, or generous, not careless of his honour, or dignity, or estimation. (M, L.) -A2- وَفَرَهُ, (T, S, M, A, Msb, K, *) aor. يَفِرُهُ, (T, Msb,) inf. n. وَفُرٌ (T, S, M, Msb, K) and فِرَةٌ, (T, M,) and وَفْرَةٌ, (TA, as from the K, but wanting in the CK and in a MS. copy of the K,) He made it full, without lack or defect, complete, perfect, whole, or entire; (S, Msb;) as also ↓ وفّرهُ, inf. n. تَوْفيرٌ; (K;) and ↓ اوفرهُ, inf. n. اِيفَارٌ; and ↓ استوفرهُ: S, * TA:) or, as also ↓ وفرّهُ, (T, M, A, K,) which latter is the usual form, (Lth, T,) he made it much, abundant, ample, or copious; (Lth, T, M, A, K;) not deficient. (Lth, T.) You say, وَفَرَ لَهُ مَالَهُ He made his property much, abundant, ample, or copious. (K, * TA.) And it is said in a trad., الحَمْدُ للّٰهِ الَّذِى لَا يَفِرُهُ الْمَنْعُ Praise be to God, whom withholding doth not make to abound. (TA.) You say also, ↓ وفّر الثَّوْبَ He cut out the garment whole. (M, K.) And السِّقَآءَ ↓ وفّر He made the skin whole, without cutting off any redundance. (M.) And لَهُ طَعَامَهْ ↓ وَفَّرْتُ, inf. n. تَوْفِيرٌ, I made his food full, or complete, in quantity; not deficient. (Msb.) And ↓ وَفَّرْتُ عَلَيْهِ حَقَّهُ فَاسْتَوْفَرَهُ I gave him the whole of his right, or due, and so he received the whole of it; syn. of the former verb with its objective complement and the prep., وَفَّيْتُهُ, (A, Mgh,) or أَعْطَيْتُهُ الجمِيعَ; (Msb;) and of the latter verb with its objective complement, ↓ اِسْتَوْفَاهُ: (A, Mgh, K:) or both these verbs, thus used, signify the same, i. e., استوفاه, (S, K) [in the former of which we read, وَفَّرَ عَلَيْهِ حَقَّهُ تَوْفيرًا وَاسْتَوْفَرَهُ أَىِ اسْتَوْفَاهُ; and in the latter, اِسْتَوْفَرَ عَلَيْهِ حَقَّهُ اِسْتَوْفَاهُ كَوَفَّرَهُ.] You also say, وَفَرَهُ عَطَآءَهَ, (M, K,) inf. n. وَفْرٌ, (TA,) He restored, or returned to him his gift, being content with it, (M, K.) or deeming it little. (M, TA.) And وَفَّرَ اللّٰهُ حَظَّهُ مِنْ كَذَا God made his lot, or share, of such a thing, full, or complete. (T.) And شَعَرَهُ ↓ وفّر (tropical:) He left his hair to become abundant and long. (A, TA.) And وَفَرْتُ العِرْضَ, aor. أَفِرُهُ, (Msb,) inf. n. وَفْرٌ (Msb, TA) and فِرَةٌ; (TA [in my copy of the Msb, افر, which is probably a mistranscription;]) and وَفَّرْتُهُ, in an intensive sense; (Msb;) He preserved, or guarded, honour, dignity, or estimation. (Msb.) And وَفَرَهُ عِرْضَهُ; (S, M, A, K;) and وفّرهُ عِرْضَهُ; (A;) and وَفَرَهُ لَهُ; (M;) or لَهُ ↓ وفَّرهُ, (K,) inf. n. تَوْفِيرٌ; (TA;) (tropical:) [He preserved his honour, &c., unimpaired;] he spoke well of him, and did not find fault with him; (A;) he did not revile him; (M, K;) as though he preserved it [namely his honour, &c.] to him abundant and good, not diminishing it by reviling. (M.) It is said in a proverb, تُوفَرُ وَتُحْمَدُ عَلَى كَذَا (S, * A,) (tropical:) Thy honour, or dignity, or estimation, will be preserved, or guarded, and thou wilt be spoken well of, for such a thing: (A:) from وَفَرْتُهُ عِرْضَهُ; and مَالَهُ: (S:) said by him to whom a thing is offered: and applied to a man who, when thou hast given to him a thing, returneth it to thee without discontent, or without esteeming it little. (Fr, S.)

2 وَفَّرَ see وَفَرَهُ, and what follows it in the same paragraph.

4 أَوْفَرَ see وفَرَهُ.

5 تَوَفَّرَ see وَفَرَ. ― -b2- توفّر عَلَيْهِ (tropical:) He was regardful of those things pertaining to him (namely his companion, A) which one is under an obligation to respect or honour; (S, A, K;) and held loving communion, commerce, or intercourse, with him. (TA.) ― -b3- توفّر عَلَى كَذَا (tropical:) He turned his purpose, or intention, or strong determination or resolution, (هِمَّتَهُ,) toward such a thing. (A, Mgh, Msb.)

8 اِوْتَفَرَ see وَفَرَ.

10 اِسْتَوْفَرَ see وَفَرَ: -A2- and see وَفَرَهُ, in two places.

وَفْرٌ
وَفْرٌ ذ : see وُفُورٌ. ― -b2- Also, [an inf. n. used as an epithet in which the quality of a subst. predodominates] Much, or abundant, property, (Lth, T, S,) of which nothing is deficient: (Lth, T:) what is much, abundant, ample, or copious, of property, and of goods, or commodities, or household furniture and utensils; (M, A, K;) whereof nothing is deficient: (TA:) or what is generally, or universally, comprehensive, (عَامٌّ,) of anything: (M, A, K:) pl. وُفُورٌ. (M, K.) See also وَافرٌ.

فِرَةٌ
فِرَةٌ ذ : see وُفُورٌ.

وَفْرَةٌ
وَفْرَةٌ ذ : see وُفُورٌ. ― -b2- Also, Hair collected together upon the head: or hair hanging down upon the ears: or hair extending beyond the lobe of the ear: (M, K:) or hair extending to the lobe of the ear: (S:) or hair (T, Mgh, Msb) such as is termed جُمَّة, (T, A, Mgh,) extending to the ears: (T, A, Mgh, Msb:) it is said to be larger than what is termed جُمَّة; but this is a mistake: (M:) the order is this: first, the وَفْرَة; then, the جُمَّة; then, the لِمَّة: (S, M, K:) the second of these three is what extends beyond the ears; (M;) and the third is what descends upon the shoulder-joints: (S, M:) pl. وِفَارٌ. (M, K.)

وُفُورٌ
وُفُورٌ ذ and ↓ وَفْرٌ and ↓ وَفْرَةٌ and ↓ فِرَةٌ [are inf. ns., (see 1,) used as simple substs.,] all signify the same: (S, TA:) Fulness, completeness, perfectness, wholeness, or entireness: (S:) or muchness, abundance, ampleness, or copiousness: (TA:) and the second also, richness; or competence. (A, K.) You say, هٰذِهِ أَرْضٌ فِى نَبْتِهَا وَفْرٌ, (S,) and ↓ وَفْرَةٌ, (S, A,) and ↓ فِرَةٌ, (S, A, K,) i. e., وُفُورٌ, (S, A, TA,) This is land in the herbage of which is fulness, &c., (S,) or abundance; (TA;) the herbage of which has not been pastured upon. (S, A, TA.) And هُوَ فِى وَفْرَةٍ مِنَ المَال [He is in possession of abundance of property]. (A.)

