# وفض (و-ف-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%81%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Hızlanırlar

- Harfler: و - ف - ض
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يُوفِضُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%88%D9%81%D9%90%D8%B6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعِلُونَ | Hızlanırlar | 1 | 1 | [70:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/ayet/70:43.md) |

## Mücavir kökler — 5 mücavir (8 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جدث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Cedese (sin’le) üstü toprakla örtülmüş harabeler demektir
2. [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Çabuk
3. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Dikili taş demektir
4. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
5. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وفض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (vav ile başlayan) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md), [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md), [ركض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6.md), [وفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [بطء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sırtındaki ok torbasını veya azık çantasını sarsarak hedefe doğru telaş ve süratle koşma |
| Çekirdek Özet 2 | Kıyamet günü dirilen inkârcıların belirlenmiş hedefe doğru kontrolsüz ve telaşlı bir süratle sevk edilişi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir gayeye yönelen kolektif ve şuursuz yönelişin içsel dengesizlik ve telaşla birleşen kinetiği |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt «hızlı yürüme» sayılarak taşıdığı putperest ritüel telaşı, hedefe kilitlenme ve sarsıntılı koşu nüansının yitirilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وف | Bir sınıra, hedefe veya ölçüye doğru tamlıkla yönelme, dolma ve varma; bu çekirdek [وفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%AF.md) kökünde topluca bir makama yönelip varmayı, [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) kökünde hacmin ve miktarın tamlığa ulaşmasını, [وفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82.md) kökünde iki şeyin tam örtüşmesini ve [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) kökünde ahdin veya ölçünün tastamam yerine getirilmesini ifade eder | ض | Anlama keskin bir hareket, sarsılma, fırlama ve telaşlı bir seğirtme boyutu ekleyerek hedef yönelimini içsel bir hızlanma ve çalkantı haline dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Harekete geçirici dış saiki, bir hedefe kilitlenip bağlanmayı ve kesintisiz çekimi temsil eder |
| ف | Ağız; açıklık, nefes, dışa püskürme | Enerjinin ve soluğun dışarı fırlamasını, içteki hızlanmanın bedensel eyleme taşmasını gösterir |
| ض | Yan taraf, ezilme, baskı (türetilmiş imge) | Yere basışın sertliğini, koşu esnasındaki sarsıntıyı ve taşınan yükün bedene çarpıp yayılmasını yansıtır |
| وفض | Bir hedefe bağlanarak (çengel) soluk soluğa (ağız) ve sarsıntılı bir basınçla (baskı) hızla atılma | Bir çekim merkezine doğru eşyalarını ve bedenini sarsarak telaşla koşma hareketinin bütününü ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Avcının veya yolcunun deriden mamul ok sadakını (el-vefda) yahut çoban azık torbasını sırtında sallandırıp şıkırdatacak bir süratle seğirtmesi, devenin hızlı yürüyüşe zorlanması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şenferâ bir beytinde sadak anlamındaki kelimeyi şu şekilde zikreder: لَهَا وَفْضَةٌ فِيهَا ثَلَاثُونَ سَيْحَفاً / إِذَا آنَسَتْ أُولَى العَدِيِّ اقْشَعَرَّتِ |
| Erken Arapça kullanım | Zü’r-Rimme yaban sığırını tarif ederken kökün türevini sürat ve tedirginlik anlamında kullanır: طَاوَى الحَشَا فَصَرَتْ عَنْهُ مُحَرَّجَةٌ / مُسْتَوْفَضٌ مِنْ بَنَاتِ القَفْرِ مَشْهُومٌ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça وفض kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde hareket ve donanım arasındaki ilişkiyi yansıtan erken katmanlarla örtüşür. Kökün birincil nominal türevlerinden olan «el-vefda» (deri sadak veya azık torbası), taşınabilir donanımla birlikte hızla yer değiştirme kültürüne aittir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu üçlü kök dizilimi yerine, hızla fırlama ve seğirtme anlamları fonetik olarak yakın olan ve atılmayı bildiren köklerle temsil edilirken; Güney Arapçasında ve klasik bedevi Arapçasında kök, hem taşınan heybe/sadak nesnesini hem de bu nesnenin koşarken bedene çarpıp ses çıkarmasıyla oluşan aceleci hareketi korumuştur. Çöl şartlarında avcının veya habercinin eşyasını toplayıp telaşla yola koyulması hali, kökün semantik çekirdeğinde yerleşik kalmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sadak ve heybe sallantısından doğan hız | Bedevinin sadak taşıyarak hızla koşması (el-vefda) ile genel sürat (el-îfâd) arasında somuttan soyuta geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Göçebe ve avcı teçhizatı ile hızlı intikal | Taşınabilir deri eşya ile donanıp süratle bir menzile yönelme eylemini niteleyen ortak çöl yaşamı leksikonu | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve kanıtlanabilir bir Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وفض | Anlamlı | Süratle koşmak, telaşla seğirtmek | Deri sadak taşırken hızla hareket etme ve hedefe seğirtme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [وضف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| [فوض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%B6.md) | Anlamlı | İşi başkasına bırakmak, dağılmak | İşin idaresini havale etme veya topluluğun başsız karışması | Kur'an'da geçer; ortak akış ve yayılma bağı |
| [فضو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D9%88.md) | Anlamlı | Genişlemek, boşalmak, açılmak | Bir alanın veya mesafenin engelsizce geniş ve açık olması | Kur'an'da geçer; hareketin açık alanda sürmesi bağı |
| [ضوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D9%81.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip | Kur'an'da geçmez |
| [ضفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%81%D9%88.md) | Anlamlı | Bol olmak, örtmek, taşmak | Giysinin veya suyun bollaşıp etrafı bütünüyle örtmesi | Kur'an'da geçmez; bolluk ve yayılma nüansı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وفض | Merkez | Hedefe yönelen telaşlı sürat | Belirli bir hedefe doğru, üzerindeki ağırlıklarla sarsılarak ve telaşla koşma | Sürat ile birlikte bir gayeye odaklanma ve çalkantılı seğirtme |
| [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Genel sürat | Eylemin az zamanda gerçekleşmesi; içsel çalkantı veya nesne sallantısı şartı aranmaz | Salt zaman kısalığı ve çabukluk bildirir |
| [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) | Komşu | Vaktinden önce isteme sürati | Bir şeyin zamanı gelmeden aceleyle yapılmasını istemekten doğan hız | Psikolojik sabırsızlık ve öne alma baskısı taşır |
| [ركض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B6.md) | Komşu | Ayak vurarak koşma | Bineği topuklayarak veya tabanları yere vurarak fiziksel güçle koşma | Adımların ve ayak hareketinin mekanik vuruşuna odaklanır |
| [وفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%AF.md) | Komşu | Topluca bir makama yönelme | Bir elçi veya topluluk halinde saygın bir hedefe intikal etme | İntikalde telaş ve sarsıntıdan ziyade heyet olma vasfı öne çıkar |
| [بطء](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%A3.md) | Zıt | Yavaşlık ve ağırlık | Hareketin gecikmesi, gevşemesi ve ilerlemenin durma noktasına gelmesi | Hız ve telaşın bütünüyle yokluğunu ifade eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وفض | Bir hedefe telaşla seğirtmek | Üzerindeki yükle sarsılarak belirlenmiş bir gayeye doğru süratle koşma | Kesin |
| Latince | Praecipitare, convolare | Hızla atılmak, bir noktaya akın etmek | Convolare topluca tek bir hedefe seğirtmeyi karşılar; bedensel sadak sarsıntısını dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To rush headlong, to scurry towards | Bir hedefe telaşla koşturmak | Scurry telaşlı ve sarsıntılı adımları, rush headlong ise hedefe kilitlenmiş önlenemez sürati karşılar | Güçlü |
| Almanca | Zueilen, heranpreschen | Telaşla bir hedefe seğirtmek | Belirli bir gayeye doğru çalkantılı ve aceleci koşuyu ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Se précipiter, courir avec hâte | İtiş kakış ve telaşla koşmak | Bir hedefe doğru kontrolsüz ve hızlı yönelişi karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يُوفِضُونَ (Meâric [70:43](https://lisan.digital/tr/ayet/70:43.md)) | Dikili bir hedefe/puta koşar gibi kabirlerden çıkıp mahşer meydanına telaşla seğirtmek | İnkârcıların kabirlerinden çıktıklarında içine düşecekleri dehşetli hız ve şaşkınlık tablosu; putperestlerin bayramlarda taşlara tapınmak için koşturmasına yapılan teşbih |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ba's ve mahşer ahvali | Kabirlerden dirilişin ardından insanların iradeli mi yoksa cebren mi sevk edildikleri; hızın ilahi kudret karşısındaki acziyeti | İnkârcının mahşer çağrısına karşı koyamayarak sürüklenircesine hızlanması |
| Fıkıh | Veri bulunamadı | Hukuki bir hükme doğrudan medar olan fıkhi bir ıstılah tespiti yapılmamıştır | Veri bulunamadı |
| Tefsir | Nüsüb ve îfâd ilişkisi | Ayette geçen dikili taşlara (nüsub) cahiliye döneminde putperestlerin kurban sunmak veya tapınmak için yarışarak koşmaları benzetmesi | Putperest ayin koşusunun ahiretteki dehşetli mahşer sevkine istiare kılınması |
| Hadis | Sadaka dağıtımı ve fakirler | Hadiste geçen «el-evfâd» ifadesinin kimsesiz, karmaşık ve yoksul fırkaları tanımlamak üzere kullanılması | Bir yere yerleşemeyip sürekli göç eden veya toplanan dağınık insan zümreleri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret ve hesap günü | Kaçınılmaz toplanma sürati | İnkârcının kaçamadığı ilahi çekim merkezine teslimiyeti | Dünyadaki sahte yönelimlerin ahirette mutlak bir sevk ile yüzleşmesi | Güçlü |
| İlmi | Kinetik ve yönelim mekaniği | Çekim altındaki hızlanma vektörü | Dış bir gücün etkisiyle tek bir odağa yönelen kütlesel akış | Cisimlerin belirli bir çekim odağına karşı koymaksızın akması | Muhtemel |
| Siyasi | Kitle psikolojisi ve propaganda | Yönlendirilmiş kitle histerisi | Toplumun belirlenmiş sembollere sorgusuzca koşturulması | İdeolojik veya ritüel tabular etrafında kitlesel seferberlik oluşturulması | Muhtemel |
| İktisadi | Piyasa paniği veya hücumu | Varlıklara veya mala hücum etme | Belirli bir emtiaya veya merkeze telaşla akın eden talep dalgası | Güvensizlik ortamında bireylerin tek bir güvenli veya spekülatif hedefe seğirtmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dış potansiyel alanındaki odaklanmış akı (flux) | Tanımlı bir potansiyel kuyusuna doğru taneciklerin dış kuvvet etkisiyle hızlanarak toplanması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif histeri ve sürü yönelimi | Bireylerin rasyonel muhakemeyi yitirip kutsallaştırılmış bir simgeye doğru panikle koşması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin yalnızca herhangi bir «hızlı yürüme» veya sıradan «koşma» eylemine indirgenerek tefsir edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Dünyada putlara veya dikili hedeflere şuursuzca koşan inkârcı zihniyetin, ahirette aynı telaş ve sarsıntıyla ilahi hesaba sürüklenişindeki ironik devamlılık |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetteki müşrik psikolojisinin, putperest ritüel telaşının ve mahşer günündeki aşağılanma ile korku yüklü süratin edebi ve teolojik boyutunun kaybolması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tekil geçtiği Meâric Suresi 43. ayette inkârcıların diriliş sahnesini çarpıcı bir bedevi imgesiyle canlandırarak, dünyadaki putperestçe adanmışlığın ahiretteki kaçınılmaz zillete nasıl dönüştüğünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kıyamet, ba's ve inkârcıların kabirlerinden çıkarılarak toplanma alanına sevk edilişini betimleyen eskatolojik tasvirlerde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ahiretteki dirilişin sakin veya iradi bir gidiş olduğu zannını yıkar; inkârcıların içsel bir sarsıntı, panik ve telaşla, engel olamadıkları bir hedefe doğru seğirttiklerini ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ok torbasını veya azık çantasını bedenine vurdura vurdura, telaş ve süratle hedefe doğru seğirtmek.
- Soyut anlam: Bir merkezin veya ideolojik odağın çekimine kapılarak içsel panik ve telaşla gayeye doğru akmak.
- Sistematik karşılık: Belirlenmiş bir merkez vektörü doğrultusunda sönümlenemeyen ve irade dışı hızlanan kütlesel yönelim dinamiği.
- LaTeX modeli: $$\vec{v}(t) = \nabla \Phi(x) \cdot \tau + \vec{\xi}(t)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\vec{v}(t)$ hareket halindeki bireyin veya kitlenin hız vektörünü; $\Phi(x)$ hedefin (dikili taş veya hesap meydanı) oluşturduğu çekim potansiyelini; $\nabla \Phi(x)$ hedefe doğru yönelten kuvvet gradyanını; $\tau$ hedefe kilitlenme katsayısını; $\vec{\xi}(t)$ ise bedensel teçhizatın sarsıntısından ve içsel telaştan kaynaklanan çalkantılı salınımı temsil eder. Bu bağıntı, kökün hem hedefe kilitli ivmesini hem de telaşlı sarsıntı dinamiğini sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%81%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Mearic 70:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/ayet/70:43.md) — يُوفِضُونَ

يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ

Meal (IK): O gün; onlar, dikili taşlara doğru koşuyorlarmış gibi, kabirlerden çabuk çabuk çıkarlar.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والفاء و و ا ي ء معهما
ض ف و، ف ض و، ف و ض، ف ي ض، ض ي ف، و ف ض مستعملات
ضفو:
ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو أي كُثُرُ.
وشَعْرٌ ضافٍ، وذَنَب ضافٍ، وأنشد قوله: بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ ودِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً أي تُخصِبُ الأرضَ.
وفَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ.
وفلان ضافي العَطِيّة أي كثيرة، قال: فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي والضَّفْوُ: السَّعَةُ والخيرُ والكَثْرة، وأنشدَ:
اذا الهَدَفُ المِعزالُ صوَّبَ رأسَه		وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثُّلَّةِ الخُطْلِ
فضو:
الفضاءُ: المكانُ الواسعُ، والنعل فَضَا يفضو فُضوَّاً وفَضاءً فهو فاضٍ، أي واسع، وقال رؤبة: أفرَخَ قيضُ بيضِها المُنقاضِ عنكم كِراماً بالمكان الفاضي والفَضا، مقصور،: الشيءُ المختلِط كالتَّمْر والزَّبيب في جِرابٍ واحد، قال:
فقُلْتُ لها يا عَمَّتي لك ناقتـي		وتَمْر فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ
وأَفْضَى فلان الى فلانٍ أي وَصَلَ إليه، وأصله: أنه صارَ في فُرْجَته وفَضائه.
وأَلْقَيتُ ثوبي في الدارِ فضاً أي لم أستَوْدِعْه أحَدَاً.
وأفْضَى الرجلُ المرأةَ اذا جَعَل سبيلَيْها سبيلاً واحداً.
فوض:
فَوَّضْتُ اليه الأمرَ أي جَعَلتْهُ إليه.
وقال اللهُ- جلَّ وعزَّ-: "وأُفَوِّضُ أمري إلى اللهِ، أي أتَّكِلُ عليه.
وصارَ النّاسُ فَوْضَى أي مُتَفَرِّقِّين، وهو جماعة الفائضِ، ولا يُفرَدُ كما لا يُفَرد الواحد من المتفَرقِّين.
ويقال: الوَحُشُ فَوْضَى أي متفرِّقة مُتَردِّدة.
والناسُ فَوْضَى: لا سَراةَ لهم تجمَعُهم.
وشركة المُفاوضة: الاشتِراكُ في كلِّ شيءٍ، يقال: بينَهم فَوْضٌ اذا كانوا فيه شُرَكاءَ.
وشاركتُه شَرِكةَ مُفاوضَةٍ أي في كل شيءٍ، ومشاركتُه شَرِكةَ عِنانٍ، وهو أن يشتَرِكا في شيءٍ خاصٍّ.
فيض:
فاضَ الماءُ والدَّمْعُ والمَطَرُ والخَيْرُ، يفيض فَيْضاً أي: كَثُرَ.
وفاضَتْ عينه، تفيض فَيْضاً أي: سالت.
وأفاضَ دمعَه يُفيضه إفاضةً.
وأفاضَ البعيرُ جِرَّتَه إفاضةً أي دُفعةً.
وفاضَ صدرُ فلانٍ بِسرِّه اذا امتَلأَ فأظهَرَه.
والحَوْضُ فائِضٌ أي مُمْتَلِيءٌ فَيْضاً وفَيْضُوضةَ، وأَفَضْتُه أنا.
وأفاضَ إناءَه حتى كادَ ينصَبُّ.
ويقال: ماؤها فَيْضٌ وغَيْضُ. الفَيْضُ: الكثير، والغَيضُ: القليل.
وأفاضَ القوم من عَرَفات أي رَجَعوا ودَفَعُوا، وكلُّ دُفْعَةٍ إفاضة.
وأفاضُوا في الحديث أي أخَذُوا فيه.
وحديثٌ مُستَفاضٌ: مأخُوذٌ فيه، قد استفاضُوه أي أخَذوا فيه.
ومن قال: مُستَفيضٌ فإِنّه يقول: هو ذائعٌ في النّاس، مُنْبَسِطٌ مثلُ الماء المستفيض.
وأفاضَ القومُ بالقِداحِ أي دَفَعُوا بها.
وفض: الأوفاضُ مثل الأوضام لِلَّحْم، واحدُها وَفْضٌ.
والإبِلُ تفِضُ وَفْضاً وتَسْتَوْفِضُ، أوفضها راكبها.
وقالَ ذو الرّمُة يصف ثوراً وحشياً:
طاوى الحَشَا فَصَرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ		مُسْتَوفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومٌ
وأَوْفضْتُ الابِلَ: عَجَّلْتُها.
وقوله تعالى: "كأنّهم الى نُصُبٍ يُوفِضُون" أي يُسرعون.
والوَفْضَةُ والأَوفاضُ: الفِرَقُ والأَخلاطُ من الناس.
وفي حديث النبي- صلى الله عليه وسلم-: أنّه أَمَر بصَدَقةٍ أن تُوضَع في الأوفاض وهم الفِرَقُ والأَخلاطُ.
ضيف:
المَضُوفَةُ أراد بها مَفْعُلة من التَضَيُّف.
وتَضَيَّفْتُ فلاناً: سألْتُه أن يُضيفني.
ونَزَلَتْ به مَضُوفةٌ من الأمرِ أي شِدّةٌ.
ويُجمَعُ الضَّيْفُ على ضُيُوفٍ وضِيفان.
وفي لغة: هي ضَيْفٌ، وهو هما وهم وهُنَّ ضَيْفٌ، قال اللهُ- عَزَّ وجَلَّ-: "انّ هؤلاءِ ضَيْفي".
وقال:
اذا جاءَ ضَيْفٌ جاءَ للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ		فأودَى بما يُقْرَى الضُيُوفُ الضَّيافِنُ
والمُضافُ: الرجلُ الواقعُ بين الخيلِ والأبطالِ، ولا قُوَّةَ به، والمُلْزَق بالقَوم هو المُضاف.
و المُضافُ: المُلْجَأ المُخْرَجُ المُثْقَلُ بالشَّرِّ، تقول: جاءني فلانٌ مضافاً أي مُلْجَأ.
وأضافَ فلانٌ فلاناً أي أَلُجأَه الى ذلك الشيء.
والضِّيفُ: جانب الوادي.
وتَضايَفَ الوادي: تضايَقَ.
وضِفْتُ فلاناً اي نَزَلتُ به للضِّيافة، وأَضَفْتُه: أنْزَلْتُه.
وتقول: انا أضيفُه اذا أَمَلْتَه اليكَ، ومنه يقال: هو مُضاف إلى كذا. أي: مُمالٌ إليه.
ومنه يقال: الدَّعِيُّ مُضافٌ لأنّه مُسنَدٌ الى قوم ليس منهم.
وضافَ السَّهْمُ يَضيفُ ضيفاً إذا عَدَلَ عن الهَدَف فهو من هذا، وصافَ لغة فيه.
وتقول: هذه ناقةٌ تُضيف الى فَحلٍ كذا، كأنَّها اذا سَمِعَت صوته أرادَت أن تأتِيَه، قال البُرَيق الهُذليّ:
من المدَّعين اذا نُوكِـروا		تُضيفُ الى صَوْتِه الغَيْلَم
الغَيْلَمُ: الجارية تَسْتَأنِسُ الى صوته، وقيل: الغَيْلَمُ الحَسناءُ الجَمْلاءُ.
وفي الحديث نُهِيَ عن الصلاة اذا تَضَيَّفَتِ الشمسُ للغروبِ يعني اذا مالت للمغيب، وضاقت ايضاً مالَتْ.

##### Türkçe

باب **الضاد** ve **الفاء** ve **و** ve **ا** ve **ي** ve **ء** onlarla birlikte

**ض ف و**، **ف ض و**، **ف و ض**، **ف ي ض**، **ض ي ف**، **و ف ض** kullanımdadırlar.

**ضفو**:
**ضَفَا الشَّعْرُ يَضْفُو** yani çoğaldı.
Ve **شَعْرٌ ضافٍ**; ve **ذَنَب ضافٍ**; ve onun sözünü inşad etti: **بضافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأعزَلِ** ve **دِيمةٌ ضافيةٌ تَضْفُو ضَفْواً** yani yeri verimli kılar.
Ve **فَرَسٌ ضافي العُرْفِ والذَّنَبِ**.
Ve falan **ضافي العَطِيّة** yani çok(ça); dedi ki: **فجُدْ علينا من جَداكَ الضافي** ve **الضَّفْوُ**: genişlik ve hayır ve çokluk; ve inşad etti:
**اذا الهَدَفُ المِعزالُ صوَّبَ رأسَه		وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثُّلَّةِ الخُطْلِ**

**فضو**:
**الفضاءُ**: geniş yer; ve nal **فَضَا يفضو فُضوَّاً وفَضاءً**; o halde o **فاضٍ**dır, yani geniş; ve Rü’be dedi: **أفرَخَ قيضُ بيضِها المُنقاضِ عنكم كِراماً بالمكان الفاضي** ve **الفَضا** (kısaltılmış): tek bir torbada hurma ve kuru üzüm gibi karışık şey; dedi ki:
**فقُلْتُ لها يا عَمَّتي لك ناقتـي		وتَمْر فضاً في عَيْبتي وزَبيبُ**
Ve falan falana **أَفْضَى** yani ona ulaştı; aslı: onun yarığında ve boşluğunda oldu.
Ve elbisemi evde **فضاً** olarak attım, yani onu kimseye emanet etmedim.
Ve adam kadına **أفْضَى**: iki yolunu tek bir yol yaptı(ğı zaman).

