# وفق (و-ف-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%81%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Vefk” yatay demektir

- Harfler: و - ف - ق
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَوْفِيقِي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%82%D9%90%D9%8A.md) | تَفْعِيلِي | Uzlaşmam | 1 | 1 | [11:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/ayet/11:88.md) |
| [وَتَوْفِيقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%81%D9%90%D9%8A%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | وَتَفْعِيلًا | Ve uzlaştırmak | 1 | 1 | [4:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/ayet/4:62.md) |
| [وِفَاقًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/siga/%D9%88%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%82%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَالًا | Uygun | 1 | 1 | [78:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/ayet/78:26.md) |
| [يُوَفِّقِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%88%D9%8E%D9%81%D9%90%D9%91%D9%82%D9%90.md) | يُفَعِّلْ | Uzlaştırır | 1 | 1 | [4:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/ayet/4:35.md) |

## Mücavir kökler — 29 mücavir (38 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 19 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
2. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
3. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
4. [حلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hilye süs demektir
5. [نوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Nöbet kelimesinden gelmiştir
6. [شقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Şıkk, kopmuş parça demektir
7. [قدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kudüm” ön demektir
8. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
9. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
10. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nihayet, son demektir
11. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağanak yağmur demektir
12. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
13. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
14. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
15. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üzüm demektir
16. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
17. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · El ve kol demektir
18. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Half : Ense demektir
19. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
20. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hilal yeni ay demektir
21. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
22. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
23. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
24. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
25. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
26. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
27. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
28. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
29. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وفق |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Misal vavi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [طبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%82.md), [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md), [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki şeyin girinti ve çıkıntılarıyla birbirine tam uyması, çakışması ve denk gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi irade ile kulun amelinin, tarafların niyetlerinin veya amelin karşılığıyla tam örtüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Çatışan unsurların ortak bir düzlemde bütünleşerek amaca uygun işlerlik kazanması |
| Kritik Hata Riski | Kavramı yalnızca dünyevi bir tesadüf veya şans gibi algılayarak ontolojik ve ameli denklik boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وف | Bir sınıra ulaşma, tamamlama, erişme ve denklik oluşturma hareketidir; [وفد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%AF.md) kökünde öne doğru varma, [وفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D8%B1.md) kökünde bütünüyle dolma, [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) kökünde ise söz ve borcun tam ödenmesi anlamları bu çekirdekten türer | ق | Hareketin sonuna kesin bir sınır ve tutunma ekleyerek iki nesnenin ölçü, şekil veya amelde birbirine kilitlenmesini, tam intibak ve çakışma sağlamasını ifade eder |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | İki ayrı unsuru birbirine raptetme, bağlama ve ilişkilendirme |
| ف | Ağız | Açıklık, kenar, sınır hattı veya ifade noktası |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Toplanma noktası, merkez, hassas sınır ve odak |
| وفق | İki ayrı kenarın veya unsurun birbirine raptedilerek tek bir sınır ve odak noktasında tamı tamına birleşmesi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Okun arkasındaki kertik boşluğunun yay kirişine boşluksuz oturması, kapağın kaba tam uyması veya sütün hane halkının ihtiyacına kıl payı yetmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiir şahidinde okun veya mızrakların farklı yönlerden fırlatılmasına rağmen aynı hedefe tam bir uyum ve çakışma ile düşmesini tasvir eden beyitte geçer: يَهْوِينَ شَتَّى وَيَقَعْنَ وَفْقَا |
| Erken Arapça kullanım | Muhadram şair Uveyf el-Kavâfî'nin Hz. Ömer hakkındaki beytinde hak ile bâtılı tam bir çakışma ve isabetle ayırmasını ifade eden kullanımında geçer: يَا عُمَرَ الخَيْرِ المُلَقَّى وَفْقَه / سُمِّيتَ بالفَارُوقِ فَافْرُقْ فَرْقَه |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça وفق kökü, merkezi ve güneybatı Sami dillerinde intibak, denklik, kavuşma ve tamamlanma semantiğini temsil eden bir gövdedir. Kökün ilk iki konsonantı olan w-p çekirdeği, Batı Sami dillerinde yetme, tamamlama ve dengini bulma süreçleriyle akrabadır. Nitekim Klasik Arapçada kökün somut kullanım alanlarından biri olan «حلوبته وفق عياله» (sağılan süt ailesinin ihtiyacına tam denk geldi) ifadesi, bu kökün arkaik katmanda iki büyüklük arasındaki ölçüsel mutabakatı bildirdiğini gösterir. Okun kertiği ile yay kirişinin birleşmesi metaforu (*el-fûk* ve *el-vefk*), kökün hem Arap yarımadasındaki teknik avcılık dilinde hem de soyut uyuşma ifadelerinde erken bir tarihte istikrar kazandığını kanıtlar. Kök, Süryanice ve İbranicede doğrudan üçlü bir türev olarak aynı yaygınlıkta korunmamış, Arapçada ise iki nesnenin veya iradenin çakışması anlamıyla en yetkin semantik formuna ulaşmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Örtüşme ve denklik | Ok kertiğinin kirişe oturması ve kapağın kaba uyması gibi mekanik çakışmadan sosyal ve ahlaki uzlaşmaya geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami çekirdeği (*w-p*) | Tamamlama, yeterli gelme ve dengi olma anlamındaki arkaik çekirdeğin intibak ekiyle genişlemesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dışındaki ailelerle güvenilir bir kök akrabalığı tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وفق | Anlamlı | Uyum ve denklik | İki şeyin birbirine tam intibak etmesi | Hedef kök |
| [وقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%81.md) | Anlamlı | Durma ve tutma | Bir hareketin sona erdirilerek sabitlenmesi | Kur'an'da geçer; hareketin sınırda kesilmesi ilişkisi |
| [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) | Anlamlı | Üstünlük ve aşma | Bir şeyin diğerinden konum veya kudret olarak yukarıda olması | Kur'an'da geçer; dikey sınır üstünlüğü |
| [فقو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%88.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde müstakil bir kök hüviyeti kazanmamıştır | Kur'an'da geçmez |
| [قوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%81.md) | Anlamlı | İz sürme | Bir kimsenin ayak izlerini takip ederek peşinden gitme | Kur'an'da geçmez; Arapçada kāif (iz sürücü) türeviyle anlamlıdır |
| [قفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%81%D9%88.md) | Anlamlı | Arkasından gitme | Birinin peşi sıra yürüme, bir şeyi izleme | Kur'an'da geçer; izleme ve örtüşme bağıntısı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وفق | Merkez | İntibak ve uzlaşma | İki unsurun birbirine tam çakışması ve denkleşmesi | İki tarafın niyet, amel veya ölçülerinin tam örtüşmesidir |
| [طبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%82.md) | Komşu | Katman ve örtüşme | İki şeyin birbirini bütünüyle kapatacak şekilde üst üste gelmesi | وفق fonksiyonel intibak iken, [طبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D9%82.md) daha çok hacimsel ve geometrik örtüşmedir |
| [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) | Komşu | Bozulmayı giderme | Fesadın zıddı olarak işlerin yoluna girmesi | [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) zararı ve ayrılığı bertaraf etmeye, وفق ise ayrık parçaları birbirine kilitlemeye odaklanır |
| [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Doğruluk ve isabet | Hedefe tam yönelme ve boşluğu kapatma | [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) hedefe tam isabet etmeyi, وفق karşılıklı iki unsurun birleşmesini ifade eder |
| [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) | Zıt | Ayrışma ve muhalefet | Birbirinin aksi yönde hareket etme ve uyumsuzluk | Birlik ve çakışmanın dağılması, tarafların birbiriyle çatışmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وفق | Tam intibak ve uzlaşma | İki şeyin girinti ve çıkıntısıyla birbirine denk gelmesi | Kesin |
| Latince | Concordare, congruere | Uyuşmak, denk gelmek | Concordare kalplerin ve niyetlerin, congruere ise geometrik şekillerin çakışmasını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Reconciliation, concordance, alignment | Uzlaşma, uyum, hizada olma | Birebir çakışmayı ve karşıt tarafların müşterek hedefe yönelmesini ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Übereinstimmung, Fügung | Mutabakat, uygun gelme | İki iradenin veya parçanın birbiriyle tam örtüşmesini ve ilahi takdirin tecellisini anlatır | Güçlü |
| Fransızca | Concordance, conciliation | Uyum, barıştırma | İki fikir, ölçü veya taraf arasındaki uyuşmazlığın giderilip denkleştirilmesidir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Wahrig Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَوْفِيقِي | İlahi yardım, doğruya sevk ve başarı | Kulun gayreti ile Allah'ın takdir ve yardımının kesişmesi bağlamı (Hûd [11:88](https://lisan.digital/tr/ayet/11:88.md)) |
| وَتَوْفِيقًا | İki tarafın arasını bulma, uzlaştırma | Çatışan niyetlerin veya ihtilaflı grupların bir araya getirilmesi bağlamı (Nisâ [4:62](https://lisan.digital/tr/ayet/4:62.md)) |
| يُوَفِّقِ | Karı koca arasında intibak ve uyuşma sağlama | Aile içi ayrılığı gidermek üzere hakemlerin müdahalesi bağlamı (Nisâ [4:35](https://lisan.digital/tr/ayet/4:35.md)) |
| وِفَاقًا | Amel ile cezanın kusursuz ve tam denkliği | Ahirette suç ile verilen azabın kıl payı örtüşmesi ve adalet bağlamı (Nebe [78:26](https://lisan.digital/tr/ayet/78:26.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve irade meselesi | Tevfik ile hızlân zıtlığı; Allah'ın kulu itaate muvaffak kılması ile kulu kendi haline bırakması | İnsanın iradesi ile ilahi yardımın itaatte tam örtüşmesi |
| Fıkıh | Sulh ve aile hukuku | Şikak halinde hakemlerin tarafları uzlaştırma çabası ve sözleşmelerde irade beyanlarının uyuşması | İki iradenin hukuki ve ahlaki bir zeminde mutabakata varması |
| Tefsir | Adalet ve ceza ilkeleri | Nebe Suresi 26. ayette geçen cezanın amel ile tam ve eksiksiz bir denklik içinde olması | İlahi adalette suç ile ceza arasında hiçbir fazlalık veya eksiklik bulunmaması |
| Hadis | İstihare ve amel | Kulun niyetlendiği işin hayırla neticelenmesi ve amelin meşru maksada denk getirilmesi | İnsanın gayreti ile hayrın aynı zaman ve zeminde buluşturulması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul ile Rab ilişkisi | İlahi lütuf ve yardım | Kulun çabasını rızaya uygun sonuca ulaştırma | Amel ile ilahi rıza arasındaki engeller kalkar ve niyet hedefine ulaşır | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve mantık | Veri ve teori intibakı | Gözlem ile model arasındaki tutarlılığı sağlama | Hipotezin dış dünyadaki olgularla tam çakışması halidir | Güçlü |
| Siyasi | Toplum ve devlet yönetimi | İcma ve toplumsal mutabakat | Çatışan hizipleri asgari müşterekte birleştirme | Farklı güç odaklarının ortak bir anayasal zeminde uzlaşmasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve piyasa | Arz-talep ve adil fiyat dengesi | Alıcı ile satıcının menfaatini kilit noktada dengeleme | Değer ile bedelin tam örtüşmesi, haksız kazanç ve eksikliğin önlenmesidir | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geometrik çakışma ve rezonans | İki geometrik şeklin tüm kenar ve açılarının birbiri üzerine oturması ya da iki frekansın aynı dalga boyunda birleşerek rezonansa girmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sözleşmesel konsensüs ve koordinasyon | Hukukta karşılıklı icap ve kabulün örtüşmesi, sosyolojide ise farklı grupların ortak normlar etrafında çatışmasız bütünleşmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel şans, tesadüfi başarı veya dünyevi kariyer basamaklarını tırmanmak olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanın iradi çabası ile ilahi takdirin, suç ile cezanın, yahut iki muhatabın niyetlerinin mutlak bir adalet ve intibak ile birleşmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tevfik kavramını salt pasif bir temenni veya rastlantı sanarak adaletin ölçülebilir denkliğini (cezâen vifâkâ) ve hakemlerin aktif arabuluculuk gayretini kavram dışına itmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da başarının bir tesadüf değil, kulun niyet ve ıslah gayreti ile ilahi inayetin tam bir koordinasyonu olduğunu, adaletin ise amelle cezanın birebir intibakı olduğunu gösterdiği için temel bir kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile içi geçimsizliği çözmeyi hedefleyen hakem ayetinde (Nisâ [4:35](https://lisan.digital/tr/ayet/4:35.md)), münafıkların samimiyetsiz barış iddialarında (Nisâ [4:62](https://lisan.digital/tr/ayet/4:62.md)), peygamberlerin tebliğ ve ıslah mücadelesinde (Hûd [11:88](https://lisan.digital/tr/ayet/11:88.md)) ve cehennem azabının suçla mutlak denkliğini anlatan ayette (Nebe [78:26](https://lisan.digital/tr/ayet/78:26.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Başarının salt insan zekasına veya kör tesadüfe bağlı olduğu yanılgısını giderir; cezanın zulüm veya keyfiyet değil, yapılan kötülüğün kalıbına tam oturan bir karşılık olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İki katı parçanın, okun kertiği ile kirişin yahut kapak ile kabın aralarında hiçbir boşluk kalmayacak biçimde birbirine tam oturması ve kilitlenmesidir.
- Soyut anlam: İki iradenin, niyetin, amel ile cezanın yahut kulun ameli ile ilahi rızanın tek bir müşterek noktada tamı tamına örtüşmesi ve uzlaşmasıdır.
- Sistematik karşılık: Bir sistem içindeki farklı bileşenlerin aralarındaki açı ve mesafe farkını sıfırlayarak tek bir ortak işleyiş ve adalet düzleminde kenetlenmesidir.
- LaTeX modeli: $$A \cap B \neq \emptyset \quad \wedge \quad d(A, B) = 0 \implies A \cong B$$
- LaTeX açıklaması: Modelde yer alan $A$ ve $B$ sembolleri karşı karşıya gelen iki tarafı, iki iradeyi veya amel ile onun karşılığını temsil eder. $A \cap B \neq \emptyset$ ifadesi tarafların ortak bir temas zemininde buluştuğunu gösterir. $d(A, B) = 0$ bileşeni taraflar veya kavramlar arasındaki mesafenin, uyuşmazlığın ve açı farkının sıfırlandığını bildirir. Bu iki şartın sağlanmasıyla ulaşılan $A \cong B$ sonucu ise iki tarafın birbiriyle tam bir intibak, denklik ve uzlaşma (tevfik ve vifak) haline ulaştığını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%81%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Nisa 4:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/ayet/4:35.md) — يُوَفِّقِ

وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا

Meal (IK): Eğer aralarının açılmasından endişeye düşerseniz; erkek tarafından bir hakem, kadın tarafından bir hakem gönderin. Bunlar barıştırılmak isterlerse; Allah, onların arasını bulur. Muhakkak ki Allah; Alim, Habir olandır.

### [Nisa 4:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/ayet/4:62.md) — وَتَوْفِيقًا

فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا

Meal (IK): Kendi işledikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde, nasıl hemen sana geldiler de; gayemiz sadece bir iyilik etmek ve ara bulmaktan ibaret idi, diye yemin ediyorlar.

### [Hud 11:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/ayet/11:88.md) — تَوْفِيقِي

قَالَ يَاقَوْمِ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كُنْتُ عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَرَزَقَنِي مِنْهُ رِزْقًا حَسَنًا وَمَا أُرِيدُ أَنْ أُخَالِفَكُمْ إِلَى مَا أَنْهَاكُمْ عَنْهُ إِنْ أُرِيدُ إِلَّا الْإِصْلَاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَمَا تَوْفِيقِي إِلَّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ

Meal (IK): Dedi ki: Ey kavmim; ben Rabbımdan apaçık bir delil üzere iken O, bana kendisinden güzel bir rızık ihsan etmişse; ne dersiniz? Size yasakladığım şeylere aykırı hareket etmek istemem. Gücümün yettiği kadar islah etmekten başka bir isteğim yoktur. Başarım; ancak Allah’tadır. O’na tevekkül ettim ve O’na yöneliyorum.

### [Nebe 78:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/ayet/78:26.md) — وِفَاقًا

جَزَاءً وِفَاقًا

Meal (IK): İşlediklerine uygun bir ceza olarak.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Vefk” yatay demektir. Ufuk kelimesinden gelişmiştir. Göğün yere çakıştığı mahallin adı olan ufuk uygun, çakışık anlamlarına da gelir. Mesela somu civataya geçiyorsa muvafıktır denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والفاء و"وايء" معهما
ق ف و، و ق ف، ف و ق، و ف ق، ف أ ق، ف ق أ، أ ف ق مستعملات قفو: القَفْوَةُ: رهجة تثور عند أول المطر.
والقَفْوُ: مصدر قولك: قفا يَقْفُو، وهو أن يتبع شيئاً، وقَفَوْتُه أَقْفُوه قَفْواً، وَتَقَفَّيْتُه، أي: اتبعته. قال الله جل وعز: "ولا تَقْفُ ما ليس لك به علم".
وقَفَوْتُه: قَذَفْتُه بالزنية، وفي الحديث: "من قفا مؤمناً بما ليس فيه وَقَفَهُ الله في ردغة الخبال". أي: قَذَفه.
والقَفا: مؤخر العنق، ألفها واو، والعرب تؤنثها، والتذكير أعم، يقال: ثلاثة أقفاء، والجميع: قِفيُّ، وقُفِيُّ، مثل: قِنيّ وقُنِيّ.
ويقال للشيخ إذا هرم: رد على قَفاه، ورد قَفاً. قال:
إن تلق ريب المنايا أو ترد قفـاً		لا أبك منك على دين ولا حسب
وقَفَيكَ، بإبدال الألف ياء لغة طيء، قال:
يا ابن الزبير طالما عصيكا
لنضربن بسيفنا قفيكا
وتَقَفَّيْته بعصا، أي: ضربته قَفاه بها. واستقفيته بعصاً، إذا جئته من خلف وضربته بها.
وسميت قافية الشعر قافيةً، لأنها تقفو البيت، وهي خلف البيت كله.
والقافيةُ والقَفَنُّ: القفا، قال:
أحب منك موضع القرطن
وموضع الإزار والقَفَنِّ
وقَفَوْتُه به قفواً، وأَقْفَيْتُهُ به، إذا آثرته به، والاسم: القَفاوةُ.
وفلان قَفِيٌّ بفلان، إذا كان له مكرماً، ويَقْتَفي به، أي: يكرمه، وهو مقتف به، أي: ذو لطف وبر به. قال:
وغيب عني إذ فقدت مكانهم		تلطف كف برة واقتفاؤها
وقَفِيُّ السكن هو ضيف أهل البيت، في موضع مَقْفُوّ، قال:
ليس بأسفى ولا أَقْفَى ولا سغل		يسقى دواء قَفِيِّ السكن مربوب
وقف: الوَقْفُ: مصدر قولك: وَقَفْتُ الدابة ووَقَفْتُ الكلمة وَقْفاً، وهذا مجاوز، فإذا كان لازماً قلت: وَقَفْتُ وُقُوفاً. فإذا وقَّفْتَ الرجل على كلمة قُلْتَ: وقَّفْتُه توقيفاً، ولا يقال: أَوْقَفْتُ إلا في قولهم: أَوْقَفْتُ عن الأمر إذا أقلعت عنه، قال الطرماح:
فتأييت للـهـوى ثـم أَوْقَـفْ?		تُ رضاً بالتقى وذو البر راضي
والوَقْفُ: المسك الذي يجعل للأيدي، عاجاً كان أو قرناً مثل السوار، والجميع: الوُقُوف.
ويقال: هو السوار. قال:
ثم استمر كوَقْفِ العاج منصلتـا		ترمي به الحدب اللماعة الحدب
ووقْفُ الترس من حديد أو من قرن يستدير بحافتيه، وكذلك ما أشبهه.
والتَّوْقيفُ في قوائم الدابة وبقر الوحش: خطوط سود.
وفي حديث الحسن: "إن المؤمن وقّافٌ، متأن، وليس كحاطب الليل". ويقال للمحجم عن القتال: وقّافٌ. قال:
وإن يك عبد الله خلى مكانـه		فما كان وقّافاً ولا طائش اليد
فوق: الفَوْقُ: نقيض التحت، وهو صفة واسم، فإن جعلته صفة نصبته، فقلت: تحت عبد الله وفَوْقَ زيد، نصب لأنه صفة، وإن صيرته اسماً رفتعه، فقلت: فَوْقُه رأسه، صار رفعاً ههنا، لأنه هو الرأس نفسه، رفعت كل واحد منهما بصاحبه.
وتقول: فلان يَفْوقُ قومه، أي: يعلوهم، ويَفُوقُ السطح، أي: يعلوه.
وجارية فائقةُ الجمال، أي: فاقت في الجمال.
والفُواقُ: ترجيع الشهقة الغالبة، تقول للذي يصيبه البهر: يَفُوق فُواقاً، وفُؤُوقاً.
وفُواُق الناقة: رجوع اللبن في ضرعها بعد حلبها، تقول العرب: ما أقام عندي فُواقَ ناقة.
وكلما اجتمع من الفُواق درة فاسمها: الفيقة. أفاقتِ الناقة، واستفاقها أهلها، إذا نفسوا حلبها حتى تجتمع درتها.
ويقال: فَواقَ ناقة بمعنى الإِفاقة، كإفاقة المغشي عليه، أَفاقَ يُفِيقُ إِفاقةً وفواقاً.
وقوله جل وعز: "ما لها من فَواق"، أي: من تلك الصيحة أصابتهم يوم بدر، فلم يُفيقوا إفاقةً، ولا فواقاً. وكل مغشي عليه، أو سكران إذا انجلى عنه ذلك، قيل: أفاق واستفاق.
والأفاويق: ما اجتمع من الماء في السحاب، قال الكميت:
فباتت تـثـج أفـاويقَـهـا		سجال النطاف عليه غزارا

والفُوق: مشق رأس السهم حيث يقع الوتر، وحرفاه: زنمتاه، وهذيل تسمي الزنمتين: الفُوقَيْنِ، قال شاعرهم:
كأن النصل والفُوقَيْنِ مـنـه		خلال الرأس سيط به هشيح
ولو أراد بهذا: الفوق بعينه لما ثناه، ولكنه أراد حرفيه.
وسهم أَفْيَقُ، وأَفُوَقُ، إذا كان في الفُوقِ، في إحدى زنمتيه ميل أو انكسار، وفعله: الفَوَقُ: قال:
كسر من عينيه تقويم الفُوَقْ
والفاقةُ: الحاجة، ولا فعل لها.
والفاقُ: الجفنة المملوءة طعاماً، قال:
ترى الأضياف ينتجعون فاقي
وفق: الوَفْقُ: كل شيء متسق مُتَّفق على تِيفاقٍ واحد فهو: وَفْق، قال:
يهوين شتى ويقعن وَفْقا
ومنه: المُوافَقَة في معنى المصادفة والاتّفاق. تقول: وافقت فلاناً في موضع كذا، أي: صادفته. ووافقت فلاناً على أمر كذا، أي: اتفقنا عليه معاً.
وتقول: لا يتوفّق عبد حتى يوفّقه الله، فهو مُوَفَّق رشيد. وكنا في من أمرنا على وِفاق.
وأَوْفَقْتُ السهم: جعلت فُوقَهُ في الوتر، واشتق هذا الفعل من مُوافَقة الوتر محز الفُوق.
فأق: الفَأَقُ: داء يأخذ الإنسان في عظم عنقه الموصول بدماغه.. فَئِقَ الرجل فَأقاً فهو فَئِقٌ مُفْئِقٌ، واسمُ ذلك العَظْم: الفائق، قال:
?أوْ مشتك فائِقَهُ من الفَأَقْ
وإكاف مُفَأَّقٌ: مفرج.
فقأ: فُقِئتِ العين تُفْقَأُ فَقْأً. وانفقأت العين، وانفقأتِ البَثْرةُ، وانفقأتِ القُرْحةُ، وأكل حتى كان يَنْفَقِئُ بطنه، أي: يَنْشَقُّ.
وتَفَقَّأَتِ البُهْمَى: انشقّتْ لفائفها عن نورها. وتفَقَّأَتِ السَّحابةُ، أي: سليت ماءها وانبجعت عن مائها، قال:
تَفَقَّأَ حوله القلع السواري		وجن الخازباز به جنونا
يروى: بالجر.
أفق: أَفَقَ الرجل يَأْفِقُ، أي: ركب رأسه فمضى في الآفاق.
والأَفِيقُ: الأديم إذا فرغ من دياغه، وريحه فيه بعد، والجميع: أَفَق، وهو في التقدير مثل: أديم وأدم، وعمود وعمد، وإهاب وأهب، ليس فعول ولا فعيل على فعل غير هذه الأحرف الأربعة.
وقول الأعشى:
ولا الملك النعمان يوم لقيته		بأمته يعطي الفطوط ويَأْفِقُ
أي: يأخذ من الآفاق، وواحد الآفاق: أُفْقٌ، وهي النواحي من الأرض، وكذلك آفاقُ السماء نواحيها.
وأُفْقُ البيت من بيوت الأعراب: ما دون سمكه.
والأَفَقَةُ: مَرْقَةٌ من مراق الإهاب.

##### Türkçe

**القاف** ve **الفاء** ve “**وايء**” onlarla beraber

ق ف و، و ق ف، ف و ق، و ف ق، ف أ ق، ف ق أ، أ ف ق kullanımdadır.

**قفو**: **القَفْوَةُ**: ilk yağmur sırasında yükselen toz.

Ve **القَفْوُ**: “**قفا يَقْفُو**” sözünün mastarıdır; o, bir şeyi izlemesidir. Ve “**قَفَوْتُه أَقْفُوه قَفْواً**” ve “**وَتَقَفَّيْتُه**”, yani: onu izledim. Allah yüce ve aziz dedi: “**ولا تَقْفُ ما ليس لك به علم**”.

Ve “**قَفَوْتُه**”: onu zina ile itham ettim; ve hadiste: “**من قفا مؤمناً بما ليس فيه وَقَفَهُ الله في ردغة الخبال**”. Yani: onu itham etti.

Ve **القَفا**: boynun arkası; elif’i vavdır; Araplar onu müennes yaparlar; müzekker kılmak daha geneldir. Denir: üç **أقفاء**; ve hepsi: **قِفيُّ** ve **قُفِيُّ**; meselâ: **قِنيّ** ve **قُنِيّ** gibi.

Ve ihtiyara yaşlanınca denir: **رد على قَفاه** ve **رد قَفاً**. Dedi ki:
إن تلق ريب المنايا أو ترد قفـاً		لا أبك منك على دين ولا حسب

Ve **قَفَيكَ**; elifi ya’ya çevirmekle, Tayy lehçesidir. Dedi ki:
يا ابن الزبير طالما عصيكا
لنضربن بسيفنا قفيكا

Ve “**تَقَفَّيْته بعصا**”, yani: onun **قَفاه**’ını onunla vurdum. Ve “**استقفيته بعصاً**”, eğer ona arkadan gelip onunla vurursan.

Ve şiirin kafiyesi **قافيةً** diye adlandırıldı; çünkü o beyti izler; ve o, bütün beytin arkasındadır.

Ve **القافيةُ** ve **القَفَنُّ**: **القفا**’dır. Dedi ki:
أحب منك موضع القرطن
وموضع الإزار والقَفَنِّ

Ve “**قَفَوْتُه به قفواً**” ve “**أَقْفَيْتُهُ به**”, eğer onu onunla tercih ettiysen; ve isim: **القَفاوةُ**.

Ve falan, falanla **قَفِيٌّ**’dir; eğer onun için ikram edici ise; ve onunla **يَقْتَفي** eder, yani: ona ikram eder; ve o, onunla **مقتف**’dir, yani: lütuf sahibi ve ona iyilik edendir. Dedi ki:
وغيب عني إذ فقدت مكانهم		تلطف كف برة واقتفاؤها

Ve **قَفِيُّ السكن**: ev halkının misafiridir; **مَقْفُوّ** yerinde. Dedi ki:
ليس بأسفى ولا أَقْفَى ولا سغل		يسقى دواء قَفِيِّ السكن مربوب

**وقف**: **الوَقْفُ**: “**وَقَفْتُ** bineği” ve “**وَقَفْتُ** kelimeyi **وَقْفاً**” sözünün mastarıdır; ve bu, geçişlidir. Eğer لازم olursa “**وَقَفْتُ وُقُوفاً**” dersin. Adamı bir kelime üzerinde durdurduğunda “**وقَّفْتُه توقيفاً**” dersin; ve “**أَوْقَفْتُ**” denmez; ancak onların sözünde: “**أَوْقَفْتُ عن الأمر**” eğer ondan vazgeçtiysen. Tırmâh dedi ki:
فتأييت للـهـوى ثـم أَوْقَـفْ?		تُ رضاً بالتقى وذو البر راضي

Ve **الوَقْفُ**: ellere konulan misk; fildişi de olsa boynuz da olsa, bilezik gibi; ve hepsi: **الوُقُوف**.

Ve denir: o, bileziktir. Dedi ki:
ثم استمر كوَقْفِ العاج منصلتـا		ترمي به الحدب اللماعة الحدب

Ve kalkanın **وقْفُ**’u demirden yahut boynuzdandır; iki kenarıyla yuvarlaklaşır; ve bunun benzeri olan da böyledir.

Ve **التَّوْقيفُ** bineğin ve yaban sığırının ayaklarında: siyah çizgilerdir.

Ve Hasan’ın hadisinde: “**إن المؤمن وقّافٌ، متأن، وليس كحاطب الليل**”. Ve savaştan geri duran kimseye: **وقّافٌ** denir. Dedi ki:
وإن يك عبد الله خلى مكانـه		فما كان وقّافاً ولا طائش اليد

**فوق**: **الفَوْقُ**: altın zıddıdır; ve o, sıfat ve isimdir. Onu sıfat yaparsan onu nasb edersin; böylece dersin: Abdullah’ın altı ve Zeyd’in **فَوْقَ**’u; sıfat olduğu için nasb oldu. Onu isim yaparsan onu ref edersin; böylece dersin: **فَوْقُه** başıdır; burada ref oldu; çünkü o, başın kendisidir. Her birini diğerinin sahibiyle ref ettin.

