# وقب (و-ق-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Vekab”, dar ve derin çukur demektir

- Harfler: و - ق - ب
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَقَبَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%A8%D9%8E.md) | فَعَلَ | Oyuğa girdi | 1 | 1 | [113:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/ayet/113:3.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (4 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [غسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Ğasak, Kanlı irin demektir
2. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Şerareden gelen bir kelimedir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وقب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl (ilk harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82.md), [دلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B3.md), [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md), [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [بزغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin bir çukura, oyuğa veya kovuğa girip gözden kaybolması; çukurlaşma |
| Çekirdek Özet 2 | Karanlığın, çöküntünün veya belirsizliğin bir oyuğu doldururcasına varlığın üzerine çöküp istila etmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Çöküş ve süzülüş süreçlerinin varlık boşluklarına sirayet ederek algı ve savunma alanlarını görünmez kılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün sadece gece oldu şeklinde takvimsel ve sıradan bir zaman geçişi sayılarak, derinleşen çöküş, kör nokta ve oyuğa sızma dinamizminin gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وق | Bir sınırda durdurma, baskılama, ağırlık verme veya bir kalıp içine hapsetme hareketi; [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md), [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md), [وقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0.md), [وقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B1.md), [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md), [وقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%81.md), [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) köklerinde görüldüğü üzere bir etkiyi sınırlandırma ve bir çerçeveye oturtma | ب | İçe alma, barınma ve kapalı alan bildiren harfin eklenmesiyle sınırlandırma hareketi, bir oyuğun, kovuğun veya derin çukurun içine girip orada kaybolma ve gizlenme anlamına özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Dışarıda olan bir unsuru içeriye bağlayan, bir durumu başka bir duruma eklemleyen tutunma ve yöneliş |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Dar bir açıklık, yoğunlaşmış bir sınır çizgisi veya daralan bir menfezden geçme hareketi |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir korunak, kapalı hacim, oyuk, çukur veya iç mekân |
| وقب | Bir açıklık veya sınırdan geçerek kapalı bir haznenin/oyuğun içine yerleşme ve orada kaybolma | Dışarıdaki varlığın veya etkinin daralan bir sınırdan geçip içteki oyuğa, çukura nüfuz ederek bütünüyle gizlenmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kayada yağmur suyunun toplandığı doğal oyuk ve çukurluk; göz küresinin kafatasındaki yuvasına çekilip çukurlaşması (gözün çökmesi) ve bir şeyin oyuğa tam oturup kaybolması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahitlerinde göz çukurunu ve yağdanlık oyuğunu tasvirde kullanılmıştır: في وقب خوصاء كوقب المدهن |
| Erken Arapça kullanım | Câbir b. Abdillâh’ın aktardığı Habat ordusu rivayetinde, kıyıya vuran dev deniz canlısının göz çukurundan kantarla yağ çıkarılışı anlatılırken göz yuvası için şu ibare geçmektedir: فاغترفنا من وقب عينه بالقلال الدهن |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn ve erken dönem rivayet külliyatı.

### Sami etimolojik katman

Arapça وقب kökü, Sami dil ailesinde daralan bir boşluğa, çukura girme, çökme ve gizlenme semantik matrisiyle doğrudan ilişkilidir. Kökün birincil göstergesi taşta oluşan ve su biriktiren doğal hazne ile kafatasındaki göz yuvasıdır. Güney Sami dillerinde ve Eski Güney Arapçasında çöküntü, yarıntı ve su çukuru göstergeleriyle örtüşürken, Kuzeybatı Sami dillerinde kök çoğunlukla oyuk ve delik açma veya çökme bildiren ikincil formlarla fonetik ve semantik akrabalık taşır. Arapçada ise kök, hem morfolojik bir oyuğu (isim) hem de bir nesnenin veya gecenin bir oyuğa dolar gibi görünmez alana süzülüşünü (fiil) kuşatarak semantik derinleşme kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen Semitik Kökler Sözlüğü.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çukur, oyuk, göz çukuru, karanlığın çökmesi | Kayadaki oyuktan (vakbe) gözün yuvasına batmasına, oradan da karanlığın boşlukları doldurup her şeyi örtmesine uzanan somut-soyut geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Arapçası ve Sami oyuk/çöküntü kökleri | Doğal yarıklar, çöküntü alanları ve içine sızılan su çukurları ile yapısal paralellik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çukur ve sığınak kökleri | Hacimsel boşluk, oyuk içine girme ve görünmezleşme yönünde biçimsel benzerlikler | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha ve ilgili Sami karşılaştırmalı sözlükleri.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وقب | Anlamlı | Oyuğa girmek, çökmek | Hedef köktür; gözün çukura kaçması veya karanlığın bir boşluğa dolar gibi istila etmesi | Kur'an'da geçer |
| [وبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%A8%D9%82.md) | Anlamlı | Helak olmak, hapsolmak | Kendi sınırları veya bir ceza çukuru içinde kalarak yok oluşa sürüklenmek | Kur'an'da geçer |
| [قوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%A8.md) | Anlamlı | Kazmak, kabuğu delip çıkmak | Bir kabuğun veya zeminin delinerek içindekinin dışarı çıkması ya da bir oyuk açılması | Kur'an'da geçer |
| [قبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%88.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız üçlü kök olarak işlenmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [بوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%88%D9%82.md) | Anlamlı | Aniden bastıran şiddetli yağmur, bela | Beklenmedik bir felaketin veya gürültülü bir hadisenin aniden boşalması | Kur'an'da geçmez |
| [بقو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%88.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik kök sisteminde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وقب | Merkez | Çöküntüye girmek, karanlığın süzülmesi | Bir oyuğu, çukuru doldururcasına sızıp orada görünmez ve korumasız hale gelme | Bir boşluğu istila ederek gözden kaybolma ve savunmayı düşürme |
| [غسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82.md) | Komşu | Karanlığın yoğunlaşması | Kararmanın koyulaşarak ve sıvı gibi yayılarak akması | وقب çukura girişi ve süzülüşü, [غسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82.md) ise koyuluğun taşmasını bildirir |
| [دلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B3.md) | Komşu | Alacakaranlık ve belirsizlik | Işık ile karanlığın birbirine karışarak görmeyi yanıltması | وقب bütünüyle çöküp görünmez kılarken [دلس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%B3.md) hile ve aldanış zeminini kurar |
| [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Işığın yokluğu, haksızlık | Işığın çekilmesi ve nesnelerin asıl yerinden kayması | [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) genel karanlık durumu iken وقب bir boşluğa dalıp çökme fiilidir |
| [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md) | Komşu | Derine inip batmak | Suyun yerin dibine çekilmesi veya bir şeyin derine gömülmesi | وقب daha çok mevcut bir oyuğa yerleşmeyi, [غور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%88%D8%B1.md) ise derinliğe kaybolmayı belirtir |
| [بزغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%BA.md) | Zıt | Doğmak, yarıp fışkırmak | Işığın karanlığı yararak görünür hale gelmesi ve ufukta parlaması | وقب çöküp örtülmeyi ve oyukta kaybolmayı ifade ederken zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وقب | Oyuğa girdi, çöktü | Bir nesnenin kovuğa girmesi, çukurlaşması ve karanlığın çökmesi | Kesin |
| Latince | Ingredi, occidere, labi | İçeri girmek, batmak, çökmek | Latince fiiller batış ve giriş hareketini verir ancak bir oyuğu doldurma somutluğunu tam taşımaz | Güçlü |
| İngilizce | To sink into, to invade, to settle in a hollow | Oyuğa çökmek, sızmak, istila etmek | Boşluğa yerleşip örtme yönünü karşılar fakat Arapçadaki göz çukuru ve çöl kovuğu çağrışımı eksik kalır | Güçlü |
| Almanca | Einsinken, einbrechen, sich senken | Çökmek, içeri sızmak, batmak | Karanlığın veya durumun ani ve derin çöküşünü ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | S'enfoncer, s'engouffrer, s'obscurcir | Bir boşluğa dalmak, süzülüp çökmek | Bir dehlize girip kaybolma ve kararma hareketini karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve modern karşılaştırmalı etimoloji leksikonları.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَقَبَ | Karanlığın veya çöküntünün bütün boşlukları doldurarak görünmezliğe ve savunmasızlığa sürüklemesi | Belirsizleşen tehlikelerin, görünmeyen tuzakların ve algı körlüğü yaratan çöküşlerin sığınma makamına arzı; Felak [113:3](https://lisan.digital/tr/ayet/113:3.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kötülük problemi ve sığınma (İstiazâ) | Şerrin ontolojik durumu ve insanın idrakini aşan örtük tehditlerin mahiyeti | Varlığın bilinemeyen, çukurlaşan ve algılanamayan alanlarından gelen zararın ilahi korumaya havalesi |
| Fıkıh | Gece vakti doğan haklar ve güvenlik sınırları | Karanlığın çökmesiyle oluşan kör noktalarda can ve mal emniyetinin fıkhî statüsü | Suç ve zararın gizlenme mekanizmalarının oluştuğu korumasız zaman dilimi |
| Tefsir | Felak Suresi 3. ayetinin tefsiri | Gâsık kelimesinin gece, ay veya batıp kaybolan bir varlık; vekaba kelimesinin ise girmek, çökmek veya tutulmak oluşu | Karanlığın veya karanlık getiren unsurun bir oyuğa dolar gibi bütünüyle egemen olması |
| Hadis | Sığınma duaları ve fitne tasvirleri | Gece bastırdığında cin ve şer odaklarının yayılmasına dair rivayetler | Duyu ve hareket menzilinin daraldığı tehlike eşiği |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Gayb ve şer tasavvuru | Görünmez kör noktalar | Bilinmeyen ve denetlenemeyen tehditlere karşı bilinci tahkim etme | İnsanın göremediği oyuklarda biriken şerlerin ancak Yaratıcıya sığınarak aşılabileceğini gösterir | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve algı sınırları | Epistemik boşluk | Bilginin yetersiz kaldığı karanlık ve örtülü alanları tanımlama | Veri akışının kesildiği, algının çukura düştüğü ve gözün seçemediği kriz anı | Güçlü |
| Siyasi | Güvenlik ve kriz yönetimi | Denetimsiz alanlar | Devlet veya toplum bünyesinde denetim dışı kalan hücre ve boşluklar | İktidarın ve hukukun nüfuz edemediği karanlık oyukların istikrarsızlık üretme riski | Güçlü |
| İktisadi | Piyasa ve risk analizi | Ani çöküş ve daralma | Piyasada şeffaflığın kaybolduğu ve sermayenin görünmez boşluklara çekildiği kriz dönemi | Belirsizliğin derinleşmesiyle güven ortamının çökmesi ve iktisadi hareketin felç olması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyusu, yerçekimsel çöküş ve sinyal sönümlemesi | Bir parçacığın enerjisinin dar bir kuyuya düşerek hapsolması veya ışığın bir çöküntü alanında soğurularak yok olması hareketi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal anomi ve psikolojik depresif çöküş | Bireyin veya toplumun denetleyici bağlardan kopup savunmasız bir boşluğa, iletişimsizlik çukuruna gömülmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin sadece güneşin batıp havanın kararması gibi sıradan bir tabiat olayına indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Her türlü varlığın, sistemin veya durumun çöküntüye uğraması, ömrünü tüketmesi, iç boşluklarına şer unsurlarının sızarak savunma mekanizmalarını felç etmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetin getirdiği uyarının evrensel, psikolojik ve toplumsal derinliğinin yitirilerek, sığınma ameliyesinin sadece mekanik bir gece korkusuna hapsedilmesi |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın felaket ve şer tasavvurunda sadece açık ve bariz saldırıları değil; varlığın gözeneklerine, kör noktalarına ve çöküntü alanlarına sızan görünmez tehditleri fark ettirdiği için temel bir anahtardır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Muavvizeteyn surelerinde, fitne ve kriz tasvirlerinde, insanın algı sınırlarının aşıldığı ve mutlak ilahi himayeye muhtaç olunan ayet bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kötülüğün yalnızca görünen ve hesaplanabilir unsurlardan ibaret olduğu zannını yıkarak; belirsizlik, sinsi süzülüş ve algı boşluklarının en büyük zaaf alanı olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin, gözün veya suyun bir çukura, oyuğa veya kovuğa girip yerleşmesi, derinleşerek dışarıdan görünmez hale gelmesi.
- Soyut anlam: Karanlığın, belirsizliğin ve tehdit unsurlarının varlığın boşluklarına süzülerek savunmayı felç etmesi ve idraki çöküntüye uğratması.
- Sistematik karşılık: Görünür sistem parametrelerinin çökerek yerini denetlenemeyen ve korumasız bırakan gizil bir kuyuya bırakması hali.
- LaTeX modeli: $$V(t) = \int_{\Omega} \left(1 - \Phi(x, t)\right) \cdot \delta(x \in \mathcal{H}) \, dx$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $V(t)$ zaman içinde gerçekleşen çöküş ve istila hacmini; $\Omega$ incelenen varlık uzayını; $\Phi(x, t)$ sistemin aydınlık, görünürlük ve denetim potansiyelini ($1 - \Phi$ ifadesi ise ışığın ve denetimin kaybolmasını); $\mathcal{H}$ varlıktaki korumasız oyuk, çukur ve sınır boşluklarını; $\delta(x \in \mathcal{H})$ ise sürecin doğrudan bu boşluk ve menfezlerde etkinleştiğini belirten karakteristik fonksiyonu temsil eder. Denetim düştükçe karanlık ve tehlike oyuk uzaya dolarak varlığı görünmez bir krizle kuşatır.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Felak 113:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/ayet/113:3.md) — وَقَبَ

وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ

Meal (IK): Bastırdığı zaman, karanlığın şerrinden,

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Vekab”, dar ve derin çukur demektir. Düşmek ve çökmek anlamında mastar olmuştur. Ğasık belirsiz olarak kullanılmıştır. “İza vekab” ile çökmesi haber verilmiştir. Her şey bozulmakta ve çökmektedir. Her canlının ömrü olduğu gibi her şeyin de ömrü vardır. Ğasik ismi faildir. Hem çöken belirsiz hem de çöküş belirsizdir. Hilkatin şerri ile ğasakın şerri farklı olduğu için şerr tekrar edilmiştir. Yalnız “min” tekrar edilebilirdi. Ama bura da şerr tekrar edilmiştir. Bu farklılığın büyük olmasından ileri gelmektedir. İkisi de nekreye izafe edilmişti ve ikisi de belirsizdir. İki şerrin farklılığı düşünülerek aradaki fark ortaya konulmalıdır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والباء و"وايء" معهما
ق و ب، و ق ب، ب و ق، ق ب أ، ب ق ي، أ ب ق مستعملات.
قوب: القَوْبُ: أن تقوّب أرضاً، أو حفرة شبه التَّقْوير، تقول: قُبْتُها فانقابت.
وقد قوّبُوا مَتْنَ الأرض، أي: أثروا فيها بمواطئهم ومحلهم، قال:
به عصات الحي قَوَّبْنَ متنه		وجرد أثباج الجراثيم حاطبه
والقَوْبُ: أن يُقَوِّبَ الجرب جلد البعير فترى فيه قوباً قد جردت من الوبر، وبه سميت القوباء التي تخرج في جلد الإنسان فتداوى بالرِّيق، قال:
يا عجبا لهذه الـفَـلـيقَة
وهل تداوى القوبا بالرِّيقَة
والفليقة: الأمر العجب، وأمر مُفْلِق، أي: عجب.
وقاب قوسين في قول الله عز وجل: "فكان قاب قَوْسَيْن أو أَدْنَى" عن الحسن: طُول قوسين، وقال مُقاتل: لكل قَوْسٍ قابان، وهما ما بين المقبض والسية.
وقب: الوَقْبُ: كل قَلْتٍ، أو حفرة، كقَلْتٍ في فِهْرٍ، وكوَقْبِ المدهنة، قال:
في وقب خوصاء كوقب المدهن
ووَقْبَةُ الثريد: أنقوعته.
والوَقِيبُ: صوت قُنْبِ الدابة. يقال: وَقَبَتِ الدابة تَقِبُ وقيباً.
ووَقَبَ الظلام، أي: دخل يَقِبُ وَقْباً ووُقُوباً.
والإِيقابُ: إدخال الشيء في الوَقْبة.
بوق: البَوْقُ من المطر: الكثير، يقال: أصابها بَوْقٌ من المطر. وقول رؤبة:
من باكر الوسمي تضاخ البُوَق
جمع بُوقَة كما قالوا في جمع الأوقة: أُوَق. ويقال: هو جماعة بَوْق المطر، ويقال: بل البُوقة: شجرة من دِقِّ الشجر شديدة الالتواء. وهذا كما قال:
منهتك الشعران نضاخ العذب
والعَذَبُ: شجرة من الدِّقّ.
وباقَتْهُمْ بائقة تَبُوقُهم بُؤُوقاً، أي: نزلت بهم نازلة شديدة.
والبوائق: الدواهي: وكذلك البوائج.
والبُوق: شبه منقاف ملتوي الخرق، وربما نفع فيه الطحان، فيعلو صوته، ويعلم المراد به، ويقال لمن لا يكتم شيئاً: إنما هو بُوق.
قبا: القَباءُ ممدود، وثلاثة أَقْبِية، وتَقَبَّى الرجل: لبس قَباءَهُ.
وقُبا - مقصور -: قرية بالمدينة.
والقَبابَةُ: المفازة بلغة حمير. قال شاعرهم:
وما كان عنز ترتعي بقَبايةٍ
وقابياء وقابعاء، يقال ذلك للئام.
بقي: تقول العرب: "نشدتك الله" والبُقْيا، وهي: البقيّة، قال:
وما صد عني خالد من بَقيّةٍ
وبَقِيَ الشيء يَبْقَى بقاءً، وهو ضد الفناء. يقال: ما بَقِيَتْ منهم باقية، ولا وقاهم من الله واقية. وبقى يبقى: لغة، وكل ياء مكسورة في الفعل يجعلونها ألفاً، نحو: بَقَى ورضى وفَنَى.
واستبقيت فلاناً، إذا أوجبت عليه قتلاً وعفوت عنه، واستبقيت فلاناً في معنى: عفوت عن زلله واستبقيت مودته، قال:
ولَسْتَ بمُسْتبـقٍ أخـاً لا تـلـمـه		على شعث، أي الرجال المهذب!!?
وإذا أعطيت شيئاً وَحَبَسْتَ بعضه، قلت: استبقيت بعضَهُ.
وفلان يُبقيني ببصره إذا كان ينظر إليه ويَرْصُدُهُ، قال يصف حماراً:
ظللت وظل عذوباً فوق رابـية		تُبقيه بالأعين المخزومة العذب
أراد: أن هذا الحمار يريد أن يرد بأتنه، فوقف بهن فوق رابية، وانتظر غروب الشمس.
وبات فلان يُبْقي البرق، أي: ينظر إليه من أين يلمع، قال الفزاري:
قد هاجني الليلة برقٌ لامع
فبت أبقيه لعيني، رامع
أبق: الأَبَقُ: قشر القنب.
والإِباق: ذهاب العبد من غير خوف، ولا كد عمل، والحكم فيه أن يرد، فإذا كان من كد عمل أو خوف لم يرد.