**فوض**:
Ona işi **فَوَّضْتُ** yani onu ona yaptım.
Ve Allah—aziz ve celil—dedi: **"وأُفَوِّضُ أمري إلى اللهِ"** yani ona dayanırım.
Ve insanlar **فَوْضَى** oldular, yani dağınık; ve o, taşanın topluluğudur; ve tekil yapılmaz; dağınıklardan birinin tekil yapılmadığı gibi.
Ve denir: vahşi hayvanlar **فَوْضَى** yani dağınık, gidip gelen.
Ve insanlar **فَوْضَى**: onları toplayan ileri gelenleri yoktur.
Ve **شركة المُفاوضة**: her şeyde ortaklık; denir: aralarında **فَوْضٌ** vardır, eğer onda ortak iseler.
Ve onunla **شَرِكةَ مُفاوضَةٍ** ortak oldum, yani her şeyde; ve onunla **شَرِكةَ عِنانٍ** ortaklığı: o da, özel bir şeyde ortak olmalarıdır.

**فيض**:
Su ve gözyaşı ve yağmur ve hayır **فاضَ**; **يفيض فَيْضاً** yani çoğaldı.
Ve gözü **فاضَتْ**; **تفيض فَيْضاً** yani aktı.
Ve gözyaşını **أفاضَ**; onu **يُفيضه إفاضةً**.
Ve deve gevişini **أفاضَ**; **إفاضةً** yani bir defada.
Ve falanın göğsü sırrıyla **فاضَ**: doldu da onu açığa vurdu(ğu zaman).
Ve havuz **فائِضٌ** yani **فَيْضاً** ve **فَيْضُوضةَ** ile dolu; ve ben onu **أَفَضْتُه**.
Ve kabını **أفاضَ**; ta ki neredeyse dökülecekti.
Ve denir: onun suyu **فَيْضٌ** ve **غَيْضُ**. **الفَيْضُ**: çok; ve **الغَيضُ**: az.
Ve kavim Arafat’tan **أفاضَ** yani döndüler ve sevk ettiler; ve her sevk ediş **إفاضة**dır.
Ve konuşmada **أفاضُوا** yani ona daldılar.
Ve **حديثٌ مُستَفاضٌ**: ona dalınmış; onu **استفاضُوه** yani ona daldılar.
Ve kim **مُستَفيضٌ** derse, o der ki: o insanlar arasında yaygındır, taşan su gibi yayılmıştır.
Ve kavim oklarla **أفاضَ** yani onlarla sevk ettiler.

**وفض**: et için **الأوفاضُ** tıpkı **الأوضام** gibidir; tekili **وَفْضٌ**dur.
Ve develer **تفِضُ وَفْضاً** ve **تَسْتَوْفِضُ**; binicisi onları **أوْفضها**.
Ve Zü’r-Rumme vahşi bir boğayı vasfederek dedi:
**طاوى الحَشَا فَصَرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ		مُسْتَوفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومٌ**
Ve develeri **أَوْفضْتُ**: onları acele ettirdim.
Ve Yüce’nin sözü: **"كأنّهم الى نُصُبٍ يُوفِضُون"** yani koşarlar.
Ve **الوَفْضَةُ** ve **الأَوفاضُ**: insanlardan fırkalar ve karışık topluluklar.
Ve Peygamber’in—Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun—hadisinde: bir sadaka ile emretti ki **الأوفاض** içine konulsun; ve onlar fırkalar ve karışık topluluklardır.

**ضيف**:
**المَضُوفَةُ** ile **التَضَيُّف**ten **مَفْعُلة**yi kastetti.
Ve falanı **تَضَيَّفْتُ**: ondan beni misafir etmesini istedim.
Ve işten bir **مَضُوفةٌ** ona indi, yani bir şiddet.
Ve **الضَّيْفُ** **ضُيُوفٍ** ve **ضِيفان** üzere çoğul yapılır.
Ve bir dilde: o **ضَيْفٌ**tur; ve o ikisi ve onlar ve onlar (dişiler) **ضَيْفٌ**tur; Allah—aziz ve celil—dedi: **"انّ هؤلاءِ ضَيْفي"**.
Ve dedi ki:
**اذا جاءَ ضَيْفٌ جاءَ للضَّيْفِ ضَيْفَنٌ		فأودَى بما يُقْرَى الضُيُوفُ الضَّيافِنُ**
Ve **المُضافُ**: atlar ve yiğitler arasında düşen adamdır; onda güç yoktur; ve kavme yapışık olan **المُضاف**dır.
Ve **المُضافُ**: sığınılmış, çıkarılmış, şer ile ağırlaştırılmış olan; dersin ki: falan bana **مضافاً** geldi, yani sığınılmış.
Ve falan falanı **وأضافَ** yani onu o şeye sığındırdı.
Ve **الضِّيفُ**: vadinin yanı.
Ve vadi **تَضايَفَ**: daraldı.
Ve falanı **ضِفْتُ** yani misafirlik için ona indim; ve onu **أَضَفْتُه**: onu indirdim.
Ve dersin ki: ben onu **أضيفُه**; onu kendine meylettirdiğin zaman; bundan dolayı denir: o şuna **مُضاف**tır; yani ona meyletmiş.
Ve bundan dolayı denir: **الدَّعِيُّ مُضافٌ**; çünkü o, kendilerinden olmayan bir kavme isnad edilmiştir.
Ve ok **ضافَ**; **يَضيفُ ضيفاً**: hedef(ten) saptığı zaman; bu bundandır; ve **صافَ** onda bir dildir.
Ve dersin ki: bu bir dişi devedir, falan aygıra **تُضيف**; sanki onun sesini işittiğinde ona gelmek ister; el-Burayk el-Huzelî dedi:
**من المدَّعين اذا نُوكِـروا		تُضيفُ الى صَوْتِه الغَيْلَم**
**الغَيْلَمُ**: sesiyle ünsiyet eden cariye; ve denildi: **الغَيْلَمُ** güzel, cemalli kadındır.
Ve hadiste, güneş batmaya **تَضَيَّفَتِ** ettiği zaman namazdan nehyedildi; yani batışa meylettiği zaman; ve **ضاقت** da (yani) meyletti.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال:لقيته على أوْفاضٍ، أي على عجلةٍ مثل أوْفازٍ. والوَفْضُ: العَجَلَةُ. وأوْفَضَ واسْتَوْفَضَ، أي أسرع. قال الراجز:
تَعْوي البُرى مُسْتَوْفِضاتٍ وَفْضا
أي تلوي، ومنه قوله تعالى: "كأنَّهم إلى نُصُبٍ يوفِضون". ويقال أيضاً: اسْتَوْفَضَهُ، إذا طرده واستعجله. وناقةٌ مِيفاضٌ، أي مسرعةٌ. والوَفْضَةُ: شيءٌ كالجَعْبَةِ من أَدَمٍ، ليس فيها خشبٌ، والجمع الوِفاضُ. والأوْفاضُ: الفِرَقُ من الناس والأخلاطُ من قبائلَ شتَّى.

##### Türkçe

Denilir: **أوْفاضٍ** üzere ona rastladım; yani **أوْفازٍ** gibi bir acele üzere. Ve **الوَفْضُ**: aceledir. Ve **أوْفَضَ** ve **اسْتَوْفَضَ**; yani hızlandı. Râciz dedi ki:
تَعْوي البُرى مُسْتَوْفِضاتٍ وَفْضا
Yani büker; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: "Sanki onlar bir **نُصُبٍ**a doğru **يوفِضون**." Ve yine denilir: **اسْتَوْفَضَهُ**, onu kovduğu ve onu acele ettirdiği zaman. Ve **مِيفاضٌ** bir dişi deve; yani hızlı. Ve **الوَفْضَةُ**: deriden, içinde tahta olmayan, **الجَعْبَةِ** gibi bir şeydir; çoğulu **الوِفاضُ**dur. Ve **الأوْفاضُ**: insanlardan bölükler ve türlü türlü kabilelerden karışık topluluklardır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ف ( و ا ي ء )
ضفا ، ضيف ، فضا ، فيض ، فوض ، وفض ، وضف ، فضأ .
ضفا : قال اللّيث : يقال : ضَفَا الشَّعَرُ يَضْفُو : إذا كَثُر . وشَعرٌ ضَافٍ ، وذَنَبٌ ضافٍ ، وأَنشد قوله :
يضافٍ فوَيقَ الأرض ليسَ بأَعزَل
ودِيمَةٌ ضافِية ، وهي تَضفو ضَفواً : إذا أَخْصبت الأرضُ منها .
والضَّفْوُ : السَّعةُ والخَيْر والكَثْرة ، وأَنشدَ :
إذا الهَدَفُ المعْزالُ صَوّبَ رأسَه
وأَعجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ
وقال الأصمعيّ : ضَفَا مالُه يَضْفو ضَفْواً وضُفُوّاً : إذا كَثُر .
وضَفَا الحَوْضُ يَضْفُو : إذا فاضَ من امتلائه وأَنشَد :
يَضْفُو ويُبْدي تارةً عن قَعْرِه
يقول : يمتلىء فتَشْربُ الإبل ماءَه حتى يَظهَر قَعرُه . والضّفُّ : جانب الشيء ، وهما ضفواه ، أي : جانباه .
ضيف : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه نَهَى عن الصّلاة إذا تَضيّفَتِ الشمسُ للغُروب ) .
قال أبو عُبَيد : قال أبو عُبَيدة : قولُه : ( تضيَّفَتْ ) : مالَتْ للغُروب ، يقال منه : قد ضافَتْ فهي تَضِيف : إذا مالَت .
وقال أبو عُبيد : ومنه سُمِّي الضَّيْف ضَيْفاً ، يقال منه : ضِفْت فلاناً : إذا مِلْتَ إليه ونزلتَ عليه ، وأضفتُه : إذا أمَلْتَه إليك ، وأنزَلْتَه عليك ، ولذلك قيل : هو مُضافُ إلى كذا وكذا ، أي : مُحَالٌ إليه ، وقال امرؤ القيس :
فلمّا دخلناهُ أضفْنا ظهورَنا
إلى كلّ حَارِيَ جَديدٍ مُشطبِ
أي : أسندْنا ظهورَنا إليه وأمَلْناها ، ومنه قيل للدَّعِيّ : مُضافٌ ، لأنّه مُسنَد إلى قوم ليس منهم .
ويقال : ضافَ السهمُ يَضِيف : إذا عَدَل عن الهدف ، وهو من هذا ، وفيه لغةٌ أخرى ليست في الحديث : صَافَ السهمُ بمعنى ضافَ ، والذي جاء في الحديث بالضاد .
أبو عُبَيد عن الأصمعي : أضافَ الرجلُ من الأمر : إذا أشفَق ، وأنشد قولَ
الهُذَليّ :
وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفَةٍ
أُشَمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئزَرِي
يعني الأمر : يشفق منه الرجل .
أراد بالمَضُوفة : الأمر يُشْفَق منه .
ويقال : أضاف فلانٌ فلاناً إلى كذا فهو يُضيفه إضافةً : إذا ألجأَه إلى ذلك .
والمضافُ : الملجأُ المُحرَج المثقَلُ بالشر .
وقال الشاعر :
فما إنْ وَجْدُ مُعْوِلَةٍ ثَكول
بواحدِها إذا يَغْزُو تُضِيفُ
أي : تُشْفِقُ عليه وتخاف أن يُصَاب فتَشْكَلُهُ .
ويقال : ضِفتُ الرجل وتضيّفْتُه : إذا نزلت به وصرتَ له ضيفاً . وأَضفْتُه : إذا أنزلْتَه عليك وقرّبْته . والمضاف : المُلْجَأُ والمُلْزَقُ بالقوم .
والضِّيفُ : جانب الوادي . وقد تضَايف الوادي : إذا تضَايقَ .
وضِيفا الوادي : جانباه .
وقال أبو زيد : الضِّيفُ : الجنب .
وقال الراجز :
يَنْتَبعْنَ عَوْداً يشتكي الأَظَلاَّ
إذا تضايَفْن عليه انْسَلاَّ
يعني : إذا صِرْنَ منه قريباً إلى جَنْبه .
وقال شَمر : سمعت رجاءَ بن سلمةَ الكوفيّ يقول : ضَيّفْتُه : إذا أطعمْتَه .
قال : والتَّضيفُ : الإطعام .
قال : وأضافه : إذا لم يُطْعِمْهُ .
وقال رجاء في قراءة ابن مسعود : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ) ( الكهف : 77 ) ، أي : يطعموهما .
وأُخبرت عن أبي الهيثم أنه قال : يقال : أضافه وضيَّفَهُ بمعنًى واحد ؛ كقولك : أكرمه وكَرَّمه .
قال : وقول الله : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ( ، معناه : أن يجعلوهما ضَيْفَيْنِ لهم .
وروَى سلمةَ عن الفرّاء في قوله : ( فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا ( سألاهم الإضافة فلم يفعلوا ، ولو قُرِئتْ ( أن يُضيفوهما ) كان صواباً .
قال : وتضيّفْتُه : سألته أن يُضيفني .
قال : وتضيّفْتُه : آتيته ضيفاً .
وقال الأعشى :
تضيّفْتُه يوماً فأكرمَ مقعدي
وأَصْفَدني عَلَى الزَّمانة قائدا
يقول : أعطاني خادماً يقودُني . وزمانَتُه : ذهابُ بَصَرِه .
وقال الفرزدق :
ومنَّا خطيبٌ لا يُعَابُ وقائلٌ
ومَنْ هو يَرْجو فضلَهُ المتضيِّفُ
أي : ومنا مَن يرجو المتضيّفُ الذي ينزل به ضيفاً فضله .
أبو عُبَيد عن الكسائي : امرأة ضيْفه بالهاء ، وأنشد قول البَعيث :
لَقًى حَمَلَتْه أمُّه وهي ضَيْفَةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للضيافة أَرْشمَا
وقال أبو الهيثم : معنى قوله : وهي ضيْفَةٌ ، أي : ضافت يوماً فحبِلتْ به في غير دار أهلها فجاءت بولد شَرِه .
وقال أبو الهيثم : ويقال : ضافت المرأة : حاضتْ ؛ لأنها مالت من الطُّهر إلى الْحَيْضِ ، فأراد أنها حملتْه وهي حائض .
وقيل : معنى قوله : وهي ضيفة ، أي : ضافت قوماً فحبلت به في غير دار أهلها .
فضا : قال الليث : الفضَاءُ : المكان الواسع . والفعلُ فَضَا يَفْضُو فُضُوّاً فهو فاضٍ .
وقال رؤبة :
أَفرَخَ قَيْضُ بيضها المُنْقَاضِ
عنكم كِراماً بالمقام الفاضي
ويقال : أفضى فلانٌ إلى فلان : إذا وَصل إليه ؛ وأَصله أنه صار في فُرْجته وفضَائه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : أفضى الرجلُ : دخل على أهله .
قال : وأفضى أيضاً : إذا جامعها .
قال : والإفضاء في الحقيقة : الانتهاء ؛ ومنه قولُ الله جلّ وعزّ : ( وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ ) ( النساء : 21 ) ، أي : انتهى وَأَوَى .
وقال : وأفضى : إذا افْتَقَرَ .
ويقال : أفضى الرجلُ جاريته : جامعهَا فصَيَّرَ مسلَكيْهَا مَسْلَكاً واحداً ، وهي المفضاة من النساء .
وقال الفرّاء : العرب تقول : لا يُفضِ اللَّهُ فاك ؛ من أفْضَيْت .
قال : والأفضاء : أن تسقط ثناياه من تحت ومن فوق وكلُّ أضراسه ؛ حكاه شَمِر للفرّاء .
قلتُ : ومن هذا إفضاء المرأة : إذا انْقطع الحِتار الّذي بين مسلَكَيْهَا .
وقال شَمِر : الفضاء : ما استوى من الأرض واتسع .
قال : والصحراءُ فضاءٌ .
قال : ومكانٌ فاضٍ ومُفْضٍ ، أي : واسع . وأرضٌ فضاءٌ وبَرَازٌ . والفاضي : البارز .
وقال أبو النّجم يصف فرسَه :
أما إذا أمْسَى فَمُفْضٍ مَنْزِلُهْ
نجعلُه فِي مَرْبَطٍ ونجعلُه
مفضٍ : واسعٌ . والمُفْضَى : المتّسع .
وقال رُؤبة :
خَوْقَاءُ مُفْضَاها إلى مُنْخاق
أي : مُتّسعها . وقال أيضاً :
جاوَزْته بالقَوْم حتى أَفضَى
بهمْ وأمضَى سَفَرٌ ما أمْضى
قال : أفضى بهم : بلغ بهم مكاناً واسعاً أَفضى بهم إليه حتى انقطع ذلك الطريق إلى شيء يعرفونه .
وقال ابن شُميل : الفضَاءُ ما استوى من الأرض . وقد أَفضيْنَا إلى الفضاء ، وجمعه أَفضِيَة .
وقال أبو زيد : يقال : تركتُ الأمر فضاً ، أي : تركتُه غير مُحْكم .
وقال أبو مالك : يقال : ما بقيَ في كِنانته إلاّ سَهْمٌ فضاً ، أي : واحدٌ .
ويقال : بقيتُ من أقراني فَضَا ، أي : بقيتُ وَحْدي ؛ ولذلك قيل للأمر الضعيف غير المُحكَم : فَضاً ، مقصورٌ .
ويقال : متاعُهم بينَهم فَوْضى فَضاً ، أي : مختلطٌ مشترك .
وقال اللِّحياني أمرُهم فوْضَى بينهم ، وفضاً بينهم ، أي : سواء بينهم ، وأنشد :
طعامُهُم فَوْضَى فَضاً في رِحالِهمْ
ولا يُحْسِنون الشرَّ إلاّ تَنادِيا
ويقال : هذا تمرٌ فَضاً في العَيْبَة مع الزَّبيب ، أي : مختلِط ، وأنشد :
فقلتُ لها يا خالتي لَكِ ناقتي
وتمْرٌ فَضاً في عَيْبَتي وزَبيبٌ
أي : منثور .
ويقال : الناس فَوْضَى : إذا كانوا لا أميرَ عليهم ولا مَن يَجْمَعهم .
فيض فوض : قال الأصمعيّ : فاضت عينُه تفيض فَيْضاً : إذا سالت . اللحياني : فاض الماءُ يفيض فيضاً وفُيوضاً وفيضاناً .
وفَاضَ الحديثُ : إذا انْتَشَرَ .
ويقال : أفاضت العينُ الدمعَ تُفيضه إفاضةً . وأفاضَ فلانٌ دَمعَه ، وأفاض إناءَه إفاضَةً : إذا أَتْأَقَهُ . وقال الله جلّ وعزّ : ( فَإِذَآ أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ ) ( البقرة : 198 ) .
قال أبو إسحاق : دلّ بهذا اللفظ أنّ الوقوف بها واجبٌ ، لأن الإفاضة لا تكون إلاّ بعد وقوف . ومعنى : ( أفَضْتُمْ ؛ دفَعْتم بكثرة .
يقال : أفاض القومُ في الحديث : إذا اندَفَعوا فيه وأَكثروا .
وأفاضَ البعيرُ بجَرَّته : إذا رَمَى بها مفرَّقةً كثيرة .
وقال الراعي :
وأَفَضْنَ بعدَ كظومِهنّ بجرّةٍ
من ذي الأباطِح إذْ رَعَيْنَ حَقيلا
وأفاضَ الرجُل بالقِداح إفاضةً : إذا ضَرَب بها ؛ لأنها تقع مُنْبَثَّةً متفرقة ويجوز : أفاضَ على القِداح .
وقال أبو ذؤيب الهذليّ يصفُ الْحُمُر :
وكأنهنّ رِبابةٌ وكأنَّه
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداح ويَصْدَعُ
قال : وكلُّ ما في اللغة من باب الإفاضة فليس يكونُ إلاّ عن تفرُّق أو كثرة .
وقال الأصمعيّ : أرض ذاتُ فُيوض : إذا كان فيها ما يفيض حتى يعلو .
ويقال : أعطى فلانٌ فلاناً غَيْضاً من فَيْض ، أي : أعطاه قليلاً من كثير ونهر البصرة يسمى الغيض . وقال اللحياني : يقال : شارك فلان فلاناً شركة مفاوضة ، وهو أن يكون مالهما جميعاً من كل شيء يَمْلِكانِه بينهما .
ويقال : أمرُهم فَيْضُوضَى بينهم ، وفَيْضِيضى وفَوْضُوضى بينهم .
قال : وهذه الأحرف الثلاثة يجوز فيها المد والقصر .
وقال أبو زيد : القومُ فَيْضوضَى أمرُهم ، وفَيْضُوضَى فيما بينهم : إذا كانوا مختلطين ، يلبَس هذا ثوبَ هذا ، ويأكل هذا طعامَ هذا ، لا يؤامِرُ واحدٌ منهم صاحبَه فيما يفعَل في أمره .
وقال الليث : تقول : فوّضتُ الأمرَ إليه ، أي : جعلتُه إليه .
قال الله جلَّ وعزَّ : لَكُمْ وَأُفَوِّضُ أَمْرِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلَى } ( غافر : 44 ) ، أي ، أَتَّكل عليه وصار الناس فَوْضَى ، أي : متفرِّقين ، وهو جماعة الفائض ، ولا يُفرد كما لا يُفرد الواحد من المتفرِّقين .
ويقال : الوحْشُ فَوْضى ، أي : متفرِّقة تتردّد . والناسُ فَوْضَى : لا سَراةَ لهم تجمعهم .
وفاضَ الماءُ والمطرُ والخيرُ : إذا كثر ، يَفيض فَيْضاً .
وفاضَ صدرُ فلانٍ بسِرّه : إذا امتلأ .
والحوضُ فائضٌ ، أي : ممتلىءٌ يسيل الماءُ من أعلاه .
قال الليث : وحديثٌ مُسْتفاض : مأخوذٌ فيه ، قد استفاضوه ، أي : أخذوا فيه .
قال : ومَن قال مستفيض فإنه يقول : ذائع في الناس ؛ مثلُ الماء المستفيض .
قلت : قال الفرّاء والأصمعيّ وابنُ السّكيت وعامّةُ أهل اللغة : لا يقال : حديثٌ مستفاض قالوا : وهو لَحْنٌ ليس من كلام العرب ، إنما هو مولّد من كلام الحاضرة . والصواب : حديثٌ مستفيض ، أي : منتشرٌ شائع في الناس ، وقد جاء في شعر بعض المُحَدثين :
في حديثٍ من أمره مُستفاض
وليس بالفصيح من كلامهم .
أبو عُبَيد : امرأة مُفاضَة : إذا كانت ضَخمَة البَطن ، مسترخيَةَ اللَّحْم ، وهو عيبٌ في النّساء .
واستفاض المكانُ : إذا اتَّسع فهو مُستفيضُ ؛ وقال ذو الرّمة :
بحَيْثُ استفاض القِنْعُ غَرْبيَّ وَاسِطِ
وفَيَّاض : من أسماء الرجال . وفيّاض :
اسمُ فَرَسٍ من سَوابق خَيل العَرب ، وفرسٌ فَيْضٌ وسَكْبٌ : كثيرُ الجَرْي .
وفي حديثٍ جاء في ذكر الرِّجال : ( ثم يكون على أثر ذلك الفَيْضُ ) .
قال شَمِر : سألتُ البكراويّ عنه فقال : الفَيْضُ : الموتُ ههنا ، ولم أسمعْه من غيره إلاّ أنه قال : فاضتْ نفسُه ، أي : نزعه عند خروج روحه .
وقال أبو تراب : قال ابن الأعرابي : فاض الرجل وفاظ : إذا مات . وكذلك فاظت نفسه .
وقال أبو الحسن اللحياني : فاضت نفسه الفِعْلُ للنَّفْس .
وفاض الرجلُ يَفيضُ ، وفاظَ يَفيظُ فَيْظاً وفُيُوضاً .
وقال أبو ربيعة : قال الأصمعي : لا يقال : فاضَتْ نفسُه ولا فاظَتْ ؛ وإنما هو فاضَ الرجلُ وفاظَ .
وقال الأصمعي : سمعتُ أبا عمرو يقول : لا يقال : فاظتْ نفسُه ، ولكن يقال : فاظَ : إذا مات بالظاء ولا يقال : فاض بالضاد بتّةً ؛ وقال رُؤبة :
والأَزْدُ أَمْسَى شِلْوُهمْ لُفاظا
لا يَدْفِنون منهمُ من فاظا
وقال ابن السكيت : فاظ الميت يَفيظ فَيْظاً ، ويَفُوظُ فوضاً .
قال : وزعم أبو عُبَيدة : فاضت نفسُه لغةٌ لبعض بني تميم ، وأنشد :
تجَمَّع الناس وقالوا عُرْسٌ
فقُقِئَتْ عينٌ وفاضت نَفْسٌ
فأنشده الأصمعي فقال :
إنَّما هو : وَطَنَّ الضِّرْسُ
وقال أبو الحسن اللِّحياني .
قال الأصمعي : حان فَوْظَه ، أي : موتُه .
وقال الفرّاء : يقال : فاضَتْ نفسه تفيض فَيْضَاءً فُيوضاً ، وهي في تميم وكلْب ، وأفصح منها وآثر : فاظتْ نفسه فُيوظاً .
وقال أبو الحسن : قال بعضهم : فاظَ فلانٌ نفسه ، أي : قاءها . وضرَبْتُه حتى أفظتْ نفسه .
وقال شمر : قال الكسائيّ : إذا تَفَيّظوا أنفسهم ، أي : تَقَيَّئُوها .
أبو عُبيد عن الكسائي : هو يَفيظُ نفسَه ، وفاظت نفسُه ، وفاظ هو نفسُه وأفاظَه الله نفسَه ، وأنشد غيره :
فهتكتُ مهجةَ نفسِه فأفْضتُها
وثأَرْته بمُعَمّم الحِلْمِ
وقال شمر : قال خالد بن جَنْبة : الإفاضةُ : سُرْعة الرّكْض . وأفاضَ الراكب : إذا دفع بعيرَه شدّاً بين الجَهْد دون ذلك .
قال : وذاك نصفُ عَدْوِ الإبل عليها الرُّكْبان ، ولا تكون الإفاضةُ إلا وعليها الرُّكْبان .
وفض : في حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه أَمَر بصدقةٍ أن توضَع في الأوْفاض ) .
قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : الأوْفاض : هم الفِرَق من الناس والأخلاط .
قال : وقال الفراء : هم الذين مع كل منهم وَفْضَة ، وهي مِثل الكِنانة يُلقِي فيها طعامَه .
قال أبو عبيد : وبلغني عن شريك أنه قال في الأوفاض : هم أصلُ الصُّفّة .
قال أبو عبيد : وهذا كلّه عندنا واحد ، لأنَّ أهلَ الصُّفّة إنما كانوا أخلاطاً من قبائلَ شتَّى ، وأمكن أن كان يكون مع كل رجل منهم وفْضَةٌ كما قال الفراء .
وقال ابن شميل : الجَعْبةُ المستديرةُ الواسعةُ التي على فَمها طَبَق من فوقها ، والوفْضة أصغرُ منها ، وأعلاها وأسفلُها مُستَوٍ ، وأنشد غيره بيتَ الطِّرماح :
قد تجاوزْتُها بَهضَّاء كالجِنَّة
يَخْفون بعضَ قَرْع الوِفاض
الهضّاء : الجماعةُ شبّههم بالْجِنّة لمرادتهم .
سلمة عن الفراء في قول الله جلّ وعزّ : ( سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ ) ( المعارج : 43 ) .
قال : الإيفاضُ : الإسراع .
وقال الراجز :
لأنْعَتَنْ نعامةً مِيْفاضَاً
خرجاءَ ظلَّت تَطْلُب الإضاضَا
وقال الليث : الإبلُ تَفِضُ وَفْضاً ، وتَسْتَوْفِض ، أوفَضَها راكبُها .
وقال ذو الرمَّة يصف ثوراً وحشيّاً :
طاوِي الحشا قَصَرتْ عنه مُحرَّجةٌ
مُسْتَوفَضٌ من بَنَاتِ القَفْر مَشْهُومُ
قال الأصمعي : مستوفَض ، أي : أفْزَع فاستَوْفَض ، وأوْفَض : إذا أسْرع .
وقال أبو زيد : يقال : مالي أراكَ مستوفضاً ، أي مَذْعُوراً .
وقال أبو مالك : استُوْفِض ، أي : استُعْجل . وأنشد :
تَعوِي البُرَى مُسْتَوْفِضاتٍ وفْضاً
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال للمكان الّذي يُمسِك الماء الوفاضُ والمَسَكُ والمسَاك ، فإذا لم يُمْسِك الماء فهو مُسْهِب .
وضف : قال أبو تراب : سمعتُ خليفة الحُصَينيّ يقول : أوْضَفَتْ الناقةُ وأوْضَعَتْ : إذا خَبَّتْ . وأوضَعتُها فوَضَعَتْ وأوضفتُها فوضفت ، أي : أخبيْتُها فَخَبَّتْ .
فضأ : أبو عبيد عن الأصمعي في باب الهمز : أفضأْتُ الرجلَ : أطعمْتُه .
قلت : هكذا رواه شمر لأبي عبيد بالفاء ، وأنكَرَهُ شمر وحَقَّ له أن يُنْكِرَه ، لأنّه مصحَّف ، والصواب : أقْضأْتُه بالقاف : إذا أطعَمْتَه ، كذلك قال ابن السكيت . وقد مَرَّ في باب القاف ، والله أعلم .