Ve dersin: falan kavmini **يَفْوقُ** eder; yani: onların üstüne çıkar. Ve damı **يَفُوقُ** eder; yani: onun üstüne çıkar.

Ve güzellikte üstün bir cariye: **فائقةُ الجمال**; yani: güzellikte üstün geldi.

Ve **الفُواقُ**: baskın hıçkırığın geri dönüşüdür; nefes darlığına yakalanana dersin: **يَفُوق فُواقاً** ve **فُؤُوقاً**.

Ve devenin **فُواُق**’u: sağımından sonra sütünün memesine geri dönmesidir. Araplar der: bende bir devenin **فُواقَ**’ı kadar bile kalmadı.

Ve **الفُواق**’tan her ne toplandıysa, onun adı: **الفيقة**’dir. “**أفاقتِ الناقة**” ve “**استفاقها أهلها**”, eğer sağımını geciktirdilerse, ta ki sütü toplansın.

Ve “**فَواقَ ناقة**” **الإِفاقة** manasınadır; baygın olanın ayılması gibi. “**أَفاقَ يُفِيقُ إِفاقةً وفواقاً**”.

Ve O’nun, yüce ve aziz, sözü: “**ما لها من فَواق**”, yani: Bedir günü onları yakalayan o çığlıktan (sonra) bir ayılma olmadı; ne bir **إفاقةً**, ne de bir **فواقاً**. Ve her baygın yahut sarhoş, o şey ondan açılınca, denir: **أفاق** ve **استفاق**.

Ve **الأفاويق**: bulutta toplanan sudur. Kümeyt dedi ki:
فباتت تـثـج أفـاويقَـهـا		سجال النطاف عليه غزارا

Ve **الفُوق**: okun başının yarığıdır; kirişin düştüğü yer. Ve iki harfi: iki **زنمتاه**’dır. Hüzeyl iki **زنمة**’yi **الفُوقَيْنِ** diye adlandırır. Şairleri dedi ki:
كأن النصل والفُوقَيْنِ مـنـه		خلال الرأس سيط به هشيح

Eğer bununla **الفوق**’un aynını kastetseydi onu ikilemezdi; fakat iki harfini kastetti.

Ve ok **أَفْيَقُ** ve **أَفُوَقُ**’tur; eğer **الفُوق**’ta, iki **زنمة**’sinden birinde eğrilik yahut kırıklık varsa. Ve fiili: **الفَوَقُ**. Dedi ki:
كسر من عينيه تقويم الفُوَقْ

Ve **الفاقةُ**: ihtiyaçtır; ve onun fiili yoktur.

Ve **الفاقُ**: yemekle dolu çanak. Dedi ki:
ترى الأضياف ينتجعون فاقي

**وفق**: **الوَفْقُ**: her düzenli, uyumlu, tek bir **تِيفاقٍ** üzerinde birleşmiş şey; o, **وَفْق**’tur. Dedi ki:
يهوين شتى ويقعن وَفْقا

Ve ondan: rastlama ve anlaşma manasında **المُوافَقَة**. Dersin: falanla şu yerde **وافقت**; yani: ona rastladım. Ve falanla şu iş üzerinde **وافقت**; yani: onunla birlikte onun üzerinde anlaştık.

Ve dersin: kul, Allah onu **يوفّقه** etmedikçe **يتوفّق** olmaz; o hâlde o, doğru yola ermiş **مُوَفَّق**’tur. Ve işimizden olan şeyde **وِفاق** üzere idik.

Ve “**أَوْفَقْتُ السهم**”: onun **فُوقَهُ**’unu kirişe yerleştirdim. Ve bu fiil, kirişin **محز الفُوق**’una uygun düşmesi olan **مُوافَقة**’dan türetilmiştir.

**فأق**: **الفَأَقُ**: insanı, beynine bitişik boyun kemiğinde tutan bir hastalıktır. Adam **فَئِقَ** olur **فَأقاً**; o hâlde o, **فَئِقٌ مُفْئِقٌ**’tir. Ve o kemiğin adı: **الفائق**. Dedi ki:
?أوْ مشتك فائِقَهُ من الفَأَقْ

Ve **إكاف مُفَأَّقٌ**: aralıklı.

**فقأ**: Göz **فُقِئتِ**; **تُفْقَأُ فَقْأً**. Ve göz **انفقأت**; ve kabarcık **انفقأت**; ve yara **انفقأت**. Ve yedi; ta ki karnı **يَنْفَقِئُ** olacak gibi oldu; yani: yarılır.

Ve **تَفَقَّأَتِ البُهْمَى**: yaprakçıkları çiçeğinden yarıldı. Ve bulut **تفَقَّأَتِ**; yani: suyunu saldı ve suyundan fışkırdı. Dedi ki:
تَفَقَّأَ حوله القلع السواري		وجن الخازباز به جنونا
Cer ile rivayet olunur.

**أفق**: Adam **أَفَقَ يَأْفِقُ**; yani: başına buyruk davrandı da ufuklarda yürüdü.

Ve **الأَفِيقُ**: tabaklanması bitince, kokusu hâlâ içinde olan deridir. Ve hepsi: **أَفَق**. Ve o, takdirde “**أديم** ve **أدم**”, “**عمود** ve **عمد**”, “**إهاب** ve **أهب**” gibidir; bu dört harften başka harfler üzerinde **فعول** da değildir, **فعيل** de değildir.

Ve A‘şâ’nın sözü:
ولا الملك النعمان يوم لقيته		بأمته يعطي الفطوط ويَأْفِقُ
Yani: ufuklardan alır. Ve **الآفاق**’ın teki: **أُفْقٌ**’tur; ve o, yerin yönleridir. Ve göğün **آفاقُ**’ı da onun yönleridir.

Ve bedevîlerin evlerinden evin **أُفْقُ**’u: tavan yüksekliğinin alt tarafıdır.

Ve **الأَفَقَةُ**: derinin parçalarından bir çorbadır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوِفاقُ: المُوافقَةُ.
والتَوافُقُ: الاتِّفاقُ والتظاهرُ. ووافَقْتُهُ، أي صادفته. ووَفَّقه الله، من التوفيق. واسْتَوْفَقْتُ الله، أي سألته التوفيق. ويقال: وَفِقْتَ أمركَ تَفِقُ، بالكسر فيهما، أي صادفتَه مُوافِقاً. وهو من التوفيق. كما يقال رَشِدْتَ أمركَ. والوَفْقُ من المُوافقةِ بين الشيئين؛ كالالتحام. يقال: حَلوبَتُهُ وَفْقُ عِياله، أي لها لبنٌ قَدْرُ كفايتهم، لا فضلَ فيه. قال الشاعر:
أمَّا الفقيرُ الذي كانت حَلوبَتُهُ		وَفْقَ العِيالِ فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ
ويقال: أتيتك لوَفْقِ الأمرِ وتَوْفاقِ الأمرِ، وتِيفاقِهِ. قال الأحمر: يقال: كان ذلك لميفاقِ الهلالِ، وتيفاقِهِ، وتَوْفاقِهِ، أي حين أُهِلَّ الهلالُ. ويقال: أَوْفَقْتُ السهمَ وأَوْفَقْتُ بالسهم، إذا وضعت الفُوقَ في الوتر لترميَ.