##### Türkçe

**القاف** ve **الباء** ve onlarla birlikte “**وايء**”
**ق و ب** ve **و ق ب**، **ب و ق**، **ق ب أ**، **ب ق ي**، **أ ب ق** kullanımdadır.

**قوب**: **القَوْبُ**: bir yeri, yahut **التَّقْوير**e benzer bir çukuru, kubbeleştirmen (kavisli yapman); dersin ki: onu **قُبْتُها** (kubbeleştirdim), böylece **فانقابت** (kubbeleşti).
Ve onlar yerin sırtını **قوّبُوا**; yani: ayak basışları ve konaklamalarıyla onda iz bıraktılar; dedi ki:
به عصات الحي قَوَّبْنَ متنه		وجرد أثباج الجراثيم حاطبه
Ve **القَوْبُ**: uyuzun, devenin derisini kubbeleştirmesi; böylece onda, yünden soyulmuş **قوباً** (kubbeleşmiş yerler) görürsün; bununla, insan derisinde çıkan ve tükürükle tedavi edilen **القوباء** adlandırıldı; dedi ki:
يا عجبا لهذه الـفَـلـيقَة
وهل تداوى القوبا بالرِّيقَة
Ve **الفليقة**: şaşırtıcı iş; ve **مُفْلِق** iş; yani: şaşırtıcı.
Ve Allah عز وجل sözünde **قاب قوسين**: “فكان **قاب قَوْسَيْن** أو أَدْنَى”; Hasan’dan: iki yayın uzunluğu; ve Mukatil dedi: her bir **قَوْس** için iki **قابان** vardır; ikisi de kabza ile **السية** arasındadır.

**وقب**: **الوَقْبُ**: her **قَلْت**; yahut çukur; **فِهْر** içinde bir **قَلْت** gibi; ve yağdanlığın **وَقْب**u gibi; dedi ki:
في وقب خوصاء كوقب المدهن
Ve **وَقْبَةُ الثريد**: onun ıslatıldığı şey (ıslatma suyu).
Ve **الوَقِيبُ**: binek hayvanının **قُنْب**inin sesi. Denir: hayvan **وَقَبَتِ**، **تَقِبُ** **وقيباً**.
Ve **وَقَبَ الظلام**; yani: girdi; **يَقِبُ** **وَقْباً** ve **وُقُوباً**.
Ve **الإِيقابُ**: şeyi **الوَقْبة**ye sokmak.

**بوق**: yağmurdan **البَوْقُ**: çok olan; denir: ona yağmurdan bir **بَوْقٌ** isabet etti. Ve Ru’be’nin sözü:
من باكر الوسمي تضاخ البُوَق
**بُوقَة**nın çoğulu; tıpkı **الأوقة**nın çoğulunda **أُوَق** dedikleri gibi. Ve denir: o, yağmur **بَوْق**unun topluluğudur. Ve denir: bilakis **البُوقة**: ince ağaçtan, çok bükümlü bir ağaçtır. Bu, onun dediği gibidir:
منهتك الشعران نضاخ العذب
Ve **العَذَبُ**: ince ağaçtan bir ağaçtır.
Ve onları bir **بائقة** ile **باقَتْهُمْ**; onları **تَبُوقُهم** **بُؤُوقاً**; yani: onlara şiddetli bir musibet indi.
Ve **البوائق**: dehşetli belalar; ve كذلك **البوائج**.
Ve **البُوق**: yırtığı bükülmüş, eğri bir **منقاف** benzeri; bazen değirmenci onda faydalanır; böylece sesi yükselir ve onunla kastedilen bilinir; ve hiçbir şeyi gizlemeyen kimseye denir: o ancak bir **بُوق**tur.

**قبا**: **القَباءُ** uzatılmıştır; ve üç **أَقْبِية**; ve adam **تَقَبَّى**: **قَباءَهُ**nu giydi.
Ve **قُبا** - kısaltılmış -: Medine’de bir köydür.
Ve **القَبابَةُ**: Himyer dilinde çöl. Şairleri dedi ki:
وما كان عنز ترتعي بقَبايةٍ
Ve **قابياء** ve **قابعاء**; bu, aşağı kimseler için söylenir.

**بقي**: Araplar dersin: “**نشدتك الله**” ve **البُقْيا**; o da: **البقيّة**; dedi ki:
وما صد عني خالد من بَقيّةٍ
Ve şey **بَقِيَ**، **يَبْقَى** **بقاءً**; o, yok oluşun zıddıdır. Denir: onlardan bir **باقية** kalmadı; ve Allah’tan onları bir **واقية** korumadı. Ve **بقى يبقى**: bir lehçedir; ve fiildeki her kırık **ياء**yı **ألف** yaparlar; **بَقَى** ve **رضى** ve **فَنَى** gibi.
Ve birini **استبقيت**; ona öldürmeyi gerekli kıldığında ve onu bağışladığında. Ve birini **استبقيت** şu manada: hatasını bağışladım ve sevgisini **استبقيت**; dedi ki:
ولَسْتَ بمُسْتبـقٍ أخـاً لا تـلـمـه		على شعث، أي الرجال المهذب!!?
Ve bir şeyi verip de onun bir kısmını **وَحَبَسْتَ** (alıkoyduğunda), dersin: onun bir kısmını **استبقيت**.
Ve falan, bakışıyla beni **يُبقيني**; ona bakıyor ve onu **يَرْصُدُهُ** ise; bir eşeği vasfederek dedi ki:
ظللت وظل عذوباً فوق رابـية		تُبقيه بالأعين المخزومة العذب
İstedi ki: bu eşek, kıçını geri çevirmek istiyor; böylece onlarla bir tepenin üstünde durdu ve güneşin batışını bekledi.
Ve falan, şimşeği **يُبْقي** ederek geceledi; yani: nereden parladığına bakar; Fezârî dedi ki:
قد هاجني الليلة برقٌ لامع
فبت أبقيه لعيني، رامع

**أبق**: **الأَبَقُ**: kenevir kabuğu.
Ve **الإِباق**: kölenin korku olmaksızın ve iş yorgunluğu olmaksızın gitmesi; bunun hükmü, geri döndürülmesidir; eğer iş yorgunluğundan yahut korkudan ise geri döndürülmez.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الوَقْبُ في الجبل: نُقرةٌ يجتمع فيها الماء. ووَقْبَةُ الثريد: أُنْقوعَته. ووَقْبُ العين: نَقْرَتُها. تقول: وَقَبَتْ عيناه: غارَتا. والوَقْبُ: الأحمق. مثل الوَغْبِ. ووَقَبَ الشيء يَقِبُ وَقوباً، أي دخل. تقول: وَقَبَتِ الشمسُ، إذا غابت ودخلت موضعها. ووقَبَ الظلامُ: دخلَ على الناس. ومنه قوله تعالى: "ومن شَرِّ غاسِقٍ إذا وَقَب". قال الحسن: إذا دخلَ على الناس. وأوقبت الشيءَ، إذا أدخلته في الوَقْبَةِ. وأَوْقَبَ القومُ: أي جاعوا. والوقيب: صوتُ قُنْبِ الفرس.