##### Türkçe

**ض ف ( و ا ي ء )**
**ضفا** ، **ضيف** ، **فضا** ، **فيض** ، **فوض** ، **وفض** ، **وضف** ، **فضأ** .

**ضفا** : Lîs dedi: Denir ki: **ضَفَا الشَّعَرُ يَضْفُو**: eğer çoğalırsa. Ve **شَعرٌ ضَافٍ** (çoğalan saç), ve **ذَنَبٌ ضافٍ** (çoğalan kuyruk). Ve şu sözünü şahit getirdi:
يضافٍ فوَيقَ الأرض ليسَ بأَعزَل

Ve **دِيمَةٌ ضافِية** (bol yağmurlu sürekli yağmur); ve o **تَضفو ضَفواً**: eğer yer ondan dolayı verimli olursa.

Ve **الضَّفْوُ**: genişlik, hayır ve çokluk. Ve şunu şahit getirdi:
إذا الهَدَفُ المعْزالُ صَوّبَ رأسَه
وأَعجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلةِ الخُطْلِ

Asmaî dedi: **ضَفَا مالُه يَضْفو ضَفْواً وضُفُوّاً**: eğer çoğalırsa.

Ve **ضَفَا الحَوْضُ يَضْفُو**: eğer doluluğundan taşarsa. Ve şahit getirdi:
يَضْفُو ويُبْدي تارةً عن قَعْرِه

Der ki: dolar; develer suyunu içer de dibi görünür. Ve **الضّفُّ**: şeyin yanı; ikisi **ضفواه**’dır; yani: iki yanı.

**ضيف** : Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: (Güneş batmaya **تَضيّفَتِ** (meylettiği) zaman namazdan nehyetti).

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: Onun sözü: (**تضيَّفَتْ**) : batmaya meyletti; ondan denir: **قد ضافَتْ فهي تَضِيف**: eğer meylederse.

Ebû Ubeyd dedi: Bundan dolayı **الضَّيْف** “misafir” diye adlandırıldı; ondan denir: **ضِفْت فلاناً**: eğer ona meyleder ve onun yanında konaklarsan; ve **أضفتُه**: eğer onu kendine meylettirir ve onu yanında indirirsen. Bundan dolayı denildi: “o, şuna şuna **مُضافُ**tır”; yani: ona havale edilmiştir. İmru’ul-Kays dedi:
فلمّا دخلناهُ أضفْنا ظهورَنا
إلى كلّ حَارِيَ جَديدٍ مُشطبِ

Yani: sırtlarımızı ona dayadık ve onları meylettirdik. Bundan dolayı **الدَّعِيّ** (nesebi iddia edilen) için **مُضافٌ** denildi; çünkü o, kendilerinden olmayan bir kavme dayandırılmıştır.

Ve denir: **ضافَ السهمُ يَضِيف**: eğer hedeften saparsa; bu da bundandır. Ve onda, hadiste olmayan başka bir dil vardır: **صَافَ السهمُ** “**ضافَ**” anlamında; hadiste gelen ise **الضاد** iledir.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **أضافَ الرجلُ من الأمر**: eğer korktuysa. Huzelî’nin sözünü şahit getirdi:
وكنتُ إذا جارِي دَعَا لمَضُوفَةٍ
أُشَمِّر حتى يَنصُفَ الساقَ مِئزَرِي

Yani “iş”: erkek ondan korkar. **المَضُوفة** ile muradı: kendisinden korkulan iştir.

Ve denir: **أضاف فلانٌ فلاناً إلى كذا فهو يُضيفه إضافةً**: eğer onu buna mecbur bırakırsa.

Ve **المضافُ**: sığınılacak yer; sıkıştırılmış, şer ile yüklenmiş (kimse).

Şair dedi:
فما إنْ وَجْدُ مُعْوِلَةٍ ثَكول
بواحدِها إذا يَغْزُو تُضِيفُ

Yani: ona acır ve vurulmasından korkar da onu kaybetmekle şaşkınlaşır.

Ve denir: **ضِفتُ الرجل وتضيّفْتُه**: eğer onun yanında konaklar ve ona misafir olursan. Ve **أَضفْتُه**: eğer onu yanında indirir ve yaklaştırırsan. Ve **المضاف**: sığınılacak yer ve kavme yapışık olan.

Ve **الضِّيفُ**: vadinin yanı. Ve vadi **تضَايف** etti: eğer daraldıysa. Ve **وضِيفا الوادي**: iki yanıdır.

Ebû Zeyd dedi: **الضِّيفُ**: yan.

Recez şairi dedi:
يَنْتَبعْنَ عَوْداً يشتكي الأَظَلاَّ
إذا تضايَفْن عليه انْسَلاَّ

Yani: ondan, yanına yakın olacak şekilde yaklaştıklarında.

Şemr dedi: Kûfeli Recâ b. Seleme’nin şöyle dediğini işittim: **ضَيّفْتُه**: eğer onu doyurduysan. Dedi: **التَّضيفُ**: doyurma. Dedi: **وأضافه**: eğer onu doyurmadıysa.

Recâ, İbn Mes‘ûd’un kıraatinde: (**فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا**) (Kehf: 77); yani: ikisini doyursunlar.

Ebû Heysem’den haber verildi: dedi ki: **أضافه** ve **ضيَّفَهُ** bir tek anlamdadır; senin “**أكرمه** ve **كَرَّمه**” demen gibi.

Dedi: Allah’ın sözü: (**فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا**) anlamı: ikisini kendilerine iki misafir kılmalarıdır.

Seleme, Ferrâ’dan rivayet etti; onun sözü hakkında: (**فَأَبَوْاْ أَن يُضَيِّفُوهُمَا**) : onlardan “misafir etme”yi istediler de yapmadılar; eğer (**أن يُضيفوهما**) diye okunsaydı doğru olurdu.

Dedi: **وتضيّفْتُه**: ondan beni misafir etmesini istedim.

Dedi: **وتضيّفْتُه**: ona misafir olarak geldim.

A‘şâ dedi:
تضيّفْتُه يوماً فأكرمَ مقعدي
وأَصْفَدني عَلَى الزَّمانة قائدا

Der ki: bana bir hizmetçi verdi, beni güder. Ve onun **زمانَتُه**: görmesinin gitmesidir.

Ferazdak dedi:
ومنَّا خطيبٌ لا يُعَابُ وقائلٌ
ومَنْ هو يَرْجو فضلَهُ المتضيِّفُ

Yani: ve bizden, kendisine misafir olarak inen **المتضيّف** fazlını umar.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **امرأة ضيْفه** (sonunda **الهاء** ile). Ve Ba‘îs’in sözünü şahit getirdi:
لَقًى حَمَلَتْه أمُّه وهي ضَيْفَةٌ
فجاءت بيَتْنٍ للضيافة أَرْشمَا

Ebû Heysem dedi: Onun sözü “**وهي ضيْفَةٌ**”nin anlamı: yani bir gün misafir oldu da, ehlinin evi dışında ona hamile kaldı; sonra obur bir çocuk doğurdu.

Ebû Heysem dedi: Ve denir: **ضافت المرأة**: hayız oldu; çünkü temizlikten hayıza meyletti. Muradı: onu hayızlı iken taşıdı.

Ve denildi: Onun sözü “**وهي ضيفة**”nin anlamı: yani bir kavme misafir oldu da, ehlinin evi dışında ona hamile kaldı.

**فضا** : Lîs dedi: **الفضَاءُ**: geniş yer. Fiil: **فَضَا يَفْضُو فُضُوّاً**; o da **فاضٍ**dır.

Rü’be dedi:
أَفرَخَ قَيْضُ بيضها المُنْقَاضِ
عنكم كِراماً بالمقام الفاضي

Ve denir: **أفضى فلانٌ إلى فلان**: eğer ona ulaştıysa; aslı: onun yarığında ve boşluğunda oldu.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **أفضى الرجلُ**: ehlinin yanına girdi. Dedi: **وأفضى** ayrıca: eğer onunla cima ettiyse.

Dedi: **الإفضاء** hakikatte: sona varmadır; bundan Allah’ın (azze ve celle) sözü: (**وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ**) (Nisâ: 21); yani: sona vardı ve sığındı.

Dedi: **وأفضى**: eğer fakirleştiyse.

Ve denir: **أفضى الرجلُ جاريته**: onunla cima etti de iki yolunu tek yol yaptı; o da kadınlardan **المفضاة**dır.

Ferrâ dedi: Araplar der: **لا يُفضِ اللَّهُ فاك**; **أفْضَيْت**’ten.

Dedi: **الأفضاء**: alt ve üstten iki ön dişinin ve bütün azı dişlerinin düşmesidir; Şemr bunu Ferrâ’ya nakletti.

Dedim: Bundan: kadının **إفضاء**’sı: eğer iki yol arasındaki perde koparsa.

Şemr dedi: **الفضاء**: yerden düzleşen ve genişleyen şeydir. Dedi: **الصحراءُ فضاءٌ**.

Dedi: **مكانٌ فاضٍ ومُفْضٍ**: yani geniş. Ve **أرضٌ فضاءٌ وبَرَازٌ**. Ve **الفاضي**: açıkta olan.

Ebû’n-Necm, atını vasfederken dedi:
أما إذا أمْسَى فَمُفْضٍ مَنْزِلُهْ
نجعلُه فِي مَرْبَطٍ ونجعلُه

**مفضٍ**: geniş. Ve **المُفْضَى**: geniş olan.

Rü’be dedi:
خَوْقَاءُ مُفْضَاها إلى مُنْخاق

Yani: onun genişliği. Ve yine dedi:
جاوَزْته بالقَوْم حتى أَفضَى
بهمْ وأمضَى سَفَرٌ ما أمْضى

Dedi: **أفضى بهم**: onları, kendilerine bilinen bir şeye giden o yol kesilinceye kadar, onları ona ulaştırdığı geniş bir yere ulaştırdı.

İbn Şümeyl dedi: **الفضَاءُ**: yerden düz olan şeydir. Ve biz **أَفضيْنَا إلى الفضاء** (düzlüğe çıktık). Çoğulu: **أَفضِيَة**.

Ebû Zeyd dedi: Denir: **تركتُ الأمر فضاً**: yani onu sağlamlaştırılmamış bıraktım.

Ebû Mâlik dedi: Denir: onun sadağında **سَهْمٌ فضاً**dan başka kalmadı; yani: bir tane.

Ve denir: akranlarımdan **فَضَا** kaldım; yani: yalnız kaldım. Bundan dolayı zayıf, sağlamlaştırılmamış iş için **فَضاً** denildi; kısaltılmıştır.

Ve denir: eşyaları aralarında **فَوْضى فَضاً**; yani: karışık, ortak.

Lihyânî dedi: işleri aralarında **فوْضَى** ve aralarında **فضاً**; yani: aralarında eşit. Ve şunu şahit getirdi:
طعامُهُم فَوْضَى فَضاً في رِحالِهمْ
ولا يُحْسِنون الشرَّ إلاّ تَنادِيا

Ve denir: bu, hurma **فَضاً**dır; yani: üzümle torbada karışık. Ve şahit getirdi:
فقلتُ لها يا خالتي لَكِ ناقتي
وتمْرٌ فَضاً في عَيْبَتي وزَبيبٌ

Yani: saçılmış.

Ve denir: insanlar **فَوْضَى**: eğer üzerlerinde emir yoksa ve onları toplayan yoksa.

**فيض فوض** : Asmaî dedi: **فاضت عينُه تفيض فَيْضاً**: eğer aktıysa. Lihyânî: **فاض الماءُ يفيض فيضاً وفُيوضاً وفيضاناً**.

Ve **فَاضَ الحديثُ**: eğer yayıldıysa.

Ve denir: **أفاضت العينُ الدمعَ تُفيضه إفاضةً**. Ve **أفاضَ فلانٌ دَمعَه**. Ve **أفاض إناءَه إفاضَةً**: eğer onu devirdiyse. Allah’ın (azze ve celle) sözü: (**فَإِذَآ أَفَضْتُم مِّنْ عَرَفَاتٍ**) (Bakara: 198).

Ebû İshâk dedi: Bu lafızla, orada vakfenin vacip olduğuna delalet etti; çünkü **الإفاضة** ancak vakfeden sonra olur. (**أفَضْتُمْ**)’ün anlamı: çoklukla sevk ettiniz.

Denir: **أفاض القومُ في الحديث**: eğer ona daldılar ve çoğalttılarsa.

Ve **أفاضَ البعيرُ بجَرَّته**: eğer onu dağınık, çok olarak attıysa.

Râ‘î dedi:
وأَفَضْنَ بعدَ كظومِهنّ بجرّةٍ
من ذي الأباطِح إذْ رَعَيْنَ حَقيلا

Ve **أفاضَ الرجُل بالقِداح إفاضةً**: eğer onlarla kumar oklarını vurduysa; çünkü onlar dağılmış, ayrılmış olarak düşer. Ve caizdir: **أفاضَ على القِداح**.

Ebû Züeyb el-Huzelî, yaban eşeklerini vasfederken dedi:
وكأنهنّ رِبابةٌ وكأنَّه
يَسَرٌ يُفيضُ على القِداح ويَصْدَعُ

Dedi: Dilde **الإفاضة** بابından olan her şey, ancak ayrılma yahut çokluk sebebiyle olur.

Asmaî dedi: **أرض ذاتُ فُيوض**: eğer onda taşan şeyler bulunur da yükselirse.

Ve denir: falan, falana **غَيْضاً من فَيْض** verdi; yani: çoktan az verdi. Basra nehri **الغيض** diye adlandırılır. Lihyânî dedi: Denir: falan, falanla **شركة مفاوضة** ortaklığı yaptı; o da, ikisinin malının, sahip oldukları her şeyden, aralarında birlikte olmasıdır.

Ve denir: işleri aralarında **فَيْضُوضَى**; ve **فَيْضِيضى**; ve aralarında **فَوْضُوضى**.

Dedi: Bu üç harfte uzatma ve kısaltma caizdir.

Ebû Zeyd dedi: kavim, işleri **فَيْضوضَى**; ve aralarında **فَيْضُوضَى**: eğer karışık iseler; bu, bunun elbisesini giyer; bu, bunun yemeğini yer; onlardan biri, işinde ne yapacağı hususunda arkadaşına danışmaz.

Lîs dedi: dersin ki: **فوّضتُ الأمرَ إليه**; yani: onu ona bıraktım.

Allah’ın (azze ve celle) sözü: **وَأُفَوِّضُ أَمْرِى** (Gâfir: 44); yani: ona dayanırım. Ve insanlar **فَوْضَى** oldu; yani: dağınık. O, **الفائض** topluluğudur; tekil yapılmaz; dağınıklardan birinin tekil yapılmadığı gibi.

Ve denir: vahşî hayvanlar **فَوْضى**; yani: dağınık, gidip gelir. Ve insanlar **فَوْضَى**: onları toplayan bir ileri gelenleri yoktur.

Ve **فاضَ الماءُ والمطرُ والخيرُ**: eğer çoğaldıysa; **يَفيض فَيْضاً**.

Ve **فاضَ صدرُ فلانٍ بسِرّه**: eğer dolduysa.

Ve havuz **فائضٌ**: yani dolu; su üstünden akar.

Lîs dedi: **حديثٌ مُسْتفاض**: onda alınmış; onu **استفاضوه**; yani: onda aldılar.