##### Türkçe

**الوِفاقُ**: uygunluk.

Ve **التَوافُقُ**: anlaşma ve (birbirine) benzer görünme. Ve **وافَقْتُهُ**; yani ona rastladım. Ve Allah onu **وَفَّقه**; **التوفيق**’ten (olarak). Ve **اسْتَوْفَقْتُ الله**; yani ondan **التوفيق** istedim. Ve denilir: **وَفِقْتَ** işini **تَفِقُ**, ikisinde de kesre ile; yani ona uygun olarak rastladın. Ve o, **التوفيق**’tendir. Nitekim denilir: **رَشِدْتَ** işini. Ve **الوَفْقُ**, iki şey arasındaki uygunluktandır; kaynaşma gibi. Denilir: Onun **حَلوبَتُهُ** (sağılır hayvanı) ailesinin **وَفْقُ**’udur; yani onda, onların kifayeti miktarınca süt vardır; onda fazlalık yoktur. Şair dedi ki:
أمَّا الفقيرُ الذي كانت حَلوبَتُهُ		وَفْقَ العِيالِ فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ
Ve denilir: Sana işin **لوَفْقِ**’u ve işin **تَوْفاقِ**’ı için geldim; ve onun **تِيفاقِ**’ı için. **الأحمر** dedi: Denilir: Bu, hilalin **لميفاقِ**’ı, ve onun **تيفاقِ**’ı, ve onun **تَوْفاقِ**’ı içindi; yani hilal göründüğü zaman. Ve denilir: Oku **أَوْفَقْتُ** ve ok ile **أَوْفَقْتُ**; yani atmak için **الفُوقَ**’u kirişe yerleştirdiğin zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب القاف والفاء
قفا ، قوف ، قيف ، فقأ ، وقف ، وفق ، أَفق ، فوق ، فأق .
قفا : قال الليث : القَفْوُ : مصدرُ قولِك : قَفَا يَقْفُو قَفْواً ، وهو أَن يتَّبع شيئاً .
وقال الله جل وعز : ( وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ) ( الإسراء : 36 ) .
قال الفراء : أكثر القراء يجعلونها مِن
قَفَوْتُ ، كما تقول : لا تَدْعُ مِنْ دعوْتُ . قال : وقرأ بعضهم : ( لا تَقُفْ ) مِثل ولا تَقُل . والعرب تقول : قُفْتُ أثرَه وقَفَوْتُه ، مِثل قاعَ الجملُ الناقةَ وقَعَاها : إذا ركبها ليَضربها . ومِثله عاثَ وعَثَا .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يُقالُ : قَفَوْتُ فلاناً : اتّبعتُ أَثَرَه ، وقَفْوَتُه : رَمَيْتُه بأمر قبيح . وله عندي قَفِيّةٌ ومَزِيّةٌ : إذا كانت له منزِلة ليست لِغيره . ويقال : أقْفَيتُه ولا يقال أمْزَيْتُه .
ومن أمثالهم : ( رُبَّ سامِعٍ عِذْرَتي ، لم يَسمَع قِفْوَتي ) ؛ والقِفْوة : الذَّنْب . يقول : ربَّما اعتذرتُ إلى رجلٍ من شيء قد كان منّي إلى مَن لم يبلْغه ذَنْبي . يُضرَبُ مَثَلاً لمن لا يحفَظ سِرّه .
أخبرني بذلك كله عن المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي .
وقال الأخفش في قوله : ( وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ) ( الإسراء : 36 ) ، أي : لا تتَّبع ما لا تَعلم .
قال : والقَفْو : القَذْف . قال : والقَوْفُ مثل القَفْو . وأنشد :
أَعُوذُ بالله الجليلِ الأعظَمِ
مِن قَوفيَ الشيءَ الذي لم أعلَمِ
وأخبرني المنذري عن المبرّد ، أنّ أبا عمر الجرميّ حَدَّثَه عن كَهمَس عن سعيد عن قتادة في قوله : ( وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ( قال : لا تقل سمعتُ ولم تَسمَع ، ولا رأيتُ ولم تَرَ ، ولا علمتُ ولم تَعلَم ، وإنّ السّمَع والبصَر والفؤاد كلُّ أولئك كان عنه مسؤولاً .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعي : هو يَقْفو ويقُوفُ ويَقتاف ، أي : يتّبع الأَثَرَ .
وقال الليث : القَفَا : مؤخَّر العُنُق ، أَلِفُها واواً . قال : والعَرب تؤنّثها ، والتذكير أعمّ ؛ يقال : ثلاثة أقفاء ، ومَن قال : أقفيَة فإِنّ جماعَه القِفِيّ والقُفِيّ .
ويقال للشيخ إذا هَرِم : رُدَّ على قَفاً . وقال الشاعر :
إنْ تَلْقَ رَيْبَ المَنايا أو تَرُدَّ قَفاً
لا أَبكِ منكَ على دِينً ولا حَسَبِ
وقال أبو حاتم : جمعُ القَفا أَقْفاء ، ومَن قال : أقفِيَة فقد أخطأ .
قال : وسمعْنا في أدنى العَدد ثلاثة أقْفٍ . والقَفا مؤنّثة . قال : ومِن العرب مَن يذكِّر القَفَا .
وقال ابن السكيت : القَفا مذكَّر ، وقد تؤنَّث . وأنشد :
وما المَولَى وإنْ عَرُضتْ قَفاهُ
بأحمَلَ للمَحامِدِ مِن حِمارِ
وقال الليث : تقفَّيْتُ فلاناً بعَصاً فضربتُه ، واستَقْفَيته كذلك إذا جئته من خَلْفُ .
قال : وسمّيت قافية الشِعْر قافِية لأنها تَقْفو البَيْت .
وفي حديث مرفوع : على قافية رأس أحدِكم ثلاث عُقَد ، فإِذا قام من الليل وتوضأَ انحلَّت عُقْدَةٌ .
وقال أبو عبيد : يَعني بالقافية القفا . ويقولون : القَفَنُّ في موضع القَفا .
وقال أبو عبيد : هي قافية الرأس . وقافية كلِّ شيء آخره ؛ ومنه قافية بيت الشعر .
وقال غيره : العرب تسمِّي البيت من الشعر قافية ، وربَّما سمَّوا القصيدة بكمالها قافيةً . ويقول الرجُل منهم : رَوَيْتُ لفلان كذا وكذا قافيةً . وقالت خَنْساء :
وقافيَةٍ مِثْلِ حَدِّ السِّنا
نِ تَبقَى ويَهلِكُ مَن قالَها
ويقال : قفّيْتُ الشِعْر تقفِيةً ، أي : جعلتُ له قافيَةً . وقال الله جل وعز : ( فَاسِقُونَ ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلَىءَاثَارِهِم بِرُسُلِنَا وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَءَاتَيْنَاهُ الإِنجِيلَ وَجَعَلْنَا فِى قُلُوبِ ) ( الحديد : 27 ) ، أي : أَتْبعنا نوحاً وإبراهيمَ رُسُلاً بعدَهم . وقال امرؤ القيس :
وقَفَّى على آثارهنَّ بحاصِبِ
أي : أتْبع آثارَهنَّ حاصباً . وقال ابن مقبل : قَفَّى بمعنى أتَى :
كم دُونها مِن فَلاةٍ ذات مطّرَدٍ
قَفَّى عليها سَرابٌ سارِبٌ جارِي
أي : أتَى عليها وغَشِيَها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : قَفَّى عليه : ذهَبَ به . وأنشد :
ومأرِبُ قَفّى عليه العَرِمْ
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( لي خمسةُ أسماء ، منها كذا وكذا ، وأنا المُقَفِّي .
وفي حديث آخر : ( وأنا العاقب ) .
حدثنا ابن منيع قال : حدثنا علي بن الجعد عن حماد بن سلمة عن جعفر بن أوس عن نافع بن جبير بن مطعم عن أبيه قال : سمعت رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) يقول : ( أنا محمد ، وأحمد ، والمقفّى ، والحاشر ، ونبيّ الرحمة ، ونبيّ الملحمة ) .
قال شمر : المقَفِّي نحو العاقب ، وهو المولِّي الذاهب ؛ يقال : قَفّى عليه ، أي : ذَهَب به ، فكأنَّ المعنى أنّه آخر الأنبياء ، فإِذا قَفّى فلا نبيَّ بعدَه قال : والمُقَفِّي : المتَّبِع للنبيِّين .
وقال ابن أحمر :
لا تقتفي بهم الشمالُ إِذا
هبّت ولا آفاقُها الغُبر
أي : لا تقيمَ الشمال عليهم ، يريد تجاوزهم إلى غيرهم ولا تستبين عليهم لخصبهم وكثرة خيرهم . مثله قوله :
إذا نزل الشتاءُ بدار قوم
تجنّبَ دارَ بيتهم الشتاءُ
أي : لا يظهر لجارهم أَثر الشتاء .
قال شمر في تفسير بيت ابن أحمر .
قال أبو عبيد الله : معنى قوله : لا تقتفي بهم الشمال ، أَي : لا تتخذهم قفوة فتطمع
فيهم ، ولا تصيبهم شدة المحل فهم مخصبون .
وقال غيره : لا تودهم ، تتعهدهم جعلها عدوّاً .
وقال أبو عمرو : يعني أنهم يُطعمون فيها فهم حربٌ لها ، ولو تركوا الإطعام كانوا سلماً لها ، أي : هم حربٌ لها يبارونها إذا هبّت .
أبو عبيد عن الكسائي : القُفْية مِثل الزُّبْية ، إلاّ أنّ فوقَها شَجراً .
وقال اللِّحياني : هي القُفْية والغُفْية .
وقال غيره : القِفْوَة : ما اخترتَ من شيء ؛ وقد اقتفَيْتُ ، أي : اخترتُ . رواه أبو عبيد عن أبي زيد .
قال أبو عبيد : والقَفِيُّ : الذي يُكرَمُ به الرجلُ من الطعام . تقول : قَفَوْتُه .
وأنشد :
يُسْقَى دواءَ قَفِيِّ السَّكْنِ مَرْبوبِ
قال أبو عبيد : اللَّبن ليس باسم القَفِيّ ، ولكنه كان رُفع لإنسانٍ خُصَّ به .
يقول فآثرْتُ به الفَرَس .
وقال الليث : قَفيّ السكْن هو ضَيفُ أهلِ البيت .
وقال الكُمَيت :
وكاعبُهم ذاتُ القَفاوَة أسغَبُ
أي : ذاتُ الأُثْرَة والقَفِية .
ويقال : فلانٌ قَفِيٌّ بفلان : إذا كان له مُكرِماً ؛ وهو مُقتفٍ به ، أي : ذو لَطَف وبِرّ .
أبو زيد : قَفَوْتُه أقفُوه ، أي : رميتُه بأمرٍ قبيح . وقفَيتُه أقْفيه : ضرَبتُ قَفاه .
وقال أبو الهيثم : قَفَيْتُه ولَصَيتُه : رَمَيته بالزنا .
وقَفَوْتُ الرجلَ أقْفوه : ضَربْتُ قَفاه ، وهو بالواو . ويقال : قَفاً وقَفوان ، ولم أسمعْ قَفَيان .
أبو عبيد عن أبي زيد : شاةٌ قَفِيَّةٌ : مذبوحة من قفاها ، وغيره يقول : قَفينَةٌ ، والأصل قفِيَّة ، والنون زائدة .
وفي ( نوادر الأعراب ) : قَفَا أثَرَه ، أي : تَبِعه وضدُّه في الدعاء : قَفا الله أَثرَه ، مِثل عَفا الله أثَرَه .
وقال أبو عمرو : القَفْو : أنْ يصيبُ النبتَ المطرُ ثمّ يركَبه التراب فيَفسد .
وقال أبو زيد في كتاب ( الهمز ) : قفِئتِ الأرضُ قَفئاً : إذا مطرتْ وفيها نبت ، فجعل المطرُ على النّبت الغُبارَ فلا تأكلُه الماشية حتى يجلوَه النَّدَى .
قلت : وسمعت بعض العرب يقول : قُفِيَ العُشْب فهو مَقفُوٌّ ، وقد قفاه السَّيل ، وذلك إذا حملَ الماءُ الترابَ عليه ، فصار مُؤبِياً .
قال أبو بكر : قولهم : قد قَفَا فلانٌ فلاناً .
قال أبو عبيد : معناه : أتبَعه كلاماً قبيحاً . وقَفَوْت فلاناً : اتَّبعت أثَره . وقَفا فلانٌ فلاناً يقفو : إذا رماه بالقبيح .
وقال مجاهد في قوله : ( وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ) ( الإسراء : 36 ) ، لا تَرْمِ .
وقال محمد بن الحنفية : معناه : لا تَشْهَدْ بالزُّور .
قال أبو عبيد : الأصل في القَفْو والتَّقافي : البُهْتان يَرْمي به الرجلُ صاحبَه .
وقال النبي عليه السلام : ( نحن بني النضر لا نَقذف بالزنا ، ولا نقْفُو أُمَّنا ) معنى نَقْفو : نَقْذِف .
قوف قيف : يقال : قافَ أثَره يقُوفُه قَوْفاً ، واقتافَ أثره اقتِيافاً : إذا تَبِع أثره . ومنه قيل للذي ينظر إلى شَبَه الوَلد بأبيه قائف ، وجمعُه القافة ، ومصدرُه القيافة .
ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : خُذْ بقوفِ قفاه وبقوفة قفاه ، وبقافية قفاه ، وبصوف قَفاه وصوفته ، وبظَليفته ، وبصليفه وبصلِيفته ، كلُّه بمعنى قفاه .
أبو عبيد : يقال : أخذْتُه بقوفِ رقبته ، أي : أخذتُه كلَّه .
وقال ابن شميل : فلانٌ يتقوَّف على مالي ، أي : يحجُر عليَّ فيه ، وهو يتقوَّفني في المجلس ، أي : يأخذ عليَّ في كلامي ، ويقول : قل كذا وكذا .
وقال بعضهم : قُوفُ الأُذن : مُستدارُ سَمّها .
وقال الكسائي : أخذتُ بقوف رقَبته وصوفِ رقَبَتَه ، ومعناه : أن يأخذ برقبته فيعصرها .
فقأ : أبو زيد : فَقأتُ عينَه فقْئاً . وتقول : تفقّأت البُهْمَى تَقَفُؤاً .
ويقال : فقَأَتْ فَقئاً : إذا تَشقَّقتْ لفائقُها عن ثمرَتها .
ويقال : أصابتْنا فقأَة ، أي : سحابَةٌ لا رَعدَ فيها ولا بَرْق ، ومطرُها متقارب وهذا في ( نوادره ) .
ثعلب عن الأعرابيّ : الفَقْءُ : الحُفْرة في الجَبَل .
قال : والفَقَأ : خروج الصدر . والنّسَأ : دخولُ الصُّلب .
وقال شمر : الفَقْء : كالجُفرة في وسط الحرَّة وجمعها فُقْآن .
قال : والمفَقِّئة : الأودية التي تَشُق الأرضَ شَقّاً . وأنشد قول الفرزدق هذا :
أتعْدِلُ دارماً ببَني كلَيْب
وتَعدِلُ بالمُفقئة الشِّعَابا
أبو عبيد عن الأصمعي : الفَقْءُ : كالحفْرة في وسَط الحرَّة . شكَّ أبو عبيد في الحُفرة أو الجُفْرة .
قلتُ : وهما عندي شيء واحد .
قال أبو الحسن اللحياني : قيل لامرأة : إنك لم تحسني الخرز فافتقِئيه ، أي : أعيدي عليه . يقال : افتقأته ، أي : أعدت عليه ، وذلك أن يجعل بين الكلبتين كُلبة ، كما تخاط البواري إذا أُعِيد عليها .
والكُلبة : السَّير والطاقة من اللِّيف يستعمل كما يستعمل الإشفى الذي في رأسه جُحر يدخل السَّير أو الخيط في الكلبة وهي مثنيَّة ، فتدخل في مواضع الخرز ، ويدخل الخارز يده في الإداوة ثم يمد السَّير أو الخيط . وقد اكتلبَ إذا استعمل الكِلبة .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : الفُقْأة : جُلَيْدَة رقيقة تكون على الأنف ، فإن لم تَكشِفها مات الوَلَد .
قال ابن الأعرابي : السابياء : السَّلَى الذي يكون فيه الوَلَد وكثر سابياءهم العامَ ، أي : كثر نتاجهم . قال : والسُّخْد : دمٌ وماء في السابِياء .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الفقْءُ مهموز : السَّابِياء .
وقال الأصمعي : السَّابِياء : الماء الذي يكون على رأس الولد .
قال الليث : انفقأتِ العَيْن وانفقأَت البَثْرة ، وَبكى حتَّى كاد ينفقِىءُ بطنُه ، أي : ينشقّ .
وكانت العرب في الجاهليّة إذا بَلَغتْ إبِلُ الرجل منهم ألفاً فقأ عَيْنِ بعيرٍ منها وسَرَّحَه لا يُنتَفع بظَهْره .
وقال الفرزدق :
غلبتُك بالمفَقِّىء والمُعَنِّي
وبيتِ المحتبِي والخافقاتِ
قلت : ليس معنى المُفَقِّىء في هذا البيت ما ذَهَب إليه الليث ، إنما أراد به الفرزدق قوله لجرير :
ولست ولو فقّأت عينَك واجداً
أباً لك إنْ عُدَّ المَساعي كدارِمِ
وهكذا أخبرني به أبو محمد المُزَنيّ عن أبي خليفة عن محمد بن سلاّم .
وقال الليث : يقال : تفقَّأت السحابة : إِذا تبعّجتْ بمائها . وأنشد :
تفقأ حولَه القَلَعُ السَّوارِي
وجُنَّ الخازِبازِ به جُنونا
وقال أبو نخيلة :
أنا الذي سقيت قومي علقا
بالفقء ساقوا القِرْمليّ الأطْرَقا
يرجون بذَّاخ الهديرِ أشوَقا
الفقء : موضع وماء عليه نخيل كان لأبي نخيلة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أفقأ : إذا انخَسَفَ صدْرُه مِن عِلّة . قال : والفَقْءُ : الحُفْرة في الجَبَل . والفَقْء : الماءُ الذي في المَشيمة . قال : وهو السُّخْتُ والسُّخْدُ والنُّخْط .
وقف : قال الليث : الوَقْف : مصدرُ قولك : وقفتُ الدابة ووقَفْتُ الكلمةَ وَقْفاً . وهذا مُجاوِزٌ ، فإِذا كان لازماً قلتَ : وقفت وُقُوفاً . وإذا وقّفْتَ الرجلَ على كلمةِ قلتَ وقَّفتُه توقيفاً . وفي حديث الحسن : ( إنّ المؤمنَ وقّافٌ ، متأنَ ، وليس كحاطب الليل ) . ويقال للمُحْجم عن القتال : وَقَّاف . وقال دُرَيد :
فإِنْ يَكُ عبدُ الله خَلَّى مكانَه
فما كانَ وَقّافاً ولا رَعِشَ اليَدِ
أبو عبيد عن الكسائي : وقَفْتُ الدّابة والأرضَ وكلَّ شيء ؛ وأما أوقَفْت فهي رديئة .
قال : قال الأصمعيّ واليزيدي عن أبي عمرو بن العلاء : وقَفْتُ في كل شيء . قالا : وقال أبو عمرو : ألاَ إنِّي لو مررتُ برجُل واقف فقلت : ما أوقَفَك هنا رأيته حَسَناً .
وقال أبو زيد : أوقفت الرجل على خزية : إذا كنت لا تحبسه بيدك ، فأنا أوقفه إيقافاً . قال : ومالك تقف دابتك : تحبسها بيدك . وقال أبو عمرو الشيباني : كان على أمر فأوقف ، أي : قصّر .
وقال أبو زيد : وقَّفْتُ الحديثَ توقيفاً وبَيّنتُه تَبْييناً ، وهما واحد . ودابةٌ مُوَقَّفةٌ توقيفاً ، وهي شِيَتها . ووَقّفَت المرأةُ يدَيْها بالحِنّاء : إذا نقّطتْ يديها .
قال اللحياني : حمار موقَّف وموقَّح ومنقَّح . فالموقّف الذي كويت ذراعاه كيّاً مستديراً .
وأنشد :
كويْنَا خَشرماً في الرأس عشراً
ووقَّفْنا هُديْبَة إذْ أتانا
قال : والموقَّح والمنقَّح : الدَّبر . ورجل موقَّف على الحقّ ، أي : ذلول به .
وقال بعضهم : حمارٌ موقَّف : قد دنا من ذراعيه مثل وقوف العاج .
أبو عبيد عن الأصمعي : الوَقْف : الخَلخال ما كانَ من شيءٍ ، فضةٍ أو غيرها ، وأكثر ما يكون من الذَّبْلِ . وأمَّا التوقيف فالبياض مع السواد .
وقا ابن شُميل : التوقيف : أن يوقَّف على طائِفي القَوْس بمضائغَ من عَقَب قد جَعَلهن في غِراءٍ من دماء الظِّباء فيحئن سُوداً ، ثم يُعَلَّى على الغِراءِ بصَدَأ أطراف النَّبْل ، فيجيء أسْود لازقاً لا ينقطع أبداً .
قال : والمَسْك إذا كان من عاجٍ فهو وقْف ، وإذا كان من ذَبْل فهو مَسْك ، وهو كهيئة السِّوار .
وقال الليث : وَقْفُ التُّرس من حديد أو مِنْ قَرْنٍ يستدير بحافَّتَيه ، وكذلك ما أشبهه .
أبو عبيدٍ : إذا أصابت الأوظِفة بياضٌ ولم يَعْدُها إلى أسفلَ ولا فَوْق فذلك التوقيف
يقال : فَرَسٌ مُوَقّف .
وقال الليث : التوقيف في قوائم الدابة وبَقَر الوحش : خطوطٌ سُود .
وأنشد :
شَبَباً مُوقّفاً
وقال آخر :
لها أُمٌّ مُوَقَّفَةُ وَكُوبٌ
بحيث الرَّقْو مرتَعُها البَريرُ
أبو عبيدة : الموْقِفانِ من الفَرَس : نُقْرَتا خاصِرَتَيْه ، يقال : فَرَسٌ شديد المَوْقِفَيْن ، كما يقال : شديد الجَنْبَيْن ، وحَبِط المَوْقِفَيْن ، إذا كان عظيما الجنبين .
قال الجعديّ :
شديد قِلات الموقَفينِ كأنما
به نفَسٌ أو قد أراد ليَزفرا
وقال آخر :
فليق النَّسا حَبِط الموقفَيْ
نِ يسَنُّ كالصَّدَع الأشعبِ
وقال غيره : مَوْقف الدابة ما أشرَفَ مِن صُلْبه على خاصرتيه .
أبو عبيد عن الأصمعي : بَدَا من المرأة مَوْقِفُها ، وهو يداها وعيناها وما لا بدَّ لها من إظهاره .
وقال بعضهم : فَرَس موقَّف ، وهو أبرَشُ أعلى الأُذُنين كأنَّهما منقوشتان ببياض ، ولونُ سائره ما كان .
والوَقِيفة : الأُرْوِيَّة .
وقال الشاعر :
فلا تحسبنِّي شحمةً من وقيفةٍ
تَسَرَّطُها مما تَصِيدُك سَلْفَعُ
يريد أرويَّةً ألجأها الكلابُ ( إلى ) موضع لا مَخْلَصَ لها منه في الجَبل .
وقال اللِّحياني : المِيقَفُ والميقافُ : العُودُ الذي يُحرَّك به القِدْرُ ويُسكّن به غَلَيانُها ، وهو المِدْوَم والمِدْوام . قال : والإدامة : تَرْكُ القِدْرِ على الأثَافي بعد الفَراغ .
فوق : قال أبو عمرو وشِمر بن حَمْدويه : الفُواق : ثائب اللّبَنَ بعد رضاعٍ أو حِلاب ، وهو أن تُحلَب ثم تُترك ساعةً حتى تَدُرّ ، وقد فاقت تَفُوقُ فواقاً وفيقةً .
قال : وقال ابن الأعرابيّ : أفاقت الناقة تُفيق إفاقةً ، وفُواقاً : إذا جاء حينُ حَلْبِها .
وقال ابن شميل : الإفاقة للناقة : أن تُرَدّ من الرِعْي وتُترك ساعةً حتى تستريح وتُفيق .
وقال زيد بن كُثْوة : إفاقة الدِّرّة : رجوعها
وغِرَارُها : ذَهابُها .
ويقال : استفق الناقة ، أي : لا تَحلُبها قبلَ الوَقت . ومنه قوله : ما يستفيق من الشَّراب ، أي : لا يشربه في الوقت .
وقال الليث : الفَوْق : نقيض التَّحْت . فمن جَعلَه صِفةً كان سبيله النصب كقولك : عبد الله فوق زيد ، نصبٌ لأنَّه صفة . فإِنْ صيَّرته اسماً رفعتَه فقلت : فَوْقُه رأسُه ، صار رفعاً ها هنا لأنَّه هو الرأس نفسُه رَفَعْتَ كلَّ واحدٍ منهما بصاحبه ، الفَوْقَ بالرأس والرأسَ بالفَوْق وتقول : فَوْقَه قَلَنْسُوَة ، نصبْت الفَوْق لأنَّه صفةٌ غير القَلَنْسُوَة .
وتقول : فلانٌ يَفُوقُ قَوْمه ، أي : يَعلوهم ويَفُوق سَطْحاً ، أَي : يَعْلُوه . وجارية فائقة : فاقت في الجمال .
قال : والفُواق : ترجيعُ الشَّهقة الغالبة . تقول للذي يُصيبه البُهْر : يَفُوقُ فُواقاً وفُؤوقاً .
أبو عبيد عن الكسائي : هو يَفُوقُ بنفسه فُؤُوقاً ، وهو يَسُوقُ نفسَه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الفَوْق : نَفَس المَوْت .
عمرو عن أبيه قال : الفُوق : الطَّريق الأوَّل .
والعرب تقول في الدعاء : لا رَجَعَ فلانٌ فُوقه ، أي : ماتَ .
وأنشد :
ما بال عِرْسِي شَرِقتْ برِيقِها
ثمَّتَ لا يَرجِعْ لها في فُوقِها
أي : لا يرجع بريقُها إلى مجراه .
ابن الأعرابي : الفُوق : السهام الساقطات النُّصول . والفُوق : أعلى الفضائل .
وفي حديث ابن مسعودٍ : ولَّينا أعلانا ذَا فُوقٍ ، أي : ولَّينا أعلانا سَهماً ذا فُوق .
وقال أبو عبيدٍ في حديث ابن مسعود أنه قال : إنا أصحابَ محمدٍ اجتَمَعْنا فأمَّرنا عثمانَ ، ولم نأْلُ عن خَيرنا ذا فُوق .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : قوله : ذَا فُوق ، يعني السَّهم الذي له فُوق ، وهو موضع الوَتر .
قال : وإنما نرى أنه قال خيرنا ذا فُوق ، ولم يَقل خيرنا سَهْماً ، لأنه قد يقال له سهم وإن لم يكن أُصْلِح فُوقُه ولا أُحكِم عمله ، فهو سَهْم ، وليس بتامَ كامل ، حتى إذا أُصلح عَمَله واستَحكم فهو حينئذ سهمٌ ذُو فُوق ، فجعلَه عبدُ الله مَثَلاً لعثمان بقوله : إنه خيرُنا سَهْماً تامّاً في الإسلام والسابقة والفَضْل ، فلهذا خَصَّ ذا الفُوق .
قال الفرّاء : أنشدني المفضّل بيت الفرزدق :
ولكن وجدتُ السهمَ أهونَ فُوقُه
عليك فقد أودى دمٌ أَنت طالبه
قال : وهكذا أنشدنيه المفضل .
قال : إيَّاك وهؤلاء الذين يروونه : فُوقَةٌ .
وقال أبو الهيثم : يقال : شَنَّة وشَنَّات ، وشَنٌّ وشِنانٌ .
وقال ابن الأعرابي : المفوَّق : الذي يؤخذ قليلاً قليلاً مِن مأكول أو مشروب .
قال : والفؤاق : الوجَع مهموز لا غير . وأمّا الفُوَاق بين الحَلْبتين وهو السُّكون فغيرُ مهموز ، ويجوز فيه الفتح .
وقال الله جل وعز : ( ( عِقَابِ وَمَا يَنظُرُ هَاؤُلآءِ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً مَّا ) ( ص : 15 ) .
قال الفراء : ما لها مِن فَواق ، وقرىء : ( ما لها مِن فُواق ) ، ومعناهما واحد ، أي : ما لَها مِن راحةٍ ولا إفاقةٍ ، وأصلُها من الإفاقة في الرضاع إذا ارتضَعت البُهْمةُ أُمَّها ثم تركَتها حتى تُنزِل شيئاً من اللبن ، فتلك الإفاقةُ الفُواق .
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( العيادة قَدْر فُوَاق ناقة ) .
وقال أبو عبيدة : مَن قرأها : ( واحِدَةً مَّا لَهَا مِن ) ( ص : 15 ) ، أرادَ ما لَها مِن إفاقة ولا راحة ، ذهب بها إلى إفاقة المريض ، ومَن ضَمَّها جعلَها مِن فُواق الناقة ، وهو ما بين الحَلْبَتين ، يريد ما لَها مِن انتظار .
وقال قتَادة : ما لها مِن فَواق ، مِن مَرجوع ولا مثَنوِيَّة ولا ارتداد .
وقال الليث : فُواق الناقة : رُجوعُ اللَّبن في ضَرْعها بعد حَلبها . تقول العرب : ما أَقامَ عندي فُواقَ ناقة .
قال : وكلَّما اجتمع مِن الفُواق دِرَّةٌ فاسمُها الفِيقة ، وقد أفاقت الناقة واستفاقها أهلها ، إذا نفَّسوا حَلَبَها حتى تجتمع دِرَّتها . وبعضٌ يقول : فَواق ناقة بمعنى الإفاقة ، كإفاقة المَغْشيّ عليه . تقول : أفاقَ يُفيق إفاقةً وفَواقاً .
قال : وكلُّ مغْشيَ عليه أَو سَكْران أو مَعْتوهٍ إذا انجَلى ذلك عنه قيل : قد أَفاقَ واستَفاقَ .
وقالت خنساء :
هَرِيقي مِن دُموعِكِ واستفِيقي
وصَبْراً إنْ أَطَقْتِ ولَنْ تُطيقي
والفُوقُ : مَشَقُّ رأس السهم حيثُ يقع الوَتر . وحَرْفاه : زنمتاه . وهُذيلٌ تسمَّى الزَّنمَتين : الفُوقَين .
وأنشد :
كأنَّ النَّصْلَ والفُوقَين منه
خِلالَ الرأس شِيطَ به مُشيحُ
قال : وإذا كان في الفُوق مَيل أو انكسارٌ في إحدى زنمَتيه فذلك السهمُ أفْوَق ، وفِعْله الفَوَق .
وأنشد :
كَسَّر مِن عينيه تقويمُ الفَوَق
أبو عبيد عن أبي عمرو قال : الأفْوَق من السِّهام : المكسور الفُوق .
قال : وقال الأصمعي : قد انفاق السهمُ : إذا انشقّ فوقُه .
وقال أبو عمرو : فإن كسرتَه أنت قلت : فقْتُ السهمَ أفوقه . فإن عمِلتَ له فوقاً قلتَ : فَوَّقتُه تَفْويقاً ، ونحو ذلك .
قال الكسائيّ : قالا : فإن وضعتَه في الوتر لتَرمِيَ به قلت : أَفقتُ السَّهمَ وأفوقْتُه .
الأصمعيّ مثلَ هذا إلا أَنه قال بالسِّهم بالباء .
قال : وجمعُ الفوق أَفواق وفُوَق وفُقًى مقلوب .
وقال شَهْل بن شَيبان ، وهو الفِنْد الزِّمَّانيّ :
ونبلِي وفقاها ك
عراقيبِ القطَا الطُّحْلِ
وقال الكميت :
ومِنْ دُونِ ذاكَ قِسِيُّ المَنو
نِ لا الفوقُ نَبْلاً ولا النُّصَّلُ
أي : ليست القوسُ بفَوقاء النّبْل ، أي : ليست نبالُها بفوق ولا بِنُصَّلٍ ، أي : بخارجة النِّصال من أَرعاظها .
قال : ونَصب نَبْلاً على توهُّم التنوين وإخراج اللام كما تقول : هو حَسَنٌ وجهاً ، وكريمٌ والداً .
قال : والفاقة : الحاجة ، ولا فِعْل لها .
وقال ابن السكيت : يقال من الفاقة : إنه لمُفْتاق ذو فاقة .
وقال الليث : الفاق : الجفنة المملوءةُ طعاماً ومنه قوله :
ترَى الأضيافَ ينتجِعون فاقِي
وقال غيره : الفاقُ : الزيتُ المطبوخ في قول الشمَّاخ :
قامت تريكَ أَثِيثَ النَّبْت مُنْسدِلاً
مِثل الأساوِدِ قد مُسِّحْن بالقافِ
وقال أبو عبيدة : الفاق : البان في قول الشّمَّاخ .
وقال بعضهم : أَراد الأنفاق ، وهو الغَضُّ من الزيت .
ورواه أَبو عمرو :
قد شدِّخْن بالفاق
وقال : الفاق : الصَّحْراء . وقال مَرّة : هي أَرض .
وقال اللِّحياني : خرجنا بعدَ أَفاويقَ من اللّيل ، أي : بعدما تمضى عامَّة الليل . وأفاوِيقُ السحابة : مَطرُها مرَّةً بعد مرَّة .
وَفي حديث أبي موسى أنه ذكر قراءته القرآن فقال : ( أما أنا فأتَفَوّقه تَفوُّقَ اللَّقوحِ ) .
قال أبو عبيد : يقول : لا أَقرأ جُزْئِي بمَرةٍ ، ولكني أَقرأ منه شيئاً بعد شيء في آناء اللّيل والنهار ، مأخوذ مِن فواق الناقة ،
وذلك أنها تحلَب ثم تترك ساعة حتى تَدِرَّ ثم تحلَب . يقال منه : قد فاقت تَفوق فواقاً وفِيقة .
وأنشد :
فأَضحَى يَسُحُّ الماءَ مِن كلِّ فِيقةٍ
قال : وفي حديثٍ مرفوع أنّه قَسَم الغنائمَ يومَ بَدْرٍ عن فُواق ، كأنه أراد أنه فَعَل ذلك في قَدْر فُواقِ ناقة ، وفيه لُغَتان : فُواق وفَواق .
قال : وقيل : إنه أراد التفضيل ، أنَّه جعل بعضهم فيه أَفْوَقَ مِن بعض على قدر غَنائهم .
وقال النَّضْر : فُوقُ الذكر : أعلاه .
يقال : كَمَرةٌ ذاتُ فُوق . وأنشد :
يا أيُّها الشيخُ الطَّويلُ المُوقِ
إِغْمزْ بهنَّ وضَحَ الطَرِيق
غمزَك بالحوْقاءِ ذاتِ الفُوقِ
بين مَنَاطيْ رَكَبٍ مخلوقِ
قال أبو شعيب : قال أبو يوسف : يقال : فُوقَة وفُوق وفُوَق وأفواق .
قال رؤبة :
كسَّر من عينيه تقويمُ الفُوَق
فهذا جمع فُوقة .
ويقال : فُقوة وفقى على القلب .
ويقال : ما بللتُ منه بأفوقَ ناصل ، وهو السَّهم المكسَّر الفوق الساقط النَّصل .
وقال أبو عمرو : يقال : رمَيْنا فُوقاً واحداً ، وهو أن يرمِيَ القومُ المجتمعون رَميةً رَميةً بجميع ما معهم من السِّهام ، يعني يَرمي هذا رَميةً وهذا رمْية .
والعرب تقول : أقْبِل على فُوقِ نبلك ، أي : أقبلْ على شأنك وما يعنيك .
ويقال : فلان لا يستفيق من الشراب ، أي : لا يجعل لشُرْبه وَقْتاً ، إنما يشربه دائماً .
ويقال : أَفاق الزمانُ : إذا أخصبَ بعدَ جَدْب .
وقال الأعشى :
المُهينين ما لَهمْ في زمان ال
سَّوْءِ حتى إذا أفاقَ أفاقوا
يقول : إذا أفاق الزمانُ بالخِصْب أفاقوا مِن نَحْر إبلهمْ .
وقال نُصَير : يريد إذا أفاق الزمانُ سهمَه ليَرميَهم بالقَحْط أفاقوا له سِهامهم بنَحْر إبلهم .
ويقال : محالةٌ فَوْقاء : إِذا كان لكلِّ سِنَ منها فوقان ، مثل فوقي السَّهْم .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفَوَقة : الأدباء الخُطْباء .
الأصمعي : فوّقَ نبله تَفْويقاً : إذا قَرَضَها وجَعل لها أفواقاً .
ومَثَل للعرب يُضرب للطالب لا يجدُ ما طَلَب : رجعَ بأفْوَقَ ناصلٍ ، أي : بسهمٍ
منكسر الفوق لا نَصْلَ له .
ويقال للإنسان تشخص الرِّيحُ في صَدْرِه فاقَ يفُوق فُواقاً وبه فواق .
وقال أبو تراب : قال السُّلَمي : شاعر مُفْلِق ومُفِيقٌ ، باللام والياء .
ثعلب عن سلمة عن الفراء قال : يجمع الفُواق أَفيقَة ، والأصل أَفْوِقة ، فنقِلتْ كسرة الواو لما قبلها فقلبت ياء لانكسار ما قَبْلها ومِثلُه : ( أَقِيمُواْ الصَّلواةَ ) ( البقرة : 43 ) ، الأصل أقْوِموا ، فألْقَوا حرَكَة الواوِ على القاف فانكسرتْ وقَلبوا الواو ياء لكسرة القاف ، فقُرئت أقيموا . كذلك قولهم أَفيقَة ، هذا ميزانُ واحد ، ومثله مُصيبة ، كانت في الأصل مُصْوبة وأفْوِقة مثل جَواب وأجوبة .
وفق : قال الليث : الوَفْق : كلُّ شيء يكون متفقاً على تيفاقٍ واحد فهو وَفْق ، كقوله :
يَهْوِينَ شَتّى ويَقَعْنَ وَفْقا
قال : ومنه الموافقة .
تقول : وافقتُ فلاناً في موضع كذا وكذا ، أي : صادفتُه . ووافقتُ فلاناً على أمر كذا وكذا ، أي : اتفقنا عليه مَعاً .
وتقول : لا يتوفق عبدٌ حتّى يوفِّقه الله وأنَّ فلاناً موفَّق : رَشيد . وكنَّا مِن أمرنا على وِفاق .
وقال الليث : لغةٌ أوفقتُ السهمَ إذا جعلتَ فوقَه في الوَتر ، واشتق هذا الفعل من موافَقة الوتر مَحزَّ الفُوق .
وَقال غيره : الأصلُ : فوقتُ السهمَ مِن الفوق .
ومَن قال : أَوفَقْتُ فهو مقلوب .
وقال ابن بُزرج : أَوفَقَ القومُ الرجلَ : دَنَوْا منه واجتمعتْ كلمتُهم عليه . وأَوفَقَت الإبلُ : اصطفت واستَوت مَعاً .
وقال ابن الأعرابي : هذا وَفْقُ هذا ووِفاقُه ، وفيقُه وفُوقُه ، ورسيّه وعِدْله ، واحد .
ويقال : أتان لتَوْفاق الهلال ، وتِيفاق الهلال ، ومِيفاق الهلال ، وتوفيق الهلال معناه أتانا حينَ أُهِلَّ الهلال .
ويقال : حَلوبة فلانٍ وَفْقُ عياله ، أي : قدر ما يقُوتُهم .
قال الراعي :
أمَّا الفقير الذي كانت حَلُوبتُه
وفقَ العِيالِ فلم يُترَكْ له سَيَدُ
أبو عبيد عن أبي عمرو : ووفق أمرُه يفِق .
وقال الكسائي : يقال : رَشِدْتَ أَمرَكَ وَوفِقْتَ رأْيك .
وقال القُتيبيّ معنى وَفِقَ أَمْرَهُ : وجدهُ موافقاً .
وقال اللِّحيانيّ : وَفِقه : فَهِمه .
وفي ( النوادر ) : فلانٌ لا يفِقُ لكذا وكذا ، أي : لا يقدَّر له لوقته ، يقال : وَفِقْتُ له ،
ووفقْتُه ووفقني ، وذلك إذا صادَفني ولقِيني .
وقال أبو زيد : مِن الرِّجال الوفيق ، وهو الرفيق ؛ يقال : رفيق وفيق .
وقال الأصمعي : أَوفقَ الرامي إيفاقاً : إذا جَعَل الفُوقَ في الوتر .
وقال رؤبة :
وأُوفِقَتْ للرمي حَشْرابُ الرَّشَقْ
ويقال : إنه لَمُستَوفقُ له بالحُجّة ومفيق له : إذا أصاب فيها .
أفق : أبو عبيد عن أبي عمرو : الآفِق على ميزان فاعل : الذي قد بلغ في العِلم الغاية ، وكذلك في غيره من أبواب الْخَير . وقد أفَق يأفِق .
وقال الأعشى :
ولا الملكُ النعمانُ يوم لقيته
بغِبْطتِه يُعْطِي القُطوطَ ويأْفِقُ
قال : يأفق : يُفْضِل .
وقال الليث : أفقَ الرجلُ يأفقُ : إذا ركِب رأسَه فذهب في الآفاق .
قال : وقوله : ( يعطي القطوطَ ويأفقْ ) ، أي : يأخذ من الآفاق وواحد الآفاق أُفْق ، وهي النواحي . وكذلك آفاق السماء نواحيها ، وكذلك أُفق البيت من بيوت الأعراب : ما دُون سَمْكه .
وقال أبو عبيد عن غير واحد من أصحابه : الجِلد أوّلُ ما يُدبَغ فهو منيئة ثم أفيق ، ثم يكون أَدِيماً . وقد أَفقْته . قال : وجمعُ الأفيق أفَقَ ، مثل : أَديم وأَدَم .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنَّ عمر دخلَ بيتَه وفيه أفيق ) .
وقال الليث : الأفَقَة : مَرْقَةٌ مِن مَرْق الإهاب .
وقال الأصمعيّ : بعيرٌ آفِق ، وفَرَسٌ آفِق : إذا كان رائعاً كريماً وكان البعيرُ عَتيقاً كريماً .
وقال شمِر : فرَس أُفُقٌ رائِعَة .
وأنشد :
أرجِّلُ لِمَّتِي وأَجُرّ ثوْبي
ويَحْمِل بِزَّتي أُفق كُتَيْتُ
قال أبو سعيد : الأفيق من الجلود : ما دُبغ بغير القَرظ من أَدْبِغة أهل نجد ، مثل الأرْطَى والحُلَّب والقَرْنُوَة والعِرْنة وأشياء غيرها ، فهذه التي تدبغ بهذه الأربعة فهي أَفَق حتى تُقَدَّ فيُتَّخذ منها ما يُتَّخَذ .
وقال الأصمعي : رجُلٌ أَفَقِيٌّ : إذا كان من آفاق الأرض ، أي : نواحيها .
وقال الكميت :
الفاتقون الراتقون الآفِقون على المعاشر
ويقال : تأَفّق : إذا جاءَ من أُفق .
وقال أبو وجْزة :
أَلاَ طُرقَتْ سُعْدَى فكيف تأَفَّقَتْ
بنا وهي مِيسانُ الليَالي كَسُولُها
قالوا : تأفَّقَتْ بنا : أَلَمَّتْ بنا وأتتنا .
وقال ابن السكيت : رجُلٌ أَفَقِيّ بفتح الألف والفاء : إذا أضفتَه إلى الآفاق .
وبعضهم يقول : أُفُقِيّ بضم الألف والفاء .
وأُفاقة : موضعٌ ذكره لَبيدٌ فقال :
وَشهدْتُ أنجيةَ الأُفاقة عالياً
كَعْبِي وأرْدافُ الملوكِ شُهودُ
وفي حديث لقمان بن عاد حِين وَصَف أخاه فقال : صَفَّاقٌ أفّاق ، يُعمِل الناقةَ والسَّاق .
معناه : أنه يضرب في آفاق الأرض كاسباً .
ويقال : أفقَه يأفِقُه : إذا سبقه بالفضْل .
وقال أبو زيد : أفَقَ يأفِق أفْقاً ، أي : غَلَب يغلب .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الأفَقَةُ : الخاصِرَة .
قال : وقَعَدْتُ على أَفَق الطريق ، أي : على وَجْهه ، والجميعُ آفاق .
فأق : قال الليث : الفَأَق : داءٌ يأخذُ الإنسانَ في عَظْم عُنقه الموصول بدماغه ، فيقال : فَئِق الرجلُ فأَقاً فهو فَئق مُفْئِقٌ ، واسمُ ذلك : العظْم الفائق .
وأنشد :
أو مُشْتَكٍ فائِقُه من الفَأَق
وإكافٌ مُفْأَقٌ : مُفَرَّج .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الفائق هو الدُّرْدَاقِسُ .
وقال أبو نصر ، يقال : فلانٌ يشتكِي عَظْمَ فائقه ، يعني العظم الذي في مؤخّر الرأس يُغمَز من داخل الحَلْق إِذا سَقَط .
وقال اللّحياني : الفائق : عظْم في مؤخّر الرأس مما يَلي الحلق .
يقال : فاقه فهو يفُوقه : إذا أزال فائقَه .
وقال كثير :
يفوق رقاته الثّؤباء فوقاً
أجابته وليست لانسياب
يصف رجلاً كأنّه حيَّة صماء لا تغني فيها الرُّقي ، أنَّ الرقاة يرمونها ويتثاءبون حتى تفوقهم الثؤباء ، أي : تزيل فائقهم .

##### Türkçe

باب **القاف** ve **الفاء**
**قفا** , **قوف** , **قيف** , **فقأ** , **وقف** , **وفق** , **أَفق** , **فوق** , **فأق** .
**قفا** : **الليث** dedi: **القَفْوُ**: “**قَفَا يَقْفُو قَفْواً**” sözünün masdarıdır; ve o, bir şeyi tâkip etmektir.
Allah azze ve celle dedi: ( **وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ** ) ( **الإسراء : 36** ) .
**الفراء** dedi: Kurrânın çoğu onu **قَفَوْتُ**’tan yapar; senin “**لا تَدْعُ**” demen gibi, **دعوْتُ**’tan. Dedi: Bazıları da ( **لا تَقُفْ** ) okudu; “**ولا تَقُل**” gibi. Araplar der: “**قُفْتُ أثرَه**” ve “**قَفَوْتُه**”; “**قاعَ الجملُ الناقةَ**” ve “**قَعَاها**” gibi: ona binip onu vurmak için, yani. Bunun benzeri: “**عاثَ**” ve “**عَثَا**”.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: Denir: “**قَفَوْتُ فلاناً**”: izini tâkip ettim; “**قَفْوَتُه**”: onu çirkin bir işle attım (itham ettim). “Onun bende **قَفِيّةٌ** ve **مَزِيّةٌ**’si vardır”: ona, başkasında olmayan bir mertebe varsa. Ve denir: “**أقْفَيتُه**”; “**أمْزَيْتُه**” denmez.

Atasözlerindendir: ( **رُبَّ سامِعٍ عِذْرَتي ، لم يَسمَع قِفْوَتي** ) ; **القِفْوة**: günah. Der ki: Bazen, benden birine karşı olmuş bir şeyden dolayı bir adama özür beyan ettim de, günahımın kendisine ulaşmadığı kimseye (özür beyan etmiş oldum). Sırrını korumayan kimse hakkında mesel olarak vurulur.

Bunun hepsini bana **المنذري**’den, **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den haber verdi.

**الأخفش**, ( **وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ** ) ( **الإسراء : 36** ) sözü hakkında dedi: yani, bilmediğin şeyi tâkip etme.
Dedi: **القَفْو**: atmadır (iftiradır). Dedi: **القَوْفُ** **القَفْو** gibidir. Şu beyiti okudu:
أَعُوذُ بالله الجليلِ الأعظَمِ
مِن قَوفيَ الشيءَ الذي لم أعلَمِ

Ve **المنذري** bana **المبرّد**’den haber verdi: **أبا عمر الجرميّ** ona **كَهمَس**’tan, **سعيد**’den, **قتادة**’den, ( **وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ** ) sözü hakkında şunu rivayet etti: Dedi: “İşitmedin iken ‘işittim’ deme; görmedin iken ‘gördüm’ deme; bilmedin iken ‘bildim’ deme; şüphesiz işitme, görme ve gönül—bunların hepsi ondan sorumlu olunmuştur.”

**أبو عبيد** dedi: **الأصمعي** dedi: O, “**يَقْفو**” ve “**يقُوفُ**” ve “**يَقتاف**” eder; yani izi tâkip eder.

**الليث** dedi: **القَفَا**: boynun arkasıdır; onun elif’i vav’dır. Dedi: Araplar onu müennes yapar; müzekker kılmak daha şâmildir; denir: “üç **أقفاء**”; “**أقفيَة**” diyen ise, onun cem‘i **القِفِيّ** ve **القُفِيّ**’dir.

Ve ihtiyarlayıp kocayan şeyhe denir: “**رُدَّ على قَفاً**”. Şair dedi:
إنْ تَلْقَ رَيْبَ المَنايا أو تَرُدَّ قَفاً
لا أَبكِ منكَ على دِينً ولا حَسَبِ

**أبو حاتم** dedi: **القَفا**’nın cem‘i **أَقْفاء**’dır; “**أقفِيَة**” diyen hata etmiştir.
Dedi: En az sayıda “üç **أقْفٍ**” işittik. **القَفا** müennestir. Dedi: Araplardan onu müzekker yapan da vardır.

**ابن السكيت** dedi: **القَفا** müzekkerdir; müennes de yapılabilir. Şu beyiti okudu:
وما المَولَى وإنْ عَرُضتْ قَفاهُ
بأحمَلَ للمَحامِدِ مِن حِمارِ

**الليث** dedi: “**تقفَّيْتُ** falanı bir değnekle (tâkip edip) vurdum”; “**استَقْفَيته**” de böyledir: ona arkadan geldiğin zaman.
Dedi: Şiirin kafiyesi **قافِية** diye adlandırıldı; çünkü o, beyti tâkip eder.

Merfû bir hadiste: “Sizden birinizin başının **قافية**’si üzerinde üç düğüm vardır; gece kalkıp abdest alınca bir düğüm çözülür.”

**أبو عبيد** dedi: **القافية** ile **القفا**’yı kasteder. Ve derler: **القَفَنُّ** **القَفا** yerinde.

**أبو عبيد** dedi: O, başın **قافية**’sidir. Her şeyin **قافية**’si onun sonudur; bundan da şiir beytinin **قافية**’si.

Başkası dedi: Araplar şiirden beyti **قافية** diye adlandırır; bazen kasidenin tamamına **قافية** adını verirler. Onlardan bir adam der: “Falan için şöyle şöyle bir **قافية** rivayet ettim.” **خَنْساء** dedi:
وقافيَةٍ مِثْلِ حَدِّ السِّنا
نِ تَبقَى ويَهلِكُ مَن قالَها

Ve denir: “**قفّيْتُ الشِعْر تقفِيةً**”; yani ona bir **قافيَة** yaptım. Allah azze ve celle dedi: ( **فَاسِقُونَ ثُمَّ قَفَّيْنَا عَلَىءَاثَارِهِم بِرُسُلِنَا وَقَفَّيْنَا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَءَاتَيْنَاهُ الإِنجِيلَ وَجَعَلْنَا فِى قُلُوبِ** ) ( **الحديد : 27** ) ; yani, Nûh’u ve İbrâhîm’i, onlardan sonra resullerle tâkip ettirdik. **امرؤ القيس** dedi:
وقَفَّى على آثارهنَّ بحاصِبِ
yani: onların izlerini, taş savuran bir (rüzgâr) ile tâkip etti. **ابن مقبل** dedi: **قَفَّى** “geldi” mânâsındadır:
كم دُونها مِن فَلاةٍ ذات مطّرَدٍ
قَفَّى عليها سَرابٌ سارِبٌ جارِي
yani: onun üzerine geldi ve onu kapladı.