##### Türkçe

**الوَقْبُ** dağda: suyun toplandığı bir oyuktur. **وَوَقْبَةُ الثريد**: onun bandırılan yeridir. **وَوَقْبُ العين**: onun oyuk yeridir. Dersin ki: **وَقَبَتْ عيناه**: iki gözü çukurlaştı. **والوَقْبُ**: ahmaktır. **الوَغْبِ** gibi. **ووَقَبَ الشيء يَقِبُ وَقوباً**: yani girdi. Dersin ki: **وَقَبَتِ الشمسُ**; battığı ve yerine girdiği zaman. **ووقَبَ الظلامُ**: insanların üzerine girdi. Ondandır, O’nun (yüce) sözü: "ومن شَرِّ غاسِقٍ إذا **وَقَب**". Hasan dedi: insanların üzerine girdiği zaman. **وأوقبت الشيءَ**: onu **الوَقْبَةِ** içine soktuğun zaman. **وأَوْقَبَ القومُ**: yani acıktılar. **والوقيب**: atın **قُنْبِ**’inin sesidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب القاف والباء
قوب ، قبا ، قأب ، بقي ، وقب ، وبق ، أبق ، بوق .
قبا : رَوى شمر بإِسنادٍ له عن عطاء أنّه قال : يُكره أن يَدخل المعتكف قَبْواً مَقْبُوّاً . قيل له : فأَيْنَ يُحْدِث ؟ قال : في الشِّعَابِ . قيل : فقعود المسجد ؟ فقال : إنَّ المسجد ليس كذلك .
قال شمر : قال ابن شميل : قَبَوْتُ البِناء ،
أي : رَفَعْتُه .
قال : والسماء مَقْبُوَّةٌ ، أي : مرفوعة .
قال : ولا يقال : مَقْبُوَّةٌ من القُبَّة ، ولكن يقال : مُقَبَّبة .
وقال الليث : القَباءُ ممدود ، وثلاثةُ أُقْبِية . وقد تَقَبَّى الرجلُ : إذا لبس قَباءَه . وقُبا : قرية بالمدينة .
ويقال : اللِّئام : قابياً وقابِعاً .
ومنه قوله :
بنو قابياً وبَنُو قَوْبَعَه
والقَبَايَة : المَفازَة بلُغة حِمْيَر .
وقال الرَّاجز :
وما كان عَنْزٌ تَرْتَقِي بقَبايةٍ
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَبا : ضَرْبٌ من الشجر . والقَبَا : تقويسُ الشيء . وتَقبَّى الرجلُ فلاناً : إذا أتاه مِن قِبَل قَفَاه .
وقال رؤبة :
وإن تَقَبَّى أَنْبَتَ الأنايبا
في أُمَّهاتِ الرأسِ هَمْزاً وَاقبَا
شمر عن أبي عمرو : قَبَوْتُ الزَّعفَرانَ والعُصْفُر أقْبُوه قَبْواً ، أي : جَنَيْتُهُ .
سَلَمة عن الفرَّاء : القابِيَة : المرأة التي تلقُطُ العُصْفُر .
وقال شمر في قوله :
مِنْ كلِّ ذاتِ ثَبَجٍ مَقَبِّي
المقبِّي : الكثير الشحم . وأهل المدينة يقولون للضَّمة قَبْوَة . وقد قَبا الحَرفَ يَقْبُوه : إذا ضمَّه وكأنَّ القَباء مشتقٌّ منه .
وقال اللِّحيانيّ : يقال : قَبِّ هذا الثوب تقبيةً ، أي : اقطعْ منه قَباء . وانقَبَى فلانٌ عنَّا انقِباءً : إذا استخفَى .
وقال أبو تراب : سمِعتُ الجَعْفَرِيّ يقول : اعتبَيْتُ المتاعَ واقتبيتُه : إذا جمعته . وقد عَبَا الثيابَ يَعبَاها وقَباها يقباها .
قلت : وهذا جائزٌ على لُغة مَن يَرَى تَليين الهمزة .
بقي : قال الليث : تقول العرب : نشدتُك الله والبُقْيا ، وهي البقِيّة .
أبو عُبَيدٍ عن الكسائيِّ قال : البَقْوَى والبُقْيا هي الإبقاء ، مِثل الرَّعْوَى ، والرُّعْيَا مِن الإرعاء على الشيء ، وهو الإبقاءُ عليه .
العرب تقول للعدوّ إذا غلب : البقيَّة أي : أبقوا علينا ولا تستأصلونا .
ومنه قول الأعشى :
قالوا البقية والخطيّ تأخذهم
وقوله : ( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ ) ( هود : 116 ) من دينٍ ، قومٌ لهم بقيّة : إذا كانت بهم مُسْكَة ، وفيهم خير .
قال الأزهري : البقيّة : اسمٌ من الإبقاء ، كأنه أراد ، والله أعلم : فلولا كان من القرون قومٌ أُولوا إبقاءٍ على أنفسهم لتمسكهم بالدِّين المرضيّ . ونصب ) إِلاَّ قَلِيلاً ) ( هود : 116 ) لأنَّ المعنى في قوله
 ( فلولا ) : فما كان . ولأن انتصاب قليلاً على انقطاعٍ من الأول .
وقال الفرّاء : قوله : ( بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ ) ( هود : 86 ) ، أي : ما أبقى لكم من الحلال خير لكم .
قال : ويقال : مراقبة الله خير لكم .
الليث : بَقِيَ الشيءُ يَبْقَى بقَاءً ، وهو ضِدُّ الفناء .
ويقال : ما بقيَت منهم باقيةٌ ، ولا وَقاهم من اللهاِ وَاقية .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( خَاوِيَةٍ فَهَلْ تَرَى لَهُم مِّن بَاقِيَةٍ ) ( الحاقة : 8 ) .
قال الفرّاء : يريد من بقاء ، ويقال : هل تَرى منهم باقياً ، كلُّ ذلك في العربيّة جائزٌ حَسَن .
وقال الليث : الباقي حاصل الخراج ونحوِه .
وفي لغة طيِّىء : بَقَى يبقَى ، وكذلك لُغَتُهم في كل ياءٍ انكسر ما قبلها ، يجعلونها ألفاً ساكنة نحوَ بَقِيَ ورَضِيَ وفَنِيَ .
قال : واستَبْقَيْت فلاناً : إذا وَجَب عليه قَتْلٌ فعفوْتَ عنه . وإذا أعطيتَ شيئاً وحبستَ بعضَه قلت : استبقَيْتَ بعضَه . واسْتَبْقَيْتُ فلاناً في معنى العفو عن ذنبه ، واستِبقاء مودَّته .
وقال النابغة :
ولست بمستَبقٍ أخاً لا تلُمُّه
على شَعَثٍ أيُّ الرجال المهذّبُ
الأصمعيّ : المُبْقِيات من الخيل : التي تُبْقِي بعضَ جَرْيها تدَّخره .
وقول الله : ( وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا ) ( الكهف : 46 ) ، هي : الصلوات الخمس .
وقيل : الأعمالُ الصالحةُ كلُّها .
بقا : في حديث معاذ بن جبل : ( بَقَيْنَا رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم ) في أشهر رمضان حتى خشينا فوت الفَلاح ) .
قال أبو عبيد : قال الأحمر في قوله : بَقَيْنَا ، أي : انتظرْنا وتبصَّرْنَا .
يقال منه : بقيْتُ الرجلَ أَبْقِيه بَقْياً .
وأنشد الأحمر :
فهنَّ يَعْلِكْنَ حدائداتها
جُنْحَ النواصِي نحوَ أَلْوِياتِها
كالطَّيْرِ تَبقى متداوماتِها
يعني : تنظر إليها .
وقال اللحيانيّ : بَقَيْتُه وبقَوْتُه : نظرْتُ إليه .
وقال الزجاج في قوله جلّ وعزّ : ( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ ) ( هود : 116 ) ، معناه : أُولوا تمييز .
قال : ويجوز أولوا بقيّة : أُولوا طاعة .
قال : ومعنى البقية إذا قلتَ في فلانٍ بقيّة ، معناه : فيه فضلٌ فيما يُمْدَح به ، وجمعُ
البقيَّة بَقَايا .
بوق : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ليس بمؤمنٍ من لا يأمَن جارُه بَوائقَه ) .
قال أبو عبيد : قال الكسائي وغيره : بوائقه غوائله وشرّه . ويقال للداهية والبليَّة تنزل بالقوم : أصابتهم بائقة .
وفي حديث آخر : ( اللهمَّ إنِّي أعوذُ بك مِن بَوائق الدهر ) .
قال الكسائي : يقال : باقَتهم البائقة فهي تَبُوقُهم بَوْقاً ، ومثله فقَرَتْهم الفاقرة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : باقَ : إذ هَجَم على قومٍ بغير إذنهم . وباق : إذا كذب . وباقَ : إذا جاء بالشَّرّ والخُصومات .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : أصابتْنا بُوقةٌ منكَرة وبوق ، وهي دُفْعةٌ من المطر انبعجتْ ضَرْبةً .
وقال رؤبة :
نَضّاح البُوَقْ
ويقال : هي جمع بُوقة مِثل أُوقةٍ وأُوَق .
وقال الليث : البُوقة : شجرةٌ مِن دِقّ الشَّجر ، شديدة الالتواء .
قال : ويقال : أصابَهمْ بَوْقٌ من المطر ، وهو كَثْرته .
قال : والبُوقُ شِبه منقافٍ مُلْتوِي الخَرْق ، وربّما نَفخ فيه الطَّحان فيَعلو صوْته فيُعلَم المرادُ به . ويقال للإنسان الذي لا يكتم سرَّه : إنّما هو بُوق .
أبو عبيد عن أبي عمرٍ و قال : البُوق : الباطل . وأنشد :
إلا الذي نطقوا بُوقا
وقال شمر : البُوق : شيء يُنفَخ فيه . قال : ولم أسمع البُوق في الباطل إلاَّ هنا ، وأنكر بيت حسان فلم يعرفه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ يقال : باقَ يَبوق بَوْقاً : إذا تَعَدَّى على إنسان . وباقَ يَبُوقُ بَوْقاً : إذ جاء بالبُوق ، وهو الكذب السُّماق .
قلت : وهذا يدلّ على أنَّ الباطل يسمَّى بُوقاً .
قوب : قال الليث : القَوْب : أن تُقوِّب أرضاً أو حُفْرةً شِبْه التقوير . تقول : قُبْتُها فانقابت .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : قاب الرجلُ : إذا قَرُب ، وقابَ : إذا تَقوَّب جِلدُه ، وقاب يَقوبُ قَوْباً : إذا هَرَب .
وقال الليث : الجَرَبُ يُقوِّب جِلد البعير فتَرى فيه قُوَباً قد انحردتْ مِن الوَبَر ، ولذلك سمِّيت القُوبَاء التي تخرج في جِلد الإنسان فتُداوى بالرِّيق ، وأنشد :
يا عَجَبَاً لهذه الفَلِيقَهْ
هل ينفعنَّ القُوَباءَ الرِّيقَه
ابن السكيت : رجلٌ قُوَبة : ثابت الدار مقيم .
سلمة عن الفراء قال : القُوبا مؤنَّث
وتذكّر ، وتُحرَّك وتُسكّن ، فيقال : هذه قُوَباءُ فلا تُصرَف في معرفة ولا نكرة ، وتُلحَق بباب فُقَهاء وهو نادر ، وتقول في التخفيف هذه قُوبى فلا تصرف في المعرفة وتصرف في النكرة ، وتقول : هذه قُوباء فتصرف في المعرفة والنكرة وتُلحق بباب طُومار . وأنشد :
به عَرَصاتُ الحَيِّ قَوَّبْن مَتنَه
وجَرَّدَ أثباجَ الجراثيم حاطبُه
قوّبنَ متنَه ، أي : أثّرن فيه بمَوْطئهم ومَحَلِّهم .
وقال العجّاج :
مِن عَرَصات الحيِّ أمْسَتْ قُوَبا
أي : أمست مقوَّبة .
وقال الله جل وعزّ : ( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ ) ( النجم : 9 ) ، قال مُقاتل : لكلَ قابان ، وهما ما بين المَقْبِض والسّية .
وقال الحسن : ( فَكَانَ قَابَ ( ، أي : طول قوسين .
وقال الفراء : ( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ ( ، أي : قدر قوسين عربيَّتين ، ونحو ذلك قال الزجاج .
وقال ابن الأعرابي : القُوبيُّ : المُولع بأكل الأقواب وهي الفراخ .
وقال الفراء : القائبة : البيضة ، والقوب : الفرخ .
وقال الكميت :
لهنَّ وللمشيب ومَن عَلاهُ
من الأمثال قائبة وقوبُ
شبه مزايلة النساءِ من الشيوخ بخروج القوب ، وهو الفَرْخُ ، من القائبة ، وهي البَيضة . فيقول : لا يرجعن إلى الشيخ كما لا يرجع الفرخ إلى البيضة .
ونهى عمر عن التمتع بالعمرة إلى الحج وقال : ( إنكم إن اعتمرتم في شَهر الحج رأيتموها جازيةً مِن حجِّكم وعمرتكم ، فقَرعَ موضعُ الحج سائر السنَة ، وكانت قائبة قَوبٍ ) . ضَرَب عمر هذا مثلاً لخلاء مكّة من المعتمرين سائر السنة ، أراد أن تكون مكةُ معمورةً بالمعتمرين في غير شهور الحج .
ويقال : قُبتُ البيضَة أقُوبُها قَوْباً فانقابت انقياباً .
قلت : وقيل للبيضة قائبة ، وهي مَقُوبة لأنّهم أرادوا أنها ذاتُ قُوب ، أي : ذاتُ فَرْخ . ويقال لها قاوبة : إذا خَرج منها الفَرْخ ، والفَرْخ الخارج منها يقال له قُوبٌ وقُوبيٌّ .
وقال الكميت :
وأفرَخَ مِن بَيض الأنُوقِ مَقُوبُها
ويقال : انقابَ المكان وتقوَّب : إذا جُرِّد فيه مواضعُ من الشّجر والكلأ .
وقال الفرّاء : هي القِبة للفَحِث .
وفي ( نوادر الأعراب ) : قِبَّة الساق :
عَضَلتها . وتقوّبت البيضة : إذا انفلقت عن فرخها .
يقال : انقضت قائبة من قُوبها ، وانقضى قوبيٌّ من قائبة . معناه : أنّ الفرخ إذا فارق بيضتَه لم يَعُد إليها .
وقال الكميت :
فقائبةٌ ما نحن يوماً وأنتم
بني مالك إن لم تفيئوا وقوبها
يعاتبهم على تحوُّلهم بنسبهم إلى اليمن . يقول : إن لم ترجعوا إلى نسبكم لم تعودوا إليه أبداً فكانت بليّة ما بيننا وبينكم .
وقال شمر : قِيبت البيضةُ ، فهي مقوبةٌ : إذا خرجَ فرخها .
ويقال : قابة وقوب ، بمعنى قائبة وقوب .
ابن هانىء : القوب : قِشر البيض .
وقال الكميت يصف بيض النعام :
إلى توائم أصغى من أجنّتها
وساوسَ عنها قابت القُوَبُ
أصغَى من أجنّتها ، يقول : لما تحرَّك الولدُ في البيض تسمَّعَ إلى وسواس . جعل تلك وسوسةً . قال : وقابت : تفلَّقَت . والقوب : البيضة .
قأب : أبو عبيد عن الفراء : قَئِب وصئِب وذَبحَ : إذا أكثر من شرب الماء .
وقال أبو زيد : قَئبْتُ مِن الشراب أقَأَب قأباً : إذا شرِبتَ منه .
وقال الليث : قئبت من الشراب أقأبُ ، وقأبْتُ لغة : إذا امتلأتَ منه .
أبو عبيد عن الأمويّ : قأبتُ الطعام : أكلته وكذلك دأثْتُه .
وقال غيره : يقال : إناء قَوأبٌ وقوأبيٌّ كثير الأخْذ للماء . وأنشد :
مدٌّ من المِداد قوأَبيُّ
وقال شمر : القوأبيّ : الكثير الأخذ .
وقب : الليث : الوَقْب : كلُّ قَلْت أو حُفْرة كقَلْتٍ في فهرٍ وكوقْب المُدْهُنة . ووَقْبةُ الثّريد : أُنقوعتُه .
وأنشد :
في وَقْبِ خَوْصاء كوقْبِ المُدْهُنِ
أبو عبيد عن أبي زيد : الوَقيت : صوتٌ يخرج من قُنْب الفَرس ، وهو وِعاء قضيبه ، وقد وقَب يَقب .
وقال الفراء في قول الله جل وعز : ( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا ) ( الفلق : 3 ) ، الغاسق : اللَّيل . إذا وَقَب : إذا دخلَ في كلّ شيء أو ظلم .
ورُوِي عن عائشة أنها قالت : قال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) لما طلع القمَر : ( هذا الغاسق إذا وَقَبَ فتعوَّذي بالله من شرّه ) .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الأوقاب : قماش البيت . والوَقْب : الرجل الأحمق ، وجمعُه
أوقاب . والأوقاب : الكِوَى ، واحدها وَقب .
قال : والوُقبيّ : المولَعُ بصحة الأوقاب ، وهم الحَمقى . والمنقاب : الرجل الكثير الشُّرب للنَّبيذ .
وقال الفراء : الإيقاب : إدخال الشيء في الوَقْبة .
وأنشد غيره :
أبني لُبَيْنَى إنّ أمَّكُمُ
أمَةٌ وإنَّ أباكُمَّ وَقْبُ
وقال مبتكرٌ الأعرابيّ فيما رَوى أبو تراب عنه : إنهم يسيرون سَيْر الميقاب ، وهو أن يُواصلوا بين يومٍ وليلة .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ : الميقَب : الوَدَعة .
وبق : قال الفراء في قول الله جل وعز : ( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً ) ( الكهف : 52 ) ، يقول : جعلْنا تَواصُلهم في الدُّنيا مَوْبِقاً ، أي : مَهْلَكاً لهم في الآخرة .
وقال ابن الأعرابي : جعلنا بينهم موبقاً ، أي : حاجزاً . قال : وكلُّ حاجزٍ بين شيئين فهو مَوْبق .
وقال أبو عبيدة : الموبق : الموعد في قوله : ( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً ( ، واحتجّ بقوله :
وجادَ شَرَوْرَى والسِّتَار فلم يَدعْ
بعاراً له والواديين بموبقِ
يعني بموعد .
وقال الفراء : يقال : أوبقتْ فلاناً ذُنوبُه ، أي : أهلكتْه فَوَبِقَ يَوْبقُ وَبقاً ومَوْبِقاً : إذا هَلَك .
قال : وحَكى الكسائي : وَبقَ يَبِق وُبُوقاً .
وفي ( نوادر الأعراب ) : وبقت الإبل في الطِّين : إذا وَحِلَتْ فنشبتْ فيه . ووَبق في ذَنْبه : إذا نَشِب فيه فلم يتخلّصْ منه .
وقال الله جل وعزّ : ( شَكُورٍ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا وَيَعْفُ عَن كَثِيرٍ ) ( الشورى : 34 ) ، أي يحبسهنّ ، يعني الفُلْك ورُكبانها ، فيهلكوا غرقاً .
أبق : قال الليث : الأبَق : القُنب ، ومنه قول زهير :
قد أحكِمَتْ حَكماتِ القِدّ والأبَقا
وقال الليث : الإباقُ : ذَهاب العبد من خَوْف ولا كد عمل .
قال : وهكذا الحكمْ فيه أن يُرَد ، فإذا كان من كَدّ عملٍ أو خوف لم يُرَدّ .
قلتُ : الإباق : هَرَب العبد من سيّده .
وقال الله جل وعز في قصة يونس عليه السلام حين نَدَّ في الأرض مغاضباً لقومه : ( لله ) لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى ) ( الصافات : 140 ) .
أخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنّه أنشده :
ألاَ قالت بَهانِ ولم تَأَبَّقْ
نَعِمْتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ
قال : لم تأَبقْ ، أي : تَأَثمْ من مَقالتها . وقال غيره : لم تأبقْ ، أي : لم تأنفْ .
ويقال : أبَق العبدُ يأَبقُ إباقاً فهو آبِق ، وجمعُه أبَّاق .

##### Türkçe

**باب القاف والباء**
**قوب** , **قبا** , **قأب** , **بقي** , **وقب** , **وبق** , **أبق** , **بوق** .

**قبا** : Şemr, kendisine ait bir isnadla Atâ’dan rivayet etti: O şöyle dedi: Mu‘tekifin **قَبْواً مَقْبُوّاً** olarak girmesi mekruh görülür. Ona denildi ki: Peki nerede abdest bozar? Dedi ki: **الشِّعَابِ**’da. Denildi ki: Peki mescidin oturuşu? O da dedi ki: Şüphesiz mescid öyle değildir.
Şemr dedi: İbn Şümeyl dedi: **قَبَوْتُ** binayı,
yani: onu yükselttim.
Dedi: Ve gök **مَقْبُوَّةٌ**’dir, yani: yükseltilmiştir.
Dedi: **القُبَّة**’den **مَقْبُوَّةٌ** denilmez; fakat **مُقَبَّبة** denilir.
Leys dedi: **القَباءُ** meddlidir; ve üç **أُقْبِية**. Adam **تَقَبَّى** etmiştir: **قَباءَه**’ını giydiği zaman. Ve **قُبا**: Medine’de bir köydür.
Ve denilir: alçaklar: **قابياً** ve **قابِعاً**.
Bundan da onun sözü:
**بنو قابياً وبَنُو قَوْبَعَه**
Ve **القَبَايَة**: Himyer lügatinde çöl (ıssız ova).
Râciz dedi:
وما كان عَنْزٌ تَرْتَقِي بقَبايةٍ
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَبا**: ağaçtan bir türdür. Ve **القَبَا**: şeyin kavislenmesi (yaylaştırılması)dır. Ve adam falanı **تَقبَّى** etti: ensesinin tarafından ona geldiği zaman.
Rü’be dedi:
وإن تَقَبَّى أَنْبَتَ الأنايبا
في أُمَّهاتِ الرأسِ هَمْزاً وَاقبَا
Şemr, Ebû Amr’dan: **قَبَوْتُ** safranı ve aspir’i, onu **أقْبُوه قَبْواً**; yani: onu devşirdim.
Seleme, Ferrâ’dan: **القابِيَة**: aspir’i toplayan kadındır.
Şemr, şu sözünde:
مِنْ كلِّ ذاتِ ثَبَجٍ مَقَبِّي
**المقبِّي**: çok yağlı olandır. Medine ehli **الضَّمة**’ye **قَبْوَة** der. Ve harfi **قَبا** eder, **يَقْبُوه**: onu dammelediği (birleştirdiği) zaman; sanki **القَباء** ondan türetilmiştir.
Lihyânî dedi: Denilir: Bu elbiseyi **قَبِّ** et, **تقبيةً**; yani: ondan bir **قَباء** kes. Ve falan bizden **انقَبَى انقِباءً**: gizlendiği zaman.
Ebû Turâb dedi: Ca‘ferî’nin şöyle dediğini işittim: Eşyayı **اعتبَيْتُ** ettim ve **اقتبيتُه**: onu topladığım zaman. Ve elbiseleri **عَبَا** eder, **يَعبَاها**; ve **قَباها** eder, **يقباها**.
Dedim: Bu, hemzeyi yumuşatmayı gören kimsenin lügatine göre câizdir.

**بقي** : Leys dedi: Arap şöyle der: Seni Allah’a ve **البُقْيا**’ya andırırım; o, **البقِيّة**’dir.
Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **البَقْوَى** ve **البُقْيا** **الإبقاء**’dır; **الرَّعْوَى** ve **الرُّعْيَا** gibi; (bunlar) bir şey üzerinde **الإرعاء**’dandır; o da onun üzerinde bırakmadır.
Arap, düşmana galip geldiği zaman şöyle der: **البقيَّة**; yani: bize bırakın, bizi kökümüzden kazımayın.
Bundan da A‘şâ’nın sözü:
قالوا البقية والخطيّ تأخذهم
Ve onun sözü: **( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ )** (Hûd: 116), dinden; kendilerinde bir **بقيّة** bulunan kavim: kendilerinde bir tutunma (dayanak) olduğu ve içlerinde hayır bulunduğu zaman.
Ezherî dedi: **البقيّة**: **الإبقاء**’dan bir isimdir; sanki muradı—Allah daha iyi bilir—şudur: Keşke önceki nesillerden, razı olunan dine tutunmaları sebebiyle, nefisleri üzerinde bir **إبقاء** sahibi olan bir kavim olsaydı. Ve **( إِلاَّ قَلِيلاً )** (Hûd: 116)’nın nasbı, çünkü **( فلولا )** sözündeki mâna: “olmadı”dır. Ve çünkü **قليلاً**’ın mansûbluğu, birinciden kopukluk üzerinedir.
Ferrâ dedi: **( بَقِيَّتُ اللَّهِ خَيْرٌ لَّكُمْ )** (Hûd: 86) sözü; yani: size helâlden bıraktığı şey sizin için daha hayırlıdır.
Dedi: Ve denilir: Allah’ı gözetmek sizin için daha hayırlıdır.
Leys: Şey **بَقِيَ** eder, **يَبْقَى بَقَاءً**; o, yok oluşun zıddıdır.
Ve denilir: Onlardan bir **باقيةٌ** kalmadı; ve onları Allah’tan bir **وَاقية** korumadı.
Ve Allah—azze ve celle—dedi: **( خَاوِيَةٍ فَهَلْ تَرَى لَهُم مِّن بَاقِيَةٍ )** (Hâkka: 8).
Ferrâ dedi: **بقاء**’dan (kalan)ı murad eder; ve denilir: Onlardan bir **باقياً** görüyor musun? Bütün bunlar Arapçada câiz, güzeldir.
Leys dedi: **الباقي**: haraç ve benzeri (gelir)in hâsılıdır.
Tayyı’ lügatinde: **بَقَى يبقَى**; ve onların her “öncesi kırılan yâ”daki lügatleri de böyledir: onu sâkin bir elif yaparlar; **بَقِيَ** ve **رَضِيَ** ve **فَنِيَ** gibi.
Dedi: Falânı **استَبْقَيْت** ettim: üzerine öldürme vacip olduğu hâlde onu bağışladığın zaman. Ve bir şey verdiğinde, onun bir kısmını alıkoyduğunda: onun bir kısmını **استبقَيْتَ** dersin. Ve falânı, günahını bağışlama mânasında ve onun sevgisini sürdürme (muhabbetini koruma) mânasında **اسْتَبْقَيْتُ**.
Nâbiga dedi:
ولست بمستَبقٍ أخاً لا تلُمُّه
على شَعَثٍ أيُّ الرجال المهذّبُ
Asma‘î: Atlardan **المُبْقِيات**: koşusunun bir kısmını bırakıp onu saklayanlardır.
Ve Allah’ın sözü: **( وَالْبَاقِيَاتُ الصَّالِحَاتُ خَيْرٌ عِندَ رَبِّكَ ثَوَابًا )** (Kehf: 46); o: beş vakit namazdır.
Ve denildi: salih amellerin hepsi.

**بقا** : Muâz b. Cebel hadîsinde: **( بَقَيْنَا رسولَ الله ( صلى الله عليه وسلم ) في أشهر رمضان حتى خشينا فوت الفَلاح )**.
Ebû Ubeyd dedi: Ahmer, **بَقَيْنَا** sözünde dedi ki: yani: bekledik ve gözledik.
Bundan denilir: Adamı **بقيْتُ**; onu **أَبْقِيه بَقْياً**.
Ahmer şu beyti okudu:
فهنَّ يَعْلِكْنَ حدائداتها
جُنْحَ النواصِي نحوَ أَلْوِياتِها
كالطَّيْرِ تَبقى متداوماتِها
Yani: ona bakar.
Lihyânî dedi: Onu **بَقَيْتُه** ve onu **بقَوْتُه**: ona baktım.
Zeccâc, Allah—celle ve azze—sözünde: **( أُوْلُواْ بَقِيَّةٍ يَنْهَوْنَ عَنِ الْفَسَادِ )** (Hûd: 116): mânası: ayırt ediş (temyiz) sahipleri.
Dedi: **أولوا بقيّة** câizdir: itaat sahipleri.
Dedi: Bir kimse hakkında “onda **بقيّة** var” dediğin zaman **البقية**’nin mânası: onda, övüldüğü şeyde bir fazlalık vardır. Ve **البقيَّة**’nin çoğulu **بَقَايا**’dır.