وَافِرٌ
وَافِرٌ ذ and ↓ مَوْفُورٌ and ↓ مُوَفَّرٌ and ↓ مُتَوَفِّرٌ [and ↓ أَوْفَرُ and ↓ وَفْرٌ] all signify the same: [i. e., Full, without lack or defect, full-sized, complete, perfect, whole, or entire: or much, abundant, ample, or copious.] (A, TA.) You say, مَالٌ وَافِرٌ and نَبَاتٌ وَافِرٌ, &c., [Full, or complete, &c., or] much, or abundant, property, and herbage, &c., (TA.) And ↓ شَىْءٌ مَوْفُورٌ A thing that is full, complete, &c. (S.) And ↓ جَزَآءٌ مُوَفَّرٌ A recompense of which nothing is deficient. (TA.) And الشَّعَرِ ↓ فُلَانٌ مُوَفَّرُ (tropical:) Such a one has his hair left to become abundant and long. (TA.) And سِقَآءٌ ↓ أَوْفَرُ, (T, S, A, K,) and ↓ وَفْرٌ, (Sgh, K,) A skin for milk, or water, made of hide of which nothing is deficient. (T, S, A, K.) And in like manner, مَزَادَةٌ وَفْرَآءُ A leather water-bag made of a complete skin; (S, M, A, K;) nothing thereof being deficient: (S, TA:) also signifying a leather water-bag filled (M, K, * TA) completely. (M, TA.) And ↓ أَرْضٌ وَفْرَآءُ Land in the herbage of which is abundance: (M, K, * TA:) and land of which the herbage has not been diminished. (S, K.) And ↓ أُذُنٌ وَفْرَآءُ An ear having a large lobe: (M:) or a large ear, (K, TA,) large in the lobe. (TA.) You say also, ↓ هُمْ مُتَوَافِرُونَ They are numerous. (S, K.) ― -b2- الوَافِرُ The fourth metre (بَحْر) in prosody; (M, * K;) the measure of which consists of مُفَاعَلَتُنْ six times [in its original state]: (Sgh, K:) or, [in practice,] مُفَاعَلَتُنْ مُفَاعَلَتُنْ فَعُولُنْ, twice: or مُفَاعَلَتُنْ مُفَاعَلَتُنْ, twice: (M, L:) so called because its feet are made full like those of the كَامِل, except that there is [in practice] an elision in their letters, so that it is not complete. (M, L.)

أَوْفَرُ
أَوْفَرُ ذ , fem. وَفْرَآءُ, [pl. وُفْرٌ:] see فَافِرٌ.

مُوَفَّرٌ
مُوَفَّرٌ ذ : see وَافِرٌ, in three places. ― -b2- تَرَكْتُهُ عَلَى أَحْسَنِ مُوَفَّرٍ (tropical:) I left him in the best state, or condition. (TA.)

مَوْفُورٌ
مَوْفُورٌ ذ : see وَافِرٌ.

مُتَوَفّرٌ
مُتَوَفّرٌ ذ : see وَافِرٌ.

مُتَوافِرٌ
مُتَوافِرٌ ذ : see وَافِرٌ.

##### Türkçe

**وَفَرَ**
1 **وَفَرَ** ذ , (T, S, M, A, Msb, K,) muzâri‘i **يَفِرُ**; (T, Msb, K; *) ve **وَفُرَ**, [muzâri‘i **يَوْفُرُ**;] mastarı **وُفُورٌ** (T, S, M, Msb, K) ve **وَفْرٌ** ve **فِرَةٌ**, (M, K,) [öncekilerin hepsi,] yahut **وَفْرٌ** müteaddî fiilin mastarıdır; (Msb;) ve **وَفَارَةٌ**, (K,) [ki bu, ikincinindir;] O (bir şey) dolu oldu yahut dolu hâle geldi, tam, kâmil, bütün yahut tüm oldu: (S, Msb:) yahut o (bir şey, TA, yahut mal, M, K, ve ot, M, [ve bir eşya yığını, yahut meta, yahut ev eşyası ve kap-kacak,]) çok oldu yahut çok hâle geldi, bol, geniş yahut gür oldu; (T, M, A, K;) eksik olmayan: (T:) yahut o (herhangi bir şey) genel olarak yahut küllî olarak kuşatıcı oldu yahut kuşatıcı hâle geldi: [son mânada eşanlamlısı, **عَمَّ**, bu mânanın fiile delâlet ettiği, bu mânanın alındığı sözlüklerde, sıfat **وَفْرٌ**’ün bir açıklamasından anlaşıldığı üzere:] (M, A, K:) bunun gibi ↓ **اتّفر**, (K,) [ve ↓ **توفّر**: bk. **وَافِرٌ**.] Sen dal hakkında da dersin, **وَرَقًا** ↓ **اِسْتَوْفَرَ** [yaprakça dolu oldu, yahut yaprakça bol oldu]. (L, K, art. غمد. ?? **وَفَرَ عِرْضُهُ**, ve **وَفِرَ**, (M, L,) mastarı [birincinin] **وُفُورٌ**, (M,) (mecaz:) [Onun ırzı, şerefi yahut itibarı eksilmemiş oldu;] şerefli oldu yahut cömert oldu, ırzına, yahut şerefine, yahut itibarına karşı kayıtsız olmayan oldu. (M, L.) -A2- **وَفَرَهُ**, (T, S, M, A, Msb, K, *) muzâri‘i **يَفِرُهُ**, (T, Msb,) mastarı **وَفُرٌ** (T, S, M, Msb, K) ve **فِرَةٌ**, (T, M,) ve **وَفْرَةٌ**, (TA, K’dan olarak, fakat CK’da ve K’nın bir yazma nüshasında yoktur,) Onu eksik ve kusur olmaksızın dolu kıldı, tam kıldı, kâmil kıldı, bütün kıldı yahut tüm kıldı; (S, Msb;) bunun gibi ↓ **وفّرهُ**, mastarı **تَوْفيرٌ**; (K;) ve ↓ **اوفرهُ**, mastarı **اِيفَارٌ**; ve ↓ **استوفرهُ**: S, * TA:) yahut, bunun gibi ↓ **وفرّهُ**, (T, M, A, K,) ki bu ikincisi yaygın şekildir, (Lth, T,) onu çok kıldı, bol kıldı, geniş kıldı yahut gür kıldı; (Lth, T, M, A, K;) eksik olmayan. (Lth, T.) Sen dersin, **وَفَرَ لَهُ مَالَهُ** Onun malını çok kıldı, bol kıldı, geniş kıldı yahut gür kıldı. (K, * TA.) Ve bir hadiste şöyle denilmiştir, **الحَمْدُ للّٰهِ الَّذِى لَا يَفِرُهُ الْمَنْعُ** Men‘ (esirgeme) onu çoğaltmaz olan Allah’a hamd olsun. (TA.) Sen ayrıca dersin, ↓ **وفّر الثَّوْبَ** Elbiseyi bütün olarak kesti. (M, K.) Ve **السِّقَآءَ** ↓ **وفّر** Deriyi, fazlalıktan hiçbir şey kesmeksizin, bütün kıldı. (M.) Ve **لَهُ طَعَامَهْ** ↓ **وَفَّرْتُ**, mastarı **تَوْفِيرٌ**, Onun yemeğini miktarca dolu yahut tam kıldım; eksik olmayan. (Msb.) Ve ↓ **وَفَّرْتُ عَلَيْهِ حَقَّهُ فَاسْتَوْفَرَهُ** Onun hakkını ona tam verdim; böylece o da onun tamamını aldı; mef‘ûlü ve harf-i cerriyle birlikte önceki fiilin eşanlamlısı **وَفَّيْتُهُ**, (A, Mgh,) yahut **أَعْطَيْتُهُ الجمِيعَ**; (Msb;) ve mef‘ûlüyle birlikte sonraki fiilin eşanlamlısı ↓ **اِسْتَوْفَاهُ**: (A, Mgh, K:) yahut bu iki fiil, böyle kullanıldığında, aynı mânaya gelir, yani **استوفاه**, (S, K) [birincide şöyle okuruz: **وَفَّرَ عَلَيْهِ حَقَّهُ تَوْفيرًا وَاسْتَوْفَرَهُ أَىِ اسْتَوْفَاهُ**; ve ikincide: **اِسْتَوْفَرَ عَلَيْهِ حَقَّهُ اِسْتَوْفَاهُ كَوَفَّرَهُ**.] Sen ayrıca dersin, **وَفَرَهُ عَطَآءَهَ**, (M, K,) mastarı **وَفْرٌ**, (TA,) Ona bağışını geri verdi, ondan razı olarak, (M, K.) yahut onu az görerek. (M, TA.) Ve **وَفَّرَ اللّٰهُ حَظَّهُ مِنْ كَذَا** Allah onun şu şeyden nasibini dolu yahut tam kıldı. (T.) Ve **شَعَرَهُ** ↓ **وفّر** (mecaz:) Saçını bol ve uzun hâle gelmesi için bıraktı. (A, TA.) Ve **وَفَرْتُ العِرْضَ**, muzâri‘i **أَفِرُهُ**, (Msb,) mastarı **وَفْرٌ** (Msb, TA) ve **فِرَةٌ**; (TA [Msb nüshamda **افر**, ki muhtemelen yanlış yazımdır;]) ve **وَفَّرْتُهُ**, şiddet mânasında; (Msb;) Irzı, şerefi yahut itibarı korudum. (Msb.) Ve **وَفَرَهُ عِرْضَهُ**; (S, M, A, K;) ve **وفّرهُ عِرْضَهُ**; (A;) ve **وَفَرَهُ لَهُ**; (M;) yahut **لَهُ** ↓ **وفَّرهُ**, (K,) mastarı **تَوْفِيرٌ**; (TA;) (mecaz:) [Onun ırzını vb. eksilmemiş olarak korudu;] onun hakkında iyi konuştu ve onu ayıplamadı; (A;) ona sövmedi; (M, K;) sanki onu [yani onun ırzını vb.] ona bol ve iyi olarak korudu, sövmekle onu eksiltmeyerek. (M.) Bir darb-ı meselde şöyle denilmiştir, **تُوفَرُ وَتُحْمَدُ عَلَى كَذَا** (S, * A,) (mecaz:) Şu şey sebebiyle senin ırzın, yahut şerefin, yahut itibarın korunacak ve senin hakkında iyi konuşulacaktır: (A:) **وَفَرْتُهُ عِرْضَهُ**’den; ve **مَالَهُ**: (S:) bir şey kendisine sunulana söylemesi olarak: ve, sana bir şey verdiğinde onu hoşnutsuzluk olmaksızın yahut onu az görmeksizin sana geri veren adama uygulanır. (Fr, S.)