Dedi: **مستفيض** diyen kimse, “insanlar arasında yaygın” der; taşan su gibi.

Dedim: Ferrâ, Asmaî, İbnü’s-Sikkît ve dil ehlinin çoğu dedi ki: “**حديثٌ مستفاض**” denmez; dediler ki: bu, Arapların sözünden değildir; bir **لَحْنٌ**dur; ancak şehirlinin sözünden türetilmiştir. Doğrusu: **حديثٌ مستفيض**; yani: insanlar arasında yayılmış, şayi. Bazı muhdeslerin şiirinde gelmiştir:
في حديثٍ من أمره مُستفاض
وليس بالفصيح من كلامهم .

Ebû Ubeyd: **امرأة مُفاضَة**: eğer karnı iri, eti sarkık ise; bu kadınlarda bir ayıptır.

Ve **استفاض المكانُ**: eğer genişlediyse; o da **مُستفيضُ**tur. Zü’r-Rumme dedi:
بحَيْثُ استفاض القِنْعُ غَرْبيَّ وَاسِطِ

Ve **فَيَّاض**: erkek adlarındandır. Ve **فيّاض**: Arap atlarının yarışçı öncülerinden bir atın adıdır. Ve **فرسٌ فَيْضٌ وسَكْبٌ**: çok koşan.

Bir hadiste, erkeklerin zikrinde geldi: (sonra bunun ardından **الفَيْضُ** olur).

Şemr dedi: Bekrâvî’ye onu sordum; dedi ki: buradaki **الفَيْضُ**: ölümdür. Onu başkasından işitmedim; ancak o dedi ki: **فاضتْ نفسُه**; yani ruhu çıkarken can çekişmesi.

Ebû Turâb dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **فاض الرجل وفاظ**: eğer öldüyse. Aynı şekilde: **فاظت نفسه**.

Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi: **فاضت نفسه**: fiil nefis içindir.

Ve **فاض الرجلُ يَفيضُ**; ve **فاظَ يَفيظُ فَيْظاً وفُيُوضاً**.

Ebû Rabîa dedi: Asmaî dedi: **فاضَتْ نفسُه** da **فاظَتْ** da denmez; ancak **فاضَ الرجلُ** ve **فاظَ** denir.

Asmaî dedi: Ebû Amr’un şöyle dediğini işittim: **فاظتْ نفسُه** denmez; fakat **فاظَ** denir: eğer öldüyse; **الظاء** ile. Ve **فاض** denmez; **الضاد** ile asla. Rü’be dedi:
والأَزْدُ أَمْسَى شِلْوُهمْ لُفاظا
لا يَدْفِنون منهمُ من فاظا

İbnü’s-Sikkît dedi: **فاظ الميت يَفيظ فَيْظاً**; ve **يَفُوظُ فوضاً**.

Dedi: Ebû Ubeyde zannetti ki: **فاضت نفسُه** Temîm’in bazı kollarının dilidir. Ve şunu şahit getirdi:
تجَمَّع الناس وقالوا عُرْسٌ
فقُقِئَتْ عينٌ وفاضت نَفْسٌ

Asmaî ona okuttu da dedi ki: ancak o: **وَطَنَّ الضِّرْسُ**’tur. Ve Ebû’l-Hasen el-Lihyânî (bunu söyledi).

Asmaî dedi: **حان فَوْظَه**; yani: ölümü.

Ferrâ dedi: denir: **فاضَتْ نفسه تفيض فَيْضَاءً فُيوضاً**; bu Temîm ve Kelb’dedir. Ondan daha fasih ve daha tercih edilen: **فاظتْ نفسه فُيُوظاً**.

Ebû’l-Hasen dedi: Bazıları dedi ki: **فاظَ فلانٌ نفسه**; yani: onu kustu. Ve onu dövdüm de **أفظتْ نفسه**.

Şemr dedi: Kisâî dedi: **إذا تَفَيّظوا أنفسهم**; yani: onları kustular.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: o, **يَفيظُ نفسَه**; ve **فاضت نفسُه**; ve o, **فاظ هو نفسُه**; ve Allah ona **أفاظَه الله نفسَه**. Başkasının şu beytini şahit getirdi:
فهتكتُ مهجةَ نفسِه فأفْضتُها
وثأَرْته بمُعَمّم الحِلْمِ

Şemr dedi: Hâlid b. Cenebe dedi: **الإفاضةُ**: koşmanın süratidir. Ve **أفاضَ الراكب**: eğer devesini, gayretin altında, onunla onun arası bir şiddetle sürdüyse.

Dedi: Bu, biniciler üzerindeyken develerin koşmasının yarısıdır; **الإفاضة** ancak üzerinde biniciler varken olur.

**وفض** : Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: (bir sadaka hakkında, onun **الأوْفاض** içine konulmasını emretti).

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr dedi: **الأوْفاض**: insanlardan fırkalar ve karışık topluluklardır.

Dedi: Ferrâ dedi: onlar, her birinin yanında bir **وَفْضَة** bulunan kimselerdir; o da, içine yiyeceğini attığı, sadağa benzer bir şeydir.

Ebû Ubeyd dedi: Şerîk’ten bana ulaştı ki, **الأوفاض** hakkında dedi: onlar, **الصُّفّة**’nin aslıdır.

Ebû Ubeyd dedi: Bu, bizim yanımızda hepsi birdir; çünkü **أهلَ الصُّفّة** ancak çeşitli kabilelerden karışık kimselerdi; Ferrâ’nın dediği gibi, onların her birinin yanında bir **وفْضَة** bulunması mümkündür.

İbn Şümeyl dedi: **الجَعْبةُ**: ağzında üstten bir kapak bulunan, yuvarlak, geniş ok kılıfıdır; **الوفْضة** ondan küçüktür; üstü ve altı düzdür. Başkası, Tırmâh’ın beytini şahit getirdi:
قد تجاوزْتُها بَهضَّاء كالجِنَّة
يَخْفون بعضَ قَرْع الوِفاض

**الهضّاء**: topluluk; onların muradlarını “cin”e benzetti.

Seleme, Ferrâ’dan; Allah’ın (azze ve celle) sözü hakkında: (**سِرَاعاً كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ**) (Meâric: 43). Dedi: **الإيفاضُ**: hızlanmadır.

Recez şairi dedi:
لأنْعَتَنْ نعامةً مِيْفاضَاً
خرجاءَ ظلَّت تَطْلُب الإضاضَا

Lîs dedi: develer **تَفِضُ وَفْضاً**; ve **تَسْتَوْفِض**; binicisi onu **أوفَضَها**.

Zü’r-Rumme, yaban öküzünü vasfederken dedi:
طاوِي الحشا قَصَرتْ عنه مُحرَّجةٌ
مُسْتَوفَضٌ من بَنَاتِ القَفْر مَشْهُومُ

Asmaî dedi: **مستوفَض**: yani ürktü de **استَوْفَض**; ve **أوْفَض**: eğer hızlandıysa.

Ebû Zeyd dedi: denir: malıma ne oluyor da seni **مستوفضاً** görüyorum; yani: korkmuş.

Ebû Mâlik dedi: **استُوْفِض**; yani: acele ettirildi. Ve şunu şahit getirdi:
تَعوِي البُرَى مُسْتَوْفِضاتٍ وفْضاً

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: suyu tutan yere **الوفاضُ** denir; ve **المَسَكُ** ve **المسَاك**. Eğer suyu tutmazsa o **مُسْهِب**tir.

**وضف** : Ebû Turâb dedi: Halîfe el-Husaynî’nin şöyle dediğini işittim: **أوْضَفَتْ الناقةُ وأوْضَعَتْ**: eğer **خَبَّتْ** (tırıs gitti) ise. Ve ben onu **أوضَعتُها** da o **وَضَعَتْ**; ve ben onu **أوضفتُها** da o **وضفت**; yani: onu tırısa kaldırdım da tırıs gitti.

**فضأ** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den, hemze babında: **أفضأْتُ الرجلَ**: onu doyurdum.

Dedim: Şemr bunu Ebû Ubeyd’e **بالفاء** ile böyle rivayet etti; Şemr onu inkâr etti; inkâr etmesi yerindedir; çünkü o, tashif edilmiştir. Doğrusu: **أقْضأْتُه بالقاف**: eğer onu doyurduysan; İbnü’s-Sikkît böyle dedi. **القاف** babında geçti; Allah daha iyi bilir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والفاء وما يثلثهما)
(وفق) الواو والفاء والقاف: كلمةٌ تدلُّ على ملاءمة الشيئين. منه الوَفْق: الموافَقة. واتَّفَق الشيئانِ: تقارَبَا وتَلاءَما. ووافَقْتُ فلاناً: صادقْتُه، كأنهما اجتمعا متوافِقَين.
 (وفل) الواو والفاء واللام: كلمةٌ تدلُّ على شَعَر وخُشُونة. ودُبِغ السِّقاءُ حتَّى ذهَبَ وَفْلُه، أي ما عليه من شَعر وخُشُونة. والوَفْل: ما تطايرَ من الجلد من شَعَره. والله أعلم بالصواب.
(وفي) الواو والفاء والحرف المعتلّ: كلمةٌ تدلُّ على إكمالٍ وإتمام. منه الوَفاء: إتمام العَهْد وإكمال الشَّرط. ووَفَى: أوْفَى، فهو وفِيٌّ. ويقولون: أوْفَيْتُكَ الشَّيءَ، إذا قَضَيْتَه إيّاهُ وافياً. وتوفَّيْتُ الشَّيءَ واستَوْفَيْته؛ [إذا أخذتَه كُلّه([1])] حتَّى لم تتركْ منه شيئاً. ومنه يقال للميِّت: تَوفَّاه الله.
(وفد) الواو والفاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على إشراف وطُلوع. منه الوَافد: القَوم يَفِدُون. والوَفْد: ذِرْوَة الحَبْل([2]) من الرَّمل المُشرِف. والوافد من الإبل: ما يَسبِقُ سائِرَها . والإيفاد: الإسراع، والوافدانِ هما عظمانِ ناشِزانِ من الخَدَّين عند المَضْغ. وإذا هَرِمَ الإنسانُ غارَ وافِدهُ. قال الأعشى:
رأتْ رجلاً غائرَ الوافدَيْـ *** ـنِ مُخْتلفَ اللَّوْنِ أعْشَى ضَرِيرا([3])
وأوْفَدَ على الشَّيء وأوْفَى: أشرَفَ.
(وفر) الواو والفاء والراء: كلمةٌ تدلُّ على كثرةٍ وتَمام. وَفَرَ الشّيءُ يَفِرُ، وهو مَوفورٌ، ووَفَرَه الله. ومنه وَفْرةُ الشَّعر: دُون الجُمَّة. واشتقاق اسم المالِ الوَفْرِ منه. قال:
تمَنَّيْتُ من حُبِّي بُثينَةَ أنَّنا *** على رَمَثٍ في الشَّرْم ليس لنا وَفْرُ([4])والوفْراءُ([5]): المزادة لم يُنْقَص من أديمها شَيء.
(وفز) الواو والفاء والزاء: كلمةٌ تدلُّ على عَجَلةٍ وقلّة استقرار. وأنا على وفْزَ وأوفازٍ، أي عجَلة. قال الشَّيبانيّ: هو على أوفازٍ، ولم يُقَلْ منه واحد. والوفَزُ: النَّشْز([6]) من الأرض. وكذلك يقال: جَلَسَ مُستوفِزاً، كأنّه غير مستقِرّ.
(وفض) الواو والفاء والضاد: ثلاث كلماتٍ متباينة: الأولى أوْفَضَ إيفاضاً: أسرَعَ. وجاءَ على وَفْض وأوفاض، أي عَجَلة.
والثانية الأوفاض: الفِرَق من النَّاس.
والثالثة الوَفْضَة: الكنانة، وجمعها وِفَاضٌ.
(وفع) الواو والفاء والعين. يقولون: الوَفْعة: خِرقةٌ يقتبس فيها نارٌ. والوَفِيعة كالسَّلَّة تُتَّخَذ من العَراجين. ويقال الوَفْعة: صِمام القارورة.
---------------------__
([1]) التكملة من اللسان.
([2]) في الأصل: "الجبل"، صوابه من المجمل واللسان.
([3]) ديوان الأعشى 69.
([4]) لأبي صخر الهذلي من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 93 وأمالي القالي (1: 148) وأنشده في اللسان (رمث)، كما سبق (في رمث).
([5]) في الأصل: "والوافر"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) في الأصل: "النتز"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(و باب **الواو** و**الفاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**وفق**) **الواو** ve**الفاء** ve**القاف**: İki şeyin uygunluğuna delâlet eden bir kelimedir. Ondan **الوَفْق**: uygunluk. Ve **اتَّفَق** iki şey: yaklaştılar ve uyuştular. Ve “**وافَقْتُ** falancayı”: onunla dostlaştım; sanki ikisi uygunlaşmış olarak birleşmişlerdir.

(**وفل**) **الواو** ve**الفاء** ve**اللام**: Kıl ve pürüzlülüğe delâlet eden bir kelimedir. Ve kırba tabaklandı, ta ki **وَفْلُه** gitti; yani üzerinde bulunan kıl ve pürüzlülük. Ve **الوَفْل**: deriden, kılından uçuşup ayrılan şeydir. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

(**وفي**) **الواو** ve**الفاء** ve illetli harf: Tamamlama ve bitirmeye delâlet eden bir kelimedir. Ondan **الوَفاء**: ahdi tamamlamak ve şartı ikmal etmek. Ve **وَفَى**: **أوْفَى**; o hâlde o **وفِيٌّ**dur. Ve derler: “**أوْفَيْتُكَ** şeyi”, onu sana tam olarak ödediğim zaman. Ve “**توفَّيْتُ** şeyi” ve “**استَوْفَيْته**”; [onu bütünüyle aldığın zaman] ta ki ondan hiçbir şey bırakmayasın. Ondandır ki ölü için denir: “Allah onu **تَوفَّاه**.”

(**وفد**) **الواو** ve**الفاء** ve**الدال**: Sağlam bir asıldır; yükselme ve görünmeye delâlet eder. Ondan **الوَافد**: kavim; gelirler. Ve **الوَفْد**: yüksek görünen kumdan ipin zirvesi. Ve develerden **الوافد**: onların geri kalanını geçen şey. Ve **الإيفاد**: hızlanmadır. Ve **الوافدانِ**: çiğneme sırasında iki yanaktan çıkıntı yapan iki kemiktir. Ve insan yaşlanınca **وافِدهُ** çöker. A‘şâ dedi ki:
رأتْ رجلاً غائرَ الوافدَيْـ *** ـنِ مُخْتلفَ اللَّوْنِ أعْشَى ضَرِيرا
Ve **أوْفَدَ** bir şeyin üzerine ve **أوْفَى**: yükseldi.

(**وفر**) **الواو** ve**الفاء** ve**الراء**: Çokluk ve tamlığa delâlet eden bir kelimedir. **وَفَرَ** şey **يَفِرُ**; ve o **مَوفورٌ**dur; ve Allah onu **وَفَرَه**. Ondan **وَفْرةُ الشَّعر**: **الجُمَّة**’nin altı. Ve malın **الوَفْر** adının iştikakı ondandır. Dedi ki:
تمَنَّيْتُ من حُبِّي بُثينَةَ أنَّنا *** على رَمَثٍ في الشَّرْم ليس لنا وَفْرُ
Ve **الوفْراءُ**: derisinden hiçbir şey eksiltilmemiş kırbadır.

(**وفز**) **الواو** ve**الفاء** ve**الزاء**: Aceleye ve az yerleşikliğe delâlet eden bir kelimedir. Ve ben **وفْزَ** ve **أوفازٍ** üzerindeyim; yani acele. Şeybânî dedi ki: o **أوفازٍ** üzerindedir; ondan bir tekil söylenmedi. Ve **الوفَزُ**: yerden çıkıntıdır. Ve yine denir: “**جَلَسَ مُستوفِزاً**”; sanki o yerleşik değildir.

(**وفض**) **الواو** ve**الفاء** ve**الضاد**: Birbirinden ayrı üç kelimedir: birincisi **أوْفَضَ** **إيفاضاً**: hızlandı. Ve **وَفْض** ve **أوفاض** üzere geldi; yani acele.
Ve ikincisi **الأوفاض**: insanlardan gruplar.
Ve üçüncüsü **الوَفْضَة**: sadak; onun çoğulu **وِفَاضٌ**dur.

(**وفع**) **الواو** ve**الفاء** ve**العين**. Derler: **الوَفْعة**: içinde ateş alınan bir bez parçasıdır. Ve **الوَفِيعة**: hurma salkımı saplarından yapılan, sepete benzer bir şeydir. Ve denir **الوَفْعة**: şişenin tıpası.

---------------------__
([1]) Tamamlama Lisân’dandır.
([2]) Asılda: “**الجبل**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([3]) A‘şâ Dîvânı 69.
([4]) Ebû Sahr el-Hüzelî’nindir; Hüzelîlerin kalan şiirlerinden bir kasidedendir 93 ve Emâlî’l-Kâlî (1: 148); Lisân’da (**رمث**) maddesinde onu inşâd etti; daha önce geçtiği gibi (**في رمث**).
([5]) Asılda: “**والوافر**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([6]) Asılda: “**النتز**”; doğrusu Mücmel’dedir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الإيفاض: الإسراع، وأصله أن يعدو من عليه الوفضة، وهي الكنانة تتخشخش عليه، وجمعها: الوفاض. قال تعالى: ﴿كأنهم إلى نصب يوفضون﴾ [المعارج/43] أي: يسرعون، وقيل: الأوفاض الفرق من الناس المستعجلة. يقال: لقيته على أوفاض (انظر المجمل 4/932). أي: على عجلة، الواحد: وفض.

##### Türkçe

- **الإيفاض**: hızlanmak; aslı, üzerinde **الوفضة** bulunan kimsenin koşmasıdır; o da sadağın kendisidir, onun üzerinde hışırdar; çoğulu: **الوفاض**. Yüce Allah dedi ki: ﴿كأنهم إلى نصب يوفضون﴾ [المعارج/43], yani: hızlanırlar; ve denildi ki: **الأوفاض** acele eden insanlardan olan bölüklerdir. Denilir: **لقيته على أوفاض** (bk. **المجمل** 4/932), yani: acele üzere; tekili: **وفض**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ف ض
أوفض في سيره واستوفض‏:‏ أسرع‏.‏
‏"‏ إلى نصب يوفضون ‏"‏‏.‏
واستوفضته‏:‏ استعجلته‏.‏
ومعه وفضة ومعهم وفضات ووفاض‏.‏
قال الطرماح‏:‏ قد تجاوزتها بهضّاء كالجن - ة يخفون بعض قرع الوفاض

##### Türkçe

و ف ض
**أوفض** onun yürüyüşünde ve **استوفض**: hızlandı.
" Bir dikili taşa doğru **يوفضون** " .
**واستوفضته**: onu acele ettirdim.
Ve onunla birlikte **وفضة** vardır ve onlarla birlikte **وفضات** ve **وفاض** vardır.
طرماح dedi ki:
Onu, cinler gibi bir **بهضّاء** ile geçip aştım — **ة**; **يخفون** **بعض** **قرع** **الوفاض**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوِفاضُ: وِقاية ثِفالِ الرَّحى، والجمع وُفُضٌ؛ قال الطرمّاح: قد تجاوَزْتُها بهَضّاء كالجِنّـةِ، يُخْفُون بعضَ قَرْعِ الوِفاضِ أَبو زيد: الوِفاضُ الجلدة التي توضع تحت الرَّحى. وقال أَبو عمرو: الأَوْفاضُ والأَوْضامُ واحدها وفَضٌ ووَضَمٌ، وهو الذي يُقطع عليه اللحم؛ وقال الطّرماح:
كم عَدُوٍّ لنا قُراسِيةِ العِزِّ
تَرَكْنا لَحْماً على أَوْفاضِ
وأَوْفَضْتُ لفلان وأَوْضَمْت إِذا بسَطْتَ له بِساطاً يَتَّقي به الأَرضَ. ثعلب عن ابن الأَعرابي: يقال للمكان الذي يُمْسِك الماء الوِفاضُ والمَسَكُ والمَساكُ، فإِذا لم يُمْسِكْ فهو مَسْهَبٌ.
والوَفْضةُ: خَرِيطةٌ يَحْمِلُ فيها الرَّاعي أَداتَه وزاده. والوَفْضةُ: جَعْبةُ السِّهامِ إِذا كانت من أَدَمٍ لا خشبَ فيها تشبيهاً بذلك، والجمع وِفاضٌ. وفي الصحاح: والوَفْضةُ شيء كالجَعْبةِ من أَدَمٍ ليس فيها خشب؛ وأَنشد ابن بري للشَّنْفَرَى:
لها وَفْضةٌ فيها ثلاثون سَيْحَفاً،
إِذا آنَسَتْ أُولى العَدِيِّ اقْشَعَرّتِ
الوَفضةُ هنا: الجَعبة، والسَّيْحَفُ: النَّصْلُ المُذَلَّقُ. وفَضَتِ الإِبلُ: أَسرَعَت. وناقة مِيفاضٌ: مُسْرِعةٌ، وكذلك النعامةُ؛ قال: لأَنْعَتَنْ نَعامةً مِيفاضا
خَرْجاءَ تَغْدُو تَطْلُب الإِضاضا
(* قوله «الاضاض» هو الملجأ كما تقدم ووضعت في الأصل الذي بأيدينا لفظة الملجأ هنا بازاء البيت.)
وأَوْفَضَها واسْتَوْفَضَها: طَرَدَها. وفي حديث وائل بن حجر: من زَنى مِنْ بِكْرٍ فأَصْقِعُوه كذا واسْتَوْفِضُوه عاماً أَي اضْرِبُوه واطْرُدُوه عن أَرضه وغَرِّبوه وانْفُوه، وأَصله من قولك اسْتَوْفَضَتِ الإِبلُ إِذا تفرَّقت في رَعْيِها. الفراء في قوله عزّ وجلّ: كأَنهم إِلى نُصُب يوفضون، الإِيفاضُ الإِسْراعُ، أَي يُسْرِعُون. وقال الليث: الإِبل تَفِضُ وَفْضاً وتَسْتَوْفِضُ وأَوْفَضَها صاحبُها؛ وقال ذو الرمة يصف ثوراً وحشيّاً:
طاوي الحَشا قَصَّرَتْ عنه مُحَرَّجةٌ،
مُسْتَوْفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومُ
قال الأَصمعي: مُسْتَوْفَضٌ أَي أُفْزِعَ فاسْتَوْفَضَ، وأَوْفَضَ إِذا أَسْرَع. وقال أَبو زيد: ما لي أَراكَ مُسْتَوْفَضاً أَي مَذْعُوراً، وقال أَبو مالك: اسْتَوْفَضَ اسْتَعْجَلَ؛ وأَنشد لرؤبةً: إِذا مَطَوْنا نِقْضةً أَو نِقْضا،
تَعْوِي البُرَ مُسْتَوْفِضاتٍ وَفْضا
تَعْوِي أَي تَلْوِي. يقال: عَوَتِ الناقةُ بُرَتها في سيْرها أَي لوتها بخِطامِها؛ ومثل شعر رؤبة قولُ جرير:
يَسْتَوفِضُ الشيخُ لا يَثْنِي عمامَته،
والثلْجُ فوق رُؤوس الأُكْمِ مَرْكُومُ
وقال الحطيئة:
وقِدْرٍ إِذا ما أَنْفَضَ الناسُ، أَوْفَضَتْ
إِليها بأَيْتامِ الشِّتاءِ الأَرامِلُ
وأَوْفَضَ واسْتَوْفَضَ: أَسرَع. واسْتَوْفَضَه إِذا طَرَده واستعجله. والوَفْضُ: العجَلة. واسْتَوْفَضَها: استعجَلها. وجاءَ على وفْض ووفَضٍ أَي على عجَل. والمُسْتَوْفِضُ: النافِرُ من الذُّعْرِ كأَنه طلَب وفْضَه أَي عدْوَه. يقال: وفَضَ وأَوْفَضَ إِذا عَدا.
ويقال: لِقيتُه على أَوْفاضٍ أَي على عجَلةٍ مثل أَوْفازٍ؛ قال رؤبة: يَمْشِي بنا الجِدُّ على أَوْفاضِ
قال أَبو تراب: سمعت خليفة الحُصَيْنِي يقول: أَوْضَعتِ الناقةُ وأَوْضَفَت إِذا خَبَّتْ، وأَوْضَفْتُها فوضَفت وأَوْفَضْتها فوفَضَت. ويقال للأَخلاط: أَوْفاضٌ، والأَوْفاضُ: الفِرَقُ من الناس والأَخْلاطُ من قَبائلَ شَتَّى كأَصْحاب الصُّفّةِ. وفي حديث النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم: أَنه أَمَر بصدَقةٍ أَن توضَع في الأَوْفاضِ؛ فُسِّرُوا أَنهم أَهلُ الصُّفّةِ وكانوا أَخْلاطاً، وقيل: هم الذين مع كل واحد منهم وَفْضةٌ، وهي مثل الكِنانةِ الصغيرة يُلْقي فيها طعامَه، والأَوّل أَجْودُ. قال أَبو عمرو: الأَوْفاضُ هم الفِرَقُ من الناس والأَخْلاط، من وفضَتِ الإِبلُ إِذا تفرّقت، وقيل: هم الفقراء الضّعافُ الذين لا دِفاعَ بهم، واحدهم وفض (*دقوله
«واحدهم وفض» كذا في الأَصل والنهاية بلا ضبط.) . وفي الحديث: أَن رجلاً من الأَنصار جاءَ إِلى النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، فقال: مالي كلُّه صدَقةٌ، فأَقْتر أَبواه حتى جلَسا مع الأَوْفاضِ أَي افتقَرا حتى جلسا مع الفقراء، قال أَبو عبيد: وهذا كله عندنا واحد لأَن أَهلَ الصُّفّة إِنما كانوا أَخلاطاً من قَبائل شتَّى، وأَنكر أَن يكون مع كل رجل منهم وفْضةٌ. ابن شميل: الجَعْبةُ المُسْتديرةُ الواسعةُ التي على فمها طبَقٌ من فوقها والوَفْضةُ أَصغرُ منها، وأَعْلاها وأَسفلُها مُسْتَوٍ. والوَفَضُ: وضَمُ اللحم؛ طائيّةٌ؛ عن كراع.