**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den: “**قَفَّى عليه**”: onu götürdü. Şu beyiti okudu:
ومأرِبُ قَفّى عليه العَرِمْ

Peygamberin ( **صلى الله عليه وسلم** ) hadîsinde: dedi ki: ( “Benim beş ismim vardır; onlardan şudur şudur; ve ben **المُقَفِّي**’yim.” )

Başka bir hadiste: ( “Ve ben **العاقب**’im.” )

Bize **ابن منيع** rivayet etti; dedi: bize **علي بن الجعد** rivayet etti; **حماد بن سلمة**’den, **جعفر بن أوس**’tan, **نافع بن جبير بن مطعم**’dan, babasından: dedi: Resûlullah’ı ( **صلى الله عليه وسلم** ) şöyle derken işittim: ( “Ben **محمد**’im, **أحمد**’im, **المقفّى**’yım, **الحاشر**’ım, **نبيّ الرحمة**’yim ve **نبيّ الملحمة**’yim.” )

**شمر** dedi: **المقَفِّي**, **العاقب** gibidir; o, arkasını dönüp giden kimsedir; denir: “**قَفّى عليه**”, yani: onu götürdü; sanki mânâ, onun peygamberlerin sonuncusu olmasıdır; artık **قَفّى** edince ondan sonra peygamber yoktur. Dedi: **المُقَفِّي**: peygamberleri tâkip eden.

**ابن أحمر** dedi:
لا تقتفي بهم الشمالُ إِذا
هبّت ولا آفاقُها الغُبر
yani: kuzey rüzgârı onlarda ikamet etmesin; onlardan başkasına geçmeyi ister; ve onların bereketi ve hayrının çokluğu sebebiyle onların üzerinde (kıtlık) belirginleşmez. Bunun benzeri onun şu sözüdür:
إذا نزل الشتاءُ بدار قوم
تجنّبَ دارَ بيتهم الشتاءُ
yani: kışın izi komşularında görünmez.

**شمر**, **ابن أحمر**’in beytinin tefsirinde dedi.

**أبو عبيد الله** dedi: “**لا تقتفي بهم الشمال**” sözünün mânâsı: yani, onları bir **قفوة** edinip onlarda tama etme; ve kıtlık şiddeti onlara isabet etmez; onlar bolluk içindedir.

Başkası dedi: Onları sevme; onlara bakıp gözetme; onu düşman kıldı.

**أبو عمرو** dedi: Yani, onlar onda (rüzgârda) yedirirler; bu yüzden o, onlara karşı harptir; eğer yedirmeyi terk etselerdi ona karşı barış olurdu; yani, o estiğinde onunla yarışırlar; ona karşı harptirler.

**أبو عبيد**’den, **الكسائي**’den: **القُفْية** **الزُّبْية** gibidir; ancak onun üstünde ağaç vardır.

**اللِّحياني** dedi: O, **القُفْية** ve **الغُفْية**’dir.

Başkası dedi: **القِفْوَة**: bir şeyden seçtiğindir; “**اقتفَيْتُ**” de (denir); yani seçtim. Bunu **أبو عبيد**, **أبي زيد**’den rivayet etti.

**أبو عبيد** dedi: **القَفِيُّ**: adamın yiyecekten kendisiyle ikram olunduğu şeydir. “**قَفَوْتُه**” dersin.
Şu beyiti okudu:
يُسْقَى دواءَ قَفِيِّ السَّكْنِ مَرْبوبِ
**أبو عبيد** dedi: Süt, **القَفِيّ** adıyla değildir; fakat o, kendisiyle tahsis edilmiş bir insan için yükseltilmişti.
Der ki: onunla atı tercih ettim.

**الليث** dedi: **قَفيّ السكْن** ev halkının misafiridir.

**الكُمَيت** dedi:
وكاعبُهم ذاتُ القَفاوَة أسغَبُ
yani: **الأُثْرَة** ve **القَفِية** sahibi.

Ve denir: “Falan, falan ile **قَفِيٌّ**’dir”: ona ikram edici olduğu zaman; o, onunla **مُقتفٍ**’dir; yani lütuf ve iyilik sahibidir.

**أبو زيد**: “**قَفَوْتُه** **أقفُوه**”: yani onu çirkin bir işle attım (itham ettim). “**وقفَيتُه** **أقْفيه**”: onun **قَفاه**’ını vurdum.

**أبو الهيثم** dedi: “**قَفَيْتُه**” ve “**لَصَيتُه**”: onu zina ile attım (itham ettim).

“**قَفَوْتُ الرجلَ أقْفوه**”: onun **قَفاه**’ını vurdum; bu vav iledir. Ve denir: “**قَفاً**” ve “**قَفوان**”; “**قَفَيان**” işitmedim.

**أبو عبيد**’den, **أبي زيد**’den: “**شاةٌ قَفِيَّةٌ**”: **قفاها**’ından boğazlanmış; başkası “**قَفينَةٌ**” der; asıl **قفِيَّة**’dir; **النون** ziyadedir.

Ve (**نوادر الأعراب**)’da: **قَفَا أثَرَه**; yani: onu izledi. Duada bunun zıddı: **قَفا الله أَثرَه**; **عَفا الله أثَرَه** gibi.

Ebû Amr dedi: **القَفْو**: bitkiye yağmur isabet edip sonra toprağın onun üzerine binmesi, böylece bozulmasıdır.

Ebû Zeyd, (**الهمز**) kitabında dedi: **قفِئتِ الأرضُ قَفئاً**: içinde bitki varken yağmur yağdığı zaman; yağmur bitkinin üzerine tozu koyar da, çiy onu giderinceye kadar hayvan onu yemez.

Dedim: Bazı Arapların şöyle dediğini işittim: **قُفِيَ العُشْب فهو مَقفُوٌّ**; ve ona sel **قفاه**; bu, su onun üzerine toprağı taşıdığı zaman olur; böylece **مُؤبِياً** olur.

Ebû Bekr dedi: Onların sözü: **قد قَفَا فلانٌ فلاناً**.

Ebû Ubeyd dedi: Manası: onu çirkin bir sözle izledi. **وقَفَوْت فلاناً**: izini izledim. **وقَفا فلانٌ فلاناً يقفو**: ona çirkin olanı attığı zaman.

Mücâhid, şu sözü hakkında: (**وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ**) (الإسراء: 36), “atma” (yani: isnat etme).

Muhammed b. el-Hanefiyye dedi: Manası: yalan şahitlik etme.

Ebû Ubeyd dedi: **القَفْو** ve **التَّقافي**’nin aslı: kişinin arkadaşına attığı iftiradır.

Peygamber (aleyhisselâm) dedi: (**نحن بني النضر لا نَقذف بالزنا ، ولا نقْفُو أُمَّنا**) **نَقْفو**’nun manası: **نَقْذِف**.

**قوف قيف**: Denir ki: **قافَ أثَره يقُوفُه قَوْفاً** ve **اقتافَ أثره اقتِيافاً**: izini izlediği zaman. Bundan dolayı, çocuğun benzerliğine babasına bakana **قائف** denildi; çoğulu **القافة**, mastarı **القيافة**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir ki: **خُذْ بقوفِ قفاه** ve **بقوفة قفاه** ve **بقافية قفاه** ve **بصوف قَفاه** ve **صوفته** ve **بظَليفته** ve **بصليفه** ve **بصلِيفته**; hepsi **قفاه** manasındadır.

Ebû Ubeyd: Denir ki: **أخذْتُه بقوفِ رقبته**; yani: onu bütünüyle aldım.

İbn Şümeyl dedi: **فلانٌ يتقوَّف على مالي**; yani: onda bana karşı kısıtlama koyar. Ve **هو يتقوَّفني في المجلس**; yani: sözümde bana karşı tutar, “şöyle şöyle de” der.

Bazıları dedi: **قُوفُ الأُذن**: onun deliğinin yuvarlak olanıdır.

Kisâî dedi: **أخذتُ بقوف رقَبته وصوفِ رقَبَتَه**; manası: boynundan tutup onu sıkmasıdır.

**فقأ**: Ebû Zeyd: **فَقأتُ عينَه فقْئاً**. Ve dersin: **تفقّأت البُهْمَى تَقَفُؤاً**.

Ve denir ki: **فقَأَتْ فَقئاً**: onun kabuğu meyvesinden yarıldığı zaman.

Ve denir ki: **أصابتْنا فقأَة**; yani: içinde ne gök gürültüsü ne şimşek olan bir bulut; yağmuru da birbirine yakın (sık)dır; bu, (**نوادره**)’dedir.

Sa‘leb, bedevîden: **الفَقْءُ**: dağdaki çukurdur.

Dedi: **الفَقَأ**: göğsün dışarı çıkmasıdır. **النّسَأ**: belkemiğinin içeri girmesidir.

Şemmer dedi: **الفَقْء**: harre’nin ortasındaki çukur gibi; çoğulu **فُقْآن**.

Dedi: **المفَقِّئة**: yeri yarıp geçen vadilerdir. Ferazdak’ın şu sözünü okudu:
أتعْدِلُ دارماً ببَني كلَيْب
وتَعدِلُ بالمُفقئة الشِّعَابا

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الفَقْءُ**: harre’nin ortasındaki çukur gibidir. Ebû Ubeyd, bunun **الحُفرة** mı yoksa **الجُفْرة** mi olduğunda şüphe etti.

Dedim: İkisi benim yanımda tek şeydir.

Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi: Bir kadına denildi: “Sen dikişi iyi yapmadın; onu **افتقِئيه**”; yani: onu yeniden yap. Denir ki: **افتقأته**; yani: onu yeniden yaptım. Bu, iki **الكلبتين** arasına bir **كُلبة** koymaktır; hasırlar yeniden dikildiği zaman dikildiği gibi.

**والكُلبة**: liften kayış ve şerit; başında bir delik bulunan, kayışın yahut ipliğin, iki katlanmış haldeki **الكُلبة**’ye sokulduğu, sonra dikiş yerlerine sokulan, dikişçinin de elini tuluma sokup sonra kayışı yahut ipliği çektiği **الإشفى** gibi kullanılır. **وقد اكتلبَ**: **الكِلبة**’yi kullandığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفُقْأة**: burun üzerinde bulunan ince bir dericik; eğer onu açmazsan çocuk ölür.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **السابياء**: çocuğun içinde bulunduğu eş; bu yıl onların **سابياءهم**’i çok oldu; yani: doğumları çok oldu. Dedi: **السُّخْد**: **السابِياء** içinde kan ve sudur.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الفقْءُ** hemzelidir: **السَّابِياء**.

Asma‘î dedi: **السَّابِياء**: çocuğun başı üzerinde bulunan sudur.

Leys dedi: **انفقأتِ العَيْن** ve **انفقأَت البَثْرة**; ve “ağladı da karnı neredeyse **ينفقِىءُ** olacaktı”; yani: yarılacaktı.

Araplar cahiliyede, onlardan birinin develeri bin’e ulaştığı zaman, onlardan bir devenin gözünü **فقأ** eder ve onu salıverirdi; sırtından faydalanılmazdı.

Ferazdak dedi:
غلبتُك بالمفَقِّىء والمُعَنِّي
وبيتِ المحتبِي والخافقاتِ

Dedim: Bu beyitte **المُفَقِّىء**’nin manası, Leys’in gittiği mana değildir; Ferazdak bununla, Cerîr’e söylediği şu sözü kastetti:
ولست ولو فقّأت عينَك واجداً
أباً لك إنْ عُدَّ المَساعي كدارِمِ

Bunu bana Ebû Muhammed el-Müzenî, Ebû Halîfe’den, Muhammed b. Sellâm’dan böyle haber verdi.

Leys dedi: Denir ki: **تفقَّأت السحابة**: suyuyla yarılıp açıldığı zaman. Şu beyiti okudu:
تفقأ حولَه القَلَعُ السَّوارِي
وجُنَّ الخازِبازِ به جُنونا

Ebû Nuhayle dedi:
أنا الذي سقيت قومي علقا
بالفقء ساقوا القِرْمليّ الأطْرَقا
يرجون بذَّاخ الهديرِ أشوَقا

**الفقء**: bir yer ve üzerinde hurmalık bulunan bir sudur; Ebû Nuhayle’nindi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أفقأ**: bir hastalıktan göğsü çöktüğü zaman. Dedi: **الفَقْءُ**: dağdaki çukur. Ve **الفَقْء**: meşimedeki sudur. Dedi: O, **السُّخْتُ** ve **السُّخْدُ** ve **النُّخْط**’tur.

**وقف**: Leys dedi: **الوَقْف**: “**وقفتُ الدابة**” ve “**وقَفْتُ الكلمةَ وَقْفاً**” sözünün mastarıdır. Bu, geçişli olandır; lâzım olduğu zaman “**وقفت وُقُوفاً**” dersin. Ve “bir adamı bir kelime üzerinde durdurdum” dediğin zaman: **وقَّفتُه توقيفاً** dersin. Hasan’ın hadisinde: (**إنّ المؤمنَ وقّافٌ ، متأنَ ، وليس كحاطب الليل**). Ve savaşmaktan geri duran kimseye **وَقَّاف** denir. Düreyd dedi:
فإِنْ يَكُ عبدُ الله خَلَّى مكانَه
فما كانَ وَقّافاً ولا رَعِشَ اليَدِ

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **وقَفْتُ** bineği, yeri ve her şeyi; ama **أوقَفْت** kötüdür.

Dedi: Asma‘î ve Yezîdî, Ebû Amr b. el-Alâ’dan: “Her şeyde **وقَفْتُ**” dediler. İkisi dedi: Ebû Amr dedi: “Dikkat edin; ben bir **واقف** adamın yanından geçsem de ‘Seni burada ne **أوقَفَك**?’ desem, onu güzel görürdüm.”

Ebû Zeyd dedi: **أوقفت الرجل على خزية**: onu elinle tutup hapsetmiyorsan; ben onu **إيقافاً** durdururum. Dedi: “Senin bineğini **تقف** etmen”: onu elinle tutup alıkoymandır. Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: Bir iş üzerindeydi de **فأوقف**; yani: kısalttı (geri kaldı).

Ebû Zeyd dedi: **وقَّفْتُ الحديثَ توقيفاً** ve onu **تَبْييناً** açıkladım; ikisi birdir. Ve **دابةٌ مُوَقَّفةٌ توقيفاً**: bu, onun nişanıdır. Ve kadın ellerini kınayla **وَقّفَت**: ellerini noktaladığı zaman.

Lihyânî dedi: **حمار موقَّف وموقَّح ومنقَّح**. **فالموقّف**: kolları yuvarlak bir dağlama ile dağlanmış olandır.

Şunu okudu:
كويْنَا خَشرماً في الرأس عشراً
ووقَّفْنا هُديْبَة إذْ أتانا

Dedi: **الموقَّح** ve **المنقَّح**: arka (kıç)tır. Ve “hak üzerinde **موقَّف** adam”; yani: ona boyun eğen (uysal)dır.

Bazıları dedi: **حمارٌ موقَّف**: kollarına yakın, fildişinin duruşu gibi (iz) belirmiştir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الوَقْف**: halhaldir; gümüşten veya başkasından olan her ne ise; çoğu kez **الذَّبْلِ**’dendir. Ama **التوقيف**: siyahla birlikte beyazlıktır.

وقا İbn Şُميل: **التوقيف**: yayın iki ucuna, kanlı bir yapıştırıcıya koyduğu sinirden (kirişten) küçük parçalarla durdurulup bağlanmasıdır; böylece siyahlaşırlar; sonra yapıştırıcının üzerine ok uçlarının pasıyla kaplanır; böylece asla kopmayan, yapışkan siyah olarak gelir.

Dedi ki: **المَسْك** eğer fildişinden olursa o **وقْف**tur; eğer **ذَبْل**den olursa o **مَسْك**tir; ve o bilezik biçimindedir.

Leys dedi: **وَقْفُ التُّرس** demirden yahut boynuzdandır; iki kenarıyla yuvarlaklaşır; bunun benzeri olan da böyledir.

Ebû Ubeyd: **الأوظِفة**ye bir beyazlık isabet eder de onu ne aşağıya ne yukarıya aşmazsa, işte bu **التوقيف**tir.
Denir: **فَرَسٌ مُوَقّف**.

Leys dedi: **التوقيف** binek hayvanının ayaklarında ve yaban sığırında: siyah çizgilerdir.
Şu beyit okundu:
شَبَباً مُوقّفاً

Bir başkası dedi:
لها أُمٌّ مُوَقَّفَةُ وَكُوبٌ
بحيث الرَّقْو مرتَعُها البَريرُ

Ebû Ubeyde: atın **الموْقِفانِ**ı: iki böğrünün iki çukurudur; denir: **فَرَسٌ شديد المَوْقِفَيْن**; nasıl ki **شديد الجَنْبَيْن** denir; ve **حَبِط المَوْقِفَيْن** (denir), iki yanı büyük olduğu zaman.

Cُعدî dedi:
شديد قِلات الموقَفينِ كأنما
به نفَسٌ أو قد أراد ليَزفرا

Bir başkası:
فليق النَّسا حَبِط الموقفَيْ
نِ يسَنُّ كالصَّدَع الأشعبِ

Bir başkası dedi: binek hayvanının **مَوْقف**i, sırtının böğürlerinin üzerine yükselen kısmıdır.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: kadından **مَوْقِفُها** göründü; o, iki eli ve iki gözü ve göstermesi zorunlu olan şeydir.

Bazıları dedi: **فَرَس موقَّف**: iki kulağın üstü alacalıdır; sanki ikisi beyazlıkla nakşedilmiş gibidir; geri kalanının rengi ne ise odur.

**الوَقِيفة**: **الأُرْوِيَّة**dir.

Şair dedi:
فلا تحسبنِّي شحمةً من وقيفةٍ
تَسَرَّطُها مما تَصِيدُك سَلْفَعُ

Bir **أرويَّة**yi kasteder: köpeklerin onu dağda kendisi için çıkış olmayan bir yere sığınmaya zorladığı (bir **أرويَّة**).

Lihyânî dedi: **المِيقَفُ** ve **الميقافُ**: tencerenin onunla hareket ettirildiği ve kaynamasının onunla yatıştırıldığı çubuktur; o **المِدْوَم** ve **المِدْوام**dır. Dedi ki: **الإدامة**: iş bitince tencereyi **الأثَافي** üzerinde bırakmaktır.

فوق: Ebû ‘Amr ve Şِمر b. حَمْدويه dedi: **الفُواق**: emme yahut sağmadan sonra sütün geri dönüşüdür; o, sağılması sonra bir süre bırakılmasıdır ki tekrar süt gelsin; ve **فاقت تَفُوقُ فواقاً وفيقةً**.

Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: **أفاقت الناقة تُفيق إفاقةً ، وفُواقاً**: sağım vakti geldiği zaman.

İbn Şُميل dedi: deve için **الإفاقة**: otlamadan geri çevrilmesi ve bir süre bırakılmasıdır; ta ki dinlensin ve **تُفيق**.

Zeyd b. Kُثْوة dedi: **إفاقة الدِّرّة**: onun geri dönüşüdür.
**وغِرَارُها**: onun gitmesidir.

Ve denir: **استفق الناقة**; yani: vakitten önce onu sağma. Ondandır şu sözü: **ما يستفيق من الشَّراب**; yani: onu vaktinde içmez.

Leys dedi: **الفَوْق**: **التَّحْت**ın zıddıdır. Kim onu sıfat yaparsa yolu nasb olur; senin “Abdullah Zeyd’in üstündedir” demen gibi; nasbdır, çünkü o sıfattır. Eğer onu isim yaparsan onu ref edersin ve “**فَوْقُه رأسُه**” dersin; burada ref oldu, çünkü o bizzat başın kendisidir; her birini ötekiyle ref ettin: **الفَوْقَ**ı baş ile, başı da **الفَوْق** ile. Ve “**فَوْقَه قَلَنْسُوَة**” dersin; **الفَوْق**u nasb ettin, çünkü o **القَلَنْسُوَة**dan başka bir sıfattır.

Ve dersin: “falanca kavminin **يَفُوقُ**udur”; yani: onların üstüne çıkar; ve “bir damı **يَفُوقُ**”; yani: onun üstüne çıkar. Ve “**جارية فائقة**”: güzellikte üstün geldi.

Dedi ki: **الفُواق**: baskın hıçkırığın geri gelişi (tekrarı)dır. Nefes darlığına yakalanana dersin: **يَفُوقُ فُواقاً وفُؤوقاً**.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: o, nefsiyle **يَفُوقُ** eder, **فُؤُوقاً**; ve o, nefesini sürer.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَوْق**: ölüm nefesidir.

‘Amr, babasından dedi ki: **الفُوق**: ilk yoldur.

Araplar duada derler: “falanca **فُوقه** geri dönmesin”; yani: öldü.

Şu beyit okundu:
ما بال عِرْسِي شَرِقتْ برِيقِها
ثمَّتَ لا يَرجِعْ لها في فُوقِها

Yani: tükürüğü akış yoluna geri dönmesin.

İbnü’l-A‘râbî: **الفُوق**: uçları düşmüş oklar. Ve **الفُوق**: faziletlerin en yükseğidir.

İbn Mes‘ûd hadîsinde: “**ولَّينا أعلانا ذَا فُوقٍ**”; yani: en yücemizi, **فُوق**u olan bir ok (gibi) tayin ettik.

Ebû Ubeyd, İbn Mes‘ûd hadîsinde dedi ki: “Biz Muhammed’in ashabıyız; toplandık da Osman’ı emir yaptık; **ذا فُوق** olan hayırlımızdan geri kalmadık.”

Ebû Ubeyd dedi: Asma‘î dedi: “**ذَا فُوق**” sözü: **فُوق**u olan oku kasteder; o, kirişin yeridir.

Dedi ki: Biz ancak onun “**خيرنا ذا فُوق**” dediğini görüyoruz; “**خيرنا سَهْماً**” demedi; çünkü **فُوق**u düzeltilmemiş ve işi sağlamlaştırılmamış olsa da ona ok denebilir; o oktur, fakat tam-kâmil değildir; işi düzeltilip sağlamlaştırılınca o vakit **سهمٌ ذُو فُوق** olur. Böylece Abdullah onu Osman’a misal yaptı; sözüyle: o, İslâmda ve öncülükte ve fazilette tam bir ok olarak hayırlımızdır; bu yüzden **ذا الفُوق**u tahsis etti.

Ferrâ dedi: Mufaddal bana Ferazdak’ın beytini okuttu:
ولكن وجدتُ السهمَ أهونَ فُوقُه
عليك فقد أودى دمٌ أَنت طالبه

Dedi ki: Mufaddal bana onu böyle okuttu.
Dedi ki: Onu “**فُوقَةٌ**” diye rivayet eden şu kimselerden sakın.

Ebû’l-Heysem dedi: denir: **شَنَّة** ve **شَنَّات**; ve **شَنٌّ** ve **شِنانٌ**.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المفوَّق**: yenenden yahut içilenden azar azar alınan şeydir.

Dedi ki: **الفؤاق**: hemzeli bir ağrıdır, başka değil. Ama iki sağım arasındaki sükûn olan **الفُوَاق** hemzesizdir; onda fetha caizdir.

Allah, aziz ve celil, dedi: ( ( عِقَابِ وَمَا يَنظُرُ هَاؤُلآءِ إِلاَّ صَيْحَةً واحِدَةً مَّا ) ( ص : 15 ) .

Ferrâ dedi: “**ما لها مِن فَواق**”; ve “**ما لها مِن فُواق**” diye de okundu; ikisinin manası birdir; yani: onun için ne bir rahat ne bir **إفاقة** vardır. Aslı, emmede **الإفاقة**dandır: kuzu annesini emdiği sonra onu bırakıp sütün bir şey indirmesine kadar beklediği zaman; işte o **الإفاقة** **الفُواق**tır.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki dedi: “( **العيادة قَدْر فُوَاق ناقة** )”.

Ebû Ubeyde dedi: onu “( **واحِدَةً مَّا لَهَا مِن** ) ( ص : 15 )” diye okuyan, “onun için ne bir **إفاقة** ne bir rahat vardır”ı kastetti; onu hastanın **إفاقة**sına götürdü. Onu zammeleyen ise onu devenin **فُواق**ından yaptı; o, iki sağım arasıdır; “onun için ne bir bekleyiş vardır”ı ister.

Katâde dedi: “**ما لها مِن فَواق**”: ne bir geri dönüşten, ne bir ikilemeden, ne bir dönmeden.

Leys dedi: devenin **فُواق**ı: sağımından sonra sütün memesine geri dönmesidir. Araplar der: “Benim yanımda bir devenin **فُواقَ**ı kadar durmadı.”

Dedi ki: **الفُواق**tan her ne zaman bir **دِرَّةٌ** toplanırsa onun adı **الفِيقة**dir. Ve deve **أفاقت**; ve ehli onu **استفاقها** etti: sağımını gevşettiler ki **دِرَّتها** toplansın. Bazısı “**فَواق ناقة**”yı **الإفاقة** manasında söyler; baygın olanın **إفاقة**sı gibi. Dersin: **أفاقَ يُفيق إفاقةً وفَواقاً**.

Dedi ki: her baygın yahut sarhoş yahut bunamış, bu ondan açılınca denir: **قد أَفاقَ واستَفاقَ**.

Hansıâ dedi:
هَرِيقي مِن دُموعِكِ واستفِيقي
وصَبْراً إنْ أَطَقْتِ ولَنْ تُطيقي

Ve **الفُوقُ**: okun başının yarığıdır; kirişin düştüğü yer. Ve onun iki kenarı: iki **زنمتاه**sıdır. Huzeyl, iki **الزَّنمَتين**e: **الفُوقَين** adını verir.

Şu beyit okundu:
كأنَّ النَّصْلَ والفُوقَين منه

خِلالَ الرأس şِيطَ ile ona مُشيحُ

Dedi: **الفُوق**’ta bir meyil yahut iki **زنمَتيه**’sinden birinde bir kırılma olursa, işte o ok **أفْوَق**’tur; onun fiili **الفَوَق**’tur.

Ve inşad etti:
كَسَّر مِن عينيه تقويمُ **الفَوَق**

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: dedi: oklardan **الأفْوَق**: **الفُوق**’u kırık olandır.

Dedi: Ve Asmaî dedi: ok **انفاق** oldu: yani **فوقُه** yarıldığı zaman.

Ebû Amr dedi: Eğer onu sen kırarsan: “oku **فقْتُ**; onu **أفوقه**” dersin. Eğer ona bir **فوقاً** yaparsan: “onu **فَوَّقتُه** **تَفْويقاً**” dersin; ve bunun benzeri.

Kisâî dedi: İkisi dedi: Eğer onu atmak için kirişe koyarsan: “oku **أَفقتُ** ve onu **أفوقْتُه**” dersin.

Asmaî bunun gibidir; ancak o, **بالسِّهم**’i **ب** ile söyledi.

Dedi: **الفوق**’un çoğulu **أَفواق** ve **فُوَق** ve ters çevrilmiş olarak **فُقًى**’dır.

Şehl b. Şeybân dedi; o, **الفِنْد الزِّمَّانيّ**’dir:
ونبلِي وفقاها ك
عراقيبِ القطَا الطُّحْلِ

Kumeyt dedi:
ومِنْ دُونِ ذاكَ قِسِيُّ المَنو
نِ لا **الفوقُ** نَبْلاً ولا **النُّصَّلُ**

Yani: yay, **فَوقاء** **النّبْل** değildir; yani okları **فوق** ile de **بِنُصَّلٍ** ile de değildir; yani **النِّصال**’ın **أَرعاظها**’sından dışarı çıkmış olanla değildir.

Dedi: **نَبْلاً**’yı, tenvini vehmetme ve **اللام**’ı çıkarma üzerine nasbetti; senin: “o, güzel bir yüzdür: **وجهاً**; ve cömert bir babadır: **والداً**” demen gibi.

Dedi: **الفاقة**: ihtiyaçtır; onun fiili yoktur.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الفاقة**’dan şöyle denir: “o, **مُفْتاق**tır; **ذو فاقة**.”

Leys dedi: **الفاق**: yemekle dolu çanaktır; ondan onun sözü:
ترَى الأضيافَ ينتجِعون فاقِي

Başkası dedi: **الفاقُ**: Şemmâh’ın sözünde pişirilmiş yağdır:
قامت تريكَ أَثِيثَ النَّبْت مُنْسدِلاً
مِثل الأساوِدِ قد مُسِّحْن بالقافِ

Ebû Ubeyde dedi: **الفاق**: Şemmâh’ın sözünde **البان**’dır.

Bazıları dedi: **الأنفاق**’ı kastetti; o, yağın tazesi/yaşıdır.

Ebû Amr onu şöyle rivayet etti:
قد شدِّخْن بالفاق

Dedi: **الفاق**: çöldür. Merre dedi: o, bir arazidir.

Lihyânî dedi: Geceden **أَفاويقَ**’ten sonra çıktık; yani gecenin çoğu geçtikten sonra. Bulutun **أفاوِيقُ**’u: onun yağmurudur; defa defa.

Ebû Mûsâ hadîsinde: Kur’an okuyuşunu zikretti; dedi ki: “(Ben ise onu, sağmal devenin **تَفوُّقَ**’u gibi **أتَفَوّقه** ederim.)”

Ebû Ubeyd dedi: der ki: cüz’ümü bir defada okumam; fakat ondan, gecenin ve gündüzün vakitlerinde, şeyden sonra şey okurum; bu, devenin **فواق**’ından alınmıştır;

ve bu, onun sağılması, sonra bir süre bırakılması, sonra süt vermesi, sonra sağılmasıdır. Ondan şöyle denir: “o, **فاقت**; **تَفوق**; **فواقاً** ve **فِيقة**.”

Ve inşad etti:
فأَضحَى يَسُحُّ الماءَ مِن كلِّ فِيقةٍ

Dedi: Merfû bir hadîste: Bedir günü ganimetleri **عن فُواق** taksim etti; sanki, bunu bir devenin **فُواقِ**’ı miktarınca bir sürede yaptı demek istedi. Onda iki lugat vardır: **فُواق** ve **فَواق**.

Dedi: Ve denildi: o, tafdîli kastetti; yani onları, zenginlikleri ölçüsünce, bazısını bazısından daha **أَفْوَقَ** kıldı.

Nadr dedi: erkeğin **فُوقُ**’u: onun üst tarafıdır.