2 **وَفَّرَ** bk. **وَفَرَهُ**, ve aynı paragrafta onu izleyen şey.

4 **أَوْفَرَ** bk. **وفَرَهُ**.

5 **تَوَفَّرَ** bk. **وَفَرَ**. ― -b2- **توفّر عَلَيْهِ** (mecaz:) Ona ait olan (yani yoldaşı, A) saygı gösterilmesi yahut tazim edilmesi gereken şeylere riayetkâr oldu; (S, A, K;) ve onunla sevgiyle ünsiyet, muamele yahut görüşme sürdürdü. (TA.) ― -b3- **توفّر عَلَى كَذَا** (mecaz:) Azmini, yahut niyetini, yahut güçlü kararlılığını yahut kesin kararını, (**هِمَّتَهُ,**) şu şeye yöneltti. (A, Mgh, Msb.)

8 **اِوْتَفَرَ** bk. **وَفَرَ**.

10 **اِسْتَوْفَرَ** bk. **وَفَرَ**: -A2- ve bk. **وَفَرَهُ**, iki yerde.

**وَفْرٌ**
**وَفْرٌ** ذ : bk. **وُفُورٌ**. ― -b2- Ayrıca, [isim gibi kullanılan bir mastar olup, onda bir ismin niteliği baskın gelir] Çok yahut bol mal, (Lth, T, S,) ki ondan hiçbir şey eksik değildir: (Lth, T:) maldan ve eşyadan, yahut metadan, yahut ev eşyası ve kap-kacaktan çok, bol, geniş yahut gür olan şey; (M, A, K;) ki ondan hiçbir şey eksik değildir: (TA:) yahut herhangi bir şeyden genel yahut küllî olarak kuşatıcı olan şey, (**عَامٌّ**): (M, A, K:) çoğulu **وُفُورٌ**. (M, K.) Ayrıca bk. **وَافرٌ**.

**فِرَةٌ**
**فِرَةٌ** ذ : bk. **وُفُورٌ**.

**وَفْرَةٌ**
**وَفْرَةٌ** ذ : bk. **وُفُورٌ**. ― -b2- Ayrıca, baş üzerinde bir araya toplanmış saç: yahut kulaklar üzerine sarkan saç: yahut kulak memesini aşan saç: (M, K:) yahut kulak memesine kadar uzanan saç: (S:) yahut **جُمَّة** diye adlandırılan türden saç, (T, A, Mgh,) kulaklara kadar uzanan: (T, A, Mgh, Msb:) bunun **جُمَّة** diye adlandırılandan daha büyük olduğu söylenmiştir; fakat bu bir hatadır: (M:) sıralama şöyledir: önce **وَفْرَةٌ**; sonra **جُمَّة**; sonra **لِمَّة**: (S, M, K:) bu üçünün ikincisi kulakları aşan şeydir; (M;) üçüncüsü ise omuz eklemleri üzerine inen şeydir: (S, M:) çoğulu **وِفَارٌ**. (M, K.)

**وُفُورٌ**
**وُفُورٌ** ذ ve ↓ **وَفْرٌ** ve ↓ **وَفْرَةٌ** ve ↓ **فِرَةٌ** [mastarlardır, (bk. 1,) yalın isimler olarak kullanılırlar,] hepsi aynı mânaya gelir: (S, TA:) Doluluk, tamlık, kâmillik, bütünlük yahut tüm oluş: (S:) yahut çokluk, bolluk, genişlik yahut gürlük: (TA:) ve ikincisi ayrıca, zenginlik; yahut yeterlilik. (A, K.) Sen dersin, **هٰذِهِ أَرْضٌ فِى نَبْتِهَا وَفْرٌ**, (S,) ve ↓ **وَفْرَةٌ**, (S, A,) ve ↓ **فِرَةٌ**, (S, A, K,) yani **وُفُورٌ**, (S, A, TA,) Bu, otunda doluluk vb. bulunan bir arazidir, (S,) yahut bolluk; (TA;) otuna hayvan salınmamış olan. (S, A, TA.) Ve **هُوَ فِى وَفْرَةٍ مِنَ المَال** [O, mal bolluğu içindedir]. (A.)