**بوق** : Nebî’den (sallallahu aleyhi ve sellem) rivayet olundu: O dedi ki: **( ليس بمؤمنٍ من لا يأمَن جارُه بَوائقَه )**.
Ebû Ubeyd dedi: Kisâî ve başkaları dedi ki: **بوائقه** onun belâları ve şerri (kötülüğü)dür. Ve kavme inen musibet ve belâya denilir: Onlara bir **بائقة** isabet etti.
Başka bir hadîste: **( اللهمَّ إنِّي أعوذُ بك مِن بَوائق الدهر )**.
Kisâî dedi: Denilir: **باقَتهم البائقة**; o da onları **تَبُوقُهم بَوْقاً**; bunun benzeri: **فقَرَتْهم الفاقرة**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **باقَ**: izinsiz bir kavmin üzerine baskın yaptığı zaman. Ve **باق**: yalan söylediği zaman. Ve **باقَ**: şer ve çekişmeler getirdiği zaman.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Bize inkâr edilen bir **بُوقةٌ** ve **بوق** isabet etti; o, bir defada fışkırıp çıkan bir yağmur hamlesidir.
Rü’be dedi:
نَضّاح البُوَقْ
Ve denilir: O, **بُوقة**’nin cem‘idir; **أُوقةٍ** ve **أُوَق** gibi.
Leys dedi: **البُوقة**: ince ağaçtan bir ağaçtır; şiddetli bükümlüdür.
Dedi: Ve denilir: Onlara yağmurdan bir **بَوْق** isabet etti; o, onun çokluğudur.
Dedi: Ve **البُوق**: deliği bükümlü, **منقاف** benzeri bir şeydir; bazen değirmenci ona üfler de sesi yükselir; onunla murad edilen bilinir. Ve sırrını gizlemeyen insana denilir: O ancak bir **بُوق**tur.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan—ve dedi ki—: **البُوق**: bâtıldır. Ve şu beyti okudu:
إلا الذي نطقوا بُوقا
Şemr dedi: **البُوق**: içine üflenen bir şeydir. Dedi: Bâtıl mânasında **البُوق**’u ancak burada işittim; Hassân’ın beytini inkâr etti, onu tanımadı.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Denilir: **باقَ يَبوق بَوْقاً**: bir insana tecavüz ettiği zaman. Ve **باقَ يَبُوقُ بَوْقاً**: **البُوق** getirdiği zaman; o da **الكذب السُّماق**tır.
Dedim: Bu, bâtılın **بُوقاً** diye adlandırıldığını gösterir.

**قوب** : Leys dedi: **القَوْب**: bir yeri veya bir çukuru, oyuklaştırmaya benzer şekilde kavisli/çukurumsu yapmandır. Dersin ki: Onu **قُبْتُ**; o da **انقابت**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **قاب** etti: yaklaştığı zaman. Ve **قابَ**: derisi kabarıp kavisleştiği zaman. Ve **قاب يَقوبُ قَوْباً**: kaçtığı zaman.
Leys dedi: Uyuz, devenin derisini **يُقوِّب** eder; onda, kıldan sıyrılmış **قُوَباً** görürsün; bundan dolayı insan derisinde çıkan ve tükürükle tedavi edilen **القُوبَاء** adlandırıldı. Ve şu beyti okudu:
يا عَجَبَاً لهذه الفَلِيقَهْ
هل ينفعنَّ القُوَباءَ الرِّيقَه
İbnü’s-Sikkît: **قُوَبة** bir adam: yurdunda sabit, ikamet eden.
Seleme, Ferrâ’dan dedi ki: **القُوبا** müennestir
ve müzekker yapılır; harekelenir ve sükûnlanır; şöyle denilir: Bu **قُوَباءُ**; marife ve nekirede sarf olunmaz; **فُقَهاء** babına ilhak edilir, o nadirdir. Ve hafifletmede “bu **قُوبى**” dersin; marifede sarf olunmaz, nekirede sarf olunur. Ve “bu **قُوباء**” dersin; marife ve nekirede sarf olunur ve **طُومار** babına ilhak edilir. Ve şu beyti okudu:
به عَرَصاتُ الحَيِّ قَوَّبْن مَتنَه
وجَرَّدَ أثباجَ الجراثيم حاطبُه
**قوّبنَ متنَه**: yani: ayak basmaları ve konaklamalarıyla onda iz bıraktılar.
A‘ccâc dedi:
مِن عَرَصات الحيِّ أمْسَتْ قُوَبا
Yani: kavisli/oyuklu hâle geldi.
Allah—celle ve azze—dedi: **( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ )** (Necm: 9). Mukâtil dedi: Her bir yay için iki **قاب** vardır; ikisi de kabza ile yay ucu arasındadır.
Hasen dedi: **( فَكَانَ قَابَ )**: yani: iki yayın boyu.
Ferrâ dedi: **( فَتَدَلَّى فَكَانَ قَابَ قَوْسَيْنِ )**: yani: iki Arap yayının miktarı; Zeccâc da buna benzer söyledi.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **القُوبيُّ**: **الأقواب** yemeye düşkün olandır; onlar civcivlerdir.
Ferrâ dedi: **القائبة**: yumurtadır; ve **القوب**: civcivdir.
Kümeyt dedi:
لهنَّ وللمشيب ومَن عَلاهُ
من الأمثال قائبة وقوبُ
Kadınların ihtiyarlardan ayrılışını, **القوب**’un—o civcivdir—**القائبة**’den—o yumurtadır—çıkışına benzetti. Yani: civcivin yumurtaya dönmediği gibi kadınlar da ihtiyara dönmez.
Ömer, umre ile hacca temettu‘dan nehyetti ve dedi ki: **( إنكم إن اعتمرتم في شَهر الحج رأيتموها جازيةً مِن حجِّكم وعمرتكم ، فقَرعَ موضعُ الحج سائر السنَة ، وكانت قائبة قَوبٍ )**. Ömer bunu, yılın geri kalanında Mekke’nin umrecilerden boş kalmasına misal yaptı; muradı, Mekke’nin hac ayları dışında umrecilerle mamur olmasıydı.
Ve denilir: Yumurtayı **قُبتُ**; onu **أقُوبُها قَوْباً**; o da **انقابت انقياباً**.
Dedim: Yumurtaya **قائبة** denildi; o **مَقُوبة**’dir; çünkü onun **قُوب** sahibi olduğunu murad ettiler; yani: civciv sahibi. Ve ona **قاوبة** denilir: civciv ondan çıktığı zaman. Ve ondan çıkan civcive **قُوبٌ** ve **قُوبيٌّ** denilir.
Kümeyt dedi:
وأفرَخَ مِن بَيض الأنُوقِ مَقُوبُها
Ve denilir: Mekân **انقاب** etti ve **تقوَّب** etti: onda ağaç ve otun yer yer soyulup açıldığı zaman.
Ferrâ dedi: O, **الفَحِث** için **القِبة**’dir.
**( نوادر الأعراب )**’da: **قِبَّة الساق**:
onun baldır kası. Ve yumurta **تقوّبت**: civcivinden yarılıp çıktığı zaman.
Denilir: **انقضت قائبة من قُوبها**; ve **انقضى قوبيٌّ من قائبة**. Mânası: civciv yumurtasından ayrıldığı zaman ona geri dönmez.
Kümeyt dedi:
فقائبةٌ ما نحن يوماً وأنتم
بني مالك إن لم تفيئوا وقوبها
Onları, neseblerini Yemen’e çevirmeleri sebebiyle azarlıyor. Diyor ki: Nesebinize dönmezseniz ona asla dönmeyeceksiniz; böylece bizimle sizin aranızda bir belâ olur.
Şemr dedi: Yumurta **قِيبت** edildi; o da **مقوبةٌ**dur: civcivi çıktığı zaman.
Ve denilir: **قابة** ve **قوب**; **قائبة** ve **قوب** mânasında.
İbn Hânî’: **القوب**: yumurta kabuğudur.
Kümeyt, devekuşu yumurtasını vasfederken dedi:
إلى توائم أصغى من أجنّتها
وساوسَ عنها قابت القُوَبُ
**أصغَى من أجنّتها**: yani: yavru yumurtada hareket edince bir fısıltıya kulak verdi. Onu bir fısıltı kıldı. Dedi: **وقابت**: yarıldı. Ve **القوب**: yumurtadır.

**قأب** : Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **قَئِب** ve **صئِب** ve **ذَبحَ**: su içmeyi çoğalttığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: İçkiden **قَئبْتُ**; **أقَأَب قأباً**: ondan içtiğin zaman.
Leys dedi: İçkiden **قئبت**; **أقأبُ**; ve **قأبْتُ** bir lügattir: ondan dolduğun zaman.
Ebû Ubeyd, Emevî’den: Yemeği **قأبتُ**: onu yedim; aynı şekilde **دأثْتُه**.
Başkası dedi: Denilir: **إناء قَوأبٌ** ve **قوأبيٌّ**: suyu çok alan. Ve şu beyti okudu:
مدٌّ من المِداد قوأَبيُّ
Şemr dedi: **القوأبيّ**: çok alan (çok çekip alan)dır.

**وقب** : Leys: **الوَقْب**: her bir **قَلْت** yahut çukur; kaya içindeki bir **قَلْت** gibi; ve yağ kabının **وقْب**’u gibi. Ve **وَقْبةُ الثّريد**: onun ıslatıldığı yeridir.
Ve şu beyti okudu:
في وَقْبِ خَوْصاء كوقْبِ المُدْهُنِ
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الوَقيت**: atın **قُنْب**’undan çıkan bir sestir; o, onun kamışının kılıfıdır; ve **وقَب يَقب**.
Ferrâ, Allah—celle ve azze—sözünde: **( خَلَقَ وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا )** (Felak: 3): **الغاسق**: gecedir. **إذا وَقَب**: her şeye girdiği yahut karardığı zaman.
Âişe’den rivayet olundu: O dedi ki: Ay doğunca Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi ki: **( هذا الغاسق إذا وَقَبَ فتعوَّذي بالله من شرّه )**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأوقاب**: evin eşyasıdır. Ve **الوَقْب**: ahmak adamdır; çoğulu **أوقاب**. Ve **الأوقاب**: deliklerdir; tekili **وَقب**.
Dedi: Ve **الوُقبيّ**: **الأوقاب**’ın sıhhatine düşkün olandır; onlar ahmaklardır. Ve **المنقاب**: nebîz içmeyi çok yapan adamdır.
Ferrâ dedi: **الإيقاب**: şeyi **الوَقْبة**’ye sokmaktır.
Başkası şu beyti okudu:
أبني لُبَيْنَى إنّ أمَّكُمُ
أمَةٌ وإنَّ أباكُمَّ وَقْبُ
Ebû Turâb’ın ondan rivayet ettiği üzere, Bitektir el-A‘râbî dedi ki: Şüphesiz onlar **سَيْر الميقاب** yürüyüşüyle yürürler; o da bir gün ile bir geceyi birbirine bitiştirmeleridir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الميقَب**: **الوَدَعة**’dır.

**وبق** : Ferrâ, Allah—celle ve azze—sözünde: **( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً )** (Kehf: 52): der ki: Dünyada onların birbirleriyle bağlantılarını **مَوْبِقاً** kıldık; yani: âhirette onlar için bir helâk.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Aralarında **موبقاً** kıldık; yani: bir engel. Dedi: İki şey arasındaki her engel **مَوْبق**tur.
Ebû Ubeyde dedi: **الموبق**: **( وَجَعَلْنَا بَيْنَهُم مَّوْبِقاً )** sözünde vaaddir. Ve şu sözle delil getirdi:
وجادَ شَرَوْرَى والسِّتَار فلم يَدعْ
بعاراً له والواديين بموبقِ
Yani: vaad ile.
Ferrâ dedi: Denilir: Günahları falanı **أوبقتْ**; yani: onu helâk etti; böylece **فَوَبِقَ يَوْبقُ وَبقاً ومَوْبِقاً**: helâk olduğu zaman.
Dedi: Kisâî nakletti: **وَبقَ يَبِق وُبُوقاً**.
**( نوادر الأعراب )**’da: Develer çamurda **وبقت**: çamura saplanıp kaldıkları zaman. Ve günahında **وَبق**: ona yapışıp kaldığı, ondan kurtulamadığı zaman.
Allah—celle ve azze—dedi: **( شَكُورٍ أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِمَا كَسَبُوا وَيَعْفُ عَن كَثِيرٍ )** (Şûrâ: 34); yani: onları hapseder; yani gemileri ve yolcularını; böylece boğulup helâk olurlar.