##### Türkçe

**الوِفاضُ**: değirmen taşının altlığının korunmasıdır; çoğulu **وُفُضٌ**’dur; الطرمّاح dedi ki:
قد تجاوَزْتُها بهَضّاء كالجِنّـةِ، يُخْفُون بعضَ قَرْعِ **الوِفاضِ**

أَبو زيد: **الوِفاضُ** değirmen taşının altına konulan deridir. أَبو عمرو dedi:
**الأَوْفاضُ** ve **الأَوْضامُ**’ın teki **وفَضٌ** ve **وَضَمٌ**’dır; o, etin üzerinde kesildiği şeydir;
ve الطّرماح dedi:
كم عَدُوٍّ لنا قُراسِيةِ العِزِّ
تَرَكْنا لَحْماً على **أَوْفاضِ**
Ve **أَوْفَضْتُ** falana ve **أَوْضَمْت**: ona, onunla yeri koruduğu bir yaygı yaydığın zaman (denir). ثعلب, ابن الأَعرابي’den: suyu tutan yere **الوِفاضُ** ve **المَسَكُ** ve **المَساكُ** denir; eğer tutmazsa o **مَسْهَبٌ**’dir.
Ve **الوَفْضةُ**: çobanın aletini ve azığını içinde taşıdığı bir torbadır.
Ve **الوَفْضةُ**: içinde ağaç bulunmayıp deriden olduğu zaman, buna benzetilerek okların sadakıdır; çoğulu **وِفاضٌ**’dır. Ve الصحاح’ta: **الوَفْضةُ** deriden, içinde ağaç olmayan, sadak gibi bir şeydir; ve ابن بري, الشَّنْفَرَى için okudu:
لها **وَفْضةٌ** فيها ثلاثون سَيْحَفاً،
إِذا آنَسَتْ أُولى العَدِيِّ اقْشَعَرّتِ
Burada **الوَفضةُ**: sadaktır; ve **السَّيْحَفُ**: kayganlaştırılmış (parlatılmış) temrendir. **وفَضَتِ الإِبلُ**: hızlandı. Ve **ناقة مِيفاضٌ**: hızlıdır; ve aynı şekilde devekuşu; dedi ki:
لأَنْعَتَنْ نَعامةً **مِيفاضا**
خَرْجاءَ تَغْدُو تَطْلُب **الإِضاضا**
(* «**الاضاض**» sözü, daha önce geçtiği üzere sığınaktır; ve elimizdeki asılda burada beytin karşısına **الملجأ** lafzı konulmuştur.)
Ve **أَوْفَضَها** ve **اسْتَوْفَضَها**: onu sürdü (kovdu). Ve وائل بن حجر hadîsinde: “Bir bakireden zina eden kimseye şöyle şöyle **فأَصْقِعُوه** ve bir yıl **واسْتَوْفِضُوه**” yani onu dövün ve onu yurdundan kovun ve onu uzaklaştırın ve onu sürgün edin; aslı, “**اسْتَوْفَضَتِ الإِبلُ**” sözündendir; otlamasında dağıldığı zaman (denir). الفراء, aziz ve celil olanın sözü hakkında: كأَنهم إِلى نُصُب **يوفضون**; **الإِيفاضُ** hızlanmadır; yani hızlanırlar. Ve الليث dedi: develer **تَفِضُ وَفْضاً** ve **تَسْتَوْفِضُ**; ve sahibi onları **أَوْفَضَها**; ve ذو الرمة, yabanî bir boğayı vasfederek dedi:
طاوي الحَشا قَصَّرَتْ عنه مُحَرَّجةٌ،
**مُسْتَوْفَضٌ** من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومُ
الأَصمعي dedi: **مُسْتَوْفَضٌ** yani ürkütüldü de **فاسْتَوْفَضَ**; ve **أَوْفَضَ**: hızlandığı zaman (denir). Ve أَبو زيد dedi: seni niçin **مُسْتَوْفَضاً** görüyorum; yani korkutulmuş. Ve أَبو مالك dedi: **اسْتَوْفَضَ** acele etti; ve رؤبة için okudu:
إِذا مَطَوْنا نِقْضةً أَو نِقْضا،
تَعْوِي البُرَ **مُسْتَوْفِضاتٍ** **وَفْضا**
**تَعْوِي** yani büker. Denir ki: deve yürüyüşünde **عَوَتِ** gemini; yani onu yularıyla büktü; ve رؤبة’nin şiiri gibi, جرير’in sözü:
**يَسْتَوفِضُ** الشيخُ لا يَثْنِي عمامَته،
والثلْجُ فوق رُؤوس الأُكْمِ مَرْكُومُ
Ve الحطيئة dedi:
وقِدْرٍ إِذا ما **أَنْفَضَ** الناسُ، **أَوْفَضَتْ**
إِليها بأَيْتامِ الشِّتاءِ الأَرامِلُ
Ve **أَوْفَضَ** ve **اسْتَوْفَضَ**: hızlandı. Ve **اسْتَوْفَضَه**: onu kovduğu ve onu acele ettirdiği zaman (denir).
Ve **الوَفْضُ**: aceledir. Ve **اسْتَوْفَضَها**: onu acele ettirdi. Ve **وجاءَ على وفْض ووفَضٍ**: yani acele üzere (geldi). Ve **المُسْتَوْفِضُ**: korkudan ürküp kaçan; sanki **وفْضَه**’ini, yani koşusunu talep etmiş gibidir. Denir ki: **وفَضَ** ve **أَوْفَضَ**: koştuğu zaman (denir).
Ve denir ki: onu **على أَوْفاضٍ** üzere karşıladım; yani **أَوْفازٍ** gibi acele üzere; رؤبة dedi:
يَمْشِي بنا الجِدُّ على **أَوْفاضِ**
أَبو تراب dedi: خليفة الحُصَيْنِي’nin şöyle dediğini işittim: deve **أَوْضَعتِ** ve **أَوْضَفَت**: tırısla gittiği zaman; ve ben onu **أَوْضَفْتُها** da o **فوضَفت**; ve onu **أَوْفَضْتها** da o **فوفَضَت**. Ve karışımlara **أَوْفاضٌ** denir; ve **الأَوْفاضُ**: insanlardan bölükler ve çeşitli kabilelerden karışımlar, **أَصْحاب الصُّفّةِ** gibi. Ve Peygamber’in, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, hadîsinde: sadakanın **الأَوْفاضِ** içine konulmasını emrettiği; “onlar **أَهلُ الصُّفّةِ**’dir ve karışımlardı” diye tefsir edildi; ve “onlar, her birinin yanında **وَفْضةٌ** bulunan kimselerdir; o, küçük bir **الكِنانةِ** gibidir; yiyeceğini onun içine atar” denildi; ve birincisi daha iyidir. أَبو عمرو dedi: **الأَوْفاضُ** insanlardan bölükler ve karışımlardır; “**وفَضَتِ الإِبلُ**”den, develer dağıldığı zaman; ve “onlar, kendileriyle savunma olmayan zayıf fakirlerdir” denildi; tekili **وفض**’dır
(* «واحدهم وفض» sözü: asılda ve النهاية’de harekesiz olarak böyledir.) . Ve hadîste: Ensardan bir adam Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi ve dedi ki: “Malımın hepsi sadakadır”; bunun üzerine anne-babası yoksullaştı, ta ki **الأَوْفاضِ** ile oturuncaya kadar; yani fakirleştiler, ta ki fakirlerle oturuncaya kadar. أَبو عبيد dedi: Bu, bizim yanımızda bütünüyle birdir; çünkü **أَهلَ الصُّفّةِ** ancak çeşitli kabilelerden karışımlardı; ve onların her birinin yanında **وفْضةٌ** bulunmasını inkâr etti. ابن شميل: ağzında üstünden bir kapak bulunan, yuvarlak geniş sadak; ve **الوَفْضةُ** ondan daha küçüktür; ve onun üstü ve altı düzdür.
Ve **الوَفَضُ**: etin **وضَمُ**’ıdır; طائيّة (lehçesi); كراع’dan.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ف ض * * أَوْفَضَ * و * اسْتَوْفَضَ * أسرع ومنه قوله تعالى ﴿كأنهم إلى نُصُبٍ يُوفِضُون﴾ و * الأَوْفَاضُ * الفِرَقُ من الناس والأَخلاط من قبائل شتى كأَصحاب الصُّفَّة وفي الحديث ﴿أنه أمر بصدقة أن تُوضع في الأوْفاض﴾

##### Türkçe

* و ف ض * **أَوْفَضَ** ve **اسْتَوْفَضَ**: hızlandı; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: {Sanki onlar bir dikili taşa doğru **يُوفِضُون**}. Ve **الأَوْفَاضُ**: insanlardan fırkalar ve çeşitli kabilelerden karışık topluluklar; **أَصحاب الصُّفَّة** gibi. Ve hadiste: {O, bir sadaka ile emretti ki **الأوْفاض** içine konulsun}.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

وفض يفض وفضا ووفضا، الأخير محركة عن ابن دريد: عدا وأسرع، كأوفض واستوفض، وقال أبو مالك: استوفض، أي استعجل، وقال الفراء في قوله تعالى  كأنهم إلى نصب يوفضون  أي: يسرعون، وأنشد الجوهري لرؤبة:
  إذا مطونا نقضة أو نقضا
  تعوي البرى مستوفضات وفضا تعوي، أي: تلوي، ومثله قول جرير:
  تستوفض الشيخ لا يثني عمامتـه                      والثلج فوق رؤوس الأكم مركوم وقال الحطيئة:
  وقدر إذا ما أنفض الناس أوفضت                      إليها بأيتام الـشـتـاء الأرامـل وناقة ميفاض: مسرعة، من ذلك وكذلك النعامة، قال:
  لأنعتن نعـامة مـيفـاضـا
  خرجاء تعدو تطلب الإضاضا

  وقال ابن دريد: الوفضة: خريطة يحملها الراعي لزاده وأداته يحملها فيها، وفي الصحاح: الوفضة: شيء مثل الجعبة من أدم ليس فيها خشب. قال الصاغاني: تشبيها. ج: وفاض، وزاد في الأساس: وفضات، وأنشد ابن بري للشنفرى، قال الصاغاني: يذكر تأبط شرا، وأنثه حيث جعله أم عيال:
  لها وفضة فيها ثلاثون سيحفـا                      إذا آنست أولى العدي اقشعرت الوفضة: الجعبة، والسيحف: النصل المذلق. وقال ابن عباد: الوفضة: النقرة بين الشاربين تحت الأنف من الرجل. ويقال: لقيته على أوفاض، وعلى أوفاز، أي عجلة، الواحد وفض، بالفتح، كما في الصحاح، ويحرك، عن ابن دريد، يقال: جاء على وفض، وعلى وفض، وأنشد الجوهري لرؤبة:
  يمسي بنا الجد على أوفاض وقال أبو عبيد، في حديث النبي صلى الله عليه وسلم:  أنه أمر بصدقة أن توضع في الأوفاض:  هو الفرق من الناس، والأخلاط، ومثله قول أبي عمرو، قال: من وفضت الإبل، إذا تفرقت، أو الجماعة من قبائل شتى، كأصحاب الصفة، رضي الله عنهم، نقله الجوهري، أو الجماعة الذين مع كل واحد منهم وفضة لطعامه، وهي مثل الكنانة الصغيرة يلقي فيها طعامه، وهذا قول الفراء، وأنكره أبو عبيد، وقيل: هو الفقراء الضعاف الذين لا دفاع بهم، ومنه الحديث:  فأقتر أبواه حتى جلسا مع الأوفاض  . قال أبو عبيد: وهذا كله عندنا واحد؛ لأن أهل الصفة إنما كانوا أخلاطا من قبائل شتى. قلت: وأهل الصفة ثلاثة وتسعون رجلا جمعتهم في كراسة لطيفة على حرف المعجم. والأوفاض أيضا: جمع وفض، محركة، للذي يقطع عليه اللحم، وكذلك الأوضام جمع وضم، نقله أبو عمرو. وقال الطرماح:
  كم عدو لنا قراسـية الـع                      ز تركنا لحما على أوفاض وقال كراع: الوفض: وضم اللحم، طائية. والوفاض، ككتاب: الجلدة توضع تحت الرحى، قاله أبو زيد، وقال غيره: هو وقاية ثفال الرحى، والجمع وفض، قال الطرماح:
  قد تجاوزتها بهضاء كالـجـن                      ة يخفون بعض قرع الوفاض والوفاض أيضا: المكان الذي يمسك الماء، رواه ثعلب عن ابن الأعرابي قال: وكذلك المسك والمساك، فإذا لم يمسك فهو مسهب. وأوفض الإبل: فرقها قال الليث: الإبل تفض وفضا، وتستوفض، وأوفضها صاحبها. وقال أبو تراب: سمعت خليفة الحصيني يقول: أوضفت الناقة وأوضفتها فوضفت: خبت. وأوفضتها فوفضت: تفرقت. وأوفض له: وأوضم، إذا بسط له بساطا يتقي به الأرض. ويقال استوفضه إذا طرده عن أرضه. واستوفضه: استعجله. واستوفضت الإبل، إذا تفرقت في رعيها، وهو مطاوع أوفضتها. واستوفض فلانا: غربه ونفاه، ومنه حديث وائل بن حجر:  من زنا من بكر فاصقعوه كذا، واستوفضوه عاما  أي اضربوه واطردوه عن أرضه وغربوه وانفوه، وأصله من قولك: استوفضت الإبل. ومما يستدرك عليه: أوفضه: طرده. وقال أبو زيد: يقال: مالي أراك مستوفضا، أي مذعورا. وقال ذو الرمة يصف ثورا وحشيا:
  طاوي الحشا قصرت عنه محرجة                      مستوفض من بنات القفر مشموم

  قال الأصمعي: مستوفض، أي أفزع فاستوفض. وقال الصاغاني: يروى مستوفض ومستوفض والمستوفض النافر من الذعر، كأنه طلب وفضه، أي عدوه. وفرق ابن شميل بين الوفضة والجعبة، فقال: الجعبة:المستديرة الواسعة التي على فمها طبق من فوقها، والوفضة أصغر منها، وأعلاها وأسفلها مستو.

##### Türkçe

وفض يفض وفضا ve ووفضا, sonuncusu harekeli olarak İbn Düreyd’den: **عدا** ve **أسرع** (koştu ve acele etti), **أوفض** ve **استوفض** gibi. Ebû Mâlik dedi: **استوفض**, yani **استعجل** (acele etti). Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **كأنهم إلى نصب يوفضون**: yani **يسرعون** (hızlanırlar). Cevherî, Rü’be’ye ait olarak şu beyti okudu:
  Eğer biz bir **نقضة** yahut bir **نقضا** (bir çözme yahut bir çözüş) uzatırsak
  **البرى** (bıçak ağızları) **مستوفضات** ve **وفضا** (acele ederek) ulur;
**تعوي**: yani **تلوي** (büker). Bunun benzeri Cerîr’in sözüdür:
  **تستوفض** (acele ettirir) ihtiyarı; sarığını bükmez                      ve kar, tepelerin başları üzerinde yığılmıştır
Hutay’e dedi:
  Ve bir kazan ki insanlar **أنفض** (dağılıp gittiğinde) **أوفضت** (hızlandı)                      ona, kışın yetimleri olan dullarla
Ve **ناقة ميفاض**: hızlı; bundan (olandır); ve yine devekuşu da böyledir. Dedi ki:
  Elbette niteleyeyim bir **نعامة ميفاضا** (hızlı bir devekuşunu)
  **خرجاء** (uzun bacaklı) koşar, **الإضاضا** (suya götüren yerleri) arar

İbn Düreyd dedi: **الوفضة**: çobanın azığı ve aleti için taşıdığı, içinde onları taşıdığı bir torbadır. **الصحاح**’ta: **الوفضة**: içinde tahta bulunmayan, deriden, **الجعبة** gibi bir şey. Sâgânî dedi: benzetme olarak. Çoğulu: **وفاض**; ve **الأساس**’ta artırdı: **وفضات**. İbn Berrî, Şenferâ’ya ait olarak okudu; Sâgânî dedi: Teebbete Şerran’ı zikreder; onu, onu çocukların anası kıldığı yerde dişil yaptı:
  Onun bir **وفضة**si vardır; içinde otuz **سيحفا**                      düşmanın öncüleri görüldüğünde ürperir
**الوفضة**: **الجعبة** (sadak). **السيحف**: keskinleştirilmiş **النصل** (ok ucu/demiri). İbn Abbâd dedi: **الوفضة**: erkeğin bıyıkların arasında, burun altındaki çukur. Ve denir: Onu **على أوفاض** ve **على أوفاز** üzere (üzerinde) gördüm; yani acele (ile). Tekili **وفض**, fetha ile; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve harekelenir, İbn Düreyd’den. Denir: **جاء على وفض** ve **على وفض**. Cevherî, Rü’be’ye ait olarak okudu:
  Akşamlar bize ciddiyet **على أوفاض** (aceleler üzere) gelir
Ebû Ubeyd, Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) hadîsinde: “Sadakanın **في الأوفاض** içine konulmasını emretti”: o, insanlardan bir fırkadır ve karışık topluluklardır. Bunun benzeri Ebû Amr’un sözüdür; dedi: **وفضت الإبل** (develer dağıldı) olduğunda; yahut çeşitli kabilelerden bir cemaat; **أصحاب الصفة** gibi, Allah onlardan razı olsun; Cevherî onu nakletti. Yahut her birinin yiyeceği için bir **وفضة**si bulunan cemaat; o, küçük bir **كنانة** gibidir; yiyeceğini içine koyar; bu Ferrâ’nın sözüdür; Ebû Ubeyd onu inkâr etti. Ve denildi: onlar, kendilerinde savunma bulunmayan zayıf fakirlerdir. Ondandır hadîs: “Anne-babası fakirleşti; ta ki **مع الأوفاض** ile oturdular.” Ebû Ubeyd dedi: Bu, bizim yanımızda bütünüyle birdir; çünkü **أهل الصفة** ancak çeşitli kabilelerden karışık kimselerdi. Dedim: **أهل الصفة** doksan üç erkektir; onları, mu‘cem harfi üzere latif bir risalede topladım. Ve **الأوفاض** ayrıca: etin üzerinde kesildiği şey için, harekeli **وفض**’un çoğuludur; ve yine **الأوضام** da **وضم**’un çoğuludur; Ebû Amr nakletti. Tırmâh dedi:
  Nice düşmanımız, sert **العز** (izzet)li                      eti **على أوفاض** (kesme tahtaları üzerinde) bıraktık
Kurâ‘ dedi: **الوفض**: etin **وضم**’u (yığını); Tâî lehçesidir. Ve **الوفاض**, **كتاب** vezninde: değirmenin altına konulan deri; Ebû Zeyd söyledi. Başkası dedi: o, değirmenin **ثفال**’ının (altlığının) korumasıdır. Çoğulu **وفض**. Tırmâh dedi:
  Onu, cennet gibi bir **بهضاء** ile geçmiştir                      **الوفاض**’ın vuruluşunun bir kısmını gizlerler
Ve **الوفاض** ayrıca: suyu tutan yer; Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: ve yine **المسك** ve **المساك** (tutan şey); eğer tutmazsa o **مسهب**’dir. Ve **أوفض الإبل**: onları ayırdı/dağıttı. Leys dedi: develer **تفض وفضا** (dağılır) ve **تستوفض** (dağılmaya yönelir); ve sahibi onları **أوفضها** (dağıttı). Ebû Turâb dedi: Halîfe el-Husaynî’nin şöyle dediğini işittim: **أوضفت الناقة** ve **أوضفتها**; sonra **فوضفت**: **خبت** (yürüyüşü zayıfladı). Ve **أوفضتها**; sonra **فوفضت**: **تفرقت** (dağıldı). Ve **أوفض له**: ve **أوضم**; ona, yerden korunacağı bir yaygı serdiğinde. Ve denir: **استوفضه**: onu toprağından kovduğunda. Ve **استوفضه**: onu acele ettirdi. Ve develer **استوفضت**: otlamalarında dağıldıklarında; o, **أوفضتها**’nın (onu dağıttım) mutâva‘ıdır. Ve **استوفض فلانا**: onu uzaklaştırdı ve sürdü. Ondandır Vâil b. Hucr hadîsi: “Kim Bekr’den zina ederse onu şöyle şöyle dövün ve onu bir yıl **استوفضوه**”: yani onu dövün ve onu toprağından kovun ve onu uzaklaştırın ve onu sürgün edin; aslı, senin sözünden: **استوفضت الإبل**. Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **أوفضه**: onu kovdu. Ebû Zeyd dedi: denir: Seni niçin **مستوفضا** görüyorum? yani **مذعورا** (korkutulmuş). Zü’r-Rumme, bir yaban öküzünü vasfederek dedi:
  İçi boş (aç) karınlı; ondan kısa kalmıştır bir **محرجة**                      **مستوفض** (ürküp kaçan), çöl kızlarından, kokulu