**وَافِرٌ**
**وَافِرٌ** ذ ve ↓ **مَوْفُورٌ** ve ↓ **مُوَفَّرٌ** ve ↓ **مُتَوَفِّرٌ** [ve ↓ **أَوْفَرُ** ve ↓ **وَفْرٌ**] hepsi aynı mânaya gelir: [yani, eksik ve kusur olmaksızın dolu, tam boy, tam, kâmil, bütün yahut tüm: yahut çok, bol, geniş yahut gür.] (A, TA.) Sen dersin, **مَالٌ وَافِرٌ** ve **نَبَاتٌ وَافِرٌ**, vb., [dolu yahut tam vb., yahut] çok yahut bol mal ve ot vb., (TA.) Ve ↓ **شَىْءٌ مَوْفُورٌ** Dolu, tam vb. bir şey. (S.) Ve ↓ **جَزَآءٌ مُوَفَّرٌ** Ondan hiçbir şey eksik olmayan bir karşılık. (TA.) Ve **الشَّعَرِ** ↓ **فُلَانٌ مُوَفَّرُ** (mecaz:) Falan kimse saçını bol ve uzun hâle gelmesi için bırakmıştır. (TA.) Ve ↓ **سِقَآءٌ أَوْفَرُ**, (T, S, A, K,) ve ↓ **وَفْرٌ**, (Sgh, K,) Süt yahut su için, derisinden hiçbir şey eksik olmayan bir tulum. (T, S, A, K.) Ve aynı şekilde, **مَزَادَةٌ وَفْرَآءُ** Tam bir deriden yapılmış bir su kırbası; (S, M, A, K;) ondan hiçbir şey eksik değildir: (S, TA:) ayrıca, tamamen doldurulmuş bir deri su kırbası mânasına da gelir. (M, TA.) Ve ↓ **أَرْضٌ وَفْرَآءُ** Otunda bolluk bulunan arazi: (M, K, * TA:) ve otu eksiltilmemiş arazi. (S, K.) Ve ↓ **أُذُنٌ وَفْرَآءُ** Büyük memeli bir kulak: (M:) yahut büyük bir kulak, (K, TA,) memesi büyük. (TA.) Sen ayrıca dersin, ↓ **هُمْ مُتَوَافِرُونَ** Onlar çokturlar. (S, K.) ― -b2- **الوَافِرُ** Aruzda dördüncü vezin (**بَحْر**); (M, * K;) ölçüsü [aslî hâlinde] altı defa **مُفَاعَلَتُنْ**’dan oluşur: (Sgh, K:) yahut, [uygulamada,] iki defa **مُفَاعَلَتُنْ مُفَاعَلَتُنْ فَعُولُنْ**; yahut iki defa **مُفَاعَلَتُنْ مُفَاعَلَتُنْ**: (M, L:) ayakları **كَامِل**’inkiler gibi dolu yapıldığı için böyle adlandırılmıştır; ancak [uygulamada] harflerinde bir hazf vardır; böylece tam olmaz. (M, L.)

**أَوْفَرُ**
**أَوْفَرُ** ذ , müennesi **وَفْرَآءُ**, [çoğulu **وُفْرٌ:**] bk. **فَافِرٌ**.

**مُوَفَّرٌ**
**مُوَفَّرٌ** ذ : bk. **وَافِرٌ**, üç yerde. ― -b2- **تَرَكْتُهُ عَلَى أَحْسَنِ مُوَفَّرٍ** (mecaz:) Onu en iyi hâl üzere bıraktım. (TA.)

**مَوْفُورٌ**
**مَوْفُورٌ** ذ : bk. **وَافِرٌ**.

**مُتَوَفّرٌ**
**مُتَوَفّرٌ** ذ : bk. **وَافِرٌ**.

**مُتَوافِرٌ**
**مُتَوافِرٌ** ذ : bk. **وَافِرٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَفَرَ
وَفَرَ
a.  [ يَفِرُ ] ( n. ac. وَفْر 1 ,  فِرَة [ 2t ] ,  وُفُوْر 27 ), Abounded; was plentiful, numerous.

b.  ( n. ac. وَفْر 1 ,  وِفْرَة 2t ) [ acc. &  La ], Increased, multiplied.

c.  Reciprocated ( gift ).

d.  Respected, spared ( honour ).

وَفُرَ
وَفُرَ U ( n. ac. وَفَاْرَة 22t ),
a.  see supra (a) .

وَفَّرَ
وَفَّرَ II ,
a.  Increased, augmented, multiplied; added to; completed.

b.  [ 'Ala ], Gave all to; paid in full.

c.  Allowed to grow ( hair ).

d.  Cut a piece from ( cloth ).

e.  [ coll. ], Economized.

f.  see I (d) .

أَوْفَرَ
أَوْفَرَ IV ,
a.  see II (a) .

b.  [ La &  Bi ], Added, gave to.

تَوَفَّرَ
تَوَفَّرَ V
a.  [ 'Ala ], Regarded, considered; spared.

b.  [ coll. ], Was saved, economized.

تَوَاْفَرَ
تَوَاْفَرَ VI ,
a.  Increased, multiplied; abounded.

اِوْتَفَرَ
اِوْتَفَرَ VIII ( t ),
a.  see VI .

اِسْتَوْفَرَ
اِسْتَوْفَرَ X
a.  [ acc. &  'Ala ], Exacted all... from.

وَفْر
وَفْر 1 ,
a.  Abundance, plenty; large quantity or number.

b.  ( pl. وُفُوْر 27 ), Riches, wealth.

c.  Numerous; abundant.

d.  General, comprehensive.

e.  [ coll. ], Savings, economies.

وَفْرَة
وَفْرَة 1t , ( pl. وِفَاْر 23 ),
a.  Fine head of hair.

b.  Lock, curl.

c.  see 1 (a) , ( b ).

وِفْرَة
وِفْرَة 2t ,
a.  see 1 (a) .

وُفْرَى
وُفْرَى 3ya ,
a.  fem. of أَوْفَرُ 14 ( a ).

أَوْفَرُ
أَوْفَرُ 14 ,
a.  More abundant; more numerous.

b.  Wide, large.

c.  Full.

d.  Rich in vegetation ( land ).

وَاْفِر
وَاْفِر 21 ,
a.  Abundant, numerous; plentiful, copious; rich.

b.  Wide, ample.

c.  Name of a certain metre.

وَاْفِرَة
وَاْفِرَة 21t ,
a.  fem. of وَاْفِر 21 .

b.  Ram's tail.

c.  The world, this present life.

وَفَاْرَة
وَفَاْرَة 22t ,
a.  Fullness, completeness; plenitude; richness.

وُفُوْر
وُفُوْر 27 ,
a.  see 1 (a) .

وَفڤرَ
N. P. وَفڤرَ I ,
a.  see 21 (a) &  N. P. وَفَّرَ II ( a ).

c.  Complete, entire; perfect.

وَفَّرَ
N. Ag. وَفَّرَ II
a.  [ coll. ], Thrifty, economical.

وَفَّرَ
N. Ac. وَفَّرَ II
a.  [ coll. ], Economy; savings.

وَفَّرَ
N. P. وَفَّرَ II ,
a.  Unshortened ( metre ).

b.  see 21 (a) .

تَوَاْفَرَ
N. Ag. تَوَاْفَرَ VI ,
a.  see 21 (a) .

مَخْزَن الوَفْر
مَخْزَن الوَفْر
a.  Savings-bank.