**أبق** : Leys dedi: **الأبَق**: **القُنب**’dur; bundan da Züheyr’in sözü:
قد أحكِمَتْ حَكماتِ القِدّ والأبَقا
Leys dedi: **الإباقُ**: kölenin korkudan ve iş yorgunluğu olmaksızın gitmesidir.
Dedi: Hüküm de böyledir: geri çevrilir; eğer iş yorgunluğundan veya korkudan olursa geri çevrilmez.
Dedim: **الإباق**: kölenin efendisinden kaçmasıdır.
Allah—celle ve azze—Yûnus aleyhisselâm kıssasında, kavmine kızgın olarak yerde kaçtığı zaman dedi: **( لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ إِذْ أَبَقَ إِلَى )** (Sâffât: 140).
Bana Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Şu beyti ona okudu:
ألاَ قالت بَهانِ ولم تَأَبَّقْ
نَعِمْتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ
Dedi: **لم تأَبَّقْ**; yani: onun sözünden günaha girmedin. Başkası dedi: **لم تأبقْ**; yani: burun kıvırmadın.
Ve denilir: Köle **أبَق** eder, **يأَبقُ إباقاً**; o **آبِق**tir; çoğulu **أبَّاق**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والقاف وما يثلثهما)
(وقل) الواو والقاف واللام: كلمةٌ تدلُّ على علوٍّ في جَبَل. وتوقَّلَ في الجبلِ: عَلاَ. وكلُّ صاعدٍ في شَيءٍ متوقِّل. وفرسٌ وَقَِْلٌ: حسَن السَّير في الجبال. والوَقْل: شجر المُقْل.
(وقم) الواو والقاف والميم. يدلُّ على غَلبَة* وإذلال. ووَقَمَ اللهُ العدوَّ وقْماً: أذَلَّه. وتوقَّمَ فلانٌ العِلم: قَتَله خُبْراً. وتوقَّمْت الصَّيدَ: خَتَلْتُه. وقال الكسائيّ: الموقوم: الشَّديد الحُزْن. وحَرَّةُ واقِمٍ بالمدينة.
(وقه) الواو والقاف والهاء: كلمةٌ واحدة. استَيْقه القومُ: أطاعُوا، مِن وَقِهْت.
(وقي) الواو والقاف والياء: كلمةٌ واحدة تدلُّ على دَفْعِ شيءٍ عن شيءٍ بغيره. ووقيْتُه أَقِيه وَقْياً. والوِقاية: ما يقي الشَّيء. واتَّقِ اللهَ: تَوَقَّهُ، أي اجعل بينَك وبينه كالوِقاية. قال النَّبي صلى الله عليه وآله وسلم: "اتَّقُوا النّارَ ولو بِشقِّ تَمرة"، وكأنّه أراد: اجعلوها وقايةً بينكم وبينها.
ومما شذَّ عن الباب الوَقْيُ، قالوا: هو الظَّلْع اليَسير.
(وقب) الواو والقاف والباء: كلمةٌ تدلُّ على غَيبةِ شيءٍ في مَغَاب. يقال وَقب الشَّيءُ: دخَلَ في وَقْبة، وهي كالنُّقْرة في الشَّيء. ووقَبَتْ([1]) عيْناه: غارتا. [و] وقَبَ الشَّيءُ: نَزَلَ ووَقَع. قال الله تعالى: ﴿ومِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إذَا وَقَبَ﴾[الفلق 3]، قالوا: هو اللَّيل إذا نَزَل. وأمَّا قولُهم: إنَّ الوَقْب هو الأحمَقُ فهو من الإبدال، والأصل وَغْب، وقد ذَكَرناه.
(وقت) الواو والقاف والتاء: أصلٌ يدلُّ على حَدِّ شيءٍ وكُنْهه في زمان وغيرِه. منه الوقْت: الزَّمان المعلوم. والموقوت: الشَّيء المحدود. [و] المِيقاتُ: المصير للوَقْت. وقَتَ له كذا ووَقَّته، أي حدَّدَه. قال الله عزَّ وجلّ: ﴿إنَّ الصَّلاَةَ كانَتْ عَلَى المُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً﴾ [النساء 103].
(وقح) الواو والقاف والحاء: كلمةٌ تدلُّ على صَلابةٍ في الشَّيء. والحافر الصُّلْب وَقَاحٌ، شُبِّه به الرَّجُل القليل الحَيَاء فقيل وَقاحٌ. ووَقِحٌ: بيِّنُ القِحَة والوَقَاحة. والتَّوقيح: أن يوقَّح الحافرُ بشَحمةٍ تُذابُ يُكوَى بها الأشْعَر. واستَوْقَحَ الحافرُ: صَلُب. ورجل موَقَّح: مجرَّب.
(وقد) الواو والقاف والدال: كلمةٌ تدلُّ على اشتعالِ نارٍ. وَقَدَت النّار تَقِدُ واتَّقَدَتْ وتَوَقَّدَتْ، وأوْقَدْتُها أنا. والوَقُود: الحَطَب. والوُقود: فِعلُ النّارِ إذا وَقَدَتْ. والوَقَد: نَفْس النّار. ووَقْدَة الصَّيفِ: أشدُّه حَرَّاً.
(وقذ) الواو والقاف والذال: كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ بخَشَب. منه الوَقْذ: الإيلام بالضَّرب. وشاةٌ موقوذة: ضُرِبت بالخشَب حتَّى ماتت.
ومما ليس من هذا القياس وُقِذَت النّاقةُ: دَرَّتْ على كَرْهٍ فقَلّ لبنُها.
(وقر) الواو والقاف والراء: أصلٌ يدلُّ على ثِقَل في الشَّيء. منه الوَقْرُ: الثِّقَل في الأُذُن. يقال منه: وَقِرَتْ أذنُه تَوْقَر وَقْراً([2]). قال الكسائيّ: وُقِرَتْ أذنُه فهي موقورة. والوِقْر: الحِمْل. ويقال نخلةٌ مُوقرَةٌ ومُوقِرٌ، أي ذات حَملٍ كثير. ومنه الوَقَار: الحِلْم والرَّزَانة. ورجلٌ ذو قِرَةٍ، أي وَقور. يقال منه وَقَرَ وَقاراً. وإذا أمرت قلت اُوقُر، في لغة من قال اُومُرْ. قال الأحمر في قوله: ﴿وقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ﴾ [الأحزاب 33]: ليس من الوقار، إنَّما هو من الجلوس. يقال منه وَقَرْتُ أقِرُ وَقْراً. قال أبو عبيد: هو عندي من الوَقَار. يقال: قِرْ، كما يقال: عِدْ. ورجلٌ مُوَقَّر: مُجرَّب.
ومما شذَّ عن الباب الوَقِيرَة([3]): نُقرةٌ في الصَّخْر. فأمَّا وَقِيرٌ فهو إتباع الفقير. والوَقْرَة في العَظْم([4]). والوَقِير: القطيع من الضَّأْن.
(وقص) الواو والقاف والصاد: كلمةٌ تدلُّ على كَسْر شيء. منه الوَقْص: دَقُّ العُنُق، وُقِصَتْ عنقُه فهي موقوصة. أمَّا قولُ الهُذَلِيّ([5]):
فبَعثْتُها تَقِصُ المَقَاصِرَ بعد ما *** كَرَبَتْ حَياةُ النّارِ للمُتَنَوِّرِ
فمِنْ وَقْصِ الدّابّةِ إذا سار في رؤوس الآكام فيقصُها([6]). ومنه التَّوَقُّص في المشي: شدَّةُ الوطْءِ، كأنّه يَقِصُ ما تحتَه. والوَقَص: دقَاقُ العِيدان. يقال وَقِّصْ لنارك، وهي كِسَرُ العِيدان. ويقال لما بينَ الفريضتين: وَقَصٌ؛ وهو القياس، لأنها ليست بفريضةٍ تامَّة، فكأنها* مكسورة.
(وقط) الواو والقاف والطاء: كلمةٌ تدلُّ على وَقْعِ شيءٍ بشيءٍ. ووَقَط  الدِّيكُ الدّجاجَةَ: سَفِدَها. ويقال: أصابَتْنا سماءٌ فوَقَطَت الأرضَ، كأنها وقَعَتْ بها، وذلك المكان الذي يَسْتَنْقِع فيه الماءُ وَقْطٌ، ووَقيط.
(وقع) الواو والقاف والعين أصلٌ واحد يرجع إليه فروعُه، يدلُّ على سُقوط شيء. يقال: وقَعَ الشيءُ وُقوعاً فهو واقع. والواقِعَة: القِيامة، لأنها تَقَع بالخَلْق فتَغْشاهم. والوقْعة: صَدْمَة الحرب. والوَقائع: مَناقِع الماء المتفرِّقة، كأن الماء وَقَع فيها. ومَواقِعُ الغيثِ: مَسَاقِطَهُ. والنَّسر الواقع، من وقَع الطائر، يراد أنّه قد ضمَّ جناحيه فكأنَّهُ واقعٌ بالأرض. ومَوْقَعَة الطّائِر([7]): موضِعه الذي يقعُ عليه. وكَوَيْتُ البعيرَ وَقَاعِ: دائرةٌ واحدةٌ يُكوَى بها بعضُ جِلْدِه أين كان فكأنَّها قد وَقَعَتْ به. ووقَعَ فلانٌ في فلان وأوْقَع به([8]). وأما وَقَعْت الحديدةَ أقِعُها وَقْعاً، إذا أنتَ حدَّدتَها، فمن القياس، لأنّك توقِّعها على حجرٍ أو غيرِه لتمتدَّ، فكأنه من باب فَعَلَ الشيءُ وفَعَلْتُه. وحديدةٌ وقيعٌ([9]). ووقَع الغَيثُ: سَقَط متفرِّقَاً. ومنه التَّوقِيع، وهو أثَرُ الدَّبَر بظهر البَعِير. ومنه التَّوقيع: ما يُلْحَق بالكتابِ بعد الفَراغ منه. وتوقَّعْتُ الشَّيءَ: انتظرتُه متى يقع. والحافر الوَقِيع: الذي قَطّطَتْه الحجارةُ تقطيطاً؛ وهو مأخوذٌ من الحديد الوقيع. والسَّيف الوقيعُ: ما شُحِذَ بالحجَر؛ وقد مرَّ قياسه. والوَقَع: الحَفَى. والوَقِع: الحَفِي، وهو من ذلك كأنّه حجرٌ قد وقعَ بميقعَةٍ فَحفِيَ. والوَقِع([10]): الطِّخاف([11]) من السّحاب، كأنَّه يَقَعُ بغَيثِه. وأما الذي حكاه أبو عمرو، أنَّ الوَقْع: المكانَ المرتفِع من الجَبَل، فكأنَّه سمِّي به لأنّ الذي يعلُوه يخافُ أن يقع منه.
(وقف) الواو والقاف والفاء: أصلٌ واحد يدلُّ على تمكُّثٍ في شيءٍ ثمَّ يقاس عليه. منه وَقَفْتُ أقِفُ وُقوفاً. وَوَقَفْتُ وَقْفِي، ولا يقال في شيءٍ أوقَفْتُ إلاَّ أنهم يقولون للذي يكونُ في شيءٍ ثم يَنْزِع عنه: قد أوْقَفَ. قال الطِّرِمَّاح:
جامحاً في غَوَايتي ثمَّ أوقفـ *** ـتُ رضاً بالتُّقَى وذو البِرِّ راضِ([12])وحكى الشَّيباني: "كلمتُهم ثم أوْقَفْتُ عنهم([13])" أي سَكَتُّ. قال: وكلُّ شيءٍ أمسَكْتَ عنه فإنّك تقول: أوقفت. ومَوْقِفُ الإنسانِ وغيرِه: حيثُ يَقِفُ.
والوِقَافُ: المواقَفَة. قال ابن دريد: وَقِيفَةُ الوَعِل: أن تُلْجِئَهُ الكلابُ أو الرُّمَاةُ إلى صخرةٍ فلا يمكنُه أن يَنْزِلَ، حتى يُصَاد. قال:
فلا تَحْسَبَنِّي شَحْمَةً مِنْ وَقِيفَةٍ *** مطرَّدَةٍ ممَّا تصيدُكَ سلفعُ([14])وسَلْفَعُ: كلْبَةٌ.
ومنه الوَقْف: سِوَارٌ من عاج. ويمكن أن يسمَّى وَقْفاً لأنّه قد وَقَفَ بذلك المكان. ويقال على التشبيه: حمارٌ مُوَقَّفٌ، إذا كان بأرساغِهِ بياض، كأنَّه وَقَفَ. ومَوْقِفَا الفرسِ([15]) الهَزْمتان في كَشْحَيْه. والله أعلم بالصواب.
---------------------__
([1]) في الأصل: "وقب".
([2]) قال الجوهري: قياس مصدره التحريك، إلا أنه جاء بالتسكين.
([3]) وكذلك الوقرة، والوقير.
([4]) هي الهزمة فيه.
([5]) وكذا في المجمل. وقد سبق في مادة (بعث) أن الشاعر هو "ابن أحمر". وأنشده في (قصر) بدون نسبة. أما في اللسان (قصر، وقص) فقد نسب إلى ابن مقبل.
([6]) في المجمل: "فوقصها". والضمير في "سار" للدابة، والدابة يؤنث ويذكر.
([7]) موقعة الطائر بفتح القاف، وتكسر أيضاً.
([8]) في الأصل: "ووقع به"، صوابه في المجمل.
([9]) بغير هاء. وقال عنترة:
وآخر منهم أجررت رمحي *** وفي البجلي معبلة وقيع
([10]) بالفتح وككتف، كما في القاموس. وضبط في اللسان ككتف، وضبط في المجمل بالتحريك.
([11]) الطخاف، بكسر الطاء وفتحها: السحاب الرقيق ترى السماء من خلاله.
([12]) وكذا ورد إنشاده في اللسان (وقف). وفي الديوان 80: "فتطربت للهوى ثم أقصرت".
([13]) في الجمهرة (2: 156).
([14]) أنشده في المجمل والجمهرة واللسان، كما أنشده في اللسان (سلفع).
([15]) في الأصل: "وموقف الفرس"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(وav ve **قاف** ve onları üçleyen şeyler bâbı)

(**وقل**) **الواو** ve **القاف** ve **اللام**: Dağda bir yükseklik üzerine delâlet eden bir kelimedir. Ve “dağda **توقَّلَ**”: yükseldi. Ve bir şeyde yükselen her (kimse) **متوقِّل**’dir. Ve **فرسٌ وَقَِْلٌ**: dağlarda yürüyüşü güzel (olan). Ve **الوَقْل**: **المُقْل** ağacı.

(**وقم**) **الواو** ve **القاف** ve **الميم**. Galebe ve zelil kılmaya delâlet eder. Ve “Allah düşmanı **وقْماً** **وَقَمَ**”: onu zelil kıldı. Ve “falanca ilmi **توقَّمَ**”: onu haberce öldürdü (iyice bildi). Ve “avı **توقَّمْتُ**”: onu aldattım. Ve el-Kisâî dedi: **الموقوم**: şiddetli hüzünlü (olan). Ve Medine’de **حَرَّةُ واقِمٍ**.

(**وقه**) **الواو** ve **القاف** ve **الهاء**: tek bir kelime. “Kavim **استَيْقه**”: itaat ettiler; **وَقِهْت**’ten.

(**وقي**) **الواو** ve **القاف** ve **الياء**: bir şeyin, başka bir şeyden, onunla (başka bir şeyle) def’ine delâlet eden tek bir kelime. “Onu **وقيْتُه**; **أَقِيه** **وَقْياً**.” Ve **الوِقاية**: şeyi koruyan (şey). Ve “Allah’tan **اتَّقِ**”: ondan sakın; yani seninle onun arasına **كالوِقاية** gibi (bir şey) kıl. Nebî صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**اتَّقُوا** ateşten, bir hurmanın yarısıyla bile”; sanki muradı: onu sizinle onun arasına bir koruyucu kılın.

Bâbdan şâz olan şeylerden: **الوَقْيُ**; dediler ki: o, hafif topallıktır.

(**وقب**) **الواو** ve **القاف** ve **الباء**: bir şeyin bir gizlenme yerine kaybolmasına delâlet eden bir kelime. Denir: “şey **وَقب**”: bir **وَقْبة**’ye girdi; o, şeydeki oyuk gibi (bir şey)dir. Ve “iki gözü **وقَبَتْ**”: çöktüler. Ve şey **وقَبَ**: indi ve düştü. Allah تعالى dedi: ﴿**ومِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إذَا وَقَبَ**﴾[el-Felak 3]; dediler ki: o, indiği vakit gecedir. “**الوَقْب** ahmaktır” sözlerine gelince, o ibdâldendir; asıl **وَغْب**’dir; onu zikrettik.

(**وقت**) **الواو** ve **القاف** ve **التاء**: bir şeyin zaman ve başkasında sınırına ve künhüne delâlet eden bir asıl. Ondan: **الوقْت**: bilinen zaman. Ve **الموقوت**: sınırlandırılmış şey. Ve **المِيقاتُ**: vakte varış (yeri/zamanı). “Şuna şunu **قَتَ**” ve “onu **وَقَّته**”: yani onu belirledi. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿**إنَّ الصَّلاَةَ كانَتْ عَلَى المُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً**﴾ [en-Nisâ 103].

(**وقح**) **الواو** ve **القاف** ve **الحاء**: bir şeyde katılığa delâlet eden bir kelime. Ve sert tırnak **وَقَاحٌ**’tır; hayâsı az olan erkeğe benzetildi de **وَقاحٌ** denildi. Ve **وَقِحٌ**: **القِحَة** ve **الوَقَاحة**’si açık (olan). Ve **التَّوقيح**: tırnağın, eritilen bir yağla, onunla kıllı (yerin) dağlandığı (yağla) sertleştirilmesidir. Ve tırnak **استَوْقَحَ**: sertleşti. Ve **رجل موَقَّح**: tecrübeli.

(**وقد**) **الواو** ve **القاف** ve **الدال**: bir ateşin tutuşmasına delâlet eden bir kelime. “Ateş **وَقَدَت**; **تَقِدُ**; ve **اتَّقَدَتْ** ve **تَوَقَّدَتْ**; ve ben onu **أوْقَدْتُ**.” Ve **الوَقُود**: odun. Ve **الوُقود**: ateşin, yandığı vakit fiili. Ve **الوَقَد**: ateşin kendisi. Ve **وَقْدَة الصَّيفِ**: onun en şiddetli sıcaklığı.

(**وقذ**) **الواو** ve **القاف** ve **الذال**: odunla vurmaya delâlet eden bir kelime. Ondan **الوَقْذ**: vuruşla acıtma. Ve **شاةٌ موقوذة**: odunla vuruldu da öldü.

Bu kıyastan olmayan şeylerden: “dişi deve **وُقِذَت**”: istemeyerek süt verdi de sütü azaldı.

(**وقر**) **الواو** ve **القاف** ve **الراء**: bir şeyde ağırlığa delâlet eden bir asıl. Ondan **الوَقْرُ**: kulakta ağırlık. Ondan denir: “kulağı **وَقِرَتْ**; **تَوْقَر**; **وَقْراً**.” el-Kisâî dedi: “kulağı **وُقِرَتْ**; o hâlde o **موقورة**’dur.” Ve **الوِقْر**: yük. Ve denir: “hurma ağacı **مُوقرَةٌ** ve **مُوقِرٌ**”: yani çok yüklü. Ondan **الوَقَار**: hilm ve vakar. Ve “**رجلٌ ذو قِرَةٍ**”: yani vakarlı. Ondan “**وَقَرَ**; **وَقاراً**” denir. Emrettiğin zaman “**اُوقُر**” dersin; “**اُومُرْ**” diyenin lügatinde. el-Ahmer, ﴿**وقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ**﴾ [el-Ahzâb 33] hakkında dedi: vakardan değildir; ancak oturmaktandır. Ondan “**وَقَرْتُ**; **أقِرُ**; **وَقْراً**” denir. Ebû Ubeyd dedi: o, benim yanımda **الوَقَار**’dandır. Denir: “**قِرْ**”, “**عِدْ**” denildiği gibi. Ve **رجلٌ مُوَقَّر**: tecrübeli.

Bâbdan şâz olan şeylerden: **الوَقِيرَة**: kayada bir oyuk. **وَقِيرٌ**’e gelince, o, **الفقير**’in tâbî kılınmasıdır. Ve kemikte **الوَقْرَة**. Ve **الوَقِير**: koyundan sürü.

(**وقص**) **الواو** ve **القاف** ve **الصاد**: bir şeyin kırılmasına delâlet eden bir kelime. Ondan **الوَقْص**: boynu ezmek; “boynu **وُقِصَتْ**; o hâlde o **موقوصة**’dur.” Huzelî’nin sözüne gelince:
فبَعثْتُها تَقِصُ المَقَاصِرَ بعد ما *** كَرَبَتْ حَياةُ النّارِ للمُتَنَوِّرِ
bu, binek hayvanının, tepeciklerin başlarında yürüdüğü vakit **وَقْصِ**’undandır; onları ezer. Ondan yürüyüşte **التَّوَقُّص**: basışın şiddeti; sanki altındakini ezer. Ve **الوَقَص**: ince dallar. Denir: “ateşin için **وَقِّصْ**”; o, dalların kırıntılarıdır. Ve iki farîza arasındaki (namaz) için “**وَقَصٌ**” denir; bu kıyastır; çünkü o, tam bir farîza değildir; sanki o kırılmıştır.

(**وقط**) **الواو** ve **القاف** ve **الطاء**: bir şeyin bir şeye düşmesine delâlet eden bir kelime. Ve “horoz tavuğu **وَقَط**”: onunla çiftleşti. Ve denir: “bize bir gök (yağmur) isabet etti de yer(ler)i **فوَقَطَت**”; sanki onunla düştü; suyun biriktiği o yer **وَقْطٌ** ve **وَقيط**’tir.