Asma‘î dedi: **مستوفض**: yani korkutuldu da **استوفض** etti. Sâgânî dedi: **مستوفض** ve **مستوفض** diye rivayet edilir; ve **المستوفض**: korkudan ürküp kaçandır; sanki **وفضه**’ini (koşusunu) talep etmiş gibidir; yani koşusunu. İbn Şümeyl, **الوفضة** ile **الجعبة** arasında ayırım yaptı; dedi: **الجعبة**: ağzı üzerinde üstten bir kapak bulunan, yuvarlak geniş olandır; **الوفضة** ondan daha küçüktür; üstü ve altı düzdür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَفَضَ
1 وَفَضَ ذ , (A, Mgh, K.) aor. يَفِضُ, (K,) inf. n. وَفْضٌ (A, K) and وَفَضٌ; (IDrd, K;) and ↓ اوفض, (S, Mgh, K,) and ↓ استوفض; (S, K;) He ran: (A, Mgh, K:) he hastened, or went quickly. (S, A, Mgh, K.) Hence, in the Kur. [lxx. 43,] ↓ كَأَنَّهُمْ اِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ, or نَصْبٍ, As though they were hastening, or going quickly, to a thing set up for worship. (Fr, S, TA.) You say also وَفَضَتِ الاِبَلُ The camels hastened, or went quickly: (M:) or went the pace termed خَبَب. (Khaleefeh El-Hoseynee.) And The camels became dispersed: (AA:) and ↓ استوفضت they became dispersed (K, TA) in their pasturing. (TA.)

اوفض
4 اوفض ذ : see 1, in two places. -A2- Also, He made a she-camel to go the pace termed خَبَب; as also اوضف. (Khaleefeh El-Hoseynee.) And He dispersed camels. (The same, and K.) See also 10. -A3- اوفض لَهُ He spread for him a carpet, or the like, by which to preserve himself from the ground; (K, TA;) as also اوضم. (TA)

استوفض
10 استوفض ذ : see 1, in two places. -A2- Also, He required, or commanded, another to hasten, or be quick, or he hastened, hurried, or urged, him. (S, M, A, K, [but in the M; it seems to relate to camels, or an ostrich.]) ― -b2- He drove away (S, M, K) camels, or an ostrich; as also ↓ اوفض: (M:) he drove away, or expelled, another from his country: (M:) he banished him. (Mgh, K.)

وَفْضٌ
وَفْضٌ ذ (S, M, K,) and ↓ وَفَضٌ (M, K) Haste: (S, M, K:) [like وَفْزٌ and وَفَزٌ:] pl. أَوْفَاضٌ. (K.) You say, جَآءَ عَلَى وَفْضٍ, and ↓ وَفَضٍ, and أَوْفَاضٍ, He came in haste. (M.) And لَقِيتُهُ عَلَى أَوْفَاضٍ I found him in a state of haste: (S, K:) like أَوْفَازٍ. (S.)

وَفَضٌ
وَفَضٌ ذ : see وَفْضٌ, in two places.

وَفْضَةٌ
وَفْضَةٌ ذ A pastor's [bag of the kind called] خَرِيطَة, for his implements and provisions, (M, K,) which he carries therein. (M.) ― -b2- And hence, as being likened thereto, (M,) A [quiver of the kind called] جَعْبَة, (M, K,) or a thing like the جَعْبَة. (S,) for arrows, (M,) of skins, or hides, (S, M, K,) in which is no wood: (S, M:) or [a quiver] smaller than the جعبة, having its upper and lower parts of equal size: the جعبة is round and wide, and has a cover on the top, over its mouth: [see the latter word:] (ISh:) pl. وِفَاضٌ (S, M, A, K) and وَفَضَاتٌ. (A, TA.) ― -b3- Also, A thing like a quiver (كِنَانَة), (Fr, M,) of small size, (Fr,) in which a man of the class called أَوْفَاض puts his food. (Fr, M.) ― -b4- Also, The small depression between the two mustaches, beneath the nose, (K, TA,) of a man. (TA.)

أَوْفَاضٌ
أَوْفَاضٌ ذ Parties of men: (A'Obeyd, S, K:) a mixed multitude: (A'Obeyd, M, K:) from وَفَضَتِ الاِبَلُ meaning “ the camels became dispersed: ” (AA:) or poor, weak, defenceless people: (L:) or an assemblage, (K,) or a mixed multitude or collection, (S,) from various tribes, such as the أَصْحَابُ الصُّفَّةِ: (A'Obeyd, S, K:) or a company of whom every one has a وَفْضَة for his food, (Fr, M, K,) i. e. a thing resembling a كِنَانَة, (Fr, M,) of small size, (Fr,) in which he puts his food; (Fr, M;) but this explanation is disapproved by A'Obeyd (TA) [and by ISd]: or الأَوْفَاضُ applies to the persons called أَهْلُ الصُّفَّةِ, (M,) who were a mixed multitude (A'Obeyd, M) from various tribes, (A'Obeyd,) consisting of ninety-three men. (TA.) [See صُفَّةٌ.]

مِيفَاضٌ
مِيفَاضٌ ذ Going quickly, or swiftly; applied to a she-camel, (S, M, K,) and to an ostrich. (S, M.)

مُسْتَوُفِضٌ
مُسْتَوُفِضٌ ذ Going quickly, or hastening, by reason of fright; (As;) or running away by reason of fright; as though desiring his وَفْض, or running: (Sgh:) or frightened. (TA.)

وَفَّضَ الرَّحَى
2 وَفَّضَ الرَّحَى ذ He put a وِفَاض [or skin] beneath the [hand-] mill. (M, in art. ثفل.)

أَوْفَضَ
4 أَوْفَضَ ذ : see أَوْضَفَ.

وِفَاضٌ
وِفَاضٌ ذ : see 2, and ثِفَالٌ.

##### Türkçe

وَفَضَ
1 **وَفَضَ** ذ , (A, Mgh, K.) muzârîsi **يَفِضُ**, (K,) mastarı **وَفْضٌ** (A, K) ve **وَفَضٌ**; (IDrd, K;) ve ↓ **اوفض**, (S, Mgh, K,) ve ↓ **استوفض**; (S, K;) Koştu: (A, Mgh, K:) acele etti, yahut çabuk gitti. (S, A, Mgh, K.) Bundan dolayı, Kur’ân’da [lxx. 43,] ↓ **كَأَنَّهُمْ اِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ**, yahut **نَصْبٍ**, Sanki ibadet için dikilmiş bir şeye doğru acele ediyorlar, yahut çabuk gidiyorlar gibi. (Fr, S, TA.) Yine dersin: **وَفَضَتِ الاِبَلُ** Develer acele etti, yahut çabuk gitti: (M:) yahut **خَبَب** denilen yürüyüşle gitti. (Khaleefeh El-Hoseynee.) Ve Develer dağıldı: (AA:) ve ↓ **استوفضت** onlar otlaklarında dağıldı. (K, TA) (TA.)

اوفض
4 **اوفض** ذ : 1’e bak, iki yerde. -A2- Ayrıca, Bir dişi deveyi **خَبَب** denilen yürüyüşle yürüttü; **اوضف** da böyledir. (Khaleefeh El-Hoseynee.) Ve Develeri dağıttı. (Aynısı, ve K.) 10’a da bak. -A3- **اوفض لَهُ** Onun için, kendisini yerden koruyacağı bir yaygı, yahut benzerini serdi; (K, TA;) **اوضم** da böyledir. (TA)

استوفض
10 **استوفض** ذ : 1’e bak, iki yerde. -A2- Ayrıca, Başkasından acele etmesini, yahut çabuk olmasını istedi, yahut emretti; yahut onu acele ettirdi, koşturdu, yahut dürttü. (S, M, A, K, [fakat M’de; develere yahut devekuşuna dair görünür.]) ― -b2- Develeri, yahut bir devekuşunu sürdü uzaklaştırdı (S, M, K); ↓ **اوفض** da böyledir: (M:) bir başkasını ülkesinden sürdü uzaklaştırdı: (M:) onu sürgün etti. (Mgh, K.)

وَفْضٌ
**وَفْضٌ** ذ (S, M, K,) ve ↓ **وَفَضٌ** (M, K) Acele: (S, M, K:) [**وَفْزٌ** ve **وَفَزٌ** gibi:] çoğulu **أَوْفَاضٌ**. (K.) Dersin: **جَآءَ عَلَى وَفْضٍ**, ve ↓ **وَفَضٍ**, ve **أَوْفَاضٍ**, Acele ile geldi. (M.) Ve **لَقِيتُهُ عَلَى أَوْفَاضٍ** Onu acele hâlinde buldum: (S, K:) **أَوْفَازٍ** gibi. (S.)

وَفَضٌ
**وَفَضٌ** ذ : **وَفْضٌ**’a bak, iki yerde.

وَفْضَةٌ
**وَفْضَةٌ** ذ Bir çobanın, aletleri ve azığı için, içinde taşıdığı, **خَرِيطَة** denilen türden [torbası]. (M, K,) (M.) ― -b2- Ve bundan dolayı, ona benzetilerek, (M,) Bir **جَعْبَة** [denilen türden sadak], (M, K,) yahut **جَعْبَة** gibi bir şey. (S,) oklar için, (M,) derilerden yahut köselelerden, (S, M, K,) içinde hiç tahta olmayan: (S, M:) yahut [bir sadak] **جعبة**’den daha küçük, üst ve alt kısımları eşit büyüklükte olan: **جعبة** yuvarlak ve geniştir ve ağzının üzerinde, üstte bir kapağı vardır: [sonraki kelimeye bak:] (ISh:) çoğulu **وِفَاضٌ** (S, M, A, K) ve **وَفَضَاتٌ**. (A, TA.) ― -b3- Ayrıca, küçük boyda, (Fr,) **أَوْفَاض** denilen sınıftan bir adamın yiyeceğini koyduğu, (Fr, M,) küçük boyda, (Fr,) **كِنَانَة** gibi bir şey. (Fr, M.) ― -b4- Ayrıca, bir adamın, (TA.) burun altında, iki bıyık arasındaki küçük çöküntü. (K, TA,)

أَوْفَاضٌ
**أَوْفَاضٌ** ذ Erkeklerden topluluklar: (A'Obeyd, S, K:) karışık kalabalık: (A'Obeyd, M, K:) **وَفَضَتِ الاِبَلُ** “develer dağıldı” mânâsından: (AA:) yahut fakir, zayıf, savunmasız insanlar: (L:) yahut bir toplanma, (K,) yahut çeşitli kabilelerden, **أَصْحَابُ الصُّفَّةِ** gibi, karışık bir kalabalık yahut derleme: (S,) (A'Obeyd, S, K:) yahut her birinin yiyeceği için bir **وَفْضَة**si bulunan bir topluluk, (Fr, M, K,) yani küçük boyda, (Fr,) yiyeceğini içine koyduğu, (Fr, M,) **كِنَانَة**ye benzeyen bir şey; (Fr, M;) fakat bu açıklama A'Obeyd tarafından reddedilmiştir (TA) [ve ISd tarafından]: yahut **الأَوْفَاضُ**, çeşitli kabilelerden, (A'Obeyd,) karışık bir kalabalık olan (A'Obeyd, M) ve doksan üç erkekten oluşan (TA.) **أَهْلُ الصُّفَّةِ** denilen kimselere uygulanır. (M,) [**صُفَّةٌ**’ye bak.]

مِيفَاضٌ
**مِيفَاضٌ** ذ Çabuk giden, yahut hızlı; bir dişi deveye, (S, M, K,) ve bir devekuşuna nispetle. (S, M.)

مُسْتَوُفِضٌ
**مُسْتَوُفِضٌ** ذ Korku sebebiyle çabuk giden, yahut acele eden; (As;) yahut korku sebebiyle kaçan; sanki kendi **وَفْض**’ünü, yani koşmayı ister gibi; (Sgh:) yahut korkmuş. (TA.)

وَفَّضَ الرَّحَى
2 **وَفَّضَ الرَّحَى** ذ [El-]değirmenin altına bir **وِفَاض** [yahut deri] koydu. (M, md. **ثفل**’de.)

أَوْفَضَ
4 **أَوْفَضَ** ذ : **أَوْضَفَ**’a bak.

وِفَاضٌ
**وِفَاضٌ** ذ : 2’ye ve **ثِفَالٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَفَضَ
وَفَضَ
a.  [ يَفِدُ ] ( n. ac. وَفْض 1 ), Hastened; ran.

أَوْفَضَ
أَوْفَضَ IV ,
a.  see I .

b.  Scattered.

اِسْتَوْفَضَ
اِسْتَوْفَضَ X ,
a.  see I .

b.  Made to run; sent away.

c.  Became dispersed.

وَفْض
وَفْض 1 , ( pl. أَوْفَاْض 38 ),
a.  Haste; precipitation.

وَفْضَة
وَفْضَة 1t , ( pl. وِفَاْض 23 ),
a.  Leather quiver.

b.  Wallet, pouch.

c.  Dimple in the upper lip.

وَفَض
وَفَض 4 ,
a.  see 1 .

b.  ( pl. أَوْفَاْض 38 ), Meatboard, chopping-board.

وِفَاْض
وِفَاْض 23 ,
a.  Skin, hide.

أَوْفَاْض
أَوْفَاْض 38 ,
a.  People of different tribes.

مِوْفَاْض
مِوْفَاْض 45I ,
a.  Swift.

وَفْظ
وَفْظ ( pl. أَوْفَاْض 38 ),
a.  Hurry.

##### Türkçe

**وَفَضَ**
**وَفَضَ**
a. [ **يَفِدُ** ] ( n. ac. **وَفْض** 1 ), Acele etti; koştu.

**أَوْفَضَ**
**أَوْفَضَ** IV ,
a. I’e bak.

b. Saçtı.

**اِسْتَوْفَضَ**
**اِسْتَوْفَضَ** X ,
a. I’e bak.

b. Koşturdu; uzaklaştırdı.

c. Dağılmış oldu.

**وَفْض**
**وَفْض** 1 , ( pl. **أَوْفَاْض** 38 ),
a. Acele; ivedilik.

**وَفْضَة**
**وَفْضَة** 1t , ( pl. **وِفَاْض** 23 ),
a. Deri ok kılıfı.

b. Cüzdan, kese.

c. Üst dudakta gamze.

**وَفَض**
**وَفَض** 4 ,
a. 1’e bak.

b. ( pl. **أَوْفَاْض** 38 ), Et tahtası, doğrama tahtası.

**وِفَاْض**
**وِفَاْض** 23 ,
a. Deri, post.

**أَوْفَاْض**
**أَوْفَاْض** 38 ,
a. Farklı kabilelerden insanlar.

**مِوْفَاْض**
**مِوْفَاْض** 45I ,
a. Çevik.

**وَفْظ**
**وَفْظ** ( pl. **أَوْفَاْض** 38 ),
a. Acele.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وفض
وَفَضَ - يَفِضُ - أَوْفَضَ - يُوْفِضُ
وَفَضَ - يَفِضُ + كائن + إلى كائن أو شيء: يذهب إليه مسرعاً بفزع وترقب: ينطلق متجهاً إلى ملجأ أو مأمن مدفوعاً بخوف من شيء خلفه
أَوفَضَ - يُوفِضُ + كائن + نفسه أو كائناً آخر + إلى شيء: على وزن " أَفْعَلَ " من " وَفَضَ - يَفِضُ ": جعله، أو جعل نفسه " تَفِضُ ": حثه، أو حث نفسه بفزع على الإسراع إلى مأمن
﴿يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنْ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ﴾: يوفضون أنفسهم: يندفعون بفزع وترقب إلى مكان منصوب عال يلجؤون إليه طلباً للاحتماء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاتجاه واللجوء والحركة نحو مأمن أو ملجأ آمن"، وهي:
لَجَأَ - يَلْجَأُ، لاذَ - يَلُوذُ، أوَى - يَأْوِي، وَفَضَ - يَفِضُ، وَأَل - يَئِل، كَانَ - يَكِينُ
يفرق لفظاً:
فَاضَ - يَفِيْضُ + السائل أو الماء + من وعائه: ينزح ويسيل ويخرج السائل من الوعاء أو المجرى الذي يحويه نحو ما حوله
فَضَا - يَفْضُو (فَضِيَ - يفْضى) + المكان أو الشيء أو الكائن: يصبح خالياً فارغاً واسعا ليس فيه شيء من متاع أو حواجز أو موانع
فَضَّ - يَفُضُّ + كائن + شيئاً: يكسره  ويمزقه ويفرق جمعه ويشتته إلى مزقات وقطع ملتصقة أو متناثرة
وَفَضَ - يَفِضُ - أَوفَضَ - يُوفِضُ + كائن + إلى كائن أو شيء: يذهب إليه مسرعاً بفزع وترقب
فَوَضَ - يَفْوِض + كائن + في كائن: يتداخل فيه ويتشارك معه