##### Türkçe

**وَفَرَ**
**وَفَرَ**
a. [ **يَفِرُ** ] (n. ac. **وَفْر** 1, **فِرَة** [2t], **وُفُوْر** 27), Bol oldu; bol, çok sayıda idi.

b. (n. ac. **وَفْر** 1, **وِفْرَة** 2t) [acc. & La], Arttı, çoğaldı.

c. (hediyeyi) karşılık verdi.

d. (şerefi) saydı, esirgedi.

**وَفُرَ**
**وَفُرَ** U (n. ac. **وَفَاْرَة** 22t),
a. yukarıya bak (a).

**وَفَّرَ**
**وَفَّرَ** II,
a. Arttırdı, çoğalttı; ilâve etti; tamamladı.

b. [ 'Ala ], Hepsini verdi; tam olarak ödedi.

c. (saçı) uzamaya bıraktı.

d. (kumaştan) bir parça kesti.

e. [coll.], Tasarruf etti.

f. I (d)’ye bak.

**أَوْفَرَ**
**أَوْفَرَ** IV,
a. II (a)’ya bak.

b. [La & Bi], İlâve etti, verdi.

**تَوَفَّرَ**
**تَوَفَّرَ** V
a. [ 'Ala ], Gözetti, dikkate aldı; esirgedi.

b. [coll.], Biriktirildi, tasarruf edildi.

**تَوَاْفَرَ**
**تَوَاْفَرَ** VI,
a. Arttı, çoğaldı; bol oldu.

**اِوْتَفَرَ**
**اِوْتَفَرَ** VIII (t),
a. VI’ya bak.

**اِسْتَوْفَرَ**
**اِسْتَوْفَرَ** X
a. [acc. & 'Ala], Hepsini ...’dan talep etti.

**وَفْر**
**وَفْر** 1,
a. Bolluk, çokluk; büyük miktar veya sayı.

b. (pl. **وُفُوْر** 27), Zenginlik, servet.

c. Çok sayıda; bol.

d. Genel, kapsamlı.

e. [coll.], Birikimler, tasarruflar.

**وَفْرَة**
**وَفْرَة** 1t, (pl. **وِفَاْر** 23),
a. Güzel saç.

b. Perçem, kıvırcık.

c. 1 (a), (b)’ye bak.

**وِفْرَة**
**وِفْرَة** 2t,
a. 1 (a)’ya bak.

**وُفْرَى**
**وُفْرَى** 3ya,
a. **أَوْفَرُ** 14 (a)’nın müennesi.

**أَوْفَرُ**
**أَوْفَرُ** 14,
a. Daha bol; daha çok sayıda.

b. Geniş, büyük.

c. Dolu.

d. Bitki örtüsü bakımından zengin (arazi).

**وَاْفِر**
**وَاْفِر** 21,
a. Bol, çok sayıda; bol, çok; zengin.

b. Geniş, ferah.

c. Belli bir veznin adı.

**وَاْفِرَة**
**وَاْفِرَة** 21t,
a. **وَاْفِر** 21’in müennesi.

b. Koç kuyruğu.

c. Dünya, bu mevcut hayat.

**وَفَاْرَة**
**وَفَاْرَة** 22t,
a. Doluluk, tamlık; bolluk; zenginlik.

**وُفُوْر**
**وُفُوْر** 27,
a. 1 (a)’ya bak.

**وَفڤرَ**
N. P. **وَفڤرَ** I,
a. 21 (a)’ya ve N. P. **وَفَّرَ** II (a)’ya bak.

c. Tam, bütün; kusursuz.

**وَفَّرَ**
N. Ag. **وَفَّرَ** II
a. [coll.], Tutumlu, iktisatlı.

**وَفَّرَ**
N. Ac. **وَفَّرَ** II
a. [coll.], Tasarruf; birikimler.

**وَفَّرَ**
N. P. **وَفَّرَ** II,
a. Kısaltılmamış (vezin).

b. 21 (a)’ya bak.

**تَوَاْفَرَ**
N. Ag. **تَوَاْفَرَ** VI,
a. 21 (a)’ya bak.

**مَخْزَن الوَفْر**
**مَخْزَن الوَفْر**
a. Tasarruf bankası.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وفر
وَفَرَ - يَفِرُ - مَوْفور

وَفَرَ - يَفِرُ + الكائن أو الشيء: يكون موفوراً ومتوفراً: يوجد منه كمية كافية وزيادة: تتوفر كمية كبيرة وكثيرة من الشيء تكفي وتزيد على حاجة كائن أو جمع من الكائنات
مَوْفور: اسم مفعول من " وَفَرَ - يَفِرُ ": الشيء الذي تتوفر وتوجد منه كميات كافية وزيادة عن الحاجة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الكثرة والوفرة والرغد والبركة، ضد المحل والجدب"، وهي:
جَمَّ - يَجُمُّ (جَمَّ - يَجِمُّ)، بَرَكَ - يَبْرُكُ، غَدِقَ - يَغْدَقُ، مَزَنَ - يَمْزُن، رَغِدَ - يَرْغَدُ (رَغُدَ - يَرْغُدُ)، وَفَرَ - يَفِرُ