(**وقع**) **الواو** ve **القاف** ve **العين**: tek bir asıl, dalları ona döner; bir şeyin düşmesine delâlet eder. Denir: “şey **وقَعَ**; **وُقوعاً**; o hâlde o **واقع**.” Ve **الواقِعَة**: kıyamet; çünkü mahlûkata vâki olur da onları kaplar. Ve **الوقْعة**: savaş çarpması. Ve **الوَقائع**: dağınık su birikintileri; sanki su onlara düştü. Ve **مَواقِعُ الغيثِ**: onun düştüğü yerler. Ve **النَّسر الواقع**: kuşun **وقَع**’ından; murad, kanatlarını toplamış olmasıdır; sanki yere düşmüş gibidir. Ve **مَوْقَعَة الطّائِر**: üzerine düştüğü yeri. Ve “deveyi **وَقَاعِ** dağladım”: onunla, derisinin herhangi bir yerinde, bir kısmı dağlanan tek bir dairedir; sanki onunla düşmüş gibidir. Ve “falanca falancaya düştü (dil uzattı) ve ona **أوْقَع**.” “Demiri **وقَعْتُ**; **أقِعُها**; **وَقْعاً**”a gelince, onu sivrilttiğin vakit; bu kıyastandır; çünkü onu uzasın diye bir taşın veya başkasının üzerine düşürürsün; sanki “şey yaptı” ve “ben onu yaptım” bâbındandır. Ve **حديدةٌ وقيعٌ**. Ve “yağmur **وقَع**”: dağınık olarak düştü. Ondan **التَّوقِيع**: devenin sırtındaki yara izidir. Ondan **التَّوقيع**: kitaba, ondan boşaldıktan sonra eklenen (yazı)dır. Ve “şeyi **توقَّعْتُ**”: ne vakit düşer diye onu bekledim. Ve **الحافر الوَقِيع**: taşların onu parça parça ettiği (tırnak); o, **الحديد الوقيع**’den alınmıştır. Ve **السَّيف الوقيعُ**: taşla bilenmiş olan; onun kıyası geçti. Ve **الوَقَع**: çıplak ayaklılık. Ve **الوَقِع**: çıplak ayaklı; bu ondandır; sanki bir taş bir düşüş yerine düşmüş de ayağı çıplak kalmış gibidir. Ve **الوَقِع**: buluttan **الطِّخاف**; sanki yağmuruyla düşer. Ebû Amr’un naklettiğine gelince: **الوَقْع**: dağın yüksek yeri; sanki onunla adlandırıldı; çünkü ona çıkan, ondan düşmekten korkar.

(**وقف**) **الواو** ve **القاف** ve **الفاء**: tek bir asıl; bir şeyde duraklamaya delâlet eder; sonra onun üzerine kıyas edilir. Ondan “**وَقَفْتُ**; **أقِفُ**; **وُقوفاً**.” Ve “**وَقَفْتُ وَقْفِي**”; “**أوقَفْتُ**” denmez; ancak bir şeyde olup sonra ondan vazgeçen kimse için “**قد أوْقَفَ**” derler. et-Tırimmâh dedi:
جامحاً في غَوَايتي ثمَّ أوقفـ *** ـتُ رضاً بالتُّقَى وذو البِرِّ راضِ
eş-Şeybânî nakletti: “onlarla konuştum, sonra onlardan **أوْقَفْتُ**” yani sustum. Dedi: ve her şey ki ondan el çektiysen, “**أوقفت**” dersin. Ve insanın ve başkasının **مَوْقِفُ**: durduğu yer.

Ve **الوِقَافُ**: karşı durma. İbn Düreyd dedi: **وَقِيفَةُ الوَعِل**: köpeklerin veya okçuların onu bir kayaya sıkıştırmasıdır; inemez; avlanıncaya kadar. Dedi:
فلا تَحْسَبَنِّي شَحْمَةً مِنْ وَقِيفَةٍ *** مطرَّدَةٍ ممَّا تصيدُكَ سلفعُ
Ve **سَلْفَعُ**: bir dişi köpektir.

Ve ondan **الوَقْف**: fildişinden bir bilezik. Ve o yerle durmuş olduğu için **وَقْفاً** adlandırılabilir. Ve benzetme üzere denir: “**حمارٌ مُوَقَّفٌ**”, eğer bileklerinde beyazlık varsa; sanki durmuş gibidir. Ve atın **مَوْقِفَا**’sı: iki böğründeki iki çukurluktur. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الوقب كالنقرة في الشيء، ووقب: إذا دخل في وقب ومنه وقبت الشمس: غابت. قال تعالى: ﴿ومن شر غاسق إذا وقب﴾ [الفلق/3] والإيقاب: تغييبه، والوقيب: صوت قنب (قنب الفرس: وعاء قضيبه) الدابة، وقببه، وقبه (يقال قبه يقبه قبا، واقتبه: قطعه. اللسان (قبب) ).

##### Türkçe

- **الوقب**: şeydeki oyuk/çentik gibidir; ve **وقب**: bir **وقب**’a girdiği zaman; bundan da **وقبت الشمس**: battı (kayboldu). Yüce Allah dedi ki: ﴿ومن شر غاسق إذا وقب﴾ [الفلق/3]. Ve **الإيقاب**: onu gizlemesidir; ve **الوقيب**: **قنب**’in ( **قنب الفرس**: kamışının kılıfı) binek hayvanının sesi; ve **وقببه**; ve **وقبه** (denir ki: **قبه يقبه قبا**; ve **واقتبه**: onu kesti. **اللسان** (**قبب**) ).

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ق ب
وقب اليل وظلام واقب‏.‏
ووقبت الشمس‏:‏ وجبت‏.‏
ووقبت عيناه‏:‏ غارتا‏.‏
وشربت من الوقب وهو القلت‏.‏
وحبذا وقبة الثريد‏.‏
وسمعت وقيب الفرس ووعيقه وهو صوت قنبه‏.‏
وتقول العرب‏:‏ تعوذوا بالله من حميّة الأوقاب واللئام الوقب‏:‏ الأحمق‏.‏
وامرأ ميقاب‏:‏ محماق‏.‏

##### Türkçe

و ق ب
**وقب**: gece ve **ظلام واقب**.
Ve **ووقبت الشمس**: battı.
Ve **ووقبت عيناه**: ikisi de çöktü.
Ve **الوقب**’dan içtim; o da **القلت**’tir.
Ve ne hoş **وقبة الثريد**.
Ve atın **وقيب**’ini ve **وعيقه**’ini işittim; o, onun **قنبه**’inin sesidir.
Ve Araplar derler: **حميّة الأوقاب**’ın ve **اللئام الوقب**’un şerrinden Allah’a sığının: **الوقب**: ahmak.
Ve **امرأ ميقاب**: çok ahmak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الأَوْقابُ: الكُوَى، واحدُها وَقْبٌ.
والوَقْبُ في الجبَل: نُقْرة يجتمع فيها الماء.
والوَقْبةُ: كُوَّة عظيمة فيها ظِلٌّ. والوَقْبُ والوَقْبةُ: نَقْرٌ في الصَّخْرة يجتمع فيه الماءُ؛ وقيل: هي نحوُ البئر في الصَّفَا، تكون قامة أَو قامتين، يَسْتَنْقِـع فيها ماءُ السماء. وكلُّ نَقْرٍ في الجَسدِ: وَقْبٌ، كنَقْرِ العين والكَتِفِ. ووَقْبُ العَيْن: نُقْرَتُها؛ تقول: وَقَبَتْ عَيْناه، غارَتَا. وفي حديث جَيْشِ الخَبَطِ: فاغْتَرَفْنا من وَقْبِ عَيْنه بالقِلالِ الدُّهْنَ؛ الوَقْبُ: هو النُّقْرة التي تكون فيها العين. والوَقْبانِ من الفَرس: هَزْمتانِ فوق عَيْنَيْه، والجمع من كل ذلك وُقوبٌ ووِقابٌ. ووَقْبُ المحالةِ: الثَّقْبُ الذي يدخُل فيه الـمِحْوَرُ. ووَقْبةُ الثَّريد والـمُدْهُنِ: اُنْقُوعَتُه. الليث: الوَقْبُ كلُّ قَلْتٍ أَو حُفْرة، كقَلْتٍ في فِهْر، وكوَقْبِ الـمُدْهُنةِ؛ وأَنشد: في وَقْبِ خَوْصاءَ، كوَقْبِ الـمُدْهُنِ
الفراء: الإِيقابُ إِدْخالُ الشيءِ في الوَقْبةِ.
ووَقَبَ الشيءُ يَقِبُ وَقْباً: دَخَلَ، وقيل: دَخَل في الوَقْبِ. وأَوْقَبَ الشيءَ: أَدْخَلَه في الوَقْبِ. ورَكِـيَّةٌ وَقْباءُ: غائرةُ الماء.وامرأَة مِـيقابٌ: واسعةُ الفَرْج. وبنُو الـمِـيقابِ: نُسِـبُوا إِلى أُمِّهم، يريدون سَبَّهم بذلك.
ووَقَبَ القمرُ وُقُوباً: دخَل في الظِّلِّ الصَّنَوبَريّ الذي يَكْسِفُه. وفي التنزيل العزيز: ومِن شَرِّ غاسقٍ إِذا وَقَبَ؛ الفراء: الغاسِقُ الليل؛ إِذا وَقَبَ إِذا دخَل في كل شيء وأَظْلَمَ. ورُوي عن عائشة، رضي اللّه عنها، أَنها قالت: قال رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، لما طَلَع القمرُ: هذا الغاسِقُ إِذا وَقَبَ، فتَعَوَّذي باللّه من شَرِّه. وفي حديثٍ آخر لعائشة: تَعَوَّذي باللّه من هذا الغاسقِ إِذا وَقَبَ أَي الليل إِذا دخَلَ وأَقْبَلَ بظَلامِه. ووَقَبَتِ الشمسُ وَقْباً ووُقُوباً: غابَتْ؛ وفي الصحاح: ودخَلَتْ مَوْضِعَها. قال محمد بن المكرم: في قول الجوهري دخَلَتْ موضِعَها، تَجَوُّزٌ في اللفظ، فإِنها لا موضعَ لها تَدْخُله. وفي الحديث: لما رَأَى الشمسَ قد وَقَبَتْ قال: هذا حِـينُ حِلِّها؛ وَقَبَتْ أَي غابَتْ؛ وحِـينُ حِلِّها أَي الوَقْتُ الذي يَحِلُّ فيه أَداؤُها، يعني صلاةَ المغرب.
والوُقُوبُ: الدُّخُولُ في كل شيء؛ وقيل: كلُّ ما غابَ فقد وَقَبَ وَقْباً. ووَقَبَ الظلامُ: أَقْبَلَ، ودخَل على الناس؛ قال الجوهري: ومنه قوله تعالى: ومن شَرِّ غاسقٍ إِذا وَقَبَ؛ قال الحسنُ: إِذا دخَل على الناس. والوَقْبُ: الرجلُ الأَحمقُ، مثلُ الوَغْبِ؛ قال الأَسْوَد بنُ يَعْفُرَ: أَبَنِـي نُجَيْحٍ، إِنَّ أُمَّكُمُ *  أَمَةٌ، وإِنَّ أَباكُمُ وَقْبُ(1) (1 قوله «أبني نجيح» كذا بالأصل كالصحاح والذي في التهذيب أبني لبينى.) أَكَلَتْ خَبيثَ الزادِ، فاتَّخَمَتْ *  عنه، وشَمَّ خِمارَها الكَلْبُ ورجلٌ وَقْبٌ: أَحمقُ، والجمع أَوْقابٌ، والأُنثى وَقْبة. والوُقْبـيُّ: الـمُولَعُ (2)
(2 قوله «والوقبي المولع إلخ» ضبطه المجد، بضم الواو، ككردي وضبطه في التكملة كالتهذيب، بفتحها.) بصُحْبةِ الأَوْقابِ، وهم الـحَمْقَى. وفي حديث الأَحْنَفِ: إِياكم وحَمِـيَّةَ الأَوْقابِ؛ هم الـحَمْقَى. وقال ثعلب: الوَقْبُ الدَّنِـيءُ النَّذْلُ، مِن قولك وَقَبَ في الشيء: دخَل فكأَنه يدخُل في الدَّناءة، وهذا من الاشتقاق البعيد. والوَقْبُ: صوتٌ يخرُج من قُنْبِ الفَرَس، وهو
\<ص:802>
وِعاءُ قَضِـيبِه. ووَقَبَ الفرسُ يَقِبُ وقْباً ووَقيباً، وهو صَوْتُ قُنْبِه؛ وقيل: هو صوتُ تَقَلْقُلِ جُرْدانِ الفرس في قُنْبِه، ولا فِعْلَ لشيء من أَصواتِ قُنْبِ الدابةِ، إِلاَّ هذا. والأَوْقابُ: قُماشُ البيت. والـمِـيقابُ: الرجلُ الكثيرُ الشُّرْبِ للنبيذ. وقال مُبْتَكِرٌ الأَعْرابي: إِنهم يسيرون سَيْرَ الـمِـيقابِ؛ وهو أَن يُواصِلُوا بين يوم وليلة. والـمِـيقَبُ: الوَدَعَةُ. وأَوْقَبَ القومُ: جاعُوا. والقِـبَةُ: التي تكون في البَطْن، شِبْهُ الفِحْثِ. والقِـبَةُ: الإِنْفَحةُ إِذا عَظُمَتْ من الشاةِ؛ وقال ابن الأَعرابي: لا يكون ذلك في غير الشاءِ.
والوَقْباء: موضع، يمدّ ويُقْصَرُ، والـمَدُّ أَعْرَفُ. الصحاح: والوَقْبَـى ماءٌ لبني مازِنٍ؛ قال أَبو الغُول الطُّهَويُّ: هُمُ مَنَعُوا حِمَى الوَقْبَـى بضَرْبٍ، *  يُـؤَلِّفُ بين أَشْتاتِ الـمَنُون قال ابن بري: صوابُ إِنْشادِه: حِمَى الوَقَبَـى؛ بفتح القاف. والـحِمَى: المكان الممنوع؛ يقال: أَحْمَيْتُ الموضعَ إِذا جعلته حِمًى. فأَما حَمَيْتُه، فهو بمعنى حَفِظْته. والأَشْتاتُ: جمع شَتٍّ، وهو المتفرّق. وقوله: يؤَلِّف بين أَشْتاتِ الـمَنُون، أَراد أَن هذا الضربَ جمع بينَ مَنايا قوم متفرّقي الأَمكنة، لو أَتَتْهُم مَناياهم في أَمكنتهم، فلما اجتمعوا في موضع واحد، أَتَتْهُم المنايا مجتمعة.

##### Türkçe

**الأَوْقابُ**: delikler; onun teki **وَقْبٌ**’dur.

Ve dağdaki **الوَقْبُ**: içinde suyun toplandığı bir oyuktur.

Ve **الوَقْبةُ**: içinde gölge bulunan büyük bir deliktir. Ve **الوَقْبُ** ile **الوَقْبةُ**: kayada içinde suyun toplandığı bir oyuktur; ve denildi ki: o, düz kayada kuyu gibidir; bir boy yahut iki boy olur; gök suyunun içinde biriktiği (yerdir). Ve bedendeki her oyuk: **وَقْبٌ**’dur; göz oyuğu ve omuz (oyuğu) gibi. Ve **وَقْبُ العَيْن**: onun oyuğudur; dersin ki: **وَقَبَتْ عَيْناه**; (yani) ikisi çöktü. Ve **جَيْشِ الخَبَطِ** hadîsinde: “Böylece biz, yağ tulumlarıyla, onun gözünün **وَقْبِ**’inden yağı avuçladık”; **الوَقْبُ**: gözün içinde bulunduğu oyuktur. Ve attan **الوَقْبانِ**: iki gözünün üstünde iki çöküntüdür; ve bütün bunların çoğulu **وُقوبٌ** ve **وِقابٌ**’dır. Ve **وَقْبُ المحالةِ**: içine milin girdiği deliktir. Ve **وَقْبةُ الثَّريد** ile **الـمُدْهُنِ**: onun çukurudur. **الليث**: **الوَقْبُ** her bir küçük su birikintisi yahut çukurdur; sert taş içindeki küçük su birikintisi gibi ve **الـمُدْهُنةِ**’nin **وَقْبِ**’i gibi; ve şu beyti okudu:
في **وَقْبِ** خَوْصاءَ، كوَقْبِ الـمُدْهُنِ

**الفراء**: **الإِيقابُ**, şeyin **الوَقْبةِ**’ye sokulmasıdır.

Ve **وَقَبَ** şey **يَقِبُ** **وَقْباً**: girdi; ve denildi ki: **الوَقْبِ**’e girdi.

Ve **أَوْقَبَ** şeyi: onu **الوَقْبِ**’e soktu. Ve **رَكِـيَّةٌ وَقْباءُ**: suyu derin olan (kuyu). Ve **امرأَة مِـيقابٌ**: ferci geniş olan (kadın). Ve **بنُو الـمِـيقابِ**: annelerine nisbet edildiler; bununla onlara sövmeyi kastediyorlar.

Ve **وَقَبَ** ay **وُقُوباً**: onu örten çam gölgesine girdi. Ve aziz tenzilde: “Ve **وَمِن شَرِّ غاسقٍ إِذا وَقَبَ**”; **الفراء**: **الغاسِقُ** gece (dir); **إِذا وَقَبَ**: her şeye girip karardığı zaman. Ve Âişe’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ay doğunca dedi ki: “Bu, **الغاسِقُ إِذا وَقَبَ**’dır; onun şerrinden Allah’a sığın.” Ve Âişe’den başka bir hadîste: “Bu **الغاسقِ إِذا وَقَبَ**’dan Allah’a sığın”; yani gece, girdiği ve karanlığıyla geldiği zaman. Ve **وَقَبَتِ** güneş **وَقْباً** ve **وُقُوباً**: battı; ve **الصحاح**’ta: ve yerine girdi. Muhammed b. el-Mukrem dedi ki: Cevherî’nin “yerine girdi” sözünde lafızda bir mecaz vardır; çünkü onun gireceği bir yeri yoktur.

Ve hadîste: güneşin **وَقَبَتْ** olduğunu görünce dedi ki: “Bu, onun helâl olma vaktidir”; **وَقَبَتْ** yani battı; ve “onun helâl olma vakti” yani edasının helâl olduğu vakit; yani akşam namazını.

Ve **الوُقُوبُ**: her şeye giriş (tir); ve denildi ki: her ne batarsa, **وَقَبَ** **وَقْباً**. Ve **وَقَبَ** karanlık: geldi ve insanların üzerine girdi; **الجوهري** dedi ki: ve ondan Yüce Allah’ın sözü: “Ve **ومن شَرِّ غاسقٍ إِذا وَقَبَ**”; **الحسن** dedi ki: insanların üzerine girdiği zaman.