Denir: **كَمَرةٌ** **ذاتُ فُوق**. Ve inşad etti:
يا أيُّها الشيخُ الطَّويلُ المُوقِ
إِغْمزْ بهنَّ وضَحَ الطَرِيق
غمزَك بالحوْقاءِ ذاتِ الفُوقِ
بين مَنَاطيْ رَكَبٍ مخلوقِ

Ebû Şuayb dedi: Ebû Yûsuf dedi: şöyle denir: **فُوقَة** ve **فُوق** ve **فُوَق** ve **أفواق**.

Rü’be dedi:
كسَّر من عينيه تقويمُ **الفُوَق**

İşte bu, **فُوقة**’nin çoğuludur.

Ve denir: **فُقوة** ve **فقى** kalb (harflerin yer değiştirmesi) üzere.

Ve denir: Ondan, **بأفوقَ ناصل** ile ıslanmadım; o, **الفوق**’u kırık, **النَّصل**’i düşmüş oktur.

Ebû Amr dedi: şöyle denir: “bir **فُوقاً** attık”; bu, toplanmış kavmin, yanlarındaki okların tümüyle, atış atış atmasıdır; yani bu bir atış atar, şu bir atış.

Araplar der: “**فُوقِ** **نبلك** üzerine yönel”; yani işine ve seni ilgilendirene yönel.

Ve denir: falan, içkiden **يستفيق** etmez; yani içmesine bir vakit kılmaz; ancak onu daima içer.

Ve denir: zaman **أَفاق** etti: yani kıtlıktan sonra bolluk oldu.

A‘şâ dedi:
المُهينين ما لَهمْ في زمان ال
سَّوْءِ حتى إذا أفاقَ أفاقوا

Der ki: zaman bollukla **أفاق** edince, develerini boğazlamaktan **أفاقوا** ettiler.

Nusayr dedi: “zaman, onları kıtlıkla vurmak için okunu **أفاق** edince, ona, develerini boğazlamakla oklarını **أفاقوا** ederler” demek ister.

Ve denir: **محالةٌ فَوْقاء**: onun her bir dişinin iki **فوقان**’ı olduğu zaman; okun iki **فوقي**’si gibi.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الفَوَقة**: edipler, hatiplerdir.

Asmaî: oklarını **فوّقَ** etti **تَفْويقاً**: yani onları kesti ve onlara **أفواقاً** yaptı.

Araplara ait bir mesel vardır; aradığını bulamayan talip için vurulur: “**بأفْوَقَ ناصلٍ** ile döndü”; yani **الفوق**’u kırık, **نَصْل**’i olmayan bir ok ile.

Ve denir: insanda rüzgâr göğsünde yükselir; **فاقَ** eder, **يفُوق** eder, **فُواقاً**; onda **فواق** vardır.

Ebû Turâb dedi: Sülemî dedi: **مُفْلِق** ve **مُفِيقٌ** şair; **باللام والياء**.

Sa‘leb, Seleme’den, Ferrâ’dan: dedi: **الفُواق** **أَفيقَة** olarak cem‘ edilir; aslı **أَفْوِقة**’dir; sonra **الواو**’nun kesresi öncesine nakledildi; öncesi kesreli olduğundan **ياء**’a çevrildi. Bunun benzeri: “**أَقِيمُواْ الصَّلواةَ**” (Bakara: 43); aslı **أقْوِموا**’dır; **الواو**’nun harekesini **القاف** üzerine attılar; o kesrelendi; **القاف**’ın kesresi sebebiyle **الواو**’yu **ياء**’a çevirdiler; böylece **أقيموا** diye okundu. Aynı şekilde onların “**أَفيقَة**” sözü; bu tek bir vezindir. Benzeri **مُصيبة**’dir; asılda **مُصْوبة** idi. Ve **أفْوِقة**; **جَواب** ve **أجوبة** gibi.

**وفق**: Leys dedi: **الوَفْق**: tek bir **تيفاقٍ** üzere birbirine uygun olan her şeydir; onun sözü gibi:
يَهْوِينَ شَتّى ويَقَعْنَ وَفْقا

Dedi: Ondan **الموافقة**.

Dersin: “Falana şu şu yerde **وافقتُ**”; yani ona rastladım. Ve “Falana şu şu iş üzerinde **وافقتُ**”; yani onun üzerinde birlikte anlaştık.

Ve dersin: bir kul, Allah onu **يوفِّقه** etmedikçe **يتوفق** etmez; ve falan **موفَّق**tur: doğru yoldadır. Ve işimizden **وِفاق** üzere idik.

Leys dedi: bir lugat: oku, **الوَتر**’de **فوقَه**’unu yaptığın zaman “oku **أوفقتُ**” dersin; bu fiil, kirişin, **الفُوق**’un oyuk yerine **موافَقة**sından türetilmiştir.

Başkası dedi: asıl: **فوقتُ** oku, **الفوق**’tan (dolayı).

Kim “**أَوفَقْتُ**” derse, o ters çevrilmiştir.

İbn Büzurc dedi: kavim, adamı **أَوفَقَ** etti: ona yaklaştılar ve sözleri onun üzerinde toplandı. Ve develer **أَوفَقَت**: saf saf dizildi ve birlikte eşitlendi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: bu, bunun **وَفْقُ**’udur ve **وِفاقُه**’udur; **وفيقُه** ve **فُوقُه**; ve **رسيّه** ve **عِدْله**; hepsi birdir.

Ve denir: hilalin **لتَوْفاق**’ı için dişi eşek; ve hilalin **تِيفاق**’ı; ve hilalin **مِيفاق**’ı; ve hilalin **توفيق**’i: manası, hilal göründüğü zaman bize gelmiş olmasıdır.

Ve denir: falanın sağmal hayvanı, ailesinin **وَفْقُ**’udur; yani onları doyuracak miktar.

Râ‘î dedi:
أمَّا الفقير الذي كانت حَلُوبتُه
وفقَ العِيالِ فلم يُترَكْ له سَيَدُ

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: ve onun işi **وفق** etti; **يفِق** eder.

Kisâî dedi: şöyle denir: “işinde doğruyu buldun: **رَشِدْتَ**; ve görüşünde **وَوفِقْتَ**.”

Kuteybî dedi: **وَفِقَ أَمْرَهُ**’nun manası: onu uygun buldu.

Lihyânî dedi: **وَفِقه**: onu anladı.

**( النوادر )**’de: falan, şu şu şeye **لا يفِقُ**; yani onun vaktine takdir edilmez. Denir: ona **وَفِقْتُ**; ve onu **وفقْتُه**; ve o beni **وفقني**; bu, bana rastladığı ve beni gördüğü zamandır.

Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **الوفيق** vardır; o, **الرفيق**tir; denir: **رفيق** ve **وفيق**.

وقال الأصمعي : **أَوفقَ** okçu **إيفاقاً** (yapmıştır): **الفُوقَ**’u **الوتر**’e yerleştirdiği zaman.

وقال رؤبة :
Ve Rü’be dedi:
وأُوفِقَتْ للرمي حَشْرابُ الرَّشَقْ

ويقال : onun için “delille ona karşı mutlaka **مُستَوفقُ**tur ve ona karşı **مفيق**tir” denir: onda isabet ettiği zaman.

أفق : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الآفِق** (فاعل vezninde): ilimde gayeye ulaşmış olan; hayrın kapılarından başkasında da böyledir. Ve **أفَق** eder, **يأفِق** eder.

وقال الأعشى :
A‘şâ dedi:
ولا الملكُ النعمانُ يوم لقيته
بغِبْطتِه يُعْطِي القُطوطَ ويأْفِقُ

قال : **يأفق**: **يُفْضِل** (eder).

وقال الليث : **أفقَ** adam **يأفقُ** eder: başına bindiği (inat edip kendi başına davrandığı) ve ufuklarda gittiği zaman.

قال : Ve onun sözü: ( **يعطي القطوطَ ويأفقْ** ), yani: ufuklardan alır; ufukların teki **أُفْق**tur; o da yönlerdir. Göğün ufukları da onun yönleridir. Ve bedevîlerin evlerinden evin **أُفق**u da: yüksekliğinin aşağısında olan şeydir.

وقال أبو عبيد عن غير واحد من أصحابه : deri, ilk defa tabaklandığında o **منيئة**dir; sonra **أفيق**; sonra **أَدِيماً** olur. Ve ben onu **أَفقْته** (tabakladım). Dedi: **الأفيق**’in çoğulu **أفَقَ**tır; tıpkı: **أَديم** ve **أَدَم** gibi.

وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنَّ عمر دخلَ بيتَه وفيه **أفيق** ) .

وقال الليث : **الأفَقَة**: derinin suyundan bir çorbadır.

وقال الأصمعيّ : **بعيرٌ آفِق** ve **فَرَسٌ آفِق**: harika, soylu olduğu zaman; deve de eski (asîl) soylu olduğu zaman.

وقال شمِر : **فرَس أُفُقٌ**: harika.

وأنشد :
Ve şu beyit okundu:
أرجِّلُ لِمَّتِي وأَجُرّ ثوْبي
ويَحْمِل بِزَّتي أُفق كُتَيْتُ

قال أبو سعيد : derilerden **الأفيق**: Necd ehlinin tabaklamalarından **القَرظ** dışında tabaklanan şeydir; **الأرْطَى** ve **الحُلَّب** ve **القَرْنُوَة** ve **العِرْنة** ve başka şeyler gibi. İşte bu dört şeyle tabaklanan, kesilip (şeritlenip) ondan yapılacak şey yapılıncaya kadar **أَفَق**tır.

وقال الأصمعي : **رجُلٌ أَفَقِيٌّ**: yerin ufuklarından olduğu zaman; yani: onun yönlerinden.

وقال الكميت :
Kumeyt dedi:
الفاتقون الراتقون الآفِقون على المعاشر

ويقال : **تأَفّق**: bir **أُفق**tan geldiği zaman.

وقال أبو وجْزة :
Ebû Vecze dedi:
أَلاَ طُرقَتْ سُعْدَى فكيف تأَفَّقَتْ
بنا وهي مِيسانُ الليَالي كَسُولُها

Dediler: **تأفَّقَتْ بنا**: bize uğradı ve bize geldi.

وقال ابن السكيت : **رجُلٌ أَفَقِيّ** (elif ve fe’nin fethasıyla): onu ufuklara nisbet ettiğin zaman.

Ve bazısı der ki: **أُفُقِيّ** (elif ve fe’nin zammıyla).

Ve **أُفاقة**: Lebîd’in andığı bir yerdir; şöyle dedi:
وَشهدْتُ أنجيةَ الأُفاقة عالياً
كَعْبِي وأرْدافُ الملوكِ شُهودُ

Ve Lükmân b. Âd hadîsinde, kardeşini vasfettiği sırada dedi ki: **صَفَّاقٌ أفّاق**; **يُعمِل الناقةَ والسَّاق**.

Manası: yerin ufuklarında kazanç arayarak dolaşır.

Ve denir: **أفقَه** onu **يأفِقُه**: faziletle onu geçtiği zaman.

وقال أبو زيد : **أفَق** eder, **يأفِق** eder, **أفْقاً**: yani: galip geldi, galip gelir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الأفَقَةُ**: böğür (yan).

Dedi: “yolun **أَفَق**ı üzerine oturdum”, yani: onun yüzü üzerine; hepsi **آفاق**tır.

فأق : Leys dedi: **الفَأَق**: insanı, beynine bitişik boyun kemiğinde tutan bir hastalıktır. “Adam **فَئِق** oldu, **فأَقاً** (oldu)” denir; o da **فَئق مُفْئِقٌ**tur. Bunun adı: **العظْم الفائق**.

وأنشد :
Ve şu beyit okundu:
أو مُشْتَكٍ فائِقُه من الفَأَق

Ve **إكافٌ مُفْأَقٌ**: yarılmış (açılmış).

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الفائق**: **الدُّرْدَاقِسُ**tur.

وقال أبو نصر , “falanca **عَظْمَ فائقه**’nden şikâyet eder” denir; yani: başın arkasında olan kemik; düştüğü zaman boğazın içinden bastırılır.

وقال اللّحياني : **الفائق**: boğaza bitişik olan, başın arkasındaki bir kemiktir.

Denir: **فاقه** onu **يفُوقه**: onun **فائق**ini giderdiği zaman.

وقال كثير :
Kesîr dedi:
يفوق رقاته الثّؤباء فوقاً
أجابته وليست لانسياب

Bir adamı, içinde rukyenin fayda vermediği sağır bir yılan gibi tasvir eder: rukyeciler onu okurlar ve esnerler; nihayet **الثّؤباء** onları geçer; yani: onların **فائق**ini giderir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والفاء وما يثلثهما)
(وفق) الواو والفاء والقاف: كلمةٌ تدلُّ على ملاءمة الشيئين. منه الوَفْق: الموافَقة. واتَّفَق الشيئانِ: تقارَبَا وتَلاءَما. ووافَقْتُ فلاناً: صادقْتُه، كأنهما اجتمعا متوافِقَين.
 (وفل) الواو والفاء واللام: كلمةٌ تدلُّ على شَعَر وخُشُونة. ودُبِغ السِّقاءُ حتَّى ذهَبَ وَفْلُه، أي ما عليه من شَعر وخُشُونة. والوَفْل: ما تطايرَ من الجلد من شَعَره. والله أعلم بالصواب.
(وفي) الواو والفاء والحرف المعتلّ: كلمةٌ تدلُّ على إكمالٍ وإتمام. منه الوَفاء: إتمام العَهْد وإكمال الشَّرط. ووَفَى: أوْفَى، فهو وفِيٌّ. ويقولون: أوْفَيْتُكَ الشَّيءَ، إذا قَضَيْتَه إيّاهُ وافياً. وتوفَّيْتُ الشَّيءَ واستَوْفَيْته؛ [إذا أخذتَه كُلّه([1])] حتَّى لم تتركْ منه شيئاً. ومنه يقال للميِّت: تَوفَّاه الله.
(وفد) الواو والفاء والدال: أصلٌ صحيح يدلُّ على إشراف وطُلوع. منه الوَافد: القَوم يَفِدُون. والوَفْد: ذِرْوَة الحَبْل([2]) من الرَّمل المُشرِف. والوافد من الإبل: ما يَسبِقُ سائِرَها . والإيفاد: الإسراع، والوافدانِ هما عظمانِ ناشِزانِ من الخَدَّين عند المَضْغ. وإذا هَرِمَ الإنسانُ غارَ وافِدهُ. قال الأعشى:
رأتْ رجلاً غائرَ الوافدَيْـ *** ـنِ مُخْتلفَ اللَّوْنِ أعْشَى ضَرِيرا([3])
وأوْفَدَ على الشَّيء وأوْفَى: أشرَفَ.
(وفر) الواو والفاء والراء: كلمةٌ تدلُّ على كثرةٍ وتَمام. وَفَرَ الشّيءُ يَفِرُ، وهو مَوفورٌ، ووَفَرَه الله. ومنه وَفْرةُ الشَّعر: دُون الجُمَّة. واشتقاق اسم المالِ الوَفْرِ منه. قال:
تمَنَّيْتُ من حُبِّي بُثينَةَ أنَّنا *** على رَمَثٍ في الشَّرْم ليس لنا وَفْرُ([4])والوفْراءُ([5]): المزادة لم يُنْقَص من أديمها شَيء.
(وفز) الواو والفاء والزاء: كلمةٌ تدلُّ على عَجَلةٍ وقلّة استقرار. وأنا على وفْزَ وأوفازٍ، أي عجَلة. قال الشَّيبانيّ: هو على أوفازٍ، ولم يُقَلْ منه واحد. والوفَزُ: النَّشْز([6]) من الأرض. وكذلك يقال: جَلَسَ مُستوفِزاً، كأنّه غير مستقِرّ.
(وفض) الواو والفاء والضاد: ثلاث كلماتٍ متباينة: الأولى أوْفَضَ إيفاضاً: أسرَعَ. وجاءَ على وَفْض وأوفاض، أي عَجَلة.
والثانية الأوفاض: الفِرَق من النَّاس.
والثالثة الوَفْضَة: الكنانة، وجمعها وِفَاضٌ.
(وفع) الواو والفاء والعين. يقولون: الوَفْعة: خِرقةٌ يقتبس فيها نارٌ. والوَفِيعة كالسَّلَّة تُتَّخَذ من العَراجين. ويقال الوَفْعة: صِمام القارورة.
---------------------__
([1]) التكملة من اللسان.
([2]) في الأصل: "الجبل"، صوابه من المجمل واللسان.
([3]) ديوان الأعشى 69.
([4]) لأبي صخر الهذلي من قصيدة في بقية أشعار الهذليين 93 وأمالي القالي (1: 148) وأنشده في اللسان (رمث)، كما سبق (في رمث).
([5]) في الأصل: "والوافر"، صوابه في المجمل واللسان.
([6]) في الأصل: "النتز"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(وâv, fâ ve ikisinin üçlü kılındığı şeyler bâbı)
(**وفق**) **الواو** ve **الفاء** ve **القاف**: iki şeyin uygunluğuna delâlet eden bir kelimedir. Ondan **الوَفْق**: uygunluk. Ve **اتَّفَق** iki şey: yaklaştılar ve uyuştular. Ve “Falancaya **وافَقْتُ**”: onunla dostlaştım; sanki ikisi uygunlaşmış olarak birleşmişlerdir.
 (**وفل**) **الواو** ve **الفاء** ve **اللام**: kıl ve pürüzlülüğe delâlet eden bir kelimedir. Ve kırba **دُبِغ** edildi, ta ki **وَفْلُه** gitti; yani üzerinde bulunan kıl ve pürüzlülük. Ve **الوَفْل**: deriden, kılından uçuşup ayrılan şeydir. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
(**وفي**) **الواو** ve **الفاء** ve illetli harf: ikmâl ve itmam’a delâlet eden bir kelimedir. Ondan **الوَفاء**: ahdi tamamlamak ve şartı ikmâl etmek. Ve **وَفَى**: **أوْفَى**; o hâlde o **وفِيٌّ**’dir. Ve derler: “Sana şeyi **أوْفَيْتُكَ**”, onu sana tam olarak ödediğim zaman. Ve şeyi **توفَّيْتُ** ve onu **استَوْفَيْته**; [onu bütünüyle aldığın zaman] ta ki ondan hiçbir şey bırakmayasın. Ondan dolayı ölü için denir: Allah onu **تَوفَّاه**.
(**وفد**) **الواو** ve **الفاء** ve **الدال**: sahih bir asıldır; bir yükselme ve doğuşa delâlet eder. Ondan **الوَافد**: kavim; **يَفِدُون**. Ve **الوَفْد**: yüksek görünen kumdan ipin zirvesi. Ve develerden **الوافد**: onların geri kalanını geçen şeydir. Ve **الإيفاد**: hızlanmadır; ve **الوافدانِ** çiğneme sırasında iki yanaktan çıkıntı yapan iki kemiktir. Ve insan yaşlanınca **وافِدهُ** çöker. A‘şâ dedi ki:
رأتْ رجلاً غائرَ الوافدَيْـ *** ـنِ مُخْتلفَ اللَّوْنِ أعْشَى ضَرِيرا
Ve bir şeye **أوْفَدَ** ve **أوْفَى**: yükseldi.
(**وفر**) **الواو** ve **الفاء** ve **الراء**: çokluk ve tamlığa delâlet eden bir kelimedir. Şey **وَفَرَ** **يَفِرُ**; ve o **مَوفورٌ**’dur; ve Allah onu **وَفَرَه**. Ondan **وَفْرةُ الشَّعر**: **الجُمَّة**’nin altı. Ve mal adı **الوَفْر**’ün iştikakı ondandır. Dedi ki:
تمَنَّيْتُ من حُبِّي بُثينَةَ أنَّنا *** على رَمَثٍ في الشَّرْم ليس لنا وَفْرُ
Ve **الوفْراءُ**: derisinden hiçbir şey eksiltilmemiş su tulumu.
(**وفز**) **الواو** ve **الفاء** ve **الزاء**: aceleye ve az istikrara delâlet eden bir kelimedir. Ve ben **وفْزَ** ve **أوفازٍ** üzereyim; yani acele. Şeybânî dedi ki: o **أوفازٍ** üzeredir; ondan bir tekil söylenmemiştir. Ve **الوفَزُ**: yerden çıkıntı. Ve böylece denir: **جَلَسَ مُستوفِزاً**; sanki o, yerleşik değildir.
(**وفض**) **الواو** ve **الفاء** ve **الضاد**: birbirinden ayrı üç kelimedir: birincisi **أوْفَضَ** **إيفاضاً**: hızlandı. Ve **وَفْض** ve **أوفاض** üzere geldi; yani acele.
Ve ikincisi **الأوفاض**: insanlardan fırkalar.
Ve üçüncüsü **الوَفْضَة**: sadak; onun çoğulu **وِفَاضٌ**’dır.
(**وفع**) **الواو** ve **الفاء** ve **العين**. Derler: **الوَفْعة**: içinde ateş alınan bir bez parçası. Ve **الوَفِيعة** sepet gibi; **العَراجين**’den yapılır. Ve denir **الوَفْعة**: şişenin tıpası.
---------------------__
([1]) Tekmile, Lisân’dan.
([2]) Asılda: “**الجبل**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dandır.
([3]) A‘şâ Dîvânı 69.
([4]) Ebû Sahr el-Hüzelî’nindir; Hüzelîlerin Bâkıye Eş‘ârı’nda 93 ve Emâlî el-Kâlî (1: 148); Lisân’da (**رمث**)’te onu inşâd etti; daha önce geçtiği gibi (**في رمث**).
([5]) Asılda: “**والوافر**”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([6]) Asılda: “**النتز**”; doğrusu Mücmel’dedir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الوفق: المطابقة بين الشيئين. قال تعالى: ﴿جزاء وفاقا﴾ [النبأ/26] يقال: وافقت فلانا، ووافقت الأمر: صادفته، والاتفاق: مطابقة فعل الإنسان القدر، ويقال ذلك في الخير والشر، يقال: اتفق لفلان خير، واتفق له شر. والتوفيق نحوه لكنه يختص في التعارف بالخير دون الشر. قال تعالى: ﴿وما توفيقي إلا بالله﴾ [هود/88]، ويقال: أتانا لتيفاق الهلال وميفاقه (انظر المجمل 4/932، وعمدة الحفاظ: وفق). أي: حين اتفق إهلاله.

##### Türkçe

- **الوفق**: iki şey arasındaki uygunluk. Yüce Allah dedi ki: ﴿جزاء وفاقا﴾ [النبأ/26]. Denir: **وافقت** falancayı; ve **وافقت الأمر**: ona rastladın. Ve **الاتفاق**: insanın fiilinin kaderle uygunluğu; ve bu, hayırda da şerde de söylenir. Denir: falana bir hayır **اتفق**; ve ona bir şer **اتفق**. Ve **التوفيق** onun gibidir; fakat örfte şer değil hayırda tahsis olunur. Yüce Allah dedi ki: ﴿وما توفيقي إلا بالله﴾ [هود/88]. Ve denir: **أتانا لتيفاق الهلال وميفاقه** (bkz. المجمل 4/932، وعمدة الحفاظ: وفق). Yani: hilâlin doğuşunun uygun düştüğü vakitte.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ف ق
وافقته على كذا‏.‏
وبينهما وفاق‏.‏
وهما متفقان ومتوافقان‏.‏
ووفّقت بينهما ووفّقت بين الأشياء المختلفة‏.‏
والله يوفّق عبده للطاعة وفي الطاعة‏.‏
وهو يستوفق ربّه للخير ويقال‏:‏ لا يتوفّق عبد حتى يوفّه الله تعالى وإنه لموفّق رشيد‏.‏
وجاء القوم وفقاً‏:‏ متوافقين‏.‏
قال‏:‏ يهوين شتّى ويقعن وفقا متوافقة‏.‏
وحلوبته وفق عياله أي لبنها يكفيهم‏.‏
قال الراعي يشكو الساعي‏:‏ أما الفقير الذي كانت حلوبته وفق العيال فلم يترك له سبر ووفق الأمر يفق‏:‏ كان صواباً موافقاً للمراد‏.‏
ووفقت أمرك‏:‏ صادفته موافقاً لإرادتك‏.‏
ووفّقت أمرك‏:‏ أعطيته موافقاً لمرادك‏.‏
ووافقت فلاناً في موضع كذا ووافقته على أمر كذا بمعنى صادفته‏.‏

##### Türkçe

و ف ق
**وافقتُه** şu şeye:
İkisi arasında **وفاق** vardır.
Ve ikisi **متفقان** ve **متوافقان**dır.
Ve ikisi arasında **وفّقتُ** ve farklı şeyler arasında **وفّقتُ**.
Ve Allah, kulunu itaate ve itaat içinde **يوفّق** eder.
Ve o, Rabbinden hayır için **يستوفق** eder; ve denilir ki: Kul **يتوفّق** etmez, ta ki Allah Teâlâ onu **يوفّه** edinceye kadar; ve şüphesiz o, doğru yola erdirilmiş **لموفّق**tır.
Ve kavim **وفقاً** geldi: **متوافقين** olarak.
Dedi ki:
“**يهوين** ayrı ayrı ve **وفقا** olarak, **متوافقة** düşerler.”
Ve onun sağmal hayvanı **وفق** (dur) onun aile efradının; yani sütü onlara yeter.
Çoban, vergi toplayanı şikâyet ederek dedi ki:
“Şu fakir ki, onun sağmalı **وفق العيال** idi, ona **سبر** ve **وفق** bırakmadı.”
Ve işin **وفق**u, **يفق** eder: doğru, murada uygun oldu.
Ve senin işini **وفقتُ**: onu, iradene uygun olarak buldun.
Ve senin işini **وفّقتُ**: onu, muradına uygun olarak verdin.
Ve falancaya şu yerde **وافقتُ** ve onu şu iş üzerinde **وافقتُ**; **صادفته** manasındadır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوِفاقُ: المُوافقة. والتَّوافق: الاتفاق والتظاهر. ابن سيده: وَفْقُ الشيء ما لاءَمه، وقد وَافقهُ مُوافقةً ووِفاقاً واتَّفَق معه وتَوَافقا. غيره: وتقول هذا وَفْقُ هذا وَوِفاقه وفيقه وفُوقه وسِيُّه وعِدْله واحد. الليث: الوَفْقُ كل شيء يكون مُتَّفِقاً على تَيْفاقٍ واحد فهو وَفْق كقوله:
يَهْوِين شَتَّى ويَقَعْنَ وَفْقا
ومنه المُوافقة: تقول: وافَقْت فلاناً في موضع كذا أَي صادفته، ووافَقْت فلاناً على أَمر كذا أَي اتَّفقنا عليه معاً، ووافَقْتُه أَي صادفته. ووَفِقْتَ أَمرك أَي وُفِّقْتَ فيه، وأَنت تَفِق أَمرَك كذلك. ويقال: وَفِقْتَ أَمرَك تَفِقُ، بالكسر فيهما، أَي صادفته مُوافقاً وهو من التَّوفيق كما يقال رِشدْتَ أَمرَك. والوَفْق: من المُوافقة بين الشيئين كالالْتِحام؛ قال عُوَيْف القَوَافي:
يا عُمَرَ الخَيْرِ المُلَقَّى وَفْقَه،
سُمِّيت بالفاروق، فافْرُقْ فَرْقَه
وجاء القوم وَفْقاً أَي متوافقين. وكنت عنده وَفْقَ طلعت الشمس أَي حين طلعت أَو ساعة طلعت؛ عن اللحياني.
ووَفَّقه الله سبحانه للخير: أَلهمه وهو من التَّوْفيق. وفي الحديث: لا يَتَوَفَّقُ عبدٌ حتى يُوَفِّقه الله. وفي حديث طلحة والصيد: إنه وَفَّق منْ أَكله أَي دعا له بالتَّوْفيق واستصوب فعله. واسْتَوْفقتُ الله أَي سأَلته التَّوْفِيق. والوِفْقُ: التَّوْفيق. وإن فلاناً مُوَفَّق رشيد، وكنا من أَمرنا على وِفاقٍ. ووَفِقَ أَمرَه يَفِقُ، قال الكسائي: يقال رَشِدْتَ أَمرَك ووَفِقْتَ رأيك، ومعنى وَفِقَ أَمرَه وجده مُوافقاً. وقال اللحياني: وفِقَه فهمه. وفي النوادر: فلان لا يفِق لكذا وكذا أَي لا يقدر له لوقته. ويقال: وفقت له ووُفِّقْتُ له ووَفَقْتُه ووَفِقَني، وذلك إذا صادفني ولقيني.
وأَتانا لوَفْقِ الهلال ولِميفاقِه وتَوْفِيقه وتِيفَاقه وتَوْفاقه أَي لطلوعه ووقته، معناه أَتانا حين الهلال. وحكى اللحياني: أَتيتك لوَفْق تفعل ذلك وتَوْفاق وتِيفاق ومِيفاق أَي لحين فعلك ذلك، وأَتيتك لتوفيق ذلك وتَوَفُّق ذلك؛ عنه أيضاً لم يزد على ذلك. وفي حديث علي، رضي الله عنه، وسئل عن البيت المعمور فقال: هو بيت في السماء تَيفاقُ الكعبة أي خداؤها ومقابلها. يقال: كان ذلك لوَفْق الأمر وتَوْفاقه وتِيفاقه، وأَصل الكلمة الواو والياء زائدة. ووَفِقَ الأَمرَ يَفِقُه: فهمه؛ عن اللحياني، ونظيره قولهم وَرِع يَرِع وله نظائر كوَرِمَ يَرِمُ ووَثِقَ يَثِقُ، وكل لفظة منها مذكورة في موضعها. ويقال: حَلُوبة فلان وَفْق عياله أَي لها لبن قدر كفايتهم لا فضل فيه، وقيل: قدر ما يقوتهم؛ قال الراعي:
أَما الفقيرُ الذي كانت حَلُوبته
وَفْقَ العِيال، فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ
أَبو زيد: من الرجال الوَفِيقُ وهو الرفيق، يقال: رَفِيق وَفيق. وأَوْفَقت السهمَ إذا جعلت فُوقه في الوَتَر لترمي، لغة، كأَنه قَلْب أَفْوقت، ولا يقال أَفوقت، واشتق هذا الفعل من مُوافقة الوَتَر مَحَزَّ الفُوق؛ قال الأَزهري: الأَصل أَفْوَقْت السهمَ من الفُوق، قال: ومن قال أَوْفَقْت فهو مقلوب. الأَصمعي: أَوْفَقَ الرامي إيفاقاً إذا جعل الفُوقَ في الوتر؛ وأَنشد:
وأَوْفَقَتْ للرَّمْيِ حَشْرات الرَّشَقْ
ويقال: إنه لمُسْتَوْفِقٌ له بالحُجة ومُفِيق له إذا أَصاب فيها. ابن بزرج: أَوْفَقَ القومُ الرجلَ دنوا منه واجتمعت كلمتهم عليه، وأَوْفقَت الإبلُ: اصطفت واستوت معاً، وقد سموا مُوَفَّقاً ووِفَاقاً.