وفر - يوفَِر- موفوراً
 	﴿قال اذهب فمن تبعك منهم فإن جهنم جزاؤكم جزاء موفورا (63)﴾ الإسراء
مختار الصحاح
● [وفر] و ف ر: المَوْفُورُ الشيء التام و وَفَرَ الشيء يَفِرُ بالكسر وُفُوراً و وَفَرَهُ غيره من باب وعد يتعدى ويلزم و الوَفْرُ بوزن النصر المال الكثير و وَفَّرَ عليه حقه تَوْفِيراً و اسْتَوْفَرَهُ أي استوفاه وهم مُتَوَافِرونَ أي هم كثير
معجم الفرائد القرآنية:
و ف ر
"مَوْفُوراً" في قوله تعالى:" قَالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزَاؤُكُمْ جَزَاءً مَوْفُوراً" (63) الإسراء .
المَوْفور : الشيء التّام غير المنقوص، والجزاء الموفور أي الكامل التام .
الراغب
وفر
- الوفر: المال التام. يقال: وفرت كذا: تممته وكملته، أفره وفرا ووفورا وفرة ووفرته على التكثير. قال تعالى: }فإن جهنم جزاؤكم جزاء موفورا{ [الإسراء/63] ووفرت عرضه: إذا لم تنتقصه، وأرض في نبتها وفرة: إذا كان تاما، ورأيت فلانا ذا وفارة. أي: تام المروءة والعقل، والوافر: ضرب من الشعر.
ملخص اللسان
1.     الوَفْرُ من المال والمتاع: الكثيرُ الواسعُ، وقيل: هو العامُّ من  كل شيء، والجمع وُفُورٌ؛ وقد وَفَرَ المالُ والنباتُ والشيءُ بنفسه  وَفْراً ووُفُوراً وَفِرَةً.
2.  الوَفْرُ: المال الكثير، الوافر الذي لم ينقص منه شيء، وهو موفور وقد وَفَرْناه فِرَةً، ويقال: هم مُتوافِرونَ أَي هم كثير. ووفُرَ الشيءُ  وَفْراً وفِرَةً ووفَّره: كثره، وكذلك وَفَرَه مالَه وَفْراً وفِرَةً.ووَفَّرَه: جعله وافِراً.جَزاءً مَوْفوراً؛  هو من وَفَرْتُه أَفِرُه وَفْراً وفِرَةً، وهذا معتمد، واللازم قولك  وَفَرَ المالُ يَفِرُ وُفوراً وهو وافر، وسِقاءٌ أَوْفَرُ، وهو الذي لم ينقص  من أَديمه شيء، والموفور: الشيء التام؛ ووَفَرْتُ الشيءَ وَفْراً.
3.     وَفَرَه يَفِرُه كوَعَدَه يَعِدُه.
4.     وأَرض وَفْراءُ: في نباتها فِرَةٌ. وهذه أَرض في نباتها وَفْرٌ  ووَفْرَةٌ وفِرَةٌ أَيضاً أَي وُفُورٌ لم تُرْعَ. والوَفْراءُ: الأَرضُ التي لم  يَنْقُصْ من نبتها؛
5.     ووَفَّرَ عليه حقه تَوْفِيراً واستوفَرَه أَي استوفاه وتَوَفَّرَ عليه  رَعى حُرُماتِه.
6.     ووَفَرَه عِرْضَه ووَفَّره له: لم يَشْتِمْه كأَنه  أَبقاه له كثيراً طيباً لم يَنْقُصْه بشتم؛
7.     ووَفُرَ عِرْضُه ووَفَرَ وُفوراً: كَرُمَ ولم يُبْتَذَلْ،
8.     أَوقَرَه أَي أَثقله.ووَفَرَ الشيءَ: أَكمَلَهُ. ووَفَر الثوبَ: قطعه وافراً؛ وكذلك السقاء  إِذا لم يقطع من أَديمه فَضْلٌ.
9.     والوفْراءُ أَيضاً: الملأَى المُوَفَّرَةُ المِلْءِ. وتَوَفّرَ فلانٌ  على فلان بِبِرّه، ووَفَّرَ اللهُ حظه من كذا أَي أَسبغه.
10.                        ووَفَرَه عطاءَه إِذا رَدَّه عليه وهو راضٍ أَو مستقل له.والوَفْرَةُ: الشعر المجتمع على الرأْس،
11.                        والوافِرَةُ: أَلْيَةُ الكبش إِذا عظمت، وقيل: هي كل شحمة مستطيلة؛
12.                        والوافِرُ: ضَرْب من العَرُوض،
لسان العرب
● - وفر: الوَفْرُ من المال والمتاع: الكثيرُ الواسعُ، وقيل: هو العامُّ من  كل شيء، والجمع وُفُورٌ؛ وقد وَفَرَ المالُ والنباتُ والشيءُ بنفسه  وَفْراً ووُفُوراً وَفِرَةً. وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: ولا ادَّخَرْتُ من  غنائمها وَفْراً؛ الوَفْرُ: المال الكثير، وفي التهذيب: المال الكثير  الوافر الذي لم ينقص منه شيء، وهو موفور وقد وَفَرْناه فِرَةً، قال:  والمستعمل في التعدّي وفَّرْناه تَوْفِيراً.  وفي الحديث: الحمد لله الذي لا يَفِرُه المَنْعُ أَي لا يُكْثِرُه من  الوافِر الكثير. يقال: وَفَرَه يَفِرُه كوَعَدَه يَعِدُه.  وأَرض وَفْراءُ: في نباتها فِرَةٌ. وهذه أَرض في نباتها وَفْرٌ  ووَفْرَةٌ وفِرَةٌ أَيضاً أَي وُفُورٌ لم تُرْعَ. والوَفْراءُ: الأَرضُ التي لم  يَنْقُصْ من نبتها؛ قال الأَعشى:  عَرَنْدَسَةٌ لا يَنْقُصُ السَّيْرُ غَرْضَها،  كأَحْقَبَ بالوَفْراءِ جَأْبٍ مُكَدَّمِ  العرندسة: الشديدة من النوق. والغَرْضُ للرَّحْلِ: بمنزلة الحزام للسرج؛  يريد أَنها لا تَضْمُر في سيرها وكَلالها فَيَقْلَقَ غَرْضُها. ويقال:  إِنها لعظم جوفها تستوفي الغَرْضَ. والأَحقب: الحمار الذي بموضع الحَقَبِ  منه بياض، وإِنما تشبه الناقة بالعير لصلابته، ولهذا يقال فيها عَيْرانة.  والجأْب: الغليظ. ومكدَّم: مُعَضَّض أي كَدَّمَتْهُ الحمير وهو يطردها  عن عانته.  ووَفَّرَ عليه حقه تَوْفِيراً واستوفَرَه أَي استوفاه وتَوَفَّرَ عليه  رَعى حُرُماتِه. ويقال: هم مُتوافِرونَ أَي هم كثير. ووفُرَ الشيءُ  وَفْراً وفِرَةً ووفَّره: كثره، وكذلك وَفَرَه مالَه وَفْراً وفِرَةً.  ووَفَّرَه: جعله وافِراً. ووَفَرَه عِرْضَه ووَفَّره له: لم يَشْتِمْه كأَنه  أَبقاه له كثيراً طيباً لم يَنْقُصْه بشتم؛ قال:  أَلِكْنِي، وَفِرْ لابنِ الغَرِيرَةِ عِرْضَه،  إِلى خالِدٍ من آلِ سَلْمى بنِ جَنْدَلِ  ووَفُرَ عِرْضُه ووَفَرَ وُفوراً: كَرُمَ ولم يُبْتَذَلْ، قال: وهو من  الأَوّل  (* قوله « وهو من الاول» لعل المراد انه من باب ضرب او هو محرف عن  وهو من اللازم بدليل ما بعده) ، وفي التنزيل العزيز: جَزاءً مَوْفوراً؛  هو من وَفَرْتُه أَفِرُه وَفْراً وفِرَةً، وهذا معتمد، واللازم قولك  وَفَرَ المالُ يَفِرُ وُفوراً وهو وافر، وسِقاءٌ أَوْفَرُ، وهو الذي لم ينقص  من أَديمه شيء، والموفور: الشيء التام؛ ووَفَرْتُ الشيءَ وَفْراً.  