Ve **الوَقْبُ**: ahmak adamdır; **الوَغْبِ** gibi; **الأَسْوَد بنُ يَعْفُرَ** dedi ki:
أَبَنِـي نُجَيْحٍ، إِنَّ أُمَّكُمُ *  أَمَةٌ، وإِنَّ أَباكُمُ **وَقْبُ**(1)
(1 “**أبني نجيح**” sözü: asılda **الصحاح** gibi böyledir; **التهذيب**’de olan ise: **أبني لبينى**’dır.)
أَكَلَتْ خَبيثَ الزادِ، فاتَّخَمَتْ *  عنه، وشَمَّ خِمارَها الكَلْبُ

Ve **رجلٌ وَقْبٌ**: ahmak; çoğulu **أَوْقابٌ**; dişisi **وَقْبة**. Ve **الوُقْبـيُّ**: **الـمُولَعُ**(2)
(2 “**والوقبي المولع إلخ**” sözü: onu Mecd, **الواو**’u ötreli olarak ضبط etti; **ككردي** gibi; ve **التكملة**’de **التهذيب** gibi, fethalı olarak ضبط etti.) **بصُحْبةِ الأَوْقابِ**; onlar ahmaklardır. Ve **الأَحْنَفِ** hadîsinde: “Sizi **حَمِـيَّةَ الأَوْقابِ**’dan sakındırırım”; onlar ahmaklardır.

Ve Sa‘leb dedi ki: **الوَقْبُ** aşağılık, rezil (kimsedir); “şeye **وَقَبَ**: girdi” sözünden; sanki aşağılığa giriyor gibidir; ve bu, uzak iştikaktandır. Ve **الوَقْبُ**: atın **قُنْبِ**’inden çıkan bir sestir; o, onun kamışının kabıdır. Ve **وَقَبَ** at **يَقِبُ** **وقْباً** ve **وَقيباً**: onun **قُنْبِ**’inin sesidir; ve denildi ki: atın **قُنْبِ**’inde onun **جُرْدانِ**’ının çalkalanmasının sesidir; ve binek hayvanının **قُنْبِ** seslerinden hiçbir şeye fiil yoktur; ancak bu (vardır). Ve **الأَوْقابُ**: evin döküntü eşyasıdır.

Ve **الـمِـيقابُ**: nebîz içmesi çok olan adamdır. Ve Mübtakir el-A‘râbî dedi ki: “Onlar **الـمِـيقابِ** yürüyüşüyle yürürler”; o, bir gün ile bir geceyi birbirine bitiştirmeleridir. Ve **الـمِـيقَبُ**: deniz kabuğu (cowrie)’dur. Ve **أَوْقَبَ** kavim: acıktılar.

Ve **القِـبَةُ**: karında olan, **الفِحْثِ** benzeri (şey)dir. Ve **القِـبَةُ**: koyundan **الإِنْفَحةُ** büyüdüğü zaman (dır); ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bu, koyundan başkasında olmaz.

Ve **الوَقْباء**: bir yerdir; uzatılır ve kısaltılır; uzatma daha bilinir. **الصحاح**: ve **الوَقْبَـى** Benî Mâzin’e ait bir sudur; Ebû’l-Gûl et-Tuhavî dedi ki:
هُمُ مَنَعُوا حِمَى الوَقْبَـى بضَرْبٍ، *  يُـؤَلِّفُ بين أَشْتاتِ الـمَنُون

İbn Berrî dedi ki: onun okunuşunun doğrusu: **حِمَى الوَقَبَـى**; **القاف**’ı fethalı olarak.

Ve **الـحِمَى**: yasaklanmış yerdir; denir ki: yeri **أَحْمَيْتُ**; onu **حِمًى** yaptığın zaman. Ama **حَمَيْتُه** ise, onu korudum manasınadır. Ve **الأَشْتاتُ**: **شَتٍّ**’in çoğuludur; o, dağınık olandır.

Ve onun sözü: “**يؤَلِّف بين أَشْتاتِ الـمَنُون**”; muradı: bu darbenin, mekânları dağınık bir kavmin ölümlerini bir araya getirdiğidir; eğer ölümleri onlara kendi mekânlarında gelseydi; fakat bir yerde toplandıklarında, ölümler onlara toplu halde geldi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ق ب * * وَقَبَ * دخل وبابه وعد ومنه وقب الظلام أي دخل على الناس قال الله تعالى ﴿ومن شر غاسق إذا وقب﴾

##### Türkçe

* و ق ب * * **وَقَبَ** * girdi; ve “bab”ı: **وعد**’dir. Ve ondan: **وقب الظلام**; yani: insanlara girdi. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**ومن شر غاسق إذا وقب**﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوقب في الجبل نقرة يجتمع فيها الماء، ونقر في الصخرة يجتمع فيها الماء كالوقبة، بزيادة الهاء، والجمع أوقاب أو الوقبة: نحو البئر في الصفا، تكون قامة، أو قامتين يستنقعفيها ماء السماء. الوقب: كل نقر في الجسد، كنقر العين والكتف. ووقب العين: نقرتها، تقول: وقبت عيناه: غارتا. وفي حديث جيش الخبط  فاغترفنا من وقب عينه بالقلال الدهن  . الوقبان من الفرس: هزمتان فوق عينيه. والجمع من كل ذلك وقوب، ووقاب. الوقب من المحالة: ثقب يدخل فيه المحور.
 الوقب: الغيبة، كالوقوب بالضم، وهو الدخول في كل شيء. وقيل: كل ما غاب، فقد وقب وقبا: ومنه وقبت لشمس، على ما يأتي. الوقب: الرجل الأحمق، مثل الوغب، قال الأسود بن يعفر:
  أبني نجـيح إن أمـكـم                      أمة وإن أباكـم وقـب
  أكلت خبيث الزاد فاتخمت                      عنه وشم خمارها الكلب ورجل وقب: أحمق. والجمع أوقاب. والأنثى وقبة. قال ثعلب: الوقب: النذل الدنيء من قولك: وقب في الشيء: دخل، فكأنه يدخل في الدناءة، وهذا من الاشتقاق البعيد. كذا في لسان العرب. الوقب: الدخول في الوقب. وقب الشيء، يقب، وقبا: أي دخل. هكذا في الصحاح، ورأيت في هامش: صوابه وقوبا؛ لأنه لازم. وقيل: وقب: دخل في الوقب. الوقب: المجيء والإقبال، ومنه حديث عائشة، رضي الله عنها:  تعوذي بالله من هذا الغاسق إذا وقب  أي: الليل إذا دخل وأقبل بظلامه. والوقبة: الكوة العظيمة فيها ظل، والجمع: الأوقاب، وهي الكوى. الوقبة من الثريد والدهن، هكذا في نسختنا، بضم الدال المهملة، والصواب: والمدهن، بالميم والدال: أنقوعتهما، بالضم. قال الليث: الوقب: كل قلت أو حفرة كقلت في فهر وكوقب المدهنة، وأنشد:
  في وقب خوصاء كوقب المدهن

  ووقب الظلام: أقبل، ودخل على الناس، وبه فسرت الآية. وروى الجوهري ذلك عن الحسن البصري. وقبت الشمس، تقب، وقبا، ووقوبا: غابت. زاد في الصحاح: ودخلت موضعها. قال ابن منظور: وفيه تجوز. وفي الحديث:  لما رأى الشمس قد وقبت قال: هذا حين حلها  ، أي الوقت الذي يحل فيه أداؤها، يعني صلاة المغرب. الوقوب: الدخول في كل شيء، وقد تقدم. وقب القمر، وقوبا: دخل في الظل الصنوبري الذي يعتري منه الكسوف. ومنه على ما يؤخذ من حديث عائشة، رضي الله تعالى عنها، كما يأتي - وقوله عز وجل ومن شر غاسق إذا وقب روى عنها أنها قالت:  قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم، لما طلع القمر: هذا الغاسق إذا وقب، فتعوذي بالله من شره  . أو معناه: أير بالخفض أي الذكر إذا قام. حكاه الإمام أبو حامد الغزالي، وغيره كالنقاش في تفسيره، وجماعة عن الإمام الحبر عبد الله بن عباس، رضي الله عنهما. وهذا من غرائب التفسير. وسيأتي للمصنف في غ س ق أيضا فيتحصل مما يفهم من عبارته، مما يناسب تفسير الآية - أقوال خمسة: أولها: الليل إذا أظلم، وهو قول الأكثر، قال الفراء: الليل إذا دخل في كل شيء وأظلم؛ ومثله قول عائشة. والثاني: القمر إذا غاب، وهو المفهوم من حديث عائشة الذي أخرجه النسائي وغيره. والثالث: الشمس إذا غربت. والرابع: أنه النهار إذا دخل في الليل، وهو قريب مما قبله. الخامس: الذكر إذا قام. ويستدرك عليه: الثريا إذا سقطت، لأن الأمراض والطواعين تهيج فيه. وورد في الحديث: أن الغاسق: النجم، وإذا أطلق فهو الثريا. قاله السهيلي وشيخه ابن العربي. والغاسق: الأسود من الحيات. ووقبه: ضربه، وينقلون في ذلك حكاية سمعتها عن غير واحد. وقيل: وقبه: انقلابه، وقيل: الغاسق: إبليس، ووقبه: وسوسته. قاله السهيلي، ونقله العلامة ابن جزي وغيره، قاله شيخنا. وأوقب الرجل: جاع. وعبارة الصحاح: أوقب القوم: جاعوا. أوقب الشيء إيقابا: أدخله في الوقبة، قاله الفراء. وفي بعض النسخ من الأمهات: في الوقب والميقب: الودعة، محركة، نقله الصاغاني. والوقبي، ككردي، وفي نسخة: بالضم، بدل قوله ككردي، وقيده الصاغاني بالفتح: المولع بصحب  الأوقاب، وهم الحمقي. وفي كلام الأحنف بن قيس لبني تميم، وهو يوصيهم: تباذلوا تحابوا، وإياكم وحمية الأوقاب. أي الحمقى، حكاه أبو عمرو. وفي الأساس: وتقول العرب: تعوذوا بالله من حمية الأوقاب واللئام. والميقاب: الرجل الكثير الشرب للماء كذا في التكملة. وفي لسان العرب. للنبيذ. الميقاب: الامرأة الحمقاء، أو هي المحمقة، نقله الصاغاني وقيل: هي الواسعة الفرج. قال مبتكر الأعرابي: إنهم يسيرون سير الميقاب، وهو أن تواصل بين يوم وليلة. وبنو الميقاب: نسبوا إلى أمهم، يريدون به السب والوقوع. والقبة، كعدة: التي تكون في البطن شبه الفحث. والقبة: الإنفحة إذا عظمت من الشاة، وقال ابن الأعرابي: لا يكون ذلك في غير الشاء، وقد تقدم في ق ب ب. والوقيب: صوت يسمع من قنب الفرس، وهو وعاء قضيبه. وقب الفرس، يقب، وقبا، ووقيبا وقيل: هو صوت تقلقل جردان الفرس في قنبه، وهو الخضيعة أيضا ولا فعل لشيء من أصوات قنب الدابة إلا هذا، وسيأتي المزيد على ذلك في خ ص ع. والأوقاب: قماش البيت ومتاعه، مثل: البرمة، والرحيين، والعمد، كالأوغاب. والوقباء، بفتح فسكون

  ممدودا: ع، رواه العمراني. وهو غير الذي يأتي فيما بعد. كذا في المعجم ويقصر، قال ابن منظور: والمد أعرف. وفي كتاب نصر: الوقباء: ماءة قريبة من الينسوعة، في مهب الشمال منها، عن يمين المصعد وسأتي بيان الينسوعة في محله. والوقبي محركة، كجمزي وبشكي، قال السكوني: ماء لبني مالك بن مازن بن مالك بن عمرو ابن تميم، لهم به حصن، وكانت لهم به وقائع مشهورة. وفي المراصد: لبني مالك، أي وهو ابن مازن، وأنشد الجوهري لأبي الغول الطهوي، إسلامي:: ع، رواه العمراني. وهو غير الذي يأتي فيما بعد. كذا في المعجم ويقصر، قال ابن منظور: والمد أعرف. وفي كتاب نصر: الوقباء: ماءة قريبة من الينسوعة، في مهب الشمال منها، عن يمين المصعد وسأتي بيان الينسوعة في محله. والوقبي محركة، كجمزي وبشكي، قال السكوني: ماء لبني مالك بن مازن بن مالك بن عمرو ابن تميم، لهم به حصن، وكانت لهم به وقائع مشهورة. وفي المراصد: لبني مالك، أي وهو ابن مازن، وأنشد الجوهري لأبي الغول الطهوي، إسلامي:
  هم منعوا حمى الوقبي بضرب                      يولف بين أشتات الـمـنـون ووجدت، في هامشه، ما نصه بخط أبي سهل: هكذا في الأصل بخط الجوهري، مسكن القاف، والذي أحفظه: الوقبي، بفتحها ووجد بخط أبي زكريا: في الأصل ساكنة القاف، وقد كتب عليها حاشية: هذا في كتابه، والصواب بفتح القاف. وأشار إليه ابن بري أيضا في حاشيته، وأنشد في المعجم:
  يا وقبي كم فيك من قتـيل                      قد مات أو ذي رمق قليل وهي على طريق المدينة من البصرة، يخرج منها إلى مياه يقال لها: القيصومة، وقنة، وحومانة الدراج. قال: والوقبي من الضجوع على ثلاثة أميال، وكان للعرب بها أيام بين مازن وبكر. انتهى. وذكر أوقب: ولاج في الهنات، نقله الصاغاني. وهو مأخوذ من تفسير القول الذي نقل عن النقاش. ومما يستدرك عليه: ركية وقباء: غاشرة الماء، عن ابن دريد. ووقبان، كسحبان، موضع، النقاب قال ياقوت: لما كان يوم شعب جبلة، ودخلت بنو عامر ومن معها الجبل كانت كبشة بنت عروة الرحال بن عتبة بن جعفر بن كلاب يومئذ حاملا بعامر بن الطفيل، فقالت: ويلكم، يا بني عامر، ارفعوني. والله إن في بطني لمعز بني عامر. فصفوا القسي على عواتقهم، ثم حملوها حتى بوؤوها القنة، فنة وقبان، فزعموا أنها ولدت عامرا يوم فرغ الناس من القتال. وفي تهذيب الأبنية، لابن القطاع وأوقب النخل: عفنت شماريخه. ووقب الرجل: غارت عيناه.

##### Türkçe

**الوقب** dağda suyun toplandığı bir oyuktur; kayada da **الوقبة** gibi, **الهاء**’nın ziyadesiyle, suyun toplandığı oyuklardır. Çoğulu **أوقاب** yahut **الوقبة**: safâdaki kuyu gibi; bir boy, yahut iki boy olur; gök suyunun içinde birikip durduğu yer. **الوقب**: bedendeki her oyuk; göz ve omuz oyuğu gibi. **وقب العين**: onun oyuğu; dersin ki: **وقبت عيناه**: ikisi de çöktü. **جيش الخبط** hadîsinde: “Onun gözünün **وقب**’undan yağ küpleriyle aldık.”

**الوقبان** attan: iki gözünün üstündeki iki çöküntüdür. Bütün bunların çoğulu **وقوب** ve **وقاب**’dır. **الوقب** **المحالة**’den: milin girdiği deliktir.

**الوقب**: gaybet; **الوقوب** (ضم ile) gibi; o, her şeye girmektir. Ve denildi: her ne kaybolduysa, muhakkak **وقب** eder **وقبا**; bundan: **وقبت** güneş için, gelecek üzere. **الوقب**: ahmak adam; **الوغب** gibi. **الأسود بن يعفر** dedi:
  “Ey **نجيح** oğulları, şüphesiz anneniz                      bir cariyedir; babanız da **وقب**’dur.
  Kötü azığı yedi de tıka basa doydu                      ondan; onun başörtüsünün kokusunu köpek kokladı.”

Ve **رجل وقب**: ahmak. Çoğulu **أوقاب**. Dişisi **وقبة**. **ثعلب** dedi: **الوقب**: “**وقب** etti (yani) şeye girdi” sözünden; alçak, aşağılık kimsedir; sanki aşağılığa girer; bu, uzak iştikaktır. **لسان العرب**’da böyledir. **الوقب**: **الوقب**’a giriş. **وقب** etti şeyi, **يقب** eder, **وقبا**: yani girdi. **الصحاح**’ta böyledir; ve bir kenarda gördüm: doğrusu **وقوبا**’dır; çünkü o lâzımdır. Ve denildi: **وقب**: **الوقب**’a girdi. **الوقب**: gelme ve yönelme; bundan **عائشة** hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Bu **الغاسق**’tan, **إذا وقب** olduğunda Allah’a sığının.” Yani: karanlığıyla girip yöneldiğinde gece. **الوقبة**: içinde gölge bulunan büyük pencere deliği; çoğulu: **الأوقاب**; onlar pencere delikleridir. **الوقبة** **الثريد** ve **الدهن**’dendir; nüshamızda böyledir; **الدال**’ın (المهملة) **ضم**’ıyla; doğrusu: **والمدهن**’dir; **الميم** ve **الدال** ile: ikisinin ıslatılıp bekletilmişidir; **ضم** ile. **الليث** dedi: **الوقب**: her küçük kuyu yahut çukur; **فهر**’deki küçük kuyu gibi ve **المدهنة**’nin **وقب**’u gibi. Ve inşad etti:
  “**خوصاء**’nın **وقب**’unda, **المدهن**’in **وقب**’u gibi.”