##### Türkçe

**الوِفاقُ**: uygunluk. Ve **التَّوافق**: anlaşma ve görünüşte birleşme. İbn Sîde: Bir şeyin **وَفْقُ**u, ona uyum sağlayan şeydir; ona **وَافقهُ** (uydu) **مُوافقةً** ve **وِفاقاً** (uygunluk olarak) ve onunla **اتَّفَق** (anlaştı) ve ikisi **تَوَافقا** (karşılıklı anlaştılar). Başkası: Ve “bu, bunun **وَفْقُ**udur ve **وِفاقه**idir ve **وفيقه**idir ve **فُوقه**udur ve **سِيُّه**udur ve **عِدْله**idir” dersin; (bunların) hepsi birdir. el-Leys: **الوَفْقُ**, tek bir **تَيْفاقٍ** üzere uyumlu olan her şeydir; o hâlde o **وَفْق**tur; şu sözü gibi:
يَهْوِين شَتَّى ويَقَعْنَ وَفْقا
Ve ondan **المُوافقة**: “Falancaya şu yer gibi bir yerde **وافَقْت**” dersin; yani ona rastladın; ve “falancayla şu iş üzerinde **وافَقْت**” dersin; yani onun üzerinde birlikte **اتَّفقنا** (anlaştık); ve “**وافَقْتُه**” dersin; yani ona rastladım. Ve “işini **وَفِقْتَ**” yani onda **وُفِّقْتَ** (muvaffak kılındın); ve sen işini böylece **تَفِق** edersin. Ve denilir: “işini **وَفِقْتَ**; **تَفِقُ**”, ikisinde de kesre ile; yani onu uygun olarak buldun; ve o, **التَّوفيق**tandır; “işini **رِشدْتَ**” denildiği gibi. Ve **الوَفْق**: iki şey arasındaki **المُوافقة**dendir; **كالالْتِحام** gibi; **عُوَيْف القَوَافي** dedi:
يا عُمَرَ الخَيْرِ المُلَقَّى وَفْقَه،
سُمِّيت بالفاروق، فافْرُقْ فَرْقَه
Ve kavim **وَفْقاً** geldi; yani birbirine uygun hâlde. Ve onun yanında, güneşin doğuşunun **وَفْقَ**ında idim; yani doğduğu zaman yahut doğduğu saat; el-Lihyânî’den.

Ve Allah, sübhânehû, onu hayra **وَفَّقه**: ona ilham etti; ve o, **التَّوْفيق**tandır. Ve hadiste: “Bir kul **يَتَوَفَّقُ** etmez (muvaffak olmaz) ta ki Allah onu **يُوَفِّقه** edinceye kadar.” Ve Talha ve av hadîsinde: “Onu yemesinden dolayı **وَفَّق** etti”; yani ona **التَّوْفيق** için dua etti ve fiilini doğru buldu. Ve “Allah’tan **اسْتَوْفقتُ**” yani ondan **التَّوْفِيق** istedim. Ve **الوِفْقُ**: **التَّوْفيق**. Ve şüphesiz falanca **مُوَفَّق** (muvaffak), **رشيد** (rüşd sahibi)dir; ve işimizden, bir **وِفاقٍ** üzere idik. Ve “işini **وَفِقَ**; **يَفِقُ**”; el-Kisâî dedi: “işini **رَشِدْتَ**” ve “görüşünü **وَفِقْتَ**” denilir; ve **وَفِقَ أَمرَه**’in manası: onu uygun olarak buldu. Ve el-Lihyânî dedi: “Onu **وفِقَه**”: onu anladı. Ve **النوادر**’de: “Falanca, şuna şuna **يفِق** etmez”; yani onun vaktine göre ona güç yetiremez. Ve denilir: “Ona **وفقت**” ve “Ona **وُفِّقْتُ**” ve “Onu **وَفَقْتُه**” ve “O bana **وَفِقَني**”; bu, bana rastladığı ve beni karşıladığı zamandır.

Ve bize, hilâlin **لوَفْقِ**u için ve **لِميفاقِه**i ve **تَوْفِيقه**i ve **تِيفَاقه**ı ve **تَوْفاقه**ı için geldi; yani onun doğuşu ve vakti için; manası: bize hilâl vaktinde geldi. Ve el-Lihyânî rivayet etti: “Sana, bunu yapmanın **لوَفْق**u için ve **تَوْفاق** ve **تِيفاق** ve **مِيفاق** için geldim”; yani bunu yapışının vaktine; ve “bunun **لتوفيق**i ve bunun **تَوَفُّق**u için geldim”; ondan da; bunun üzerine bir şey artırmadı. Ve Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun, **البيت المعمور** hakkında soruldu da dedi ki: “O, gökte bir evdir; Kâbe’nin **تَيفاقُ**u”; yani onun hizası ve karşısıdır. Denilir: “Bu, işin **لوَفْق**u ve **تَوْفاقه**ı ve **تِيفاقه**ı idi”; ve kelimenin aslı **الواو**dur; **الياء** ziyadedir. Ve “işi **وَفِقَ**; **يَفِقُه**”: onu anladı; el-Lihyânî’den; ve benzeri, onların “**وَرِع**; **يَرِع**” sözüdür; ve onun benzerleri, “**وَرِمَ**; **يَرِمُ**” ve “**وَثِقَ**; **يَثِقُ**” gibidir; ve bu lafızların her biri kendi yerinde zikredilmiştir. Ve denilir: “Falancanın sağmalı, ailesinin **وَفْق**udur”; yani onda, onların kifayeti miktarınca süt vardır; onda fazlalık yoktur; ve denildi: onları geçindirecek miktar; **الراعي** dedi:
أَما الفقيرُ الذي كانت حَلُوبته
وَفْقَ العِيال، فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ
Ebû Zeyd: Erkeklerden **الوَفِيقُ** vardır; o, **الرفيق**tir; “**رَفِيق** **وفيق**” denilir.

Ve oku, atmak için, **فُوق**unu **الوَتَر**e yerleştirdiğinde **أَوْفَقت** ettin; bir lehçe; sanki **أَفْوقت**’un kalbidir; ve **أَفوقت** denilmez. Ve bu fiil, **الوَتَر**in, **الفُوق**un yarığı olan **مَحَزَّ**a uygun düşmesinden türetilmiştir. el-Ezherî dedi: Asıl, **الفُوق**tan “oku **أَفْوَقْت** ettim”dir; dedi ki: “**أَوْفَقْت**” diyen ise ters çevirmiştir. el-Asma‘î: Atıcı, **الفُوقَ**u **الوتر**e yerleştirdiğinde **أَوْفَقَ** eder; **إيفاقاً**; ve şu beyti okudu:
وأَوْفَقَتْ للرَّمْيِ حَشْرات الرَّشَقْ
Ve denilir: “Şüphesiz o, hüccet ile ona **لَمُسْتَوْفِقٌ**tur ve onda isabet ettiğinde ona **مُفِيق**tir.” İbn Bezrec: Kavim, adama **أَوْفَقَ** etti: ona yaklaştı ve sözleri onun üzerinde toplandı. Ve develer **أَوْفقَت**: saf saf dizildi ve birlikte düzgünleşti. Ve **مُوَفَّقاً** ve **وِفَاقاً** diye adlandırmışlardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ف ق * * الوِفَاقُ المُوَافَقَةُ * و * التَّوَافُقُ الاتِّفاقُ * والتَّظاهر و * وَافَقَهُ * أي صادفه و * وَفَّقَهُ * الله من * التَّوْفِيقِ * و * اسْتَوْفَقَ * الله سأله التوفيق و * الوَفْقُ * من * المُوَافَقَةِ * بين الشيئين كالالتحام يُقال حلُوبته * وَفْقُ * عِياله أي لها لَبَن قدر كِفايتهم لا فضل فيه

##### Türkçe

* و ف ق * * **الوِفَاقُ** **المُوَافَقَةُ** * ve * **التَّوَافُقُ** **الاتِّفاقُ** * ve karşılıklı destekleşme; ve * **وَافَقَهُ** * yani ona rastladı; ve * **وَفَّقَهُ** * Allah onu, * **التَّوْفِيقِ**’ten (tevfikten); ve * **اسْتَوْفَقَ** * Allah’tan tevfik istedi; ve * **الوَفْقُ** * iki şey arasında * **المُوَافَقَةِ**’den, kaynaşma gibi; “Onun sağmal hayvanı, ailesinin **وَفْقُ**’udur” denir; yani onda, onlar için yeterlilik miktarınca süt vardır, onda fazlalık yoktur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوفيق من الرجال كأمير: الرفيق. يقال: رفيق وفيق، قاله أبو زيد. ووفيق بلا لام: علم. والوفق، من الموافقة بين الشيئين، كالالتحام. يقال: حلوبته وفق عياله أي: لبنها قدر كفايتهم لا فضل فيه، كما في الصحاح. وقيل: قدر ما يقوتهم. قال الراعي:
  أما الفقير الذي كانت حلوبته                      وفق العيال فلم يترك له سبد ويقال: أتيتك لوفق الأمر، وتوفاقه، وتيفاقه، وتيفاقه بالكسر، وكذا: لتوفيقه، كله بمعنى. ويقال: أتيتك لتوفيق الهلال، وتوفاقه وتيفاقه بالفتح والكسر وميفاقه بالكسر وتوفقه الأولى والأخيرة - وهما التوفيق والتوفق - عن اللحياني، وما عداهما عن الأحمر أي: حين أهل الهلال، أي: وقت طلع الهلال. وفي حديث علي رضي الله عنه، وسئل عن البيت المعمور فقال: هو بيت في السماء تيفاق الكعبة بالكسر ويفتح أي: حذاءها ومقابلها. وأصل الكلمة الواو، والياء زائدة، وقد ذكره المصنف أيضا في ت ف ق. والصواب أن موضعه هنا. ووفقت أمرك، تفق بالكسر فيهما كرشدت أمرك، أي: صادفته موافقا. قال شيخنا: الأولى وزنه بورثت؛ لأن أخوه، وأما رشد فالأفصح فيه فتح الماضي وضم المضارع، ككتب، وربما قيل رشد، بالكسر، والحديث إنما روي كنصر، كما وقع في مناظرة الدمياطي وابن المرحل، وعليه اقتصر سيبويه في الكتاب، وابن هشام وغير واحد، فلا مشابهة بينه وبين وفق حتى يزنه به، انتهى. قل: الأمر كما ذكره شيخنا، وكأن المصنف نظر الى اتحادهما في المعنى، مع اشتراكهما في الضبط، ولو على غير الأفصح، ويدل لذلك نص الجوهري والصاغاني، قالا: يقال: وفقت أمرك تفق، بالكسر فيهما، أي: صادفته موافقا، وهو من التوفيق، كما يقال: رشدت أمرك. قلت: وهكذا هو نص الكسائي. يقال: رشدت أمرك، ووفقت رأيك. ومعنى وفق أمره: وجده موافقا، فتأمل ذلك. وأوفق السهم، وأوفق به: إذا وضع الفوق في الوتر ليرمي كأنه قلب أفوق. ولا يقال أفوق كما في الصحاح، واشتق هذا الفعل من موافقة الوتر محز الفوق. قال الأزهري: الأصل أفوق، ومن قال: أوفق فهو مقلوب. وأنشد الأصمعي:
  وأوفقت في الرمي حشرات الرشق

  وقد مضى شيء من ذلك. وقال ابن بزرج: أوفق القوم لفلان: إذا دنوا منه واجتمعت كلمتهم عليه. قال: وأوفقت الإبل أي: اصطفت واستوت معا كذا في اللسان والعباب. ويقال: أوفق لزيد لقاؤنا بالضم أي: كان لقاؤه فجأة ومصادفة، نقله الصاغاني. ووافقت السهم بالسهم أي: قصدت له به نقله الصاغاني. ووافقت فلانا بموضع كذا أي: صادفته. وكذا وافقته على كذا، أي: اتفقنا عليه معا، كما في الأساس. والتوافق: الاتفاق والتظاهر. يقال: وافقه موافقة ووفاقا، واتفق معه وتوافقا. وقد توافقوا بالنبل. واتفقا: تقاربا واجتمعا على أمر واحد. والمتوفق: من جمع الكلام وهيأه نقله الصاغاني. واستوفقت الله جل وعز: سألته التوفيق أي: الإلهام للخير. وإنه لمستوفق له بالحجة بفتح الفاء، ومفيق له: إذا أصاب فيها. ويقال: وفقه الله توفيقا: ألهمه للخير، أو جعله رشيدا. ويقال: لا يتوفق عبد إلا بتوفيقه، وهو مأخوذ من الحديث: لا يتوفق عبد حتى يوفقه الله. ومما يستدرك عليه: الوفاق، بالكسر: الموافقة، وقوله تعالى: )جزاء وفاقا( أي: جزاء وافق أعمالهم. وقال مقاتل: وافق العذاب الذنب، فلا ذنب أعظم من الشرك. وتقول: هذا وفقه، ووفاقه، وفيقه وفوقه، وسيه وعدله واحد. قال الليث: الوفق: كل شيء يكون متفقا - على تيفاق واحد - فهو وفق، كقوله:
  يهوين شتى ويقعن وفقا ومنه الموافقة. وقال عويف القوافي:
  يا عمر الخير الملقى وفقـه
  سميت بالفاروق فافرق فرقه قلت: ومنه الوفق عند أئمة الحرف لتوافق أضلاعه وأقطاره، والجمع أوفاق. ووافقه على أمر: اتفق معه عليه. وجاء القوم وفقا، أي: متوافقين. وكنت عند وفق طلعت الشمس أي: حين طلعت، أو ساعة طلعت، عن اللحياني. والوفق: التوفيق. وإن فلانا موفق، أي: رشيد. وكنا من أمرنا على وفاق. ووفق بين الأشياء المختلفة: إذا ضمها بالمناسبة. ووفق الأمر يفق - بالكسر فيهما -: كان صوابا موافقا للمراد، كما في الأساس. وقيل: حسن، كما في شرح لامية الأفعال لابن الناظم. وقال اللحياني: وفقه بالكسر: إذا فهمه، قال: ونظيره ورع يرع، ووثق يثق. وفي النوادر: فلان لا يفق لكذا وكذا، أي: لا يقدر له لوقته. وحكى اللحياني: أتيتك لوفق تفعل ذلك، وتوفاق، وتيفاق، وميفاق أي: لحين فعلك ذلك. ووفقت أمرك: صادفته موافقا لإرادتك. ووفقت أمرك: أعطيته موافقا لمرادك، كما في الأساس. وقد سموا موفقا، ووفاقا، كمعظم وكتاب. والموفق، كمعظم: لقب عبد العزيز بن عبد الرحمن الثعالبي، قاضي القضاة بالمغرب.

##### Türkçe

**الوفيق** erkeklerden, **كأمير** (vezninde): **الرفيق**. Denilir: **رفيق وفيق**; bunu Ebû Zeyd söylemiştir. Ve lamsız **وفيق**: özel ad. Ve **الوفق**, iki şey arasındaki **الموافقة**’dendir; **كالالتحام** gibi. Denilir: **حلوبته وفق عياله**; yani: sütü onların kifayetleri miktarıdır, onda fazlalık yoktur; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denildi: onları geçindirecek miktar. **الراعي** dedi ki:
  Ama fakir ki onun sağmalı                      **وفق العيال** idi; ona **سبد** bırakmadı. Ve denilir: Sana **لوفق الأمر** için geldim; ve onun **توفاقه**’u, ve **تيفاقه**’u, ve kesre ile **تيفاقه**’u; ve yine: onun **لتوفيقه**’u; hepsi bir mânâdadır. Ve denilir: Sana hilâlin **لتوفيق الهلال**’i için geldim; ve onun **توفاقه**’u ve fetha ve kesre ile **تيفاقه**’u ve kesre ile **ميفاقه**’u ve ilkinin ve sonuncunun **توفقه**’u — ve ikisi **التوفيق** ve **التوفق**’tur — Lihyânî’den; ikisi dışındakiler Ahmer’den; yani: hilâl göründüğü vakit; yani: hilâlin doğduğu zaman. Ve Ali رضى الله عنه hadîsinde, **البيت المعمور** hakkında soruldu da dedi ki: O, gökte bir evdir; kesre ile ve fetha ile **تيفاق الكعبة**; yani: onun hizasında ve karşısında. Kelimenin aslı vavdır; yâ ziyadedir; musannif onu ayrıca **ت ف ق**’da da zikretmiştir. Doğrusu, yeri burasıdır. Ve: **وفقت أمرك، تفق** — ikisinde de kesre ile — tıpkı: **رشدت أمرك** gibi; yani: onu uygun olarak buldun. Şeyhimiz dedi ki: evlâ olan, vezninin **بورثت** olmasıdır; çünkü onun kardeşi (böyledir); أما **رشد** ise, onda en fasih olan mâzînin fethası ve muzâriin zammıdır; **كتب** gibi; bazen kesre ile **رشد** de denilmiştir; hadîs ise ancak **كنصر** gibi rivayet edilmiştir; Dımeyâtî ile İbnü’l-Merhal’in münazarasında vâki olduğu üzere; ve Sîbeveyh **الكتاب**’da, İbn Hişâm ve birden fazlası bununla iktifa etmiştir; artık onunla **وفق** arasında, onu onunla vezinlendirecek bir benzerlik yoktur; bitti. De ki: iş, şeyhimizin zikrettiği gibidir; sanki musannif, ikisinin mânâda birleşmesine, ضبط’ta ortak olmalarıyla birlikte — en fasih olmayan üzere de olsa — bakmıştır; buna Cevherî ve Sâğânî’nin nassı delâlet eder; ikisi dedi ki: Denilir: **وفقت أمرك تفق** — ikisinde de kesre ile — yani: onu uygun olarak buldun; ve o, **التوفيق**’tandır; tıpkı: **رشدت أمرك** denildiği gibi. Dedim: Kisâî’nin nassı da böyledir. Denilir: **رشدت أمرك** ve **وفقت رأيك**. **وفق أمره**’nin mânâsı: onu uygun buldu; bunu düşün. Ve **أوفق السهم** ve onunla **أوفق به**: eğer atmak için **الفوق**’u kirişe koyarsa; sanki **أفوق**’u ters çevirmiş gibidir. Ve **الصحاح**’ta olduğu gibi **أفوق** denilmez. Bu fiil, kirişin **محز الفوق**’una uygunluğundan türetilmiştir. Ezherî dedi ki: asıl **أفوق**’tur; **أوفق** diyen ise ters çevirmiştir. Asmaî şu beyti okudu:
  Ve atışta **أوفقت**; atışın haşeratı

  Bunun bir kısmı geçmişti. İbn Büzerc dedi ki: **أوفق القوم لفلان**: eğer ona yaklaştılarsa ve sözleri onun üzerinde birleştiyse. Dedi ki: **وأوفقت الإبل**; yani: saf tuttular ve birlikte dümdüz oldular; **اللسان** ve **العباب**’da böyle. Ve denilir: zamme ile **أوفق لزيد لقاؤنا**; yani: onunla karşılaşmamız ansızın ve rastlantı oldu; bunu Sâğânî nakletti. Ve: **وافقت السهم بالسهم**; yani: onun için onunla hedefledim; bunu Sâğânî nakletti. Ve: **وافقت فلانا بموضع كذا**; yani: ona rastladım. Ve yine: **وافقته على كذا**; yani: onunla birlikte onun üzerinde anlaştık; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **التوافق**: anlaşma ve yardımlaşma. Denilir: **وافقه موافقة ووفاقا**; ve onunla **اتفق** etti ve ikisi **توافقا** etti. Ve oklarla **توافقوا** ettiler. Ve **اتفقا**: yaklaştılar ve tek bir iş üzerinde birleştiler. Ve **المتوفق**: sözü toplayan ve onu hazırlayan; bunu Sâğânî nakletti. Ve **استوفقت الله جل وعز**: ondan **التوفيق** istedim; yani: hayra ilham. Ve o, fânın fethasıyla **لمستوفق له بالحجة**’dir; ve onun için **مفيق**’tir: eğer onda isabet ettiyse. Ve denilir: Allah onu **وفقه الله توفيقا**: ona hayra ilham etti; yahut onu reşîd kıldı. Ve denilir: Bir kul, ancak onun **بتوفيقه**’i ile **يتوفق** eder; o, hadîsten alınmıştır: Bir kul, Allah onu muvaffak kılmadıkça **يتوفق** etmez. Ve ona istidrâk olunanlardandır: kesre ile **الوفاق**: **الموافقة**. Ve O’nun تعالى sözü: **جزاء وفاقا**; yani: amellerine uygun bir ceza. Mukâtil dedi ki: azap günaha uygun düştü; şirkten daha büyük günah yoktur. Ve dersin: Bu, onun **وفقه**’udur, ve **وفاقه**’udur, ve **وفيقه**’i ve **فوقه**’u, ve **سيه**’i ve **عدله**’i birdir. Leys dedi ki: **الوفق**: **متفقا** olan her şey — tek bir **تيفاق** üzere — o, **وفق**tur; onun sözü gibi:
  Ayrı ayrı inerler ve **وفقا** düşerler. Ve ondan **الموافقة**. **عويف القوافي** dedi ki:
  Ey hayrın Ömer’i, atılmış olan, onun **وفقـه**’u
  **الفاروق** diye adlandırıldın; öyleyse onun **فرقه**’unu ayır. Dedim: Ve ondan, harf imamları katında **الوفق**, kenarlarının ve çaplarının uyuşması sebebiyledir; cem‘i **أوفاق**. Ve: **وافقه على أمر**: onunla onun üzerinde anlaştı. Ve kavim **وفقا** geldi; yani: uyumlu olarak. Ve ben, güneş doğduğu sırada **عند وفق طلعت الشمس** idim; yani: doğduğu vakit, yahut doğduğu saat; Lihyânî’den. Ve **الوفق**: **التوفيق**. Ve filan **موفق**tur; yani: reşîd. Ve işimizde **على وفاق** üzere idik. Ve farklı şeyler arasında **وفق** etti: eğer onları münasebetle birleştirdiyse. Ve **وفق الأمر يفق** — ikisinde de kesre ile —: murada uygun doğru oldu; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve denildi: güzel oldu; İbnü’n-Nâzım’ın **لامية الأفعال** şerhinde olduğu gibi. Lihyânî dedi ki: kesre ile **وفقه**: eğer onu anladıysa. Dedi ki: onun benzeri: **ورع يرع** ve **وثق يثق**. **النوادر**’de: Filan, şöyle şöyle için **لا يفق**; yani: onun vaktine göre ona güç yetiremez. Lihyânî hikâye etti: Sana, bunu yapmanın **لوفق**’u için geldim; ve **توفاق** ve **تيفاق** ve **ميفاق**; yani: onu yapışının vakti için. Ve: **وفقت أمرك**: onu iradene uygun olarak buldun. Ve: **وفقت أمرك**: onu muradına uygun olarak verdin; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **موفقا** ve **وفاقا** diye adlandırdılar; **كمعظم وكتاب** gibi. Ve **الموفق**, **كمعظم**: Mağrib’de kadılkudât olan Abdülazîz b. Abdurrahmân es-Seâlibî’nin lakabıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَفِقَ أَمْرُهُ
1 وَفِقَ أَمْرُهُ ذ His affair, or case, was right, agreeable with what was wished, or desired. (A, TA.)

وَفَّقَ أَمْرَهُ
2 وَفَّقَ أَمْرَهُ ذ [He accomodated, adapted, or disposed, his affair to its object; directed it to a right issue;] prospered it. (TK.) ― -b2- وَفَّقَهُ لِأَمْرٍ He disposed him, or adapted him, to a thing; he disposed him, or made him fit, for a thing. ― -b3- وَفَّقَهُ اللّٰهُ God accommodated him, adapted him, or disposed him, or directed him, to the right course; syn. سَدَّدَهُ: (Msb:) God made him to take, or follow, a right way, course, or direction, [in an affair]: or directed him by inspiration to that which was good, or to prosperity. (TA.) ― -b4- وَفَّقَهُ لِلسَّدَادِ [He accommodated, adapted, disposed, or directed him, to that which was right]. (K, art. سد.) ― -b5- وَفَّقَ بين الشَّيْئَيْنِ He effected an agreement, a harmony, a reconciliation, an accommodation, or an adjustment, between the two things. (MA.) And وَفَّقْتُ بَيْنَ القَوْمِ [I effected an agreement, a harmony, &c., between the people, or party; made peace between them]. (Msb, in art. صلح; &c.)

وَافَقَهُ
3 وَافَقَهُ ذ He, or it, was conformable, or did conformably, to him, or it; was as he, or it, was, or did as he, or it, did: coincided with him, or it: it suited him, or it: it matched it; tallied with it. ― -b2- وَافَقَهُ عَلَى أَمْرٍ i. q. مَعَهُ ↓ اِتَّفَقَ عَلَيْهِ, He agreed with him, or was of one mind or opinion with him, upon, or respecting, a thing, or an affair. (TA.) ― -b3- [وَافَقَهُ is best rendered He agreed, consented, accorded, or was of one mind or opinion, with him: and he complied with him, or it (see طَاوَعَهُ): and he coincided with him, suited him, or it; it matched it, &c.] ― -b4- وَافَقَ العَذَابُ الذَّنْبَ [The punishment agreed, or corresponded with the sin, crime, or offence]. (TA.) ― -b5- وَافَقَ It was suitable, or convenient. ― -b6- See مُشَاكَلَةٌ in art. شكل, conj. 3. ― -b7- وَافَقَهُ He encountered him; syn. with صَادَفَهُ, q. v.

أَوْفَقَ أَمْرَهُ
4 أَوْفَقَ أَمْرَهُ ذ He found his affair, or case, agreeable with his wish, or desire. (TA.)

اِتَّفَقَ
8 اِتَّفَقَ ذ It happened; chanced. So used in the K, art. لفت, and in many other works. ― -b2- اِنَّفَقَ مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ: see 3.

تَوْفِيقٌ
تَوْفِيقٌ ذ A certain legal document: a pleading. See مَحْضَرٌ.

اِتِّفَاقِىٌّ
اِتِّفَاقِىٌّ ذ Casual.

##### Türkçe

**وَفِقَ أَمْرُهُ**
1 **وَفِقَ أَمْرُهُ** ذ Onun işi yahut durumu doğru oldu; istenen yahut arzu edilen şeye uygun oldu. (A, TA.)

**وَفَّقَ أَمْرَهُ**
2 **وَفَّقَ أَمْرَهُ** ذ [Onun işini maksadına uydurdu, adapte etti yahut yönlendirdi; onu doğru bir sonuca yöneltti;] onu başarılı kıldı. (TK.) ― -b2- **وَفَّقَهُ لِأَمْرٍ** Onu bir şeye yöneltti yahut bir şeye uydurdu; onu bir şey için yöneltti yahut onu bir şeye elverişli kıldı. ― -b3- **وَفَّقَهُ اللّٰهُ** Allah onu doğru yola uydurdu, adapte etti yahut yöneltti, yahut doğru yola sevk etti; eşanlamlısı **سَدَّدَهُ**: (Msb:) Allah onu bir işte doğru bir yol, gidiş yahut yön tutmaya yahut izlemeye sevk etti: yahut onu ilham ile iyi olana yahut başarıya yöneltti. (TA.) ― -b4- **وَفَّقَهُ لِلسَّدَادِ** [Onu doğru olana uydurdu, adapte etti, yöneltti yahut sevk etti]. (K, md. سد.) ― -b5- **وَفَّقَ بين الشَّيْئَيْنِ** İki şey arasında bir uyuşma, bir uyum, bir uzlaşma, bir uyarlama yahut bir ayarlama gerçekleştirdi. (MA.) Ve **وَفَّقْتُ بَيْنَ القَوْمِ** [Kavim yahut topluluk arasında bir uyuşma, bir uyum vb. gerçekleştirdim; aralarında barış yaptım]. (Msb, md. صلح; vb.)

**وَافَقَهُ**
3 **وَافَقَهُ** ذ Ona yahut ona uygun oldu; ona yahut ona uygun davrandı; onun olduğu gibi oldu yahut onun yaptığı gibi yaptı: onunla yahut onunla çakıştı: ona yahut ona uydu: ona uydu; onunla örtüştü; onunla denk düştü. ― -b2- **وَافَقَهُ عَلَى أَمْرٍ** yani **اِتَّفَقَ عَلَيْهِ** ↓ **مَعَهُ**, Bir şey yahut bir iş hakkında onunla anlaştı yahut onunla aynı fikir yahut görüşte oldu. (TA.) ― -b3- [**وَافَقَهُ** en iyi “Onunla anlaştı, razı oldu, mutabık oldu yahut onunla aynı fikir yahut görüşte oldu” diye çevrilir: ve ona yahut ona uydu (bk. **طَاوَعَهُ**): ve onunla çakıştı, ona uydu yahut ona; o ona uydu, vb.] ― -b4- **وَافَقَ العَذَابُ الذَّنْبَ** [Ceza günaha, suça yahut kabahate uygun düştü yahut ona karşılık geldi]. (TA.) ― -b5- **وَافَقَ** Uygun yahut elverişli oldu. ― -b6- md. شكل, bab 3’te **مُشَاكَلَةٌ**’ye bak. ― -b7- **وَافَقَهُ** Onunla karşılaştı; **صَادَفَهُ** ile eşanlamlıdır, bk. o.

