# وفض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%81%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: وفض

وفض يفض وفضا ووفضا، الأخير محركة عن ابن دريد: عدا وأسرع، كأوفض واستوفض، وقال أبو مالك: استوفض، أي استعجل، وقال الفراء في قوله تعالى  كأنهم إلى نصب يوفضون  أي: يسرعون، وأنشد الجوهري لرؤبة:
  إذا مطونا نقضة أو نقضا
  تعوي البرى مستوفضات وفضا تعوي، أي: تلوي، ومثله قول جرير:
  تستوفض الشيخ لا يثني عمامتـه                      والثلج فوق رؤوس الأكم مركوم وقال الحطيئة:
  وقدر إذا ما أنفض الناس أوفضت                      إليها بأيتام الـشـتـاء الأرامـل وناقة ميفاض: مسرعة، من ذلك وكذلك النعامة، قال:
  لأنعتن نعـامة مـيفـاضـا
  خرجاء تعدو تطلب الإضاضا

  وقال ابن دريد: الوفضة: خريطة يحملها الراعي لزاده وأداته يحملها فيها، وفي الصحاح: الوفضة: شيء مثل الجعبة من أدم ليس فيها خشب. قال الصاغاني: تشبيها. ج: وفاض، وزاد في الأساس: وفضات، وأنشد ابن بري للشنفرى، قال الصاغاني: يذكر تأبط شرا، وأنثه حيث جعله أم عيال:
  لها وفضة فيها ثلاثون سيحفـا                      إذا آنست أولى العدي اقشعرت الوفضة: الجعبة، والسيحف: النصل المذلق. وقال ابن عباد: الوفضة: النقرة بين الشاربين تحت الأنف من الرجل. ويقال: لقيته على أوفاض، وعلى أوفاز، أي عجلة، الواحد وفض، بالفتح، كما في الصحاح، ويحرك، عن ابن دريد، يقال: جاء على وفض، وعلى وفض، وأنشد الجوهري لرؤبة:
  يمسي بنا الجد على أوفاض وقال أبو عبيد، في حديث النبي صلى الله عليه وسلم:  أنه أمر بصدقة أن توضع في الأوفاض:  هو الفرق من الناس، والأخلاط، ومثله قول أبي عمرو، قال: من وفضت الإبل، إذا تفرقت، أو الجماعة من قبائل شتى، كأصحاب الصفة، رضي الله عنهم، نقله الجوهري، أو الجماعة الذين مع كل واحد منهم وفضة لطعامه، وهي مثل الكنانة الصغيرة يلقي فيها طعامه، وهذا قول الفراء، وأنكره أبو عبيد، وقيل: هو الفقراء الضعاف الذين لا دفاع بهم، ومنه الحديث:  فأقتر أبواه حتى جلسا مع الأوفاض  . قال أبو عبيد: وهذا كله عندنا واحد؛ لأن أهل الصفة إنما كانوا أخلاطا من قبائل شتى. قلت: وأهل الصفة ثلاثة وتسعون رجلا جمعتهم في كراسة لطيفة على حرف المعجم. والأوفاض أيضا: جمع وفض، محركة، للذي يقطع عليه اللحم، وكذلك الأوضام جمع وضم، نقله أبو عمرو. وقال الطرماح:
  كم عدو لنا قراسـية الـع                      ز تركنا لحما على أوفاض وقال كراع: الوفض: وضم اللحم، طائية. والوفاض، ككتاب: الجلدة توضع تحت الرحى، قاله أبو زيد، وقال غيره: هو وقاية ثفال الرحى، والجمع وفض، قال الطرماح:
  قد تجاوزتها بهضاء كالـجـن                      ة يخفون بعض قرع الوفاض والوفاض أيضا: المكان الذي يمسك الماء، رواه ثعلب عن ابن الأعرابي قال: وكذلك المسك والمساك، فإذا لم يمسك فهو مسهب. وأوفض الإبل: فرقها قال الليث: الإبل تفض وفضا، وتستوفض، وأوفضها صاحبها. وقال أبو تراب: سمعت خليفة الحصيني يقول: أوضفت الناقة وأوضفتها فوضفت: خبت. وأوفضتها فوفضت: تفرقت. وأوفض له: وأوضم، إذا بسط له بساطا يتقي به الأرض. ويقال استوفضه إذا طرده عن أرضه. واستوفضه: استعجله. واستوفضت الإبل، إذا تفرقت في رعيها، وهو مطاوع أوفضتها. واستوفض فلانا: غربه ونفاه، ومنه حديث وائل بن حجر:  من زنا من بكر فاصقعوه كذا، واستوفضوه عاما  أي اضربوه واطردوه عن أرضه وغربوه وانفوه، وأصله من قولك: استوفضت الإبل. ومما يستدرك عليه: أوفضه: طرده. وقال أبو زيد: يقال: مالي أراك مستوفضا، أي مذعورا. وقال ذو الرمة يصف ثورا وحشيا:
  طاوي الحشا قصرت عنه محرجة                      مستوفض من بنات القفر مشموم