وقولهم: تُوفَرُ وتُحْمَدُ من وقولك وَفَرْتُه عِرْضَه وماله. قال الفراء: إِذا  عُرِضَ عليك الشيء تقول تُوفَرُ وتُحْمَدُ، ولا تقل تُوثَر؛ يُضْرَب هذا  المثل للرجل تعطيه الشيء فيردُّه عليك من غير تسخُّط؛ وقول الراجز:  كأَنها من بُدُنٍ وإِيفارْ  دَبَّتْ عليها ذَرِباتُ الأَنْبارْ  إِنما هو من الوفور والتمام. يقول: كأَنها مما أَوْفَرَها الراعي  دَبَّتْ عليها الأَنْبار، ويروى: واستيفار، والمعنى واحد، ويروى: وإِيغار من  أَوغَرَ العاملُ الخراج أَي استوفاه، ويروى بالقاف من أَوقَرَه أَي أَثقله.  ووَفَرَ الشيءَ: أَكمَلَهُ. ووَفَر الثوبَ: قطعه وافراً؛ وكذلك السقاء  إِذا لم يقطع من أَديمه فَضْلٌ. ومَزادة وَفْراءُ: وافِرَةُ الجلد تامة لم  يُنْقَصْ من أَديمها شيء، وسِقاءٌ أَوْفَرُ؛ قال ذو الرمة:  وَفْراءَ غَرْفِيَّةٍ أَثْأَى خَوارِزُها  مُشَلْشَلٌ ضَيَّعَتْهُ بَيْنَها الكُتَبُ  (* قوله« مشلشل» أي مقطر، نعت لسرب كما نص عليه الصحاح. والكتب جمع كتبه  كغرفة وغرف: خروف الخرز. وأثأى: خرم. والخوارز: جمع خازرة.)  والوفْراءُ أَيضاً: الملأَى المُوَفَّرَةُ المِلْءِ. وتَوَفّرَ فلانٌ  على فلان بِبِرّه، ووَفَّرَ اللهُ حظه من كذا أَي أَسبغه.  والموفورُ في العروض: كل جزء يجوز فيه الزحاف فيسلم منه؛ قال ابن سيده:  هذا قول أَبي إِسحق، قال: وقال مرة الموفور ما جاز أَن يخرم فلم يخرم،  وهو فعولن ومفاعلين ومفاعلتن، وإِن كان فيها زحاف غير الخرم لم تخلُ من أَن  تكون موفورة، قال: وإِنما سميت موفورة لأَن أَوتادها توفرت.  وأُذُنٌ وَفْراءُ: ضَخْمَةُ الشحمة عظيمة؛ وقول الشاعر:  وابْعَثْ يَساراً إِلى وَفْرٍ مُدَمَّعَةٍ  واجْدَحْ إِليها . . . . . .  معناه أَنه لم يُعْطُوا منها الديات فهي موفورةٌ، يقول له: أَنت راع،  ووَفَرَه عطاءَه إِذا رَدَّه عليه وهو راضٍ أَو مستقل له.  والوَفْرَةُ: الشعر المجتمع على الرأْس، وقيل: ما سال على الأُذنين من  الشعر، والجمع وِفارٌ؛ قال كثير عزة:  كأَنَّ وِفارَ القومِ تحتَ رِحالِها،  إِذا حُسِرَتْ عنها العمائمُ، عُنْصُلُ  وقيل: الوَفْرَةُ أَعظم من الجُمَّةِ؛ قال ابن سيده: وهذا غلط إِنما هي  وَفْرَةٌ ثم جُمَّة ثم لِمَّة. والوَفْرَةُ: ما جاوز شحمة الأُذنين،  واللِّمَّةُ: ما أَلمَّ بالمَنْكِبَينِ. التهذيب: والوَفْرَةُ الجُمَّة من  الشعر إِذا بلغت الأُذنين، وقد وفَرَها صاحبها، وفلان مُوَفَّرُ الشعر؛  وقيل: الوَفْرَةُ الشعرة إِلى شمحة الأُذن ثم الجُمَّة ثم اللِّمَّةُ. وفي  حديث أَبي رِمْثَةَ: انطلقتُ مع أَبي نَحْوَ رسول الله، صلى الله عليه  وسلم، فإِذا هو ذو وَفْرَة فيها رَدْعٌ من حِنَّاءِ؛ الوَفْرَة: شَعر الرأْس  إِذا وصل إِلى شحمة الأُذن.  والوافِرَةُ: أَلْيَةُ الكبش إِذا عظمت، وقيل: هي كل شحمة مستطيلة؛  وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:  وعَلَّمَنَا الصَّبْرَ آباؤُنا،  وخُطَّْ لنا الرَّمْيُ في الوافِرَه  الوافرة: الدنيا، وقيل: الحياة.  والوافِرُ: ضَرْب من العَرُوض، وهو مفاعلتن مفاعلتن فعولن، مرتين، أَو  مفاعلتن مفاعلتن، مرتين، سمي هذا الشطر وافراً لأَن أَجزاءه موفرةٌ له  وُفورَ أَجزاء الكامل، غير أَنه حذف من حروفه فلم يكمل.
مقاييس اللغة:
(وفر) الواو والفاء والراء: كلمةٌ تدلُّ على كثرةٍ وتَمام. وَفَرَ الشّيءُ يَفِرُ، وهو مَوفورٌ، ووَفَرَه الله. ومنه وَفْرةُ الشَّعر: دُون الجُمَّة. واشتقاق اسم المالِ الوَفْرِ منه. قال:
تمَنَّيْتُ من حُبِّي بُثينَةَ أنَّنا *** على رَمَثٍ في الشَّرْم ليس لنا وَفْرُ([4])
والوفْراءُ([5]): المزادة لم يُنْقَص من أديمها شَيء.
القاموس المحيط:
الوَفْرُ الغِنَى، من المالِ والمَتاعِ الكثيرُ الواسعُ، أو العامُّ من كلِّ شيءٍ ج وُفُورٌ، وقد وَفُرَ المالُ، ككرُمَ ووَعَدَ، وَفَارَةً ووَفْراً ووُفُوراً وَفِرَةً واتَّفَرَ. وأرضٌ وَفْراءُ في نَباتِها فِرَةٌ. ووَفَّرَهُ تَوْفيراً كثَّرَهُ،كوَفَرَ له وَفْراً وَفِرَةً. ووَفَرَهُ عِرْضَهُ ووَفَّرَهُ له لم يَشْتِمْهُ. ووَفَرَهُ عَطاءَهُ رَدَّهُ عليه وهو راضٍ. ووَفَّرَهُ تَوْفيراً كَمَّلَهُ، وجَعَلَهُ وافِراً،الثَّوْبَ قَطَعَهُ وافِراً. والوَفْراءُ المَلْأَى، والمَزَادَةُ الوَافِرَةُ الجِلْدِ، والأُذُنُ العظيمةُ، وع، والأرضُ التي لم يَنْقُصْ من نَبْتها شيءٌ. والوَفْرَةُ الشَّعَرُ المُجْتَمِعُ على الرأسِ، أو ما سالَ على الأُذُنَينِ منه، أو ما جاوَزَ شَحْمَةَ الأُذُنِ، ثم الجُمَّةُ، ثم اللَّمَّةُ ج وِفَارٌ. والوافِرَةُ ألْيَةُ الكَبْشِ إذا عَظُمَتْ، والدُّنْيا،كأُمِّ وافِرَةَ، والحَياةُ، وكلُّ شَحْمَةٍ مُسْتطيلةٍ. والوافِرُ البحْرُ الرابعُ من العَرُوضِ، وزْنُهُ مُفاعَلَتُنْ سِت مرَّاتٍ. والمَوْفورُ والمُوَفَّرُ منه، كمُعَظَّمٍ ما جازَ أن يُخْرَمَ فَلَم يُخْرَمْ. وتَوَفَّرَ عليه رَعَى حُرُماتِهِ. وهُم ُتَوافِرُونَ فيهم كثْرَةٌ. واسْتَوْفَرَ عليه حَقَّهُ اسْتَوْفاهُ، كوفَّرَهُ. وسِقاءٌ أوْفَرُ ووَفْرٌ لم يَنْقُصْ من أدِيمِهِ شيءٌ.