**أَوْفَقَ أَمْرَهُ**
4 **أَوْفَقَ أَمْرَهُ** ذ İşini yahut durumunu, dileği yahut arzusuna uygun buldu. (TA.)

**اِتَّفَقَ**
8 **اِتَّفَقَ** ذ Vuku buldu; rast geldi. K’da md. لفت’te ve daha birçok eserde böyle kullanılır. ― -b2- **اِنَّفَقَ مَعَهُ عَلَى أَمْرٍ**: 3’e bak.

**تَوْفِيقٌ**
**تَوْفِيقٌ** ذ Belli bir hukukî belge: bir dava dilekçesi. **مَحْضَرٌ**’a bak.

**اِتِّفَاقِىٌّ**
**اِتِّفَاقِىٌّ** ذ Tesadüfî.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَفِقَ
وَفِقَ
a.  [ يَفِقُ ] ( n. ac. وَفْق 1 ), Found suitable.

b.  Prospered; succeeded.

وَفَّقَ
وَفَّقَ II ,
a.  Rendered fit; made to succeed.

b.  Helped; favoured; prospered.

b.  [ Bain ], Reconciled; brought into harmony.

وَاْفَقَ
وَاْفَقَ III ,
a.  Suited; agreed with; seconded.

b.  [ acc. &  Fī or 'Ala ], Agreed with... about.

c.  Met.

d.  see I (b) .

أَوْفَقَ
أَوْفَقَ IV
a.  [ acc. &  Bi ], Fitted, adapted, adjusted to.

b.  [ La ], Agreed, concurred with.

c.  Fell into line ( camels ).

تَوَفَّقَ
تَوَفَّقَ V ,
a.  Succeeded; prospered; was helped, favoured.

تَوَاْفَقَ
تَوَاْفَقَ VI
a.  [ Fī ], Agreed about.

b.  Helped, seconded each other.

اِوْتَفَقَ
اِوْتَفَقَ VIII ( t )
a.  [ 'Ala or Fī ],  see VI (a) .

b.  [ La ], Occurred to, befell.

c.  Agreed   ( testimonies ).

اِسْتَوْفَقَ
اِسْتَوْفَقَ X ,
a.  Sought help of.

b.  [ La &  Bi ], Helped with.

وَفْق
وَفْق 1 ,
a.  Sufficient quantity; sufficiency.

b.  Proper time; opportunity.

وُفْق
وُفْق 3 ,
a.  see 1 (b) .

وِفَاْق
وِفَاْق 23 ,
a.  Agreement, concord, harmony; assent, consent, acquiescence.

b.  Fitness, suitability; seasonableness; congruity; propriety; expediency.

c.  Meeting.

d.  Commensurability, commensurateness; divisibility.

وَفِيْق
وَفِيْق 25 ,
a.  Companion, comrade, friend.

مِوْفَاْق
مِوْفَاْق 45I ,
a.  Appearance; rising ( of the moon ).

تَوْفَاْق
تَوْفَاْق 62 ,
a.  see 45 .

وَفَّقَ
N. Ac. وَفَّقَ II ,
a.  Arrangement, order; regularity.

b.  Help, assistance; providence.

c.  Success.

d.  see 45 .

وَاْفَقَ
N. Ag. وَاْفَقَ III ,
a.  Fitting, suitable, apt; proper; convenient; seasonable; favourable.

وَاْفَقَ
N. Ac. وَاْفَقَ III [ 2 ],
a.  see 23 (b) , ( c ).

تَوَفَّقَ
N. Ag. تَوَفَّقَ V ,
a.  Successful; fortunate.

b.  Fluent, apt.

تَوَفَّقَ
N. Ac. تَوَفَّقَ V ,
a.  see 45 .

تَوَاْفَقَ
N. Ac. تَوَاْفَقَ VI ,
a.  see 23 (a) , ( d ).

اِتِّفَاق
اِتِّفَاق [ N. Ac.
a.  VIII], Coincidence; chance.

b.  see 23 (a) , ( b ), ( c ).

اِتِّفَاقِيّ
اِتِّفَاقِيّ
a.  Event; accident.

اِتِّفَاقِيّ
اِتِّفَاقِيّ
a.  Accidental, casual.

مُوَافِقَانِ
مُوَافِقَانِ
a.  Commensurable, commensurate ( numbers ).

تِيْفَاق
تِيْفَاق
a.  see 45 .

وَفْق الأَمْر
وَفْق الأَمْر
a.  The right moment.

أُوْفِقَ لَهُ لِقَاؤُنَا
أُوْفِقَ لَهُ لِقَاؤُنَا
a.  Our meeting with him was quite unexpected.

##### Türkçe

**وَفِقَ**
**وَفِقَ**
a. [ **يَفِقُ** ] ( n. ac. **وَفْق** 1 ), Uygun buldu.

b. Refaha erdi; başarılı oldu.

**وَفَّقَ**
**وَفَّقَ** II ,
a. Uygun kıldı; başarılı kıldı.

b. Yardım etti; lütufta bulundu; refaha erdirdi.

b. [ Bain ], Uzlaştırdı; uyum içine getirdi.

**وَاْفَقَ**
**وَاْفَقَ** III ,
a. Uygun düştü; uyuştu; destekledi.

b. [ acc. & **فِي** or **عَلَى** ], ... hakkında ... ile uyuştu.

c. Karşılaştı.

d. I (b)’ye bak.

**أَوْفَقَ**
**أَوْفَقَ** IV
a. [ acc. & **بِ** ], ...e uydurdu, adapte etti, ayarladı.

b. [ **لِ** ], ... ile uyuştu, mutabık kaldı.

c. Hizada yürüdü (develer).

**تَوَفَّقَ**
**تَوَفَّقَ** V ,
a. Başarılı oldu; refaha erdi; yardım olundu, lütufta bulunuldu.

**تَوَاْفَقَ**
**تَوَاْفَقَ** VI
a. [ **فِي** ], ... hakkında uyuştular.

b. Birbirlerine yardım ettiler, birbirlerini desteklediler.

**اِوْتَفَقَ**
**اِوْتَفَقَ** VIII ( t )
a. [ **عَلَى** or **فِي** ], VI (a)’ya bak.

b. [ **لِ** ], Hatıra geldi; başına geldi.

c. Uyuştu (şahitlikler).

**اِسْتَوْفَقَ**
**اِسْتَوْفَقَ** X ,
a. Yardımını istedi.

b. [ **لِ** & **بِ** ], ... ile yardım etti.

**وَفْق**
**وَفْق** 1 ,
a. Yeterli miktar; yeterlilik.

b. Uygun vakit; fırsat.

**وُفْق**
**وُفْق** 3 ,
a. 1 (b)’ye bak.

**وِفَاْق**
**وِفَاْق** 23 ,
a. Anlaşma, uyuşma, uyum; onay, rıza, kabullenme.

b. Uygunluk, elverişlilik; mevsiminde oluş; uygun düşme; yerindelik; maslahat.

c. Buluşma.

d. Ölçülebilirlik, ölçülebilir oluş; bölünebilirlik.

**وَفِيْق**
**وَفِيْق** 25 ,
a. Yoldaş, arkadaş, dost.

**مِوْفَاْق**
**مِوْفَاْق** 45I ,
a. Görünüş; doğuş (ayın).

**تَوْفَاْق**
**تَوْفَاْق** 62 ,
a. 45’e bak.

**وَفَّقَ**
N. Ac. **وَفَّقَ** II ,
a. Düzenleme, tertip; intizam.

b. Yardım, yardım etme; inayet.

c. Başarı.

d. 45’e bak.

**وَاْفَقَ**
N. Ag. **وَاْفَقَ** III ,
a. Uygun düşen, uygun, münasip; yerinde; elverişli; mevsiminde; elverişli, müsait.

**وَاْفَقَ**
N. Ac. **وَاْفَقَ** III [ 2 ],
a. 23 (b) , ( c )’ye bak.

**تَوَفَّقَ**
N. Ag. **تَوَفَّقَ** V ,
a. Başarılı; talihli.

b. Akıcı, yatkın.

**تَوَفَّقَ**
N. Ac. **تَوَفَّقَ** V ,
a. 45’e bak.

**تَوَاْفَقَ**
N. Ac. **تَوَاْفَقَ** VI ,
a. 23 (a) , ( d )’ye bak.

**اِتِّفَاق**
**اِتِّفَاق** [ N. Ac.
a. VIII], Rastlantı; tesadüf.

b. 23 (a) , ( b ), ( c )’ye bak.

**اِتِّفَاقِيّ**
**اِتِّفَاقِيّ**
a. Olay; kaza.

**اِتِّفَاقِيّ**
**اِتِّفَاقِيّ**
a. Tesadüfî, rastlantısal.

**مُوَافِقَانِ**
**مُوَافِقَانِ**
a. Ölçülebilir, ölçülebilir olan (sayılar).

**تِيْفَاق**
**تِيْفَاق**
a. 45’e bak.

**وَفْق الأَمْر**
**وَفْق الأَمْر**
a. Tam doğru an.

**أُوْفِقَ لَهُ لِقَاؤُنَا**
**أُوْفِقَ لَهُ لِقَاؤُنَا**
a. Onunla buluşmamız pek beklenmedik oldu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%82/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وفق
وَفِقَ - يَفِقُ - وِفاق - وَفَّقَ - يُوَفِّقُ - تَوْفِيْق
وَفِقَ - يَفِقُ + كائن أو شيء + كائناً أو شيئاً: يناسبه ويصلح له وينسجم معه: يكون متوافقاً معه بصفاته وأفعاله: يكون خلقهما وأفعالهما ذات تأثير مقو كل منهما للآخر
وِفَاق: على وزن " فِعال " اسم فعل مبالغة لبيان التبادل من " وَفِقَ - يَفِقُ ": الوفق المتبادل: كون الكائنين أو الأمرين لهما فعل مقو كل منهما للآخر
وَفَّقَ - يُوَفِّقُ + كائن + كائنين أو أكثر: على وزن " فَعَّلَ " من " وَفِقَ - يَفِقُ " : يجعلهما " يَفِق " كل منهما الآخر بشدة: يجعلهما ذوا خلق وفعل مقو كل منهما للآخر بشدة: يجعلهما متوافقين ومتناسبين
وَفَّقَ - يُوَفِّقُ + كائن + بشيء + بين كائنين: يجعل ما بينهما يصير ذا أثر مقو لفعلهما معاً باستعمال الشيء
﴿إن يريدا إصلاحا يوفق الله بينهما﴾: يصلح ما بينهما فيجعله مقويا للعلاقة بينهما ولفعلهما المشترك بدلاً من كونه معيقاً لفعلهما وعلاقتهما
تَوْفِيْق: اسم فعل " وَفَّقَ - يُوَفِّقُ ": جعل الأفعال تقوي بعضها بعضاً بشدة
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " قرن وضم وجمع كائنين مع بعضهما للتآزر والتقوية والتعاضد"، وهي:
قَرَنَ - يَقْرِنُ، زَوِجَ - يَزْوَجُ، وَفِقَ - يَفِقُ، شَفَعَ - يَشْفَعُ، حَلَفَ - يَحْلِفُ، ألِفَ - يَألَفُ
وفاقا
 	﴿جزاء وفاقا (26)﴾ النبأ
يوفق
 ﴿وإن خفتم شقاق بينهما فابعثوا حكما من أهله وحكما من أهلها إن يريدا إصلاحا يوفق الله بينهما إن الله كان عليما خبيرا(35)﴾ النساء
توفيق
 ﴿فكيف إذا أصابتهم مصيبة بما قدمت أيديهم ثم جاءوك يحلفون بالله إن أردنا إلا إحسانا وتوفيقا (62)﴾ النساء ﴿قال ياقوم أرأيتم إن كنت على بينة من ربي ورزقني منه رزقا حسنا وما أريد أن أخالفكم إلى ما أنهاكم عنه إن أريد إلا الإصلاح ما استطعت وما توفيقي إلا بالله عليه توكلت وإليه أنيب (88)﴾ هود
مختار الصحاح
● [وفق] و ف ق: الوِفَاقُ المُوَافَقَةُ و التَّوَافُقُ الاتِّفاقُ والتَّظاهر و وَافَقَهُ أي صادفه و وَفَّقَهُ الله من التَّوْفِيقِ و اسْتَوْفَقَ الله سأله التوفيق و الوَفْقُ من المُوَافَقَةِ بين الشيئين كالالتحام يُقال حلُوبته وَفْقُ عِياله أي لها لَبَن قدر كِفايتهم لا فضل فيه
الراغب
وفق
- الوفق: المطابقة بين الشيئين. قال تعالى: }جزاء وفاقا﴿[النبأ/26] يقال: وافقت فلانا، ووافقت الأمر: صادفته، والاتفاق: مطابقة فعل الإنسان القدر، ويقال ذلك في الخير والشر، يقال: اتفق لفلان خير، واتفق له شر. والتوفيق نحوه لكنه يختص في التعارف بالخير دون الشر. قال تعالى:﴾وما توفيقي إلا بالله{ [هود/88]، ويقال: أتانا لتيفاق الهلال وميفاقه (انظر المجمل 4/932، وعمدة الحفاظ: وفق). أي: حين اتفق إهلاله.
ملخص اللسان
1.     الوِفاقُ: المُوافقة.والوَفْق: من المُوافقة بين الشيئين كالالْتِحام؛
2.     والتَّوافق: الاتفاق والتظاهر.ووافَقْت فلاناً على أَمر كذا أَي اتَّفقنا عليه معاً،وكنا من أَمرنا على وِفاقٍ.
3.     وَفْقُ الشيء ما لاءَمه، وقد وَافقهُ مُوافقةً ووِفاقاً واتَّفَق معه وتَوَافقا.
4.     غيره: وتقول هذا وَفْقُ هذا وَوِفاقه وفيقه وفُوقه وسِيُّه وعِدْله واحد.
5.     المُوافقة: تقول: وافَقْت فلاناً في موضع كذا أَي صادفته، ووافَقْتُه أَي صادفته. ووَفِقْتَ أَمرك أَي وُفِّقْتَ فيه، وأَنت تَفِق أَمرَك كذلك. ويقال: وَفِقْتَ أَمرَك تَفِقُ، بالكسر فيهما، أَي صادفته مُوافقاً يقال رَشِدْتَ أَمرَك ووَفِقْتَ رأيك، ومعنى وَفِقَ أَمرَه وجده مُوافقاً.وهو من التَّوفيق كما يقال رِشدْتَ أَمرَك.ووَفَّقه الله سبحانه للخير: أَلهمه وهو من التَّوْفيق. واسْتَوْفقتُ الله أَي سأَلته التَّوْفِيق. والوِفْقُ: التَّوْفيق. وإن فلاناً مُوَفَّق رشيد،
6.     وجاء القوم وَفْقاً أَي متوافقين. يقال: كان ذلك لوَفْق الأمر وتَوْفاقه وتِيفاقه، هو بيت في السماء تَيفاقُ الكعبة أي حداؤها ومقابلها.الوَفْقُ كل شيء يكون مُتَّفِقاً على تَيْفاقٍ واحد فهو وَفْق
7.  وكنت عنده وَفْقَ طلعت الشمس أَي حين طلعت أَو ساعة طلعت؛ عن اللحياني.ويقال: وفقت له ووُفِّقْتُ له ووَفَقْتُه ووَفِقَني، وذلك إذا صادفني ولقيني.وأَتانا لوَفْقِ الهلال ولِميفاقِه وتَوْفِيقه وتِيفَاقه وتَوْفاقه أَي لطلوعه ووقته، معناه أَتانا حين الهلال.
8.     ووَفِقَ أَمرَه يَفِقُ : وفِقَه فهمه.ووَفِقَ الأَمرَ يَفِقُه: فهمه؛
9.     فلان لا يفِق لكذا وكذا أَي لا يقدر له لوقته.
10.                        من الرجال الوَفِيقُ وهو الرفيق، يقال: رَفِيق وَفيق.
11.                        وأَوْفَقت السهمَ إذا جعلت فُوقه في الوَتَر لترمي، :أَفْوَقْت السهمَ من الفُوق،
12.                        أَوْفَقَ القومُ الرجلَ دنوا منه واجتمعت كلمتهم عليه،
13.                        وأَوْفقَت الإبلُ: اصطفت واستوت معاً، وقد سموا مُوَفَّقاً ووِفَاقاً.
لسان العرب
● - وفق: الوِفاقُ: المُوافقة. والتَّوافق: الاتفاق والتظاهر. ابن سيده:    وَفْقُ الشيء ما لاءَمه، وقد وَافقهُ مُوافقةً ووِفاقاً واتَّفَق معه    وتَوَافقا. غيره: وتقول هذا وَفْقُ هذا وَوِفاقه وفيقه وفُوقه وسِيُّه وعِدْله    واحد. الليث: الوَفْقُ كل شيء يكون مُتَّفِقاً على تَيْفاقٍ واحد فهو    وَفْق كقوله:    يَهْوِين شَتَّى ويَقَعْنَ وَفْقا    ومنه المُوافقة: تقول: وافَقْت فلاناً في موضع كذا أَي صادفته، ووافَقْت    فلاناً على أَمر كذا أَي اتَّفقنا عليه معاً، ووافَقْتُه أَي صادفته.    ووَفِقْتَ أَمرك أَي وُفِّقْتَ فيه، وأَنت تَفِق أَمرَك كذلك. ويقال:    وَفِقْتَ أَمرَك تَفِقُ، بالكسر فيهما، أَي صادفته مُوافقاً وهو من التَّوفيق    كما يقال رِشدْتَ أَمرَك. والوَفْق: من المُوافقة بين الشيئين    كالالْتِحام؛ قال عُوَيْف القَوَافي:    يا عُمَرَ الخَيْرِ المُلَقَّى وَفْقَه،    سُمِّيت بالفاروق، فافْرُقْ فَرْقَه    وجاء القوم وَفْقاً أَي متوافقين. وكنت عنده وَفْقَ طلعت الشمس أَي حين    طلعت أَو ساعة طلعت؛ عن اللحياني.    ووَفَّقه الله سبحانه للخير: أَلهمه وهو من التَّوْفيق. وفي الحديث: لا    يَتَوَفَّقُ عبدٌ حتى يُوَفِّقه الله. وفي حديث طلحة والصيد: إنه وَفَّق    منْ أَكله أَي دعا له بالتَّوْفيق واستصوب فعله. واسْتَوْفقتُ الله أَي    سأَلته التَّوْفِيق. والوِفْقُ: التَّوْفيق. وإن فلاناً مُوَفَّق رشيد،    وكنا من أَمرنا على وِفاقٍ. ووَفِقَ أَمرَه يَفِقُ، قال الكسائي: يقال    رَشِدْتَ أَمرَك ووَفِقْتَ رأيك، ومعنى وَفِقَ أَمرَه وجده مُوافقاً. وقال    اللحياني: وفِقَه فهمه. وفي النوادر: فلان لا يفِق لكذا وكذا أَي لا يقدر    له لوقته. ويقال: وفقت له ووُفِّقْتُ له ووَفَقْتُه ووَفِقَني، وذلك إذا    صادفني ولقيني.    وأَتانا لوَفْقِ الهلال ولِميفاقِه وتَوْفِيقه وتِيفَاقه وتَوْفاقه أَي    لطلوعه ووقته، معناه أَتانا حين الهلال. وحكى اللحياني: أَتيتك لوَفْق    تفعل ذلك وتَوْفاق وتِيفاق ومِيفاق أَي لحين فعلك ذلك، وأَتيتك لتوفيق ذلك    وتَوَفُّق ذلك؛ عنه أيضاً لم يزد على ذلك. وفي حديث علي، رضي الله عنه،    وسئل عن البيت المعمور فقال: هو بيت في السماء تَيفاقُ الكعبة أي خداؤها    ومقابلها. يقال: كان ذلك لوَفْق الأمر وتَوْفاقه وتِيفاقه، وأَصل الكلمة    الواو والياء زائدة. ووَفِقَ الأَمرَ يَفِقُه: فهمه؛ عن اللحياني، ونظيره    قولهم وَرِع يَرِع وله نظائر كوَرِمَ يَرِمُ ووَثِقَ يَثِقُ، وكل لفظة    منها مذكورة في موضعها. ويقال: حَلُوبة فلان وَفْق عياله أَي لها لبن قدر    كفايتهم لا فضل فيه، وقيل: قدر ما يقوتهم؛ قال الراعي:    أَما الفقيرُ الذي كانت حَلُوبته    وَفْقَ العِيال، فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ    أَبو زيد: من الرجال الوَفِيقُ وهو الرفيق، يقال: رَفِيق وَفيق.    وأَوْفَقت السهمَ إذا جعلت فُوقه في الوَتَر لترمي، لغة، كأَنه قَلْب    أَفْوقت، ولا يقال أَفوقت، واشتق هذا الفعل من مُوافقة الوَتَر مَحَزَّ    الفُوق؛ قال الأَزهري: الأَصل أَفْوَقْت السهمَ من الفُوق، قال: ومن قال    أَوْفَقْت فهو مقلوب. الأَصمعي: أَوْفَقَ الرامي إيفاقاً إذا جعل الفُوقَ في    الوتر؛ وأَنشد:    وأَوْفَقَتْ للرَّمْيِ حَشْرات الرَّشَقْ    ويقال: إنه لمُسْتَوْفِقٌ له بالحُجة ومُفِيق له إذا أَصاب فيها. ابن    بزرج: أَوْفَقَ القومُ الرجلَ دنوا منه واجتمعت كلمتهم عليه، وأَوْفقَت    الإبلُ: اصطفت واستوت معاً، وقد سموا مُوَفَّقاً ووِفَاقاً.
مقاييس اللغة:
(وفق) الواو والفاء والقاف: كلمةٌ تدلُّ على ملاءمة الشيئين. منه الوَفْق: الموافَقة.واتَّفَق الشيئانِ: تقارَبَا وتَلاءَما. ووافَقْتُ فلاناً: صادقْتُه، كأنهما اجتمعا متوافِقَين.
القاموس المحيط:
الوَفيقُ، كأميرٍ الرَّفيقُ، وبِلا لامٍ عَلَمٌ. وحَلوبَتُه وَفْقُ عِيالِه لَبَنُها قَدْرُ كِفايَتِهِم. وأتَيْتُكَ لوَفْقِ الأمرِ، وتَوْفاقِهِ وتَيْفاقِهِ وتِيفاقِهِ، ولِتَوْفيقِ الهِلالِ وتَوْفاقِهِ وتِيْفاقِهِ ومِيفاقِهِ وتَوَفُّقِه، أي حينَ أهَلَّ.
والبيتُ المَعْمورُ تِيفاقَ الكَعْبَةِ، ويفتحُ: حِذاءَها. ووَفِقْتَ أمْرَكَ تَفِقُ، كرَشِدْتَ: صادَفْتَه موافِقاً.
وأوفَقَ السَّهْمَ، وبه: وَضَعَ الفُوقَ في الوَتَرِ لِيَرْمِيَ، ولا يقالُ: أفْوَقَ، و القومُ لفُلانٍ: دَنَوْا منه، واجْتَمَعَتْ كَلِمَتُهُم، و الإِبِلُ: اصْطَفت، واسْتَوَتْ مَعاً. وأُوفِقَ لِزَيْدٍ لِقاؤُنا، بالضم: كان لِقاؤُهُ فَجْأةً. ووافَقْتُ السَّهْمَ بالسَّهْمِ: قَصَدْتُ له به، و فلاناً: صادَفْتُه. والتَّوافُقُ: الاتِّفاقُ، والتَّظاهُرُ.
واتَّفَقا: تَقارَبَا. والمُتَوَفِّقُ: مَنْ جَمَعَ الكلامَ وهَيَّأَهُ. واسْتَوْفَقْتُ الله: سَأَلْتُهُ التَّوْفيقَ.
وإِنه لمُسْتَوْفَقٌ له بالحُجَّةِ: إذا أصابَ فيها. وَوَفَّقَهُ اللُّه تَوْفيقاً، ولا يَتَوَفَّقُ عبدٌ إلا بِتَوْفِيقِه.
تاج العروس:
و ف ق
الوَفيقُ من الرّجال كأمير : الرّفيقُ . يُقال : رَفيقٌ وَفيق قاله أبو زيد . ووَفيقٌ بلا لام : عَلَمٌ . والوَفْقُ من المُوافَقَة بين الشّيْئَيْن كالالْتِحام . يُقال : حَلوبَتُهُ وَفْقُ عِيالِه أي : لَبَنُها قدْر كِفايَتِهم لا فَضْلَ فيه كما في الصّحاح . وقيل : قَدْر ما يَقوتُهم . قال الراعي :
أمّا الفَقيرُ الذي كانت حَلوبَتُه ... وَفْقَ العِيال فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ ويُقال : أتيتُك لوَفْقِ الأمرِ وتوْفاقِه وتَيْفاقِه وتِيفاقِه بالكسْر وكذا : لتَوْفيقِه كله بمعْنى . ويقال : أتيتُك لتوْفيقِ الهِلال وتوْفاقِه وتِيفاقِه بالفَتْح والكسْر وميفاقِه بالكسْر وتوَفُّقِه الأولى والأخيرة - وهما التّوفيقُ والتّوَفُّق - عن اللّحْياني وما عَداهُما عن الأحْمَر أي : حينَ أهَلّ الهِلالُ أي : وقت طَلَع الهِلال . وفي حَديثِ عليٍّ رضي الله عنه وسُئلَ عن البيتِ المَعْمور فقال : هو بيْتٌ في السّماءِ تِيفاقَ الكعْبَةِ بالكسْر ويُفْتَحُ أي : حِذاءَها ومُقابِلَها . وأصلُ الكلِمة الواوُ والياءُ زائِدَةٌ وقد ذكَره المُصنِّفُ أيضاً في ت ف ق . والصّوابُ أنّ موضعَه هنا . ووَفِقْتَ أمْرَك تفِقُ بالكسْر فيهما كرَشِدْتَ أمرَك أي : صادفْتَه مُوافِقاً . قال شيخُنا : الأوْلَى وزنه بوَرِثْتَ ؛ لأنّ أخوه وأمّا رشِد فالأفْصَح فيه فتْح الماضي وضمُّ المُضارع ككتَب وربّما قيل رَشِدَ بالكسر والحديثُ إنما رُوي كنَصَر كما وقَع في مُناظَرَةِ الدّمياطيّ وابنِ المُرَحَّلِ وعليه اقتَصَر سيبَوَيْهِ في الكِتابِ وابنُ هِشامٍ وغيرُ واحد فلا مُشابَهَة بيْنه وبين وَفِقَ حتى يزِنَه به انتهى . قل : الأمرُ كما ذكره شيخُنا وكأنّ المُصنِّفَ نظَر الى اتِّحادِهما في المَعْنى مع اشْتراكِهما في الضّبطِ ولو على غيْرِ الأفْصحِ ويدُلّ لذلك نصُّ الجوهري والصاغانيّ قالا : يُقال : وفِقْتَ أمْرَك تفِقُ بالكسر فيهما أي : صادَفْتَه موافِقاً وهو من التّوفيق كما يُقال : رشِدْتَ أمْرَك . قُلت : وهكذا هو نصّ الكِسائيّ . يُقال : رشِدْتَ أمْرَكَ ووَفِقْتَ رأيَك . ومعْنى وَفِق أمرَه : وجَدَه مُوافِقاً فتأمّل ذلك . وأوفَقَ السّهْمَ وأوْفَق بهِ : إذا وضَع الفُوقَ في الوَتَر ليَرْميَ كأنّه قلْبُ أفْوق . ولا يُقال أفْوَق كما في الصّحاح واشتُقّ هذا الفعل من مُوافقَة الوَتَر مَحَزَّ الفوق . قال الأزهريّ : الأصل أفْوَق ومن قال : أوْفَق فهو مقْلوبٌ . وأنشدَ الأصمعيّ :
" وأوْفَقَتْ في الرّمْيِ حَشْراتُ الرَّشَقْ
وقد مضى شيءٌ من ذلك . وقال ابنُ بُزُرجَ : أوفَقَ القومُ لفُلان : إذا دَنَوْا منه واجتَمَعت كلِمَتُهم عليه . قال : وأوفَقَت الإبِلُ أي : اصطفّتْ واستَوَتْ مَعاً كذا في اللّسان والعُباب . ويُقال : أُوفِقَ لزَيد لقاؤُنا بالضمّ أي : كان لِقاؤه فجْأة ومُصادَفةً نقله الصاغانيّ . ووافَقْتُ السّهْمَ بالسّهْمِ أي : قصدتُ له به نقَله الصاغانيّ . ووافَقتُ فُلاناً بموضِع كذا أي : صادَفْتُه . وكذا وافَقْتُه على كذا أي : اتّفَقْنا عليه مَعاً كما في الأساس . والتّوافُق : الاتفاق والتّظاهُر . يُقال : وافَقَه مُوافَقَة ووِفاقاً واتّفَق معه وتَوافَقا . وقد تَوافَقوا بالنّبل . واتّفَقا : تَقارَبا واجْتَمعا على أمْرٍ واحدٍ . والمُتَوَفِّقُ : مَنْ جمَع الكلامَ وهيّأَه نقَله الصاغانيّ . واستوفَقْتُ اللهَ جلّ وعزّ : سألْتُه التّوفيق أي : الإلهامَ للخَيْر . وإنّه لمُسْتَوفَقٌ له بالحُجّة بفتْح الفاء ومُفيق له : إذا أصابَ فيها . ويُقال : وفّقَه اللهُ توفيقاً : ألْهَمَه للخَير أو جعلَه رشيداً . ويُقال : لا يتوفّقُ عبْدٌ إلاّ بتوْفيقِه وهو مأخوذٌ من الحديث : لا يتوفّقُ عبْدٌ حتى يوفِّقَه الله . ومما يُستَدْرَكُ عليه : الوِفاقُ بالكسْر : المُوافَقَةُ وقولُه تعالى : ( جَزاءً وِفاقاً ) أي : جَزاءً وافَقَ أعْمالَهم . وقال مُقاتِلٌ : وافَقَ العذابُ الذّنبَ فلا ذنْبَ أعْظمُ من الشِّرْكِ . وتقول : هذا وَفْقُه ووِفاقُه وفيقُه وفوقه وسيُّه وعِدْلُه واحد . قال اللّيثُ : الوَفْقُ : كلُّ شيءٍ يكونُ متّفِقاً - على تيفاقٍ واحِد - فهو وَفْق كقوله :
" يهْوِين شتّى ويَقَعْنَ وَفْقا ومنه المُوافَقَة . وقال عُوَيْفُ القَوافي :
" يا عَمرَ الخيْرِ المُلَقّى وَفْقَهْ
" سُمّيت بالفاروقِ فافْرُق فَرْقَهْ قلت : ومنه الوَفْق عند أئمّة الحرْف لتَوافُق أضلاعِه وأقْطاره والجمْع أوفاقٌ . ووافَقَه على أمرٍ : اتّفَقَ معه عليه . وجاءَ القومُ وَفْقاً أي : مُتوافِقِين . وكُنتُ عندَ وَفْقِ طَلَعَتِ الشّمسُ أي : حين طلَعت أو ساعةَ طلَعَت عن اللّحيانيّ . والوَفْق : التّوفيقُ . وإنّ فلاناً موَفَّقٌ أي : رَشيدٌ . وكُنّا من أمرنا على وِفاقٍ . ووفّق بيْن الأشياءِ المُختلفة : إذا ضمّها بالمُناسَبة . ووفِق الأمرُ يفِق - بالكسْر فيهما - : كان صَواباً مُوافِقاً للمُراد كما في الأساس . وقيل : حسُن كما في شرْح لامِيّة الأفعالِ لابْنِ النّاظِم . وقال اللّحياني : وَفِقه بالكسْر : إذا فهِمه قال : ونظيرُه ورِع يرِع ووَثِق يثِق . وفي النّوادِر : فلانٌ لا يفِقُ لكَذا وكَذا أي : لا يقْدِر له لوقْتِه . وحَكى اللّحياني : أتَيْتُك لوَفْقِ تفْعَل ذلِك وتَوْفاق وتيفاق وميفاق أي : لحين فعْلِك ذلِك . ووَفِقْتَ أمرَك : صادَفْتَه مُوافِقاً لإرادَتِك . ووُفِّقْتَ أمْرَك : أُعطيتَه مُوافِقاً لمُرادِك كما في الأساس . وقد سمّوا مُوفَّقاً ووِفاقاً كمُعَظَّم وكِتاب . والمُوفَّقُ كمُعَظَّم : لقَبُ عبد العزيز بن عبد الرّحمن الثّعالبيّ قاضي القُضاة بالمَغْرب

##### Türkçe

وفق
**وَفِقَ - يَفِقُ - وِفاق - وَفَّقَ - يُوَفِّقُ - تَوْفِيْق**

**وَفِقَ - يَفِقُ** + bir varlık veya bir şey + bir varlığa veya bir şeye: ona uygun düşer ve ona elverişli olur ve onunla uyum sağlar: sıfatları ve fiilleriyle onunla uyumlu olur: ikisinin yaratılışları ve fiilleri, her birinin ötekini güçlendiren bir etki sahibi olur.