  قال الأصمعي: مستوفض، أي أفزع فاستوفض. وقال الصاغاني: يروى مستوفض ومستوفض والمستوفض النافر من الذعر، كأنه طلب وفضه، أي عدوه. وفرق ابن شميل بين الوفضة والجعبة، فقال: الجعبة:المستديرة الواسعة التي على فمها طبق من فوقها، والوفضة أصغر منها، وأعلاها وأسفلها مستو.

### Türkçe

وفض يفض وفضا ve ووفضا, sonuncusu harekeli olarak İbn Düreyd’den: **عدا** ve **أسرع** (koştu ve acele etti), **أوفض** ve **استوفض** gibi. Ebû Mâlik dedi: **استوفض**, yani **استعجل** (acele etti). Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **كأنهم إلى نصب يوفضون**: yani **يسرعون** (hızlanırlar). Cevherî, Rü’be’ye ait olarak şu beyti okudu:
  Eğer biz bir **نقضة** yahut bir **نقضا** (bir çözme yahut bir çözüş) uzatırsak
  **البرى** (bıçak ağızları) **مستوفضات** ve **وفضا** (acele ederek) ulur;
**تعوي**: yani **تلوي** (büker). Bunun benzeri Cerîr’in sözüdür:
  **تستوفض** (acele ettirir) ihtiyarı; sarığını bükmez                      ve kar, tepelerin başları üzerinde yığılmıştır
Hutay’e dedi:
  Ve bir kazan ki insanlar **أنفض** (dağılıp gittiğinde) **أوفضت** (hızlandı)                      ona, kışın yetimleri olan dullarla
Ve **ناقة ميفاض**: hızlı; bundan (olandır); ve yine devekuşu da böyledir. Dedi ki:
  Elbette niteleyeyim bir **نعامة ميفاضا** (hızlı bir devekuşunu)
  **خرجاء** (uzun bacaklı) koşar, **الإضاضا** (suya götüren yerleri) arar