تاج العروس:
وفر
الوَفْر : الغِنى والوَفْر من المالِ والمَتاع : الكثيرُ الواسعُ الذي لم يَنْقُص منه شيءٌ أو العامُّ من كلِّ شيءٍ ج وُفورٌ وقد وَفَرَ المالُ والنباتُ والشيءُ بنفسه ككَرُمَ وَوَعَد وَفَاَرَةً ووَفْرَاً ووُفوراً وفِرَةً ككَرامة ووَعْدٍ وقُعودٍ وعِدَةٍ أي كَثُرَ فهو وافر واتعز الشيء ومز يقال : وَفَرْتُه فاتَّفَرَ أنشد الأصمعيُّ لبشير بن النَّكْث يصف دَلْوَاً :
" وحَوْأَبٍ أَثْجَرَ وُفِّي فاتَّغَرْ يقال : أرضٌ وَفْرَاءُ إذا كان نباتها فِرَةٌ أي كَثْرَة . وهذه أرضٌ في نباتها وَفْرٌ ووَفْرَةٌ وفِرَةٌ أي وُفورٌ لم تُرْعَ . قال الأَزْهَرِيّ : والمُستعمَل في التَّعَدِّي وَفَّرَه تَوْفِيراً أي كَثَّرَه كَوَفَر له مالَه . وَوَفَره كَوَعَده وَفْرَاً وفِرَةً ووَفَّرَه : جعله وافِراً . وفي الحديث : " الحمدُ للهِ الذي لا يَفِرُه المَنْعُ " أي لا يُكثِرُه . منَ المَجاز : وَفَرَه عِرْضَه وفراً وفِرَةً وَوَفَرَّهُ له تَوْفِيراً : أَثْنَى عليه ولم يَشْتِمه ولم يَعِبْه كأنّما أبقاه له كثيراً طيّباً لم يَنْقُصه بشَتْم قال :
أَلِكْني وفِرْ لابنِ الغَريرةِ عِرْضَهُ ... إلى خالدٍ من آلِ سَلْمَى بنِ جَنْدَلِ وَوَفَرَ عِرْضَه ووَفُرَ كَوَعَد وكَرُمَ : كَرُمَ ولم يُبتَذَل . وَوَفَرهُ عَطاءَه وَفْرَاً : رَدَّه عليه وهو راضٍ أو مُستَقِلٍّ له . ووَفَّرَه تَوْفِيراً : أَكْمَله وَجَعَلهُ وافِراً . وَوَفَر الثوبَ : قَطَعَه وافِراً وكذلك السِّقاء إذا لم يُقطَع من أَديمِه فَضْلٌ . والوَفْراءُ ممدوداً : المَلأَى المُوَفَّرَة المِلءِ . الوَفْراءُ : المَزادَةُ الوافِرَةُ الجِلْدِ التّامّةُ التي لم يُنقَص من أديمِها شيءٌ الوَفْراءُ : الأُذُنُ العظيمةُ الضَّخمةُ الشَّحْمَةِ . وَفْرَاء : ع نقله الصَّاغانِيّ وياقوت . الوَفْراء : الأرضُ التي لم يَنْقُص من نَبْتِها شيءٌ قال الأعشى :
عَرَنْدَسَةٍ لا يَنْقُصُ السَّيْرُ غَرْضَها ... كَأَحْقَبَ بالوَفْراءِ جَأْبٍ مُكَدَّمِ والوَفْرَة : الشَّعرُ المُجتمِعُ على الرأس أو ما سال على الأُذُنَيْن منه أو ما جاوَزَ شَحْمَةَ الأُذُن وقيل : الوَفْرَةُ أَعْظَمُ من الجُمَّة قال ابنُ سِيدَه : وهذا غلطٌ إنّما هي الوَفْرَةُ ثمّ الجُمَّة ثم اللُّمَّة . فالوَفْرَة : ما جاوَزَ شَحْمَةَ الأُذنَيْن . واللِّمَّة ما ألمَّ بالمنكبَيْن . وفي التهذيب : والوَفْرَة : الجُمَّة من الشَّعر إذا بَلَغَتْ الأُذُنَيْن وقيل : الوَفْرَة : الشَّعرة إلى شَحْمَةِ الأُذُن ثم الجُمَّةُ ثمّ اللِّمَّة ج وِفارٌ بالكسر . قال كُثَيِّرُ عزَّة :
كأنّ وِفارَ القومِ تَحْتَ رِحالِها ... إذا حُسِرَتْ عنها العَمائمُ عُنْصُلُ قال ابنُ دُرَيْد : الوافِرَة : أَلْيَةُ الكَبشِ إذا عَظُمَت في بعض اللغات . منَ المَجاز : الوافرَةُ : الدُّنيا على التَّشبيه وأنشد ابْن الأَعْرابِيّ :
وعَلَّمَنا الصَّبرَ آباؤُنا ... وخُطَّ لنا الرَّمْيُ في الوافِرَهْ
كأَمِّ وافِرَة وهذه نقلها الصَّاغانِيّ . قيل : الوافِرَةُ في قول الشاعر : الحياة وقيل : الوافِرَة : كلِّ شَحْمَةٍ مُستَطيلة . والوافِرُ : البحرُ الرابع من بحور العَروضِ وَزْنُه مُفاعَلَتُنْ ستّ مرّات . كذا نقله الصَّاغانِيّ وفي اللسان مُفاعلتنْ مفاعلتن فعولنْ مرَّتين أو مفاعلتن مفاعلتن مرَّتين سُمِّي هذا الشَّطرُ وافِراً لأن أجزاءَه مُوَفَّرة له وُفورَ أجزاءِ الكامل غير أنه حُذف من حروفه فلم يَكْمُل . والمَوْفور والمُوَفَّر منه كمُعَظَّم : كلُّ جُزءٍ يجوز فيه الزِّحافُ فيَسْلم منه قال ابنُ سِيدَه : هذا قول أبي إسحاق . قال : وقال مرَّةً : المَوْفُور : ما جازَ أن يُخرَمَ فلم يُخرَم وهو فعولن ومَفاعيلنْ ومفاعلتن وإن كان فيها زِحافٌ غير الخَرْمِ فلم تَخْلُ من أن تكون موفورةً قال : وإنّما سُمِّيت موفورةً لأنّ أَوْتَادَها تَوفَّرت . منَ المَجاز : تَوَفَّرَ عليه إذا رَعَىَ حُرُماتِه وبَرَّه . يقال : هم مُتَوافِرون : أي هم كثيرٌ أو فيهم كَثْرَةٌ . ويقال : اسْتَوْفَرَ عليه حَقَّه إذا اسْتَوْفاه كوفَّرَهُ تَوْفِيراً . وسِقاءٌ أَوْفَرُ وَوَفْرٌ بالفتح : أي تامٌّ لم يَنْقُص من أديمه شيءٌ الثانية نقلها الصَّاغانِيّ . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : الجَزاءُ المَوْفور : الذي لم يَنْقُص منه شيءٌ . والمَوْفور : التّامّ من كلّ شيءٍ . وفي المثَل : تُوفَرُ وتُحمَد . على كذا : أي يُصانُ عِرضُك ويُثنى عليك . قاله الزَّمَخْشَرِيّ . وقال الفَرّاء : يُضرَب للرجلِ تُعطيه الشيءَ فيرُدُّه عليك من غير تسَخُّط . والإيفار : الإتْمام كالاسْتيفار . وَوَفَر اللهُ حظَّه من كذا : أَسْبَغه . والوَفْرُ بالفتح : الإبلُ التي لم تُعطَ منها الدِّيَاتُ فهي مَوْفُورة . وفلانٌ مُوَفَّرُ الشَّعرِ كمُعظَّم وقد وَفَّرَه : أَعْفَاه وهو مَجاز . والوافِرُ والمَوْفور والمُسْتَوْفر والمُوَفَّر بمعنىً واحد . وتركْتُه على أحسنِ مَوْفِرٍ : أي على أحسن حالٍ . وهو مَجاز . وَتَوَفَّرَ على كذا : صَرَفَ هِمَّتَه إليه . وهو مَجاز . وَوَفْرَة : لقبُ الحسنِ بن عليّ الخَلقانيّ حدّث عن ابن داوود وطبقتِه

_Türkçe çeviri henüz yok_