**وِفَاق**: “**فِعال**” vezninde, “**وَفِقَ - يَفِقُ**”tan karşılıklılığı beyan için mübalağa fiil ismi: karşılıklı **الوفق**: iki varlığın veya iki işin, her birinin ötekini güçlendiren bir fiile sahip olması.

**وَفَّقَ - يُوَفِّقُ** + bir varlık + iki varlık veya daha fazlası: “**فَعَّلَ**” vezninde, “**وَفِقَ - يَفِقُ**”tan: her birinin ötekine şiddetle “**يَفِق**” olmasını sağlar: her birinin ötekini şiddetle güçlendiren bir yaratılış ve fiil sahibi kılar: onları uyumlu ve orantılı kılar.

**وَفَّقَ - يُوَفِّقُ** + bir varlık + bir şey ile + iki varlık arasında: şeyin kullanılmasıyla, aralarındakini, ikisinin fiiline birlikte güçlendirici bir etki sahibi olacak hâle getirir.

﴿**إن يريدا إصلاحا يوفق الله بينهما**﴾: aralarındakini düzeltir; onu, ikisinin fiiline ve ilişkisine engel olucu olmaktan, aralarındaki ilişkiyi ve ortak fiillerini güçlendirici kılar.

**تَوْفِيْق**: **وَفَّقَ - يُوَفِّقُ** fiilinin fiil ismi: fiilleri, birbirlerini şiddetle güçlendirecek şekilde kılma.

Ve lafız, “iki varlığı birbirleriyle yardımlaşma, güçlendirme ve dayanışma için birleştirme, katma ve toplama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**قَرَنَ - يَقْرِنُ**، **زَوِجَ - يَزْوَجُ**، **وَفِقَ - يَفِقُ**، **شَفَعَ - يَشْفَعُ**، **حَلَفَ - يَحْلِفُ**، **ألِفَ - يَألَفُ**

وفاقا
﴿**جزاء وفاقا (26)**﴾ النبأ

يوفق
﴿**وإن خفتم شقاق بينهما فابعثوا حكما من أهله وحكما من أهلها إن يريدا إصلاحا يوفق الله بينهما إن الله كان عليما خبيرا(35)**﴾ النساء

توفيق
﴿**فكيف إذا أصابتهم مصيبة بما قدمت أيديهم ثم جاءوك يحلفون بالله إن أردنا إلا إحسانا وتوفيقا (62)**﴾ النساء ﴿**قال ياقوم أرأيتم إن كنت على بينة من ربي ورزقني منه رزقا حسنا وما أريد أن أخالفكم إلى ما أنهاكم عنه إن أريد إلا الإصلاح ما استطعت وما توفيقي إلا بالله عليه توكلت وإليه أنيب (88)**﴾ هود

مختار الصحاح
● [وفق] و ف ق: **الوِفَاقُ**: **المُوَافَقَةُ** ve **التَّوَافُقُ**; **الاتِّفاقُ** ve **التَّظاهر**. Ve **وَافَقَهُ**: yani ona rastladı. Ve Allah onu **التَّوْفِيقِ**ten **وَفَّقَهُ**. Ve **اسْتَوْفَقَ الله**: Allah’tan tevfîk istedi. Ve **الوَفْقُ**: iki şey arasındaki **المُوَافَقَةِ**dendir; kaynaşma gibi. Denir ki: **حلُوبته وَفْقُ عِياله**; yani onun sütü, onların kifayeti miktarıncadır; onda fazlalık yoktur.

الراغب
وفق
- **الوفق**: iki şey arasındaki uygunluk. Yüce Allah dedi ki: ﴿**جزاء وفاقا**﴾ [النبأ/26]. Denir: **وافقت فلانا** ve **وافقت الأمر**: ona rastladım. Ve **الاتفاق**: insan fiilinin kaderle uygunluğu; bu, hayırda ve şerde söylenir. Denir: **اتفق لفلان خير**; ve **اتفق له شر**. Ve **التوفيق** bunun gibidir; fakat örfte şer değil, hayırda tahsis olunur. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وما توفيقي إلا بالله**﴾ [هود/88]. Ve denir: **أتانا لتيفاق الهلال وميفاقه** (bk. المجمل 4/932، وعمدة الحفاظ: وفق). Yani: hilâlin doğuşunun uygun düştüğü vakitte.

ملخص اللسان
1. **الوِفاقُ**: **المُوافقة**. Ve **الوَفْق**: iki şey arasındaki **المُوافقة**dendir; kaynaşma gibi;
2. Ve **التَّوافق**: **الاتفاق** ve **التظاهر**. Ve **وافَقْت فلاناً على أَمر كذا**: yani onunla birlikte onun üzerinde anlaştık; ve işimizde **وِفاقٍ** üzere idik.
3. **وَفْقُ** şey: ona uyum sağlayan şeydir. Ve ona **مُوافقةً** ve **وِفاقاً** ile **وَافقهُ**; ve onunla **اتَّفَق** etti ve **تَوَافقا** ettiler.
4. Başkası: ve dersin ki: bu, bunun **وَفْقُ**udur ve **وِفاقه**idir ve **وفيقه**idir ve **فُوقه**udur ve **سِيُّه**udur ve **عِدْله**idir; hepsi birdir.
5. **المُوافقة**: dersin ki: **وافَقْت فلاناً في موضع كذا**: yani ona rastladım; ve **وافَقْتُه**: yani ona rastladım. Ve **وَفِقْتَ أَمرك**: yani onda **وُفِّقْتَ** oldun; ve sen de işini böylece **تَفِق** edersin. Ve denir: **وَفِقْتَ أَمرَك تَفِقُ**; ikisinde de kesre ile; yani onu uygun olarak bulup ona rastladın. Denir: **رَشِدْتَ أَمرَك** ve **وَفِقْتَ رأيك**. Ve **وَفِقَ أَمرَه**ın manası: onu uygun buldu. Ve o, **التَّوفيق**tandır; tıpkı **رِشدْتَ أَمرَك** denildiği gibi. Ve Allah, sübhânehû, onu hayra **وَفَّقه**: ona ilham etti; ve o, **التَّوْفيق**tandır. Ve **اسْتَوْفقتُ الله**: yani ondan **التَّوْفيق** istedim. Ve **الوِفْقُ**: **التَّوْفيق**tur. Ve şüphesiz falan kimse **مُوَفَّق** رشيد’dir,
6. Ve kavim **وَفْقاً** geldi: yani uyumlu olarak. Denir: bu, işin **وَفْق**u ve **تَوْفاق**ı ve **تِيفاق**ıdır; o, gökte bir evdir; **تَيفاقُ الكعبة**: yani onun hizası ve karşısıdır. **الوَفْقُ**: tek bir **تَيْفاقٍ** üzere uyumlu olan her şeydir; o, **وَفْق**tur.
7. Ve onun yanında, güneş doğduğu **وَفْقَ**ta idim: yani doğduğu vakitte veya doğduğu saatte; اللحياني’den. Ve denir: ona **وفقت** ve ona **وُفِّقْتُ** ve onu **وَفَقْتُه** ve o bana **وَفِقَني**; bu, bana rastladığı ve beni gördüğü zamandır. Ve bize, hilâlin **وَفْق**u ve **ميفاق**ı ve **تَوْفِيق**i ve **تِيفَاق**ı ve **تَوْفاق**ı için geldi: yani onun doğuşu ve vakti için; manası: bize hilâl vaktinde geldi.
8. Ve **وَفِقَ أَمرَه يَفِقُ**: **وفِقَه**; onu anladı. Ve **وَفِقَ الأَمرَ يَفِقُه**: onu anladı;
9. Falan kimse, şuna buna **لا يفِق**: yani onun vaktine güç yetiremez.
10. Erkeklerden **الوَفِيقُ**: o, **الرفيق**tir. Denir: **رَفِيق** **وَفيق**.
11. Ve oku **أَوْفَقت** ettim: yani atmak için onun **فُوق**unu **الوَتَر**e yerleştirdim; : **أَفْوَقْت السهمَ من الفُوق**tan,
12. Ve kavim, adamı **أَوْفَقَ** etti: ona yaklaştılar ve sözleri onun üzerinde birleşti,
13. Ve develer **أَوْفَقَت**: saf tuttular ve birlikte düzleştiler; ve **مُوَفَّقاً** ve **وِفَاقاً** diye adlandırmışlardır.

لسان العرب
● - وفق: **الوِفاقُ**: **المُوافقة**. Ve **التَّوافق**: **الاتفاق** ve **التظاهر**. İbn Sîde: **وَفْقُ** şey: ona uyum sağlayan şeydir; ve ona **مُوافقةً** ve **وِفاقاً** ile **وَافقهُ**; ve onunla **اتَّفَق** etti ve **تَوَافقا** ettiler. Başkası: ve dersin ki: bu, bunun **وَفْقُ**udur ve **وِفاقه**idir ve **وفيقه**idir ve **فُوقه**udur ve **سِيُّه**udur ve **عِدْله**idir; hepsi birdir. الليث: **الوَفْقُ**: tek bir **تَيْفاقٍ** üzere uyumlu olan her şeydir; o, **وَفْق**tur; şu sözü gibi:
يَهْوِين شَتَّى ويَقَعْنَ وَفْقا
Ve ondan **المُوافقة**: dersin ki: **وافَقْت فلاناً في موضع كذا**: yani ona rastladım; ve **وافَقْت فلاناً على أَمر كذا**: yani onunla birlikte onun üzerinde anlaştık; ve **وافَقْتُه**: yani ona rastladım. Ve **وَفِقْتَ أَمرك**: yani onda **وُفِّقْتَ** oldun; ve sen de işini böylece **تَفِق** edersin. Ve denir: **وَفِقْتَ أَمرَك تَفِقُ**; ikisinde de kesre ile; yani onu uygun olarak bulup ona rastladın; ve o, **التَّوفيق**tandır; tıpkı **رِشدْتَ أَمرَك** denildiği gibi. Ve **الوَفْق**: iki şey arasındaki **المُوافقة**dendir; kaynaşma gibi; **عُوَيْف القَوَافي** dedi ki:
يا عُمَرَ الخَيْرِ المُلَقَّى وَفْقَه،
سُمِّيت بالفاروق، فافْرُقْ فَرْقَه
Ve kavim **وَفْقاً** geldi: yani uyumlu olarak. Ve onun yanında, güneş doğduğu **وَفْقَ**ta idim: yani doğduğu vakitte veya doğduğu saatte; اللحياني’den. Ve Allah, sübhânehû, onu hayra **وَفَّقه**: ona ilham etti; ve o, **التَّوْفيق**tandır. Ve hadiste: “Kul, Allah onu **يُوَفِّقه** etmedikçe **يَتَوَفَّقُ** etmez.” Ve Talha ve av hadîsinde: “Şüphesiz o, onu yemesinde **وَفَّق** etti”: yani ona **التَّوْفيق** için dua etti ve fiilini uygun gördü. Ve **اسْتَوْفقتُ الله**: yani ondan **التَّوْفيق** istedim. Ve **الوِفْقُ**: **التَّوْفيق**tur. Ve şüphesiz falan kimse **مُوَفَّق** رشيد’dir; ve işimizde **وِفاقٍ** üzere idik. Ve **وَفِقَ أَمرَه يَفِقُ**; الكسائي dedi ki: denir: **رَشِدْتَ أَمرَك** ve **وَفِقْتَ رأيك**; ve **وَفِقَ أَمرَه**ın manası: onu uygun buldu. Ve اللحياني dedi ki: **وفِقَه**; onu anladı. Ve **النوادر**de: falan kimse, şuna buna **لا يفِق**: yani onun vaktine güç yetiremez. Ve denir: ona **وفقت** ve ona **وُفِّقْتُ** ve onu **وَفَقْتُه** ve o bana **وَفِقَني**; bu, bana rastladığı ve beni gördüğü zamandır. Ve bize, hilâlin **وَفْق**u ve **ميفاق**ı ve **تَوْفِيق**i ve **تِيفَاق**ı ve **تَوْفاق**ı için geldi: yani onun doğuşu ve vakti için; manası: bize hilâl vaktinde geldi. Ve اللحياني rivayet etti: sana, bunu yapmanın **وَفْق**u ve **تَوْفاق**ı ve **تِيفاق**ı ve **مِيفاق**ı için geldim: yani bunu yapma vaktin için; ve sana, bunun **توفيق**i ve bunun **تَوَفُّق**u için geldim; ondan da: bunun üzerine bir şey artırmadı. Ve Ali’nin, رضى الله عنه, hadîsinde; **البيت المعمور** hakkında soruldu da dedi ki: o, gökte bir evdir; **تَيفاقُ الكعبة**: yani onun hizası ve karşısıdır. Denir: bu, işin **وَفْق**u ve **تَوْفاق**ı ve **تِيفاق**ıdır; ve kelimenin aslı: **الواو** ve **الياء** ziyadedir. Ve **وَفِقَ الأَمرَ يَفِقُه**: onu anladı; اللحياني’den; ve benzeri, onların “**وَرِع يَرِع**” demeleridir; ve onun benzerleri: “**وَرِمَ يَرِمُ**” ve “**وَثِقَ يَثِقُ**”; ve bunların her bir lafzı, kendi yerinde zikredilmiştir. Ve denir: falanın sağmal hayvanı, ailesinin **وَفْق**udur: yani onun sütü, onların kifayeti miktarıncadır; onda fazlalık yoktur; ve denildi: onları doyuracak miktar; الراعي dedi ki:
أَما الفقيرُ الذي كانت حَلُوبته
وَفْقَ العِيال، فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ
أَبو زيد: erkeklerden **الوَفِيقُ**: o, **الرفيق**tir; denir: **رَفِيق** **وَفيق**. Ve oku **أَوْفَقت** ettim: yani atmak için onun **فُوق**unu **الوَتَر**e yerleştirdim; bir lehçe; sanki **أَفْوقت**in kalbidir; ve **أَفوقت** denmez. Ve bu fiil, **الوَتَر**in **مَحَزَّ الفُوق**a uygun düşmesinden türetilmiştir. الأَزهري dedi ki: asıl **أَفْوَقْت السهمَ**dır; dedi ki: kim **أَوْفَقْت** derse, o ters çevrilmiştir. الأَصمعي: okçu, **أَوْفَقَ** eder, **إيفاقاً**: **الفُوقَ**u **الوتر**e yerleştirdiği zaman; ve şu beyti okudu:
وأَوْفَقَتْ للرَّمْيِ حَشْرات الرَّشَقْ
Ve denir: şüphesiz o, hüccetle ona **لَمُسْتَوْفِقٌ**tur ve ona **مُفِيق**tir; onda isabet ettiği zaman. İbn بزرج: kavim, adamı **أَوْفَقَ** etti: ona yaklaştılar ve sözleri onun üzerinde birleşti; ve develer **أَوْفقَت**: saf tuttular ve birlikte düzleştiler; ve **مُوَفَّقاً** ve **وِفَاقاً** diye adlandırmışlardır.

مقاييس اللغة:
(**وفق**) **الواو** ve **الفاء** ve **القاف**: iki şeyin uyumuna delâlet eden bir kelimedir. Ondan **الوَفْق**: **الموافَقة**. Ve iki şey **اتَّفَق** etti: yaklaştılar ve uyum sağladılar. Ve **وافَقْتُ فلاناً**: onunla dostlaştım; sanki ikisi uyumlu olarak birleşmişlerdir.

القاموس المحيط:
**الوَفيقُ**; “**أمير**” gibi: **الرَّفيقُ**; ve **لام**sız olarak bir özel addır. Ve onun sağmal hayvanı, ailesinin **وَفْقُ**udur: onun sütü, onların kifayeti miktarıncadır. Ve sana, işin **لوَفْقِ**u ve onun **تَوْفاق**ı ve onun **تَيْفاق**ı ve onun **تِيفاق**ı için geldim; ve hilâlin **لِتَوْفيقِ**i ve onun **تَوْفاق**ı ve onun **تِيْفاق**ı ve onun **مِيفاق**ı ve onun **تَوَفُّق**u için: yani hilâl göründüğü vakitte.
Ve **البيتُ المَعْمورُ**: **تِيفاقَ الكَعْبَةِ**; ve fetha ile de okunur: onun hizasıdır. Ve **وَفِقْتَ أمْرَكَ تَفِقُ**; **رَشِدْتَ** gibi: ona uygun olarak rastladın.
Ve oku **أوفَقَ** etti; ve onunla: atmak için **فُوقَ**u **الوَتَر**e koydu; ve denmez: **أفْوَقَ**. Ve kavim, falan kimse için: ona yaklaştılar ve sözleri birleşti. Ve develer: saf tuttular ve birlikte düzleştiler. Ve bizim Zeyd ile buluşmamız ona **أُوفِقَ** oldu; damme ile: onun buluşması ansızın oldu. Ve oku ok ile **وافَقْتُ**: onunla ona yöneldim. Ve falana: ona rastladım. Ve **التَّوافُقُ**: **الاتِّفاقُ** ve **التَّظاهُرُ**.
Ve ikisi **اتَّفَقا**: yaklaştılar. Ve **المُتَوَفِّقُ**: sözü toplayan ve onu hazırlayan kimsedir. Ve **اسْتَوْفَقْتُ الله**: ondan **التَّوْفيقَ** istedim.
Ve şüphesiz o, hüccetle ona **لَمُسْتَوْفَقٌ**tur: onda isabet ettiği zaman. Ve Allah onu **وَوَفَّقَهُ**; **تَوْفيقاً**: ve kul, ancak O’nun **تَوْفِيقِ**i ile **يَتَوَفَّقُ** eder.

تاج العروس:
و ف ق
Erkeklerden **الوَفيقُ**, “**أمير**” gibi: **الرّفيقُ**. Denir: **رَفيقٌ وَفيق**; bunu أبو زيد söyledi. Ve **وَفيقٌ** lamsız: bir özel addır. Ve **الوَفْقُ**, iki şey arasındaki **المُوافَقَة**dendir; kaynaşma gibi. Denir: onun sağmal hayvanı, ailesinin **وَفْقُ**udur; yani onun sütü, onların kifayeti miktarıncadır; onda fazlalık yoktur; صحاح’ta olduğu gibi. Ve denildi: onları doyuracak miktar. الراعي dedi ki:
أمّا الفَقيرُ الذي كانت حَلوبَتُه ... وَفْقَ العِيال فلم يُتْرَكْ له سَبَدُ
Ve denir: sana, işin **لوَفْقِ**u ve onun **توْفاق**ı ve onun **تَيْفاق**ı ve onun **تِيفاق**ı için geldim; kesre ile; ve yine: onun **لتَوْفيقِ**i için; hepsi “... anlamında”. Ve denir: sana, hilâlin **لتوْفيقِ**i ve onun **توْفاق**ı ve onun **تِيفاق**ı için; fetha ve kesre ile; ve onun **ميفاق**ı için; kesre ile; ve onun **توَفُّق**u için; birincisi ve sonuncusu — ve ikisi **التّوفيق** ve **التّوَفُّق**tur — اللّحْياني’den; ve ikisi dışındakiler **الأحْمَر**dendir: yani hilâl göründüğü vakitte; yani hilâlin doğduğu vakitte. Ve Ali’nin hadîsinde, رضي الله عنه; **البيتِ المَعْمور** hakkında soruldu da dedi ki: o, gökte bir evdir; **تِيفاقَ الكعْبَةِ**; kesre ile; ve fetha ile de okunur: onun hizası ve karşısıdır. Ve kelimenin aslı: **الواو**dur; ve **الياء** ziyadedir; ve musannif onu **ت ف ق** içinde de zikretmiştir. Ve doğru olan: yerinin burada olmasıdır. Ve **وَفِقْتَ أمْرَك تفِقُ**; ikisinde de kesre ile; **رَشِدْتَ أمرَك** gibi: ona uygun olarak rastladın. Şeyhimiz dedi ki: evlâ olan, veznini **وَرِثْتَ** ile yapmaktır; çünkü onun kardeşidir; أما **رشِد** ise, onda en fasih olan, mâzînin fethası ve muzâriin dammesidir; **كتَب** gibi; ve bazen kesre ile **رَشِدَ** denmiştir; ve hadis ancak **نَصَر** gibi rivayet edilmiştir; demyâtî ile İbnü’l-muraḥḥal’in münazarasında vâki olduğu üzere; ve bunun üzerine Sîbeveyh, Kitap’ta, ve İbn Hişâm ve başkaları iktisar etmiştir; öyleyse **وَفِقَ** ile arasında bir benzerlik yoktur ki onunla vezinlensin; bitti. Ben derim: iş, şeyhimizin zikrettiği gibidir; ve sanki musannif, ikisinin manada birleşmesine, ve zabtta ortak olmalarına — en fasih olmayan üzere de olsa — bakmıştır; ve buna delil: Cevherî ve Sâğânî’nin nassıdır; ikisi dedi ki: denir: **وفِقْتَ أمْرَك تفِقُ**; ikisinde de kesre ile; yani ona uygun olarak rastladın; ve o, **التّوفيق**tandır; tıpkı **رشِدْتَ أمْرَك** denildiği gibi. Ben dedim: ve bu, Kisâî’nin nassı da böyledir. Denir: **رشِدْتَ أمْرَكَ ووَفِقْتَ رأيَك**. Ve **وَفِق أمرَه**ın manası: onu uygun buldu; öyleyse bunu düşün. Ve oku **أوفَقَ** etti ve onunla **أوْفَق** etti: atmak için **الفُوقَ**u **الوَتَر**e koyduğu zaman; sanki **أفْوق**un kalbidir. Ve صحاح’ta olduğu gibi **أفْوَق** denmez. Ve bu fiil, **الوَتَر**in **مَحَزَّ الفوق**a uygun düşmesinden türetilmiştir. الأزهري dedi ki: asıl **أفْوَق**tur; ve kim **أوْفَق** derse, o ters çevrilmiştir. الأصمعي şu beyti okudu:
" وأوْفَقَتْ في الرّمْيِ حَشْراتُ الرَّشَقْ
Ve bunun bir kısmı geçti. Ve İbnُ بُزُرج dedi ki: kavim, falan kimse için **أوفَقَ** etti: ona yaklaştıkları ve sözlerinin onun üzerinde birleştiği zaman. Dedi ki: ve develer **أوفَقَت**: saf tuttular ve birlikte düzleştiler; lisan ve ubâb’da böyle. Ve denir: bizim Zeyd ile buluşmamız ona **أُوفِقَ** oldu; damme ile: onun buluşması ansızın ve rastlantı olarak oldu; bunu Sâğânî nakletti. Ve oku ok ile **وافَقْتُ**: yani onunla ona yöneldim; bunu Sâğânî nakletti. Ve falana, şu yerde **وافَقتُ**: yani ona rastladım. Ve yine, onunla şu hususta **وافَقْتُه**: yani onunla birlikte onun üzerinde anlaştık; أساس’ta olduğu gibi. Ve **التّوافُق**: **الاتفاق** ve **التّظاهُر**. Denir: ona **وافَقَه**; **مُوافَقَة** ve **وِفاقاً** ile; ve onunla **اتّفَق** etti ve **تَوافَقا** ettiler. Ve oklarla **تَوافَقوا** ettiler. Ve ikisi **اتّفَقا**: yaklaştılar ve tek bir iş üzerinde birleştiler. Ve **المُتَوَفِّقُ**: sözü toplayan ve onu hazırlayan kimsedir; bunu Sâğânî nakletti. Ve **استوفَقْتُ اللهَ** جلّ وعزّ: ondan **التّوفيق** istedim; yani hayra ilhamı. Ve şüphesiz o, hüccetle ona **لَمُسْتَوفَقٌ**tur; fânın fethasıyla; ve ona **مُفيق**tir: onda isabet ettiği zaman. Ve denir: Allah onu **وفّقَه**; **توفيقاً**: ona hayra ilham etti veya onu رشيد kıldı. Ve denir: kul, ancak O’nun **بتوْفيقِه** ile **لا يتوفّقُ** eder; ve o, hadisten alınmıştır: “Kul, Allah onu **يوفِّقَه** etmedikçe **لا يتوفّقُ** etmez.” Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: kesre ile **الوِفاقُ**: **المُوافَقَةُ**; ve Yüce Allah’ın sözü: (**جَزاءً وِفاقاً**) yani: onların amellerine uygun bir ceza. Ve Mukâtil dedi ki: azap günaha uygun düştü; şirkten daha büyük günah yoktur. Ve dersin: bu, onun **وَفْقُ**udur ve **وِفاقُه**idir ve **وفيقُه**idir ve **فوقه**udur ve **سيُّه**udur ve **عِدْلُه**idir; hepsi birdir. الليث dedi ki: **الوَفْقُ**: tek bir **تيفاقٍ** üzere uyumlu olan her şeydir; o, **وَفْق**tur; şu sözü gibi:
" يهْوِين شتّى ويَقَعْنَ وَفْقا
Ve ondan **المُوافَقَة**. Ve **عُوَيْفُ القَوافي** dedi ki:
" يا عَمرَ الخيْرِ المُلَقّى وَفْقَهْ
" سُمّيت بالفاروقِ فافْرُق فَرْقَهْ
Ben dedim: ve ondan, harf ehli imamlar yanında **الوَفْق**; onun kenarlarının ve kuturlarının uyumundan dolayıdır; ve çoğulu **أوفاقٌ**tur. Ve onunla bir iş üzerinde **وافَقَه**: onunla onun üzerinde anlaştı. Ve kavim **وَفْقاً** geldi: yani uyumlu olarak. Ve güneş doğduğu **وَفْقِ**ta yanımdaydım: yani doğduğu vakitte veya doğduğu saatte; اللّحياني’den. Ve **الوَفْق**: **التّوفيق**tur. Ve şüphesiz falan kimse **موَفَّقٌ**tur: yani **رَشيدٌ**. Ve işimizde **وِفاقٍ** üzere idik. Ve farklı şeyler arasında **وفّق** etti: onları uygunlukla birleştirdiği zaman. Ve iş **وفِق** etti, **يفِق**: ikisinde de kesre ile: أساس’ta olduğu gibi, murada uygun, doğru oldu. Ve denildi: güzel oldu; İbnü’n-nâzım’ın **شرح لامِيّة الأفعال**ında olduğu gibi. Ve اللّحياني dedi ki: kesre ile **وَفِقه**: onu anladığı zaman; dedi ki: benzeri: **ورِع يرِع** ve **وَثِق يثِق**. Ve **النّوادِر**de: falan kimse, şuna buna **لا يفِقُ**: yani onun vaktine güç yetiremez. Ve اللّحياني rivayet etti: sana, bunu yapmanın **لوَفْقِ**u ve **تَوْفاق**ı ve **تيفاق**ı ve **ميفاق**ı için geldim: yani bunu yapma vaktin için. Ve **وَفِقْتَ أمرَك**: onu, iradene uygun olarak bulup ona rastladın. Ve **وُفِّقْتَ أمْرَك**: أساس’ta olduğu gibi, muradına uygun olarak sana verildi. Ve **مُوفَّقاً** ve **وِفاقاً** diye adlandırmışlardır; **مُعَظَّم** ve **كِتاب** gibi. Ve **المُوفَّقُ**, “**مُعَظَّم**” gibi: Mağrib’de kadılkudât olan Abdülazîz b. Abdurrahman es-Seâlibî’nin lakabıdır.