يوفضون
 	﴿يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنْ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ(43)﴾ المعارج
مختار الصحاح
● [وفض] و ف ض: أَوْفَضَ و اسْتَوْفَضَ أسرع ومنه قوله تعالى ﴿كأنهم إلى نُصُبٍ يُوفِضُون﴾ و الأَوْفَاضُ الفِرَقُ من الناس والأَخلاط من قبائل شتى كأَصحاب الصُّفَّة وفي الحديث ﴿أنه أمر بصدقة أن تُوضع في الأوْفاض﴾
معجم الفرائد القرآنية:
و ف ض
"يُوفِضُونَ" فـي قولـه تعالـى :" كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ " (43) المعارج .
وَفَضَ يفِضُ، وأوفَضَ يُؤفِضُ إيفاضاً : أي عدا عدواً سريعا، والمعنى كأنه نُصب لهم نُصُب فهم يستبقون إليه ويسرعون .
الراغب
وفض
- الإيفاض: الإسراع، وأصله أن يعدو من عليه الوفضة، وهي الكنانة تتخشخش عليه، وجمعها: الوفاض. قال تعالى: }كأنهم إلى نصب يوفضون{ [المعارج/43] أي: يسرعون، وقيل: الأوفاض الفرق من الناس المستعجلة. يقال: لقيته على أوفاض (انظر المجمل 4/932). أي: على عجلة، الواحد: وفض.
ملخص اللسان
1.     كأَنهم إِلى نُصُب  يوفضون، الإِيفاضُ الإِسْراعُ، أَي يُسْرِعُون.الإِبل تَفِضُ  وَفْضاً وتَسْتَوْفِضُ وأَوْفَضَها صاحبُها؛ وفَضَتِ الإِبلُ: أَسرَعَت. وناقة مِيفاضٌ: مُسْرِعةٌ، وكذلك النعامةُ؛وأَوْفَضَ إِذا  أَسْرَع.
2.     واسْتَوْفَضَه إِذا طَرَده واستعجله.وأَوْفَضَها واسْتَوْفَضَها: طَرَدَها. وفي حديث وائل بن حجر: من زَنى مِنْ بِكْرٍ فأَصْقِعُوه كذا واسْتَوْفِضُوه عاماً أَي اضْرِبُوهواطْرُدُوه عن أَرضه وغَرِّبوه وانْفُوه،
3.     وأَصله من قولك اسْتَوْفَضَتِ الإِبلُ إِذا تفرَّقت في رَعْيِها.
4.     مُسْتَوْفَضٌ أَي أُفْزِعَ فاسْتَوْفَضَ،: ما لي أَراكَ مُسْتَوْفَضاً أَي مَذْعُوراً، والمُسْتَوْفِضُ: النافِرُ من الذُّعْرِ كأَنه طلَب وفْضَه  أَي عدْوَه
5.  اسْتَوْفَضَ اسْتَعْجَلَ؛والوَفْضُ: العجَلة. واسْتَوْفَضَها: استعجَلها. وجاءَ على وفْض ووفَضٍ أَي على عجَل.. يقال: وفَضَ وأَوْفَضَ إِذا عَدا.ويقال: لِقيتُه على أَوْفاضٍ أَي على عجَلةٍ
6.     ويقال  للأَخلاط: أَوْفاضٌ، والأَوْفاضُ: الفِرَقُ من الناس والأَخْلاطُ من قَبائلَ  شَتَّى كأَصْحاب الصُّفّةِ. وفي حديث النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم:  أَنه أَمَر بصدَقةٍ أَن توضَع في الأَوْفاضِ؛ فُسِّرُوا أَنهم أَهلُ  الصُّفّةِ وكانوا أَخْلاطاً، وقيل: هم الذين مع كل واحد منهم وَفْضةٌ، وهي مثل  الكِنانةِ الصغيرة يُلْقي فيها طعامَه، والأَوّل أَجْودُ.
7.     الوِفاضُ: وِقاية ثِفالِ الرَّحى، والجمع وُفُضٌ؛الوِفاضُ الجلدة التي توضع تحت الرَّحى
8.     الأَوْفاضُ والأَوْضامُ واحدها وفَضٌ ووَضَمٌ، وهو الذي يُقطع عليه اللحم؛
9.     وأَوْفَضْتُ لفلان وأَوْضَمْت إِذا بسَطْتَ له بِساطاً يَتَّقي به الأَرضَ.
10.                        يقال للمكان الذي يُمْسِك الماء الوِفاضُ والمَسَكُ والمَساكُ، فإِذا لم يُمْسِكْ فهو مَسْهَبٌ.
11.                        والوَفْضةُ: خَرِيطةٌ يَحْمِلُ فيها الرَّاعي أَداتَه وزاده.
12.                        والوَفْضةُ: جَعْبةُ السِّهامِ إِذا كانت من أَدَمٍ لا خشبَ فيها تشبيهاً بذلك، والجمع وِفاضٌ.
لسان العرب
● - وفض: الوِفاضُ: وِقاية ثِفالِ الرَّحى، والجمع وُفُضٌ؛ قال الطرمّاح:  قد تجاوَزْتُها بهَضّاء كالجِنّـ  ـةِ، يُخْفُون بعضَ قَرْعِ الوِفاضِ  أَبو زيد: الوِفاضُ الجلدة التي توضع تحت الرَّحى. وقال أَبو عمرو:  الأَوْفاضُ والأَوْضامُ واحدها وفَضٌ ووَضَمٌ، وهو الذي يُقطع عليه اللحم؛  وقال الطّرماح:  كم عَدُوٍّ لنا قُراسِيةِ العِزِّ  تَرَكْنا لَحْماً على أَوْفاضِ  وأَوْفَضْتُ لفلان وأَوْضَمْت إِذا بسَطْتَ له بِساطاً يَتَّقي به  الأَرضَ. ثعلب عن ابن الأَعرابي: يقال للمكان الذي يُمْسِك الماء الوِفاضُ  والمَسَكُ والمَساكُ، فإِذا لم يُمْسِكْ فهو مَسْهَبٌ.  والوَفْضةُ: خَرِيطةٌ يَحْمِلُ فيها الرَّاعي أَداتَه وزاده.  والوَفْضةُ: جَعْبةُ السِّهامِ إِذا كانت من أَدَمٍ لا خشبَ فيها تشبيهاً بذلك،  والجمع وِفاضٌ. وفي الصحاح: والوَفْضةُ شيء كالجَعْبةِ من أَدَمٍ ليس فيها  خشب؛ وأَنشد ابن بري للشَّنْفَرَى:  لها وَفْضةٌ فيها ثلاثون سَيْحَفاً،  إِذا آنَسَتْ أُولى العَدِيِّ اقْشَعَرّتِ  الوَفضةُ هنا: الجَعبة، والسَّيْحَفُ: النَّصْلُ المُذَلَّقُ. وفَضَتِ  الإِبلُ: أَسرَعَت. وناقة مِيفاضٌ: مُسْرِعةٌ، وكذلك النعامةُ؛ قال:  لأَنْعَتَنْ نَعامةً مِيفاضا  خَرْجاءَ تَغْدُو تَطْلُب الإِضاضا  (* قوله «الاضاض» هو الملجأ كما تقدم ووضعت في الأصل الذي بأيدينا لفظة  الملجأ هنا بازاء البيت.)  وأَوْفَضَها واسْتَوْفَضَها: طَرَدَها. وفي حديث وائل بن حجر: من زَنى  مِنْ بِكْرٍ فأَصْقِعُوه كذا واسْتَوْفِضُوه عاماً أَي اضْرِبُوه  واطْرُدُوه عن أَرضه وغَرِّبوه وانْفُوه، وأَصله من قولك اسْتَوْفَضَتِ الإِبلُ  إِذا تفرَّقت في رَعْيِها. الفراء في قوله عزّ وجلّ: كأَنهم إِلى نُصُب  يوفضون، الإِيفاضُ الإِسْراعُ، أَي يُسْرِعُون. وقال الليث: الإِبل تَفِضُ  وَفْضاً وتَسْتَوْفِضُ وأَوْفَضَها صاحبُها؛ وقال ذو الرمة يصف ثوراً  وحشيّاً:  طاوي الحَشا قَصَّرَتْ عنه مُحَرَّجةٌ،  مُسْتَوْفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومُ  قال الأَصمعي: مُسْتَوْفَضٌ أَي أُفْزِعَ فاسْتَوْفَضَ، وأَوْفَضَ إِذا  أَسْرَع. وقال أَبو زيد: ما لي أَراكَ مُسْتَوْفَضاً أَي مَذْعُوراً،  وقال أَبو مالك: اسْتَوْفَضَ اسْتَعْجَلَ؛ وأَنشد لرؤبةً:  إِذا مَطَوْنا نِقْضةً أَو نِقْضا،  تَعْوِي البُرَ مُسْتَوْفِضاتٍ وَفْضا  تَعْوِي أَي تَلْوِي. يقال: عَوَتِ الناقةُ بُرَتها في سيْرها أَي لوتها  بخِطامِها؛ ومثل شعر رؤبة قولُ جرير:  يَسْتَوفِضُ الشيخُ لا يَثْنِي عمامَته،  والثلْجُ فوق رُؤوس الأُكْمِ مَرْكُومُ  وقال الحطيئة:  وقِدْرٍ إِذا ما أَنْفَضَ الناسُ، أَوْفَضَتْ  إِليها بأَيْتامِ الشِّتاءِ الأَرامِلُ  وأَوْفَضَ واسْتَوْفَضَ: أَسرَع. واسْتَوْفَضَه إِذا طَرَده واستعجله.  والوَفْضُ: العجَلة. واسْتَوْفَضَها: استعجَلها. وجاءَ على وفْض ووفَضٍ  أَي على عجَل. والمُسْتَوْفِضُ: النافِرُ من الذُّعْرِ كأَنه طلَب وفْضَه  أَي عدْوَه. يقال: وفَضَ وأَوْفَضَ إِذا عَدا.  ويقال: لِقيتُه على أَوْفاضٍ أَي على عجَلةٍ مثل أَوْفازٍ؛ قال رؤبة:  يَمْشِي بنا الجِدُّ على أَوْفاضِ  قال أَبو تراب: سمعت خليفة الحُصَيْنِي يقول: أَوْضَعتِ الناقةُ  وأَوْضَفَت إِذا خَبَّتْ، وأَوْضَفْتُها فوضَفت وأَوْفَضْتها فوفَضَت. ويقال  للأَخلاط: أَوْفاضٌ، والأَوْفاضُ: الفِرَقُ من الناس والأَخْلاطُ من قَبائلَ  شَتَّى كأَصْحاب الصُّفّةِ. وفي حديث النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم:  أَنه أَمَر بصدَقةٍ أَن توضَع في الأَوْفاضِ؛ فُسِّرُوا أَنهم أَهلُ  الصُّفّةِ وكانوا أَخْلاطاً، وقيل: هم الذين مع كل واحد منهم وَفْضةٌ، وهي مثل  الكِنانةِ الصغيرة يُلْقي فيها طعامَه، والأَوّل أَجْودُ. قال أَبو عمرو:  الأَوْفاضُ هم الفِرَقُ من الناس والأَخْلاط، من وفضَتِ الإِبلُ إِذا  تفرّقت، وقيل: هم الفقراء الضّعافُ الذين لا دِفاعَ بهم، واحدهم وفض  (*دقوله  «واحدهم وفض» كذا في الأَصل والنهاية بلا ضبط.) . وفي الحديث: أَن رجلاً  من الأَنصار جاءَ إِلى النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، فقال: مالي كلُّه  صدَقةٌ، فأَقْتر أَبواه حتى جلَسا مع الأَوْفاضِ أَي افتقَرا حتى جلسا مع  الفقراء، قال أَبو عبيد: وهذا كله عندنا واحد لأَن أَهلَ الصُّفّة إِنما  كانوا أَخلاطاً من قَبائل شتَّى، وأَنكر أَن يكون مع كل رجل منهم  وفْضةٌ. ابن شميل: الجَعْبةُ المُسْتديرةُ الواسعةُ التي على فمها طبَقٌ من  فوقها والوَفْضةُ أَصغرُ منها، وأَعْلاها وأَسفلُها مُسْتَوٍ.  والوَفَضُ: وضَمُ اللحم؛ طائيّةٌ؛ عن كراع.
مقاييس اللغة:
(وفض) الواو والفاء والضاد: ثلاث كلماتٍ متباينة: الأولى أوْفَضَ إيفاضاً: أسرَعَ. وجاءَ على وَفْض وأوفاض، أي عَجَلة.
والثانية الأوفاض: الفِرَق من النَّاس.
والثالثة الوَفْضَة: الكنانة، وجمعها وِفَاضٌ.
القاموس المحيط:
وَفَضَ يَفِضُ وَفْضاً ووَفَضاً، محركةً عَدَا، وأسْرَعَ، كأَوْفَضَ واسْتَوْفَضَ. وناقةٌ مِيفاضٌ مُسْرِعَةٌ. والوَفْضَةُ خَريطةُ الراعي لِزادِه وأداتِه، والجَعْبَةُ من أدَمٍ ج وِفاضٌ، والنُّقْرَةُ بينَ الشارِبَيْنِ تحتَ الأنْفِ. ولَقيتُه على أوْفاضٍ أي عَجَلَةٍ، الواحدُ وَفْضٌ، ويحرَّكُ.
والأَوْفاضُ: الفِرَقُ من الناسِ، والأَخْلاطُ، أو الجماعةُ من قَبائلَ شَتَّى كأَصْحابِ الصُّفَّةِ، أو الجَماعةُ الذينَ مع كُلِّ واحدٍ منهم وَفْضَةٌ لطَعامِه، وجَمْعُ وَفَضٍ، محركةً: للذي يُقْطَعُ عليه اللحمُ. وككِتابٍ: الجِلْدَةُ تُوضعُ تحتَ الرَّحَى، والمكانُ يُمْسِكُ الماءَ. وأوْفَضَ الإِبِلَ: فَرَّقَها، له: بَسَطَ بِساطاً يَتَّقِي به الأرضَ. واسْتَوْفَضَه: طَرَدَهُ، واسْتَعْجَلَه، الإِبِلُ: تَفَرَّقَتْ، فلاناً: غَرَّبَه، ونَفاهُ.
تاج العروس:
و ف ض
وفَضَ يَفِضُ وَفْضاً ووَفَضاً الأخيرُ مُحَرَّكَة عن ابن دُرَيْدٍ : عَدا وأسْرعَ كأَوْفَضَ واسْتَوْفَضَ وقال أَبو مالكٍ : اسْتَوْفَضَ أَي اسْتَعْجَلَ وقال الفَرَّاءُ في قوله تعالى " كأَنَّهُم إِلَى نُصُبٍ يوفِضون " أَي : يُسْرِعون وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ لرُؤبَةَ :
" إِذا مَطَوْنا نِقْضَةً أو نِقْضا
" تَعْوي البُرَى مُسْتَوْفِضاتٍ وَفْضا تَعْوي أَي : تَلْوي ومثلُه قولُ جَريرٍ :
تَسْتَوْفِضُ الشَّيْخ لا يَثْني عِمامَتَهُ ... والثَّلْجُ فَوْقَ رُؤوسِ الأُكْمِ مَرْكومُ وقال الحُطَيْئَةُ :
وقِدْرٍ إِذا مَا أَنْفَضَ النّاسُ أوْفَضَتْ ... إليها بأيْتامِ الشِّتاءِ الأرامِلُ وناقَةٌ ميفاضٌ : مُسْرِعَةٌ من ذلك وكَذلِكَ النَّعامةُ قال :
" لأنْعَتَنْ نَعامَةً ميفاضا
" خَرْجاءَ تَعْدو تَطْلُبُ الإضاضا
وقال ابنُ دُرَيْدٍ : الوَفْضَةُ : خَريطَةٌ يَحْمِلُها الرّاعي لزادِهِ وأداتِه يَحمِلُها فيها وفي الصّحاح : الوَفْضَةُ : شَيءٌ مثلُ الجَعْبَة من أَدَمٍ لَيْسَ فيها خَشَبٌ . قالَ الصَّاغَانِيُّ : تَشْبيهاً . ج : وِفاضٌ وزاد في الأساسِ : وَفَضات وأَنْشَدَ ابن بَرِّيّ للشَّنْفَرَى قالَ الصَّاغَانِيُّ : يَذْكُر تأبَّط شَرًّا وأنَّثَه حيث جَعَلَه أُمُّ عِيالٍ :
لها وَفْضَةٌ فيها ثَلاثونَ سَيْحَفاً ... إِذا آنَسَتْ أُولَى العَدِيِّ اقْشَعَرَّتِ الوَفْضَةُ : الجَعْبَةُ والسَّيْحَفُ : النَّصْلُ المُذَلَّقُ . وقال ابنُ عَبّادٍ : الوَفْضَةُ : النُّقرَةُ بَيْنََ الشّارِبَيْنِ تَحْتَ الأنْفِ من الرَّجُل . ويُقَالُ : لَقيتُه عَلَى أوْفاضٍ وعلى أَوْفازٍ أَي عَجَلَةٍ الواحدُ وَفْضٌ بالفتحِ كما في الصّحاح ويُحَرَّكُ عن ابن دُرَيْدٍ يُقَالُ : جاءَ عَلَى وَفْضٍ وعلى وَفَضٍ وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيّ لرُؤْبَةَ :
" يُمْسي بنا الجِدُّ عَلَى أَوْفاضِ وقال أَبو عُبَيْدٍ في حديث النَّبِيّ صَلّى اللهُ عليه وسَلّم : " أَنَّهُ أمَرَ بصَدَقةٍ أن توضَعَ في الأَوْفاضُ : " هو الفِرَقُ من النَّاسِ والأَخْلاطُ ومثلُه قَوْلُ أَبي عَمْرو قالَ : مِنْ وَفَضَت الإبِلُ إِذا تَفَرَّقَتْ أو الجَماعةُ من قَبائلَ شَتَّى كأصحابِ الصُّفَّة رَضِيَ الله عَنْهم نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ أو الجَماعة الَّذينَ مع كُلِّ واحِدٍ مِنْهُم وَفْضَةٌ لطَعامه وهي مثلُ الكِنانَةِ الصَّغيرةِ يُلْقي فيها طَعامَه وهذا قَوْلُ الفَرَّاء وأنكَره أَبو عُبَيْدٍ وقيل : هو الفُقَراءُ الضِّعافُ الذين لا دِفاعَ بهم ومِنْهُ الحَديثُ : " فأَقّتَرَ أبَواهُ حتَّى جَلَسا مع الأَوْفاضِ " . قالَ أَبو عُبَيْدٍ : وهذا كُلُّه عندنا واحِدٌ ؛ لأن أهْلَ الصُّفَّةِ إنَّما كانوا أخْلاطاً من قبائلَ شتَّى . قلتُ : وأهْلُ الصُّفَّةِ ثَلاثةٌ وتِسْعونَ رَجُلاً جَمَعْتُهُم في كُرّاسَةٍ لَطيفةٍ عَلَى حَرفِ المُعْجَم . والأَوْفاضُ أيضاً : جَمْعُ وَفَضٍ مُحَرَّكَة للَّذي يُقْطَعُ عَلَيْهِ اللَّحْمُ وكَذلِكَ الأوْضامُ جَمْعُ وَضَمٍ نَقَلَهُ أَبو عَمْرٍو . وقال الطِّرِمّاحُ :
كَمْ عَدُوٍّ لنا قُراسِيَةِ العِ ... زّ تَرَكْنا لَحْماً عَلَى أَوْفاضِ وقال كُراع : الوَفَضُ : وَضَمُ اللَّحْمِ طائِيَّةٌ . والوِفاضُ ككِتابٍ : الجِلْدَةُ توضَعُ تَحْتَ الرَّحَى قالَهُ أَبو زَيْدٍ وقال غيره : هو وِقايَةُ ثِفالِ الرَّحَى والجَمْعُ وُفُضٌ قالَ الطِّرِمّاح :
قَدْ تَجاوَزْتُها بِهَضّاءَ كالجِنّ ... ةِ يُخْفون بَعْضَ قَرْعِ الوِفاضِ والوِفاضُ أيضاً : المكانُ الَّذي يُمْسِكُ الماءَ رواه ثَعْلَبٌ عن ابن الأَعْرَابِيّ قالَ : وكَذلِكَ المَسَكُ والمَساكُ فإذا لم يُمْسِكْ فهو مَسْهَبٌ . وأَوْفَضَ الإبِلَ : فَرَّقَها قالَ اللَّيْثُ : الإبلُ تَفِضُ وَفْضاً وتَستَوْفِضُ وأوْفَضَها صاحِبُها . وقال أَبو تُرابٍ : سَمعتُ خَليفَةَ الحُصَيْنيّ يَقول : أَوْضَفَتِ النّاقةُ وأَوْضَفْتُها فوَضَفَت : خَبَّتْ . وأَوْفَضْتُها فوَفَضَتْ : تَفَرَّقَت . وأَوْفَضَ له : وأَوْضَمَ إِذا بَسَطَ له بِساطاً يَتَّقي به الأرْضَ . ويُقَالُ اسْتَوْفَضَهُ إِذا طَرَدَهُ عن أرْضِه . واسْتَوْفَضَهُ : اسْتَعْجَلَه . واسْتَوْفَضَتِ الإبِلُ إِذا تَفَرَّقَت في رَعْيِها وهو مُطاوِعُ أَوْفَضْتُها . واسْتَوْفَضَ فُلاناً : غَرَّبَهُ ونَفاهُ ومِنْهُ حَديثُ وائِلِ بن حُجْرٍ : " مَنْ زَنا من بِكْرٍ فاصْقَعوه كذا واسْتَوْفِضوه عاماً " أَي اضْرِبوه واطْرُدوه عن أرْضِهِ وغَرِّبوه وانْفوهُ وأصلُه من قَولك : اسْتَوْفَضَتِ الإبِلُ . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : أَوْفَضَه : طَرَدَه . وقال أَبو زَيْدٍ : يُقَال : مالي أراكَ مُسْتَوْفِضاً أَي مَذْعوراً . وقال ذو الرُّمَّة يصفُ ثوراً وَحْشِيًّا :
طاوي الحشا قَصَّرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ ... مُسْتَوْفِضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْمومُ
قالَ الأَصْمَعِيّ : مُسْتَوْفَضٌ أَي أُفْزِعَ فاسْتَوْفَضَ . وقال الصَّاغَانِيُّ : يروى مُسْتَوْفِضٌ ومُسْتَوْفَضٌ والمُسْتَوْفَضُ النافِرُ من الذُّعْرِ كَأَنَّهُ طُلِبَ وفْضُه أَي عَدْوُه . وفرَّق ابن شُمَيْلٍ بَيْنَ الوَفْضَةِ والجَعْبَةِ فقال : الجَعْبَةُ : المُسْتَديرَةُ الواسِعَةُ الَّتِي عَلَى فَمِها طَبَقٌ من فَوْقِها والوَفْضَةُ أصْغَرُ منها وأعْلاها وأسْفَلُها مُسْتَوٍ

##### Türkçe

وفض
**وَفَضَ** - **يَفِضُ** - **أَوْفَضَ** - **يُوْفِضُ**

**وَفَضَ** - **يَفِضُ** + bir varlık + bir varlığa veya bir şeye: ona, ürkü ve gözetleme ile acele ederek gider: bir sığınağa veya bir emniyete, arkasındaki bir şeyden duyulan korkuyla sevk edilmiş olarak yönelerek çıkar.

**أَوفَضَ** - **يُوفِضُ** + bir varlık + kendisini veya başka bir varlığı + bir şeye: **" أَفْعَلَ "** vezninde, **" وَفَضَ - يَفِضُ "**’den: onu, yahut kendisini **" تَفِضُ "** kıldı: onu, yahut kendisini, bir emniyete ürkü ile acele etmeye sevk etti.

﴿**يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنْ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ**﴾: kendilerini **يُوفِضُونَ**: dikilmiş yüksek bir yere, korunma istemek için sığındıkları yere, ürkü ve gözetleme ile atılırlar.

Ve lafız, “yöneliş ve sığınma ve emniyetli bir sığınağa veya güvenli bir melce’e doğru hareket” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**لَجَأَ - يَلْجَأُ**، **لاذَ - يَلُوذُ**، **أوَى - يَأْوِي**، **وَفَضَ - يَفِضُ**، **وَأَل - يَئِل**، **كَانَ - يَكِينُ**

Lafız bakımından ayırır:
**فَاضَ - يَفِيْضُ** + sıvı veya su + kabından: çekilip boşalır ve sıvı, onu içeren kaptan veya mecradan çevresine doğru akar ve çıkar.
**فَضَا - يَفْضُو** (**فَضِيَ - يفْضى**) + mekân veya şey veya varlık: içinde eşya veya engeller yahut manilerden hiçbir şey bulunmayan, boş, ferah, geniş olur.
**فَضَّ - يَفُضُّ** + bir varlık + bir şeyi: onu kırar ve yırtar ve toplamını ayırır ve onu, yapışık veya dağınık parçalara ve kesitlere dağıtır.
**وَفَضَ - يَفِضُ - أَوفَضَ - يُوفِضُ** + bir varlık + bir varlığa veya bir şeye: ona, ürkü ve gözetleme ile acele ederek gider.
**فَوَضَ - يَفْوِض** + bir varlık + bir varlık içinde: onun içine girer ve onunla ortaklaşır.

يوفضون
﴿**يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنْ الْأَجْدَاثِ سِرَاعًا كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ(43)**﴾ المعارج

مختار الصحاح
● [وفض] و ف ض: **أَوْفَضَ** ve **اسْتَوْفَضَ**: hızlandı; ve ondan, Yüce’nin sözü: ﴿**كأنهم إلى نُصُبٍ يُوفِضُون**﴾. Ve **الأَوْفَاضُ**: insanlardan fırkalar ve çeşitli kabilelerden karışık topluluklar; **أَصحاب الصُّفَّة** gibi. Ve hadiste: ﴿onun, bir sadaka ile emrettiği; **الأوْفاض** içine konulması﴾.