**وقب الظلام**: yöneldi ve insanların üzerine girdi; âyet bununla tefsir edildi. **الجوهري** bunu **الحسن البصري**’den rivayet etti. **وقبت الشمس**: **تقب** eder, **وقبا** ve **وقوبا**: battı. **الصحاح**’ta ziyade etti: “ve yerine girdi.” **ابن منظور** dedi: onda mecaz vardır. Hadîste: “Güneşi **وقبت** etmiş gördüğünde dedi ki: ‘Bu, onun helâl olduğu vakittir.’” Yani edasının helâl olduğu vakit; yani akşam namazı. **الوقوب**: her şeye giriş; geçmişti. **وقب القمر**: **وقوبا**: tutulmadan dolayı kendisine arız olan çamgiller gölgesine girdi. Bundan, **عائشة** hadîsinden alınana göre, Allah Teâlâ ondan razı olsun, geleceği üzere— ve Aziz ve Celil’in sözü: **ومن شر غاسق إذا وقب**; ondan rivayet olundu ki dedi: “Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, ay doğduğunda dedi ki: ‘Bu, **الغاسق إذا وقب**’dur; onun şerrinden Allah’a sığının.’” Yahut mânası: “**أير**” (خفض ile) yani erkeklik uzvu, dikildiğinde. Bunu imam **أبو حامد الغزالي** ve başkaları, tefsirinde **النقاش** gibi, ve bir cemaat, imam âlim **عبد الله بن عباس**’tan, Allah ikisinden de razı olsun, hikâye etti. Bu, tefsirin gariplerindendir. Musannifin **غ س ق**’da da gelecektir; böylece onun ibaresinden anlaşılandan, âyetin tefsirine uygun olan—beş söz elde edilir: birincisi: karardığında gece; bu, çoğunluğun sözüdür. **الفراء** dedi: her şeye girip karardığında gece; **عائشة**’nin sözü de böyledir. İkincisi: kaybolduğunda ay; bu, **النسائي** ve başkasının çıkardığı **عائشة** hadîsinden anlaşılandır. Üçüncüsü: battığında güneş. Dördüncüsü: gündüzün geceye girmesi; bu, öncekine yakındır. Beşincisi: dikildiğinde erkeklik uzvu. Buna istidrâk edilir: düştüğünde **الثريا**; çünkü onda hastalıklar ve taunlar kabarır. Hadîste vârid oldu: **الغاسق** yıldızdır; mutlak bırakıldığında o **الثريا**’dır. Bunu **السهيلي** ve şeyhi **ابن العربي** söyledi. **الغاسق**: yılanların siyahı. Ve **وقبه**: onu vurdu; bu hususta birden çok kimseden işittiğim bir hikâye naklederler. Ve denildi: **وقبه**: onun devrilmesidir. Ve denildi: **الغاسق**: İblîs’tir; **وقبه**: onun vesvesesidir. Bunu **السهيلي** söyledi; **ابن جزي** ve başkası nakletti; şeyhimiz söyledi. **أوقب الرجل**: acıktı. **الصحاح**’ın ibaresi: **أوقب القوم**: acıktılar. **أوقب** etti şeyi **إيقابا**: onu **الوقبة**’ye soktu; **الفراء** söyledi. Ana nüshaların bazısında: **الوقب** ve **الميقب**’de: **الودعة**; harekeli; **الصاغاني** nakletti. **الوقبي**—**ككردي**; bir nüshada: **بالضم**; “**ككردي**” sözü yerine; **الصاغاني** onu **بالفتح** ile kayıtladı: **الأوقاب**’ın sohbetine düşkün; onlar ahmaklardır. **الأحنف بن قيس**’in **بني تميم**’e sözünde—onlara vasiyet ederken: “Birbirinize bağışta bulunun, sevişin; **حمية الأوقاب**’dan sakının.” Yani ahmaklar; **أبو عمرو** hikâye etti. **الأساس**’ta: Araplar der ki: “**حمية الأوقاب** ve alçaklarınkinden Allah’a sığının.” **الميقاب**: suyu çok içen adam; **التكملة**’de böyledir. **لسان العرب**’da: nebîz için. **الميقاب**: ahmak kadın; yahut o, ahmaklaştırılmış olandır; **الصاغاني** nakletti. Ve denildi: o, ferci geniş olandır. **مبتكر الأعرابي** dedi: “Onlar **الميقاب** yürüyüşüyle yürürler”; o, bir gün ile bir geceyi birbirine bitiştirmen (yani aralıksız sürdürmen)dir. **بنو الميقاب**: annelerine nisbet edildiler; bununla sövmeyi ve dil uzatmayı kastederler. **القبة**—**كعدة**: karında, **الفحث** benzeri olan. **القبة**: koyundan **الإنفحة** büyüdüğünde; **ابن الأعرابي** dedi: bu, koyundan başkasında olmaz; **ق ب ب**’de geçmişti. **الوقيب**: atın **قنب**’inden işitilen sestir; o, onun kamışının kılıfıdır. **وقب الفرس**: **يقب** eder, **وقبا** ve **وقيبا**. Ve denildi: o, atın **قنب**’indeki **جردان**’ın çalkalanma sesidir; o, **الخضيعة** da denir. Binek hayvanının **قنب**’inin seslerinden hiçbir şeye fiil yoktur, ancak bu; bunun fazlası **خ ص ع**’da gelecektir. **الأوقاب**: evin bezi ve eşyasıdır; **البرمة** ve **الرحيين** ve **العمد** gibi; **الأوغاب** gibi. **الوقباء**—fetha ile sonra sükûn…

ممدود olarak: **ع**; bunu العمراني rivayet etmiştir. Ve bu, bundan sonra gelecek olan değildir. Muجم’de böyle; ve kısaltılır. İbn Manzur dedi: ve **المد** daha bilinenidir. Nصر’ın kitabında: **الوقباء**: **الينسوعة**’ya yakın bir su; onun kuzey rüzgârının estiği yönde, yükselişin sağ tarafında; ve **الينسوعة**’nın beyanı kendi yerinde gelecektir. Ve **الوقبي** (harekeli), **جمزي** ve **بشكي** gibi; السكوني dedi: Temim oğlu Amr oğlu Malik oğlu Mazin oğlu Malik oğulları için bir su; onların orada bir kalesi vardır; ve onların orada meşhur vak‘aları vardı. Ve **المراصد**’da: Malik oğulları içindir; yani o, Mazin oğludur. Ve الجوهري, Ebu’l-Ğul الطهوي için inşad etti, **إسلامي**:: **ع**; bunu العمراني rivayet etmiştir. Ve bu, bundan sonra gelecek olan değildir. Muجم’de böyle; ve kısaltılır. İbn Manzur dedi: ve **المد** daha bilinenidir. Nصر’ın kitabında: **الوقباء**: **الينسوعة**’ya yakın bir su; onun kuzey rüzgârının estiği yönde, yükselişin sağ tarafında; ve **الينسوعة**’nın beyanı kendi yerinde gelecektir. Ve **الوقبي** (harekeli), **جمزي** ve **بشكي** gibi; السكوني dedi: Temim oğlu Amr oğlu Malik oğlu Mazin oğlu Malik oğulları için bir su; onların orada bir kalesi vardır; ve onların orada meşhur vak‘aları vardı. Ve **المراصد**’da: Malik oğulları içindir; yani o, Mazin oğludur. Ve الجوهري, Ebu’l-Ğul الطهوي için inşad etti, **إسلامي**:
  onlar **الوقبي** himasını bir vuruşla men ettiler                      ki **الـمـنـون**’un dağınıklarını birleştirir

Ve buldum, kenar notunda, metni şu olanı Ebu Sehl’in hattıyla: asılda, الجوهري’nin hattıyla böyle; **القاف**’ı sâkin; ve benim ezberlediğim: **الوقبي**, onu fetha ile. Ve Ebu Zekeriya’nın hattıyla bulundu: asılda **القاف** sâkindir; ve üzerine bir haşiye yazılmıştır: bu onun kitabındadır; ve doğrusu **القاف**’ın fetha iledir. Ve İbn Berri de haşiyesinde buna işaret etti. Ve Muجم’de inşad etti:
  ey **وقبي** sende ne çok öldürülmüş var                      ya ölmüş ya da az bir can sahibi

Ve o, Basra’dan Medine yolundadır; ondan, kendilerine **القيصومة** denilen sulara, ve **وقنة**’ye, ve **حومانة الدراج**’a çıkılır. Dedi: ve **الوقبي**, **الضجوع**’dan üç mil üzeredir; ve Arapların orada Mazin ile Bekr arasında günleri vardı. Bitti. Ve **أوقب**’ı zikretti: kusurlarda içine girdi; bunu الصاغاني nakletti. Ve o, النقاش’tan nakledilen sözün tefsirinden alınmıştır. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **وقباء** kuyusu: suyu bol olan; İbn Dureyd’den. Ve **وقبان**, **سحبان** gibi, bir yer; **النقاب**. Yakut dedi: **شعب جبلة** günü olduğunda, ve Amir oğulları ve onlarla olanlar dağa girdiğinde, o gün **كبشة** bint Urve er-Rahhal bint Utbe bint Ca‘fer bint Kilab, Amir b. et-Tufeyl’e hamile idi; dedi ki: yazıklar olsun size, ey Amir oğulları, beni kaldırın. Allah’a yemin olsun ki karnımda Amir oğullarının keçisi vardır. Bunun üzerine yayları omuzlarının üzerine dizdiler; sonra onu taşıdılar, ta ki onu **القنة**’ye yerleştirdiler; **فنة وقبان**. Sonra iddia ettiler ki o, insanlar savaşmaktan boşaldığı gün Amir’i doğurdu. Ve **تهذيب الأبنية**’de, İbnü’l-Katta‘ için: **أوقب النخل**: salkım sapları çürüdü. Ve **وقب الرجل**: gözleri çöktü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَقَبَ الظَّلَامُ
1 وَقَبَ الظَّلَامُ ذ The darkness came in upon the people. (S, K *.) ― -b2- So in the verse of the Kur. [cxiii. 3,] وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ And from the mischief of night when it cometh in upon men; (S;) [for other explanations see غَاسِقٌ in art. غسق.] ― -b3- وَقَبَتِ الشَّمْسُ, (inf. n. وَقْبٌ and وُقُوبٌ, K,) (tropical:) The sun set: (S, K:) entered its place [of setting.] (S.) ― -b4- وَقَبَ القَمَرُ, (inf. n. وُقُوبٌ, TA,) The moon entered upon a state of eclipse; (K;) entered into the cone-shaped shade of the earth. (TA.) ― -b5- وَقَبَتْ عَيْنَاهُ (and simply وَقَبَ, TA,) His eyes became sunk, or depressed, in his head. (S.) ― -b6- وَقَبَ, aor. يَقِبُ, inf. n. وَقْبٌ and وَقِيبٌ, He (a horse) made a sound with his prepuce: [in the S and K, the verb is not mentioned, but only the latter of the two inf. ns., which is explained as signifying “ the sounding of a horse's prepuce: ”] or made a sound by the motion of his penis in its prepuce. (TA.) ― -b7- وَقَبَ, aor. يَقِبُ, inf. n. وَقْبٌ It (a thing) entered: (S:) but it is said in a marginal note in a copy of the S, that the inf. n. is correctly وُقُوبٌ, because the verb is intrans.: accord. to some, it signifies he, or it, entered into a وَقْبٌ, q. v.; and in the K, وَقْبٌ is given as the inf. n. of the verb in this sense. (TA.) [In the CK, وَقْت is put by mistake for وَقْب.] ― -b8- وَقَبَ, [aor. يُقِبُ,] inf. n. وَقْبٌ and وُقُوبٌ, He, or it, became absent, hidden, or concealed. (K.) ― -b9- وَقَبَ [aor. يَقِبُ,] inf. n. وَقْبٌ, He, or it, came; approached; advanced. (K.)

اوقب النَّخْلُ
4 اوقب النَّخْلُ ذ The palm-tree became rotten in the fruit-bearing stalks of its racemes. (TA.) ― -b2- اوقب He (K), or it, (a people, S,) hungered; suffered hunger. (S, K.) ― -b3- اوقب شَيْئًا, (inf. n. اِيقَابٌ, TA,) He put a thing into a وَقْبَة, q. v.: (Fr, S, K:) or, as in some Lexicons, into a وَقْب. (TA.)

وَقْبٌ
وَقْبٌ ذ A small hollow, or cavity, (نُقْرَةٌ,) in which water collects, in a mountain: (S:) or in a rock: as also ↓ وَقْبَةٌ: (K:) or, accord. to some, وقب is a coll. gen. n., of which وقبة is the n. un.: (MF:) pl. أَوْقَابٌ: (TA:) or وَقْبٌ, accord. to the K, (but accord. to the TA ↓ وَقْبَةٌ,) signifies what is like a well, in a tract of hard and large stones that produce no plants, a fathom, or two fathoms, in depth, (K,) in which the rain-water stagnates. (TA.) ― -b2- The cavity, or socket, of the eye: (S:) any cavity, or socket, in the body; as that of the eye, and that of the shoulder-blade: (K:) pl. وُقُوبٌ and وِقَابٌ. (TA.) ― -b3- The pit, or cavity, above the eye of a horse: (K:) pl. وُقُوبٌ and وِقَابٌ. (TA.) ― -b4- The hole into which enters the axle of a pulley. (K.) ― -b5- See also وَقْبَةٌ. -A2- Stupid; foolish; of little sense: (S, K:) like وَغْبٌ: (S:) an epithet of a man: pl. أَوْقَابٌ: (K, TA:) fem. with ة. (TA.) ― -b2- So in the following trad. of El-Ahnaf: اِيَّاكُمْ وَحَمِيَّةَ الأَوْقَابِ [Beware of the care with which stupid people defend their rights: a proverb]. (TA.) For الاوقاب, another relation substitutes الأَوغْاب, meaning the same, or weak persons. (TA, art. وغب, on the authority of AA.) ― -b3- See أَوْقَابٌ ― -b4- A despised, or contemptible, low, base, or ignoble, man. (Th, K.)

قِبَةٌ
قِبَةٌ ذ The thing that is in the belly, resembling the فَحِث: (TA:) the اِنْفَحَّة [a name given to the stomach of a sucking kid, &c.] when it has grown large, of a شاة, [i. e., a sheep or goat or the like]: (K:) not in any animals but those termed شاء: (IAar:) mentioned before, in art. قب, [q. v., where it is also written قِبَّةٌ]. (TA.)

وَقْبَةٌ
وَقْبَةٌ ذ A large aperture, or hole, in a wall, in which is shade: (K:) pl. أَوْقَابٌ. ― -b2- See وَقْبٌ. ― -b3- وَقْبَةُ الثَّرِيدِ, (S, K,) and الدُّهْنِ, (K,) but the latter is a mistake, and the correct word is المُدْهُنِ, [a vase for ointment], (TA,) i. q. أَنْقُوعَتُهُ, [i. e., its cavity or hollow]. (S, K.) Lth says, that ↓ وَقْبٌ signifies any cavity, hollow, or pit; as that in a [stone of the kind called] فِهْرٌ, and in a مُدْهُن, or مُدْهُنَة, q. v. (TA.)

وُقْبِىٌّ
وُقْبِىٌّ ذ Fond of, or given to, the company of أَوْقاب, i. e., stupid, or foolish, persons. (K.)

أَوْقَابٌ
أَوْقَابٌ ذ [pl. of وَقْبٌ?] The utensils and furniture, of the meaner sort, of a house, or tent: (K, TA:) as also أَوْغَابٌ. (TA.)

ذَكَرٌ أَوْقَبُ
ذَكَرٌ أَوْقَبُ ذ Multum penetrans in vulvam penis. (K.) ― -b2- رَكِيَّةٌ وَقْبَاءُ, A well of which the water sinks into the earth. (TA.)

مِيقَبٌ
مِيقَبٌ ذ i. q. وَدَعَةٌ [The shell called cowry]. (K.)

مِيقَابٌ
مِيقَابٌ ذ A man who drinks much of water: (K:) or of the beverage called نَبِيذ. (L.) ― -b2- مِيقَابٌ A stupid, or foolish, woman: or one who gives birth to stupid, or foolish, children; syn. مُحْمِقَةٌ. (K: [so in the CK: in a MS. copy, مُحَمَّقَةٌ, one to whom stupidity, or folly, is imputed: but the former is evidently the right reading; ميقاب being an epithet similar to مِذْكَارٌ and مِئْنَاثٌ &c.]) ― -b3- Also Latam vulvam habens mulier. (K.) ― -b4- بَنُو المِيقَابِ a reproachful appellation, (K,) referring to the mother of the persons to whom it is applied. (TA.) ― -b5- سَيْرُ المِيقَابِ A journeying continued during a day and a night together. (K.)

##### Türkçe

**وَقَبَ الظَّلَامُ**
1 **وَقَبَ الظَّلَامُ** ذ Karanlık insanların üzerine girdi. (S, K *.) ― -b2- Kur’ân âyetinde [cxiii. 3] böyledir: **وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ** “Ve gece(nin) şerrinden, insanlara girdiği zaman;” (S;) [diğer açıklamalar için غسق maddesinde **غَاسِقٌ**’a bak.] ― -b3- **وَقَبَتِ الشَّمْسُ**, (mastarı **وَقْبٌ** ve **وُقُوبٌ**, K,) (mecazen:) Güneş battı: (S, K:) [batma] yerine girdi. (S.) ― -b4- **وَقَبَ القَمَرُ**, (mastarı **وُقُوبٌ**, TA,) Ay tutulma hâline girdi; (K;) yerin koni biçimli gölgesine girdi. (TA.) ― -b5- **وَقَبَتْ عَيْنَاهُ** (ve sadece **وَقَبَ**, TA,) Onun gözleri başında çöktü, yahut aşağı indi. (S.) ― -b6- **وَقَبَ**, muzârîsi **يَقِبُ**, mastarı **وَقْبٌ** ve **وَقِيبٌ**, O (at) sünnet derisiyle bir ses çıkardı: [S ve K’da fiil zikredilmemiştir; yalnız iki mastardan ikincisi zikredilmiş ve “atın sünnet derisinin ses çıkarması” diye açıklanmıştır:] yahut penisinin sünnet derisi içinde hareketiyle bir ses çıkardı. (TA.) ― -b7- **وَقَبَ**, muzârîsi **يَقِبُ**, mastarı **وَقْبٌ** O (bir şey) girdi: (S:) fakat S’nin bir nüshasının kenar notunda, mastarın doğru olarak **وُقُوبٌ** olduğu söylenmiştir; çünkü fiil geçişsizdir: bazılarına göre, “o, yahut o (şey), bir **وَقْبٌ**’a girdi” mânâsınadır, bk. **وَقْبٌ**; ve K’da bu mânâda fiilin mastarı olarak **وَقْبٌ** verilmiştir. (TA.) [CK’da yanlışlıkla **وَقْت** **وَقْب** yerine konmuştur.] ― -b8- **وَقَبَ**, [muzârîsi **يُقِبُ**,] mastarı **وَقْبٌ** ve **وُقُوبٌ**, O, yahut o (şey), kayboldu, gizlendi, yahut saklandı. (K.) ― -