İbn Düreyd dedi: **الوفضة**: çobanın azığı ve aleti için taşıdığı, içinde onları taşıdığı bir torbadır. **الصحاح**’ta: **الوفضة**: içinde tahta bulunmayan, deriden, **الجعبة** gibi bir şey. Sâgânî dedi: benzetme olarak. Çoğulu: **وفاض**; ve **الأساس**’ta artırdı: **وفضات**. İbn Berrî, Şenferâ’ya ait olarak okudu; Sâgânî dedi: Teebbete Şerran’ı zikreder; onu, onu çocukların anası kıldığı yerde dişil yaptı:
  Onun bir **وفضة**si vardır; içinde otuz **سيحفا**                      düşmanın öncüleri görüldüğünde ürperir
**الوفضة**: **الجعبة** (sadak). **السيحف**: keskinleştirilmiş **النصل** (ok ucu/demiri). İbn Abbâd dedi: **الوفضة**: erkeğin bıyıkların arasında, burun altındaki çukur. Ve denir: Onu **على أوفاض** ve **على أوفاز** üzere (üzerinde) gördüm; yani acele (ile). Tekili **وفض**, fetha ile; **الصحاح**’ta olduğu gibi; ve harekelenir, İbn Düreyd’den. Denir: **جاء على وفض** ve **على وفض**. Cevherî, Rü’be’ye ait olarak okudu:
  Akşamlar bize ciddiyet **على أوفاض** (aceleler üzere) gelir
Ebû Ubeyd, Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) hadîsinde: “Sadakanın **في الأوفاض** içine konulmasını emretti”: o, insanlardan bir fırkadır ve karışık topluluklardır. Bunun benzeri Ebû Amr’un sözüdür; dedi: **وفضت الإبل** (develer dağıldı) olduğunda; yahut çeşitli kabilelerden bir cemaat; **أصحاب الصفة** gibi, Allah onlardan razı olsun; Cevherî onu nakletti. Yahut her birinin yiyeceği için bir **وفضة**si bulunan cemaat; o, küçük bir **كنانة** gibidir; yiyeceğini içine koyar; bu Ferrâ’nın sözüdür; Ebû Ubeyd onu inkâr etti. Ve denildi: onlar, kendilerinde savunma bulunmayan zayıf fakirlerdir. Ondandır hadîs: “Anne-babası fakirleşti; ta ki **مع الأوفاض** ile oturdular.” Ebû Ubeyd dedi: Bu, bizim yanımızda bütünüyle birdir; çünkü **أهل الصفة** ancak çeşitli kabilelerden karışık kimselerdi. Dedim: **أهل الصفة** doksan üç erkektir; onları, mu‘cem harfi üzere latif bir risalede topladım. Ve **الأوفاض** ayrıca: etin üzerinde kesildiği şey için, harekeli **وفض**’un çoğuludur; ve yine **الأوضام** da **وضم**’un çoğuludur; Ebû Amr nakletti. Tırmâh dedi:
  Nice düşmanımız, sert **العز** (izzet)li                      eti **على أوفاض** (kesme tahtaları üzerinde) bıraktık
Kurâ‘ dedi: **الوفض**: etin **وضم**’u (yığını); Tâî lehçesidir. Ve **الوفاض**, **كتاب** vezninde: değirmenin altına konulan deri; Ebû Zeyd söyledi. Başkası dedi: o, değirmenin **ثفال**’ının (altlığının) korumasıdır. Çoğulu **وفض**. Tırmâh dedi:
  Onu, cennet gibi bir **بهضاء** ile geçmiştir                      **الوفاض**’ın vuruluşunun bir kısmını gizlerler
Ve **الوفاض** ayrıca: suyu tutan yer; Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: ve yine **المسك** ve **المساك** (tutan şey); eğer tutmazsa o **مسهب**’dir. Ve **أوفض الإبل**: onları ayırdı/dağıttı. Leys dedi: develer **تفض وفضا** (dağılır) ve **تستوفض** (dağılmaya yönelir); ve sahibi onları **أوفضها** (dağıttı). Ebû Turâb dedi: Halîfe el-Husaynî’nin şöyle dediğini işittim: **أوضفت الناقة** ve **أوضفتها**; sonra **فوضفت**: **خبت** (yürüyüşü zayıfladı). Ve **أوفضتها**; sonra **فوفضت**: **تفرقت** (dağıldı). Ve **أوفض له**: ve **أوضم**; ona, yerden korunacağı bir yaygı serdiğinde. Ve denir: **استوفضه**: onu toprağından kovduğunda. Ve **استوفضه**: onu acele ettirdi. Ve develer **استوفضت**: otlamalarında dağıldıklarında; o, **أوفضتها**’nın (onu dağıttım) mutâva‘ıdır. Ve **استوفض فلانا**: onu uzaklaştırdı ve sürdü. Ondandır Vâil b. Hucr hadîsi: “Kim Bekr’den zina ederse onu şöyle şöyle dövün ve onu bir yıl **استوفضوه**”: yani onu dövün ve onu toprağından kovun ve onu uzaklaştırın ve onu sürgün edin; aslı, senin sözünden: **استوفضت الإبل**. Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **أوفضه**: onu kovdu. Ebû Zeyd dedi: denir: Seni niçin **مستوفضا** görüyorum? yani **مذعورا** (korkutulmuş). Zü’r-Rumme, bir yaban öküzünü vasfederek dedi:
  İçi boş (aç) karınlı; ondan kısa kalmıştır bir **محرجة**                      **مستوفض** (ürküp kaçan), çöl kızlarından, kokulu

Asma‘î dedi: **مستوفض**: yani korkutuldu da **استوفض** etti. Sâgânî dedi: **مستوفض** ve **مستوفض** diye rivayet edilir; ve **المستوفض**: korkudan ürküp kaçandır; sanki **وفضه**’ini (koşusunu) talep etmiş gibidir; yani koşusunu. İbn Şümeyl, **الوفضة** ile **الجعبة** arasında ayırım yaptı; dedi: **الجعبة**: ağzı üzerinde üstten bir kapak bulunan, yuvarlak geniş olandır; **الوفضة** ondan daha küçüktür; üstü ve altı düzdür.