معجم الفرائد القرآنية:
و ف ض
**"يُوفِضُونَ"** Yüce’nin sözü’nde: **" كَأَنَّهُمْ إِلَى نُصُبٍ يُوفِضُونَ "** (43) المعارج .
**وَفَضَ** **يفِضُ**; ve **أوفَضَ** **يُؤفِضُ** **إيفاضاً**: yani hızlı bir koşuşla koştu; ve mana: sanki onlar için bir **نُصُب** dikilmiştir de ona doğru yarışırlar ve hızlanırlar.

الراغب
وفض
- **الإيفاض**: hızlanma; ve aslı, üzerinde **الوفضة** bulunanın koşmasıdır; o da, üzerinde hışırdayan sadakadır; çoğulu: **الوفاض**. Yüce dedi: }**كأنهم إلى نصب يوفضون**{ [المعارج/43] yani: hızlanırlar; ve denildi: **الأوفاض** acele eden insan fırkalarıdır. Denir: onu **على أوفاض** üzere gördüm (bk. **المجمل** 4/932). yani: acele üzere; tekili: **وفض**.

ملخص اللسان
1. **كأَنهم إِلى نُصُب  يوفضون**; **الإِيفاضُ** **الإِسْراعُ**; yani hızlanırlar. Develer **تَفِضُ** **وَفْضاً** ve **تَسْتَوْفِضُ**; ve sahibi onları **أَوْفَضَ**; ve develer **وفَضَت**: hızlandı. Ve **ناقة مِيفاضٌ**: hızlı; ve aynı şekilde devekuşu; ve **أَوْفَضَ**: hızlandığı zaman.
2. Ve **اسْتَوْفَضَه**: onu sürdüğü ve acele ettirdiği zaman. Ve onu **أَوْفَضَ** ve onu **اسْتَوْفَضَ**: onu sürdü. Ve Vâil b. Hucr hadîsinde: “Kim bir bakireden zina ederse onu şöyle şöyle **فأَصْقِعُوه** ve onu bir yıl **واسْتَوْفِضُوه**”; yani onu dövün ve onu toprağından sürün ve onu uzaklaştırın ve onu nefyedin.
3. Ve aslı, senin “develer **اسْتَوْفَضَت**” sözündendir; otlamalarında dağıldıkları zaman.
4. **مُسْتَوْفَضٌ** yani ürkütülmüş de **اسْتَوْفَضَ**;: “Bana ne oluyor da seni **مُسْتَوْفَضاً** görüyorum” yani korkmuş. Ve **المُسْتَوْفِضُ**: ürküden ürküp kaçan; sanki **وفْضَه**’ini, yani koşuşunu talep etmiş gibidir.
5. **اسْتَوْفَضَ**: acele etti; ve **الوَفْضُ**: acele. Ve onu **اسْتَوْفَضَ**: onu acele ettirdi. Ve **على وفْض ووفَضٍ** üzere geldi; yani acele üzere. Denir: **وفَضَ** ve **أَوْفَضَ**: koştuğu zaman. Ve denir: onu **على أَوْفاضٍ** üzere gördüm; yani acele üzere.
6. Ve karışıklara **أَوْفاضٌ** denir; ve **الأَوْفاضُ**: insanlardan fırkalar ve çeşitli kabilelerden karışık topluluklar; **أَصْحاب الصُّفّة** gibi. Ve Peygamber hadîsinde, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun: onun, bir sadakanın **الأَوْفاض** içine konulmasını emrettiği; şöyle tefsir edildi: onların **أَهلُ الصُّفّة** oldukları; ve onlar karışık topluluklardı. Ve denildi: onlar, her birinin yanında **وَفْضةٌ** bulunan kimselerdir; o, küçük sadaka gibi bir şeydir; içine yiyeceğini koyar; ve birincisi daha iyidir.
7. **الوِفاضُ**: değirmen taşının altlığının koruyucusu; çoğulu **وُفُضٌ**; **الوِفاضُ** değirmen taşının altına konulan deridir.
8. **الأَوْفاضُ** ve **الأَوْضامُ**; tekili **وفَضٌ** ve **وَضَمٌ**; o, üzerinde et kesilen şeydir.
9. Ve “falana **أَوْفَضْتُ** ve **أَوْضَمْت**”: ona, yerden korunacağı bir yaygı serdiğin zaman.
10. Suyu tutan yere **الوِفاضُ** ve **المَسَكُ** ve **المَساكُ** denir; eğer tutmazsa o **مَسْهَبٌ**’dir.
11. **الوَفْضةُ**: çobanın aletini ve azığını taşıdığı torbadır.
12. **الوَفْضةُ**: ok sadakasıdır; eğer deridense, içinde tahta yoksa; buna benzetme olarak; çoğulu **وِفاضٌ**.

لسان العرب
● - **وفض**: **الوِفاضُ**: değirmen taşının altlığının koruyucusu; çoğulu **وُفُضٌ**; الطرمّاح dedi:
قد تجاوَزْتُها بهَضّاء كالجِنّـ
ـةِ، يُخْفُون بعضَ قَرْعِ **الوِفاضِ**
أَبو زيد: **الوِفاضُ** değirmen taşının altına konulan deridir. Ve أَبو عمرو dedi: **الأَوْفاضُ** ve **الأَوْضامُ**; tekili **وفَضٌ** ve **وَضَمٌ**; o, üzerinde et kesilen şeydir; ve الطّرماح dedi:
كم عَدُوٍّ لنا قُراسِيةِ العِزِّ
تَرَكْنا لَحْماً على **أَوْفاضِ**
Ve “falana **أَوْفَضْتُ** ve **أَوْضَمْت**”: ona, yerden korunacağı bir yaygı serdiğin zaman. ثعلب, ابن الأَعرابي’den: suyu tutan yere **الوِفاضُ** ve **المَسَكُ** ve **المَساكُ** denir; eğer tutmazsa o **مَسْهَبٌ**’dir. Ve **الوَفْضةُ**: çobanın aletini ve azığını taşıdığı torbadır. Ve **الوَفْضةُ**: ok sadakasıdır; eğer deridense, içinde tahta yoksa; buna benzetme olarak; çoğulu **وِفاضٌ**. Ve الصحاح’ta: **الوَفْضةُ** deriden, içinde tahta olmayan, sadaka gibi bir şeydir; ve ابن بري, الشَّنْفَرَى için şu beyti rivayet etti:
لها **وَفْضةٌ** فيها ثلاثون سَيْحَفاً،
إِذا آنَسَتْ أُولى العَدِيِّ اقْشَعَرّتِ
Burada **الوَفضةُ**: sadaka; ve **السَّيْحَفُ**: cilalı ok ucu. Ve develer **وفَضَت**: hızlandı. Ve **ناقة مِيفاضٌ**: hızlı; ve aynı şekilde devekuşu; dedi ki:
لأَنْعَتَنْ نَعامةً مِيفاضا
خَرْجاءَ تَغْدُو تَطْلُب الإِضاضا
Ve onu **أَوْفَضَ** ve onu **اسْتَوْفَضَ**: onu sürdü. Ve Vâil b. Hucr hadîsinde: “Kim bir bakireden zina ederse onu şöyle şöyle **فأَصْقِعُوه** ve onu bir yıl **واسْتَوْفِضُوه**”; yani onu dövün ve onu toprağından sürün ve onu uzaklaştırın ve onu nefyedin. Ve aslı, senin “develer **اسْتَوْفَضَت**” sözündendir; otlamalarında dağıldıkları zaman. الفراء, Aziz ve Celil’in sözü’nde: **كأَنهم إِلى نُصُب  يوفضون**: **الإِيفاضُ** hızlanmadır; yani hızlanırlar. Ve الليث dedi: develer **تَفِضُ** **وَفْضاً** ve **تَسْتَوْفِضُ**; ve sahibi onları **أَوْفَضَ**; ve ذو الرمة, vahşi bir boğayı vasfederek dedi:
طاوي الحَشا قَصَّرَتْ عنه مُحَرَّجةٌ،
مُسْتَوْفَضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْهُومُ
الأَصمعي dedi: **مُسْتَوْفَضٌ** yani ürkütülmüş de **اسْتَوْفَضَ**; ve **أَوْفَضَ**: hızlandığı zaman. Ve أَبو زيد dedi: bana ne oluyor da seni **مُسْتَوْفَضاً** görüyorum; yani korkmuş. Ve أَبو مالك dedi: **اسْتَوْفَضَ**: acele etti; ve رُؤبة için şu beyti okudu:
إِذا مَطَوْنا نِقْضةً أَو نِقْضا،
تَعْوِي البُرَ مُسْتَوْفِضاتٍ وَفْضا
**تَعْوِي** yani: büker. Denir: dişi deve yürüyüşünde yularını büktü; yani onu yularıyla büktü; ve رُؤبة’nin şiiri gibi, جرير’in sözü:
يَسْتَوفِضُ الشيخُ لا يَثْنِي عمامَته،
والثلْجُ فوق رُؤوس الأُكْمِ مَرْكُومُ
Ve الحطيئة dedi:
وقِدْرٍ إِذا ما أَنْفَضَ الناسُ، أَوْفَضَتْ
إِليها بأَيْتامِ الشِّتاءِ الأَرامِلُ
Ve **أَوْفَضَ** ve **اسْتَوْفَضَ**: hızlandı. Ve onu **اسْتَوْفَضَ**: onu sürdüğü ve acele ettirdiği zaman. Ve **الوَفْضُ**: acele. Ve onu **اسْتَوْفَضَ**: onu acele ettirdi. Ve **على وفْض ووفَضٍ** üzere geldi; yani acele üzere. Ve **المُسْتَوْفِضُ**: ürküden ürküp kaçan; sanki **وفْضَه**’ini, yani koşuşunu talep etmiş gibidir. Denir: **وفَضَ** ve **أَوْفَضَ**: koştuğu zaman. Ve denir: onu **على أَوْفاضٍ** üzere gördüm; yani **أَوْفازٍ** gibi acele üzere; رُؤبة dedi:
يَمْشِي بنا الجِدُّ على أَوْفاضِ
أَبو تراب dedi: خليفة الحُصَيْنِي’nin şöyle dediğini işittim: dişi deve **أَوْضَعت** ve **أَوْضَفَت**: **خَبَّتْ** (tırıs gittiği zaman); ve ben onu **أَوْضَفْتُ** da o **فوضَفت**; ve ben onu **أَوْفَضْتُ** da o **فوفَضَت**. Ve karışıklara **أَوْفاضٌ** denir; ve **الأَوْفاضُ**: insanlardan fırkalar ve çeşitli kabilelerden karışık topluluklar; **أَصْحاب الصُّفّة** gibi. Ve Peygamber hadîsinde, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun: onun, bir sadakanın **الأَوْفاضِ** içine konulmasını emrettiği; şöyle tefsir edildi: onların **أَهلُ الصُّفّة** oldukları; ve onlar karışık topluluklardı. Ve denildi: onlar, her birinin yanında **وفْضةٌ** bulunan kimselerdir; o, küçük sadaka gibi bir şeydir; içine yiyeceğini koyar; ve birincisi daha iyidir. أَبو عمرو dedi: **الأَوْفاضُ** insanlardan fırkalar ve karışık topluluklardır; develer **وفَضَت**: dağıldığı zaman; ve denildi: onlar, kendileriyle savunma bulunmayan zayıf fakirlerdir; tekilleri **وفض**’dur (* “واحدهم وفض” sözü: asılda ve النهاية’de harekesiz böyle). Ve hadiste: Ensar’dan bir adam Peygamber’e, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, geldi de dedi: “Malımın hepsi sadakadır”; bunun üzerine anne-babası yoksullaştı; nihayet **الأَوْفاضِ** ile oturdular; yani fakirleştiler de fakirlerle oturdular. أَبو عبيد dedi: bu, bizim yanımızda bütünüyle birdir; çünkü **أَهلَ الصُّفّة** ancak çeşitli kabilelerden karışık topluluklardı; ve her adamın yanında **وفْضةٌ** bulunmasını inkâr etti. ابن شميل: ağzında üstten bir kapak bulunan, geniş, yuvarlak sadaka; ve **الوَفْضةُ** ondan daha küçüktür; ve üstü ile altı düzdür. Ve **الوَفَضُ**: etin kesme tahtası; طائيّة’dir; كراع’dan.

مقاييس اللغة:
(**وفض**) **الواو** ve **الفاء** ve **الضاد**: birbirinden ayrı üç kelimedir: birincisi **أوْفَضَ** **إيفاضاً**: hızlandı. Ve **وَفْض** ve **أوفاض** üzere geldi; yani acele.
Ve ikincisi **الأوفاض**: insanlardan fırkalar.
Ve üçüncüsü **الوَفْضَة**: sadaka; çoğulu **وِفَاضٌ**.

القاموس المحيط:
**وَفَضَ** **يَفِضُ** **وَفْضاً** ve **وَفَضاً** (harekeli): koştu ve hızlandı; **أَوْفَضَ** ve **اسْتَوْفَضَ** gibi. Ve **ناقةٌ مِيفاضٌ**: hızlı. Ve **الوَفْضَةُ**: çobanın azığı ve aleti için torbası; ve deriden sadaka; çoğulu **وِفاضٌ**; ve burnun altında iki bıyık arasındaki çukur. Ve onu **على أوْفاضٍ** üzere gördüm; yani acele üzere; tekili **وَفْضٌ**; ve harekelenir.
Ve **الأَوْفاضُ**: insanlardan fırkalar ve karışık topluluklar; yahut **أَصْحابِ الصُّفَّة** gibi çeşitli kabilelerden cemaat; yahut her birinin yanında yiyeceği için **وَفْضَةٌ** bulunan cemaat. Ve **وَفَضٍ**’ın çoğuludur (harekeli): üzerinde et kesilen şey için. Ve **ككِتابٍ** gibi: değirmen taşının altına konulan deri; ve suyu tutan yer. Ve develeri **أوْفَضَ**: onları dağıttı. Ve “ona”: yerden korunacağı bir yaygı serdi. Ve onu **اسْتَوْفَضَه**: onu sürdü ve onu acele ettirdi. Develer: dağıldı. Ve “falancayı”: onu uzaklaştırdı ve onu nefyetti.

تاج العروس:
و ف ض
**وفَضَ** **يَفِضُ** **وَفْضاً** ve **وَفَضاً**; sonuncusu, ابن دُرَيْد’den, harekeli: koştu ve hızlandı; **أَوْفَضَ** ve **اسْتَوْفَضَ** gibi. Ve أَبو مالك dedi: **اسْتَوْفَضَ** yani acele etti. Ve الفَرَّاء, Yüce’nin sözü’nde: **" كأَنَّهُم إِلَى نُصُبٍ يوفِضون "** yani: hızlanırlar; ve الجَوْهَرِيّ, رُؤبَة için şu beyti okudu:
" إِذا مَطَوْنا نِقْضَةً أو نِقْضا
" تَعْوي البُرَى مُسْتَوْفِضاتٍ وَفْضا
**تَعْوي** yani: büker; ve onun benzeri جَرير’in sözü:
تَسْتَوْفِضُ الشَّيْخ لا يَثْني عِمامَتَهُ ... والثَّلْجُ فَوْقَ رُؤوسِ الأُكْمِ مَرْكومُ
Ve الحُطَيْئَة dedi:
وقِدْرٍ إِذا مَا أَنْفَضَ النّاسُ أوْفَضَتْ ... إليها بأيْتامِ الشِّتاءِ الأرامِلُ
Ve **ناقَةٌ ميفاضٌ**: bundan, hızlı; ve aynı şekilde devekuşu; dedi ki:
" لأنْعَتَنْ نَعامَةً ميفاضا
" خَرْجاءَ تَعْدو تَطْلُبُ الإضاضا
Ve ابنُ دُرَيْد dedi: **الوَفْضَةُ**: çobanın azığı ve aleti için taşıdığı torbadır; onu içinde taşır. Ve الصحاح’ta: **الوَفْضَةُ**: deriden, içinde tahta olmayan, sadaka gibi bir şeydir. الصَّاغَانِي dedi: benzetme olarak. Çoğulu: **وِفاضٌ**; ve الأساس’ta artırdı: **وَفَضات**. Ve ابن بَرِّيّ, الشَّنْفَرَى için şu beyti okudu; الصَّاغَانِي dedi: تأبَّط شَرًّا’yı zikreder ve onu dişil yapar; onu “çoluk çocuk anası” kıldığı yerde:
لها **وَفْضَةٌ** فيها ثَلاثونَ سَيْحَفاً ... إِذا آنَسَتْ أُولَى العَدِيِّ اقْشَعَرَّتِ
**الوَفْضَةُ**: sadaka; ve **السَّيْحَفُ**: cilalı ok ucu. Ve ابنُ عَبّاد dedi: **الوَفْضَةُ**: erkeğin burnunun altında iki bıyık arasındaki çukurdur. Ve denilir: onu **عَلَى أوْفاضٍ** ve **على أَوْفازٍ** üzere gördüm; yani acele üzere; tekili **وَفْضٌ** fetha ile; الصحاح’ta olduğu gibi; ve ابن دُرَيْد’den harekelenir. Denilir: **جاءَ عَلَى وَفْضٍ** ve **على وَفَضٍ**. Ve الجَوْهَرِيّ, رُؤْبَة için şu beyti okudu:
" يُمْسي بنا الجِدُّ عَلَى أَوْفاضِ
Ve أَبو عُبَيْد, Peygamber hadîsinde dedi, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun: “onun, bir sadakanın **الأَوْفاض** içine konulmasını emrettiği”: o, insanlardan fırkalardır ve karışık topluluklardır; ve bunun benzeri أَبي عَمْرو’nun sözü; dedi ki: develer **وفَضَت**: dağıldığı zaman; yahut **أصحابِ الصُّفَّة** gibi çeşitli kabilelerden cemaat; Allah onlardan razı olsun; bunu الجَوْهَرِيّ nakletti. Yahut her birinin yanında yiyeceği için **وَفْضَةٌ** bulunan cemaat; o, küçük sadaka gibidir; içine yiyeceğini koyar; bu, الفَرَّاء’nın sözüdür; ve أَبو عُبَيْد onu inkâr etti. Ve denildi: o, kendileriyle savunma bulunmayan zayıf fakirlerdir; ve ondan hadîs: “anne-babası yoksullaştı; nihayet **الأَوْفاض** ile oturdular”. أَبو عُبَيْد dedi: bu, bizim yanımızda bütünüyle birdir; çünkü **أهْلُ الصُّفَّة** ancak çeşitli kabilelerden karışık topluluklardı. Ben derim: **أهْلُ الصُّفَّة** doksan üç adamdır; onları, mu‘cem harfi üzere, latif bir risalede topladım. Ve **الأَوْفاضُ** ayrıca: üzerinde et kesilen şey için, harekeli **وَفَضٍ**’ın çoğuludur; ve aynı şekilde **الأوْضامُ**, **وَضَمٍ**’ın çoğuludur; bunu أَبو عَمْرٍو nakletti. Ve الطِّرِمّاح dedi:
كَمْ عَدُوٍّ لنا قُراسِيَةِ العِ ... زّ تَرَكْنا لَحْماً عَلَى **أَوْفاضِ**
Ve كُراع dedi: **الوَفَضُ**: etin kesme tahtasıdır; طائِيَّة’dir. Ve **الوِفاضُ** **ككِتابٍ** gibi: değirmen taşının altına konulan deridir; bunu أَبو زَيْد söyledi. Ve başkası dedi: o, değirmen taşının altlığının koruyucusudur; çoğulu **وُفُضٌ**. الطِّرِمّاح dedi:
قَدْ تَجاوَزْتُها بِهَضّاءَ كالجِنّ ... ةِ يُخْفون بَعْضَ قَرْعِ **الوِفاضِ**
Ve **الوِفاضُ** ayrıca: suyu tutan yerdir; bunu ثَعْلَب, ابن الأَعْرَابِيّ’den rivayet etti; dedi ki: ve aynı şekilde **المَسَكُ** ve **المَساكُ**; eğer tutmazsa o **مَسْهَبٌ**’dir. Ve develeri **أَوْفَضَ**: onları dağıttı. اللَّيْث dedi: develer **تَفِضُ** **وَفْضاً** ve **تَستَوْفِضُ**; ve sahibi onları **أوْفَضَ**. Ve أَبو تُراب dedi: خَليفَةَ الحُصَيْنيّ’nin şöyle dediğini işittim: dişi deve **أَوْضَفَت** ve ben onu **أَوْضَفْتُ** da o **وَضَفَت**: **خَبَّتْ**; ve ben onu **أَوْفَضْتُ** da o **وَفَضَتْ**: dağıldı. Ve “ona **أَوْفَضَ**” ve “**أَوْضَمَ**”: ona, yerden korunacağı bir yaygı serdiği zaman. Ve denilir: onu **اسْتَوْفَضَهُ**: onu toprağından sürdüğü zaman. Ve onu **اسْتَوْفَضَهُ**: onu acele ettirdi. Ve develer **اسْتَوْفَضَت**: otlamalarında dağıldığı zaman; ve o, “ben onları **أَوْفَضْتُ**”nün mutâvi‘idir. Ve “falancayı **اسْتَوْفَضَ**”: onu uzaklaştırdı ve onu nefyetti. Ve ondan, Vâil b. Hucr hadîsi: “Kim bir bakireden zina ederse onu şöyle şöyle **فاصْقَعوه** ve onu bir yıl **واسْتَوْفِضوه**”; yani onu dövün ve onu toprağından sürün ve onu uzaklaştırın ve onu nefyedin. Ve aslı, senin “develer **اسْتَوْفَضَت**” sözündendir. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “onu **أَوْفَضَه**”: onu sürdü. Ve أَبو زَيْد dedi: denilir: bana ne oluyor da seni **مُسْتَوْفِضاً** görüyorum; yani korkmuş. Ve ذو الرُّمَّة, vahşi bir boğayı vasfederek dedi:
طاوي الحشا قَصَّرَتْ عنه مُحَرَّجَةٌ ... مُسْتَوْفِضٌ من بَناتِ القَفْرِ مَشْمومُ
الأَصْمَعِيّ dedi: **مُسْتَوْفَضٌ** yani ürkütülmüş de **اسْتَوْفَضَ**. Ve الصَّاغَانِيُّ dedi: **مُسْتَوْفِضٌ** ve **مُسْتَوْفَضٌ** diye rivayet edilir; ve **المُسْتَوْفَضُ** ürküden ürküp kaçandır; sanki ondan **وفْضُه** yani koşuşu istenmiş gibidir. Ve ابن شُمَيْلٍ, **الوَفْضَة** ile **الجَعْبَة** arasında ayırdı; dedi ki: **الجَعْبَةُ**: ağzında üstten bir kapak bulunan, geniş, yuvarlak olan; ve **الوَفْضَةُ** ondan daha küçüktür; ve üstü ile altı düzdür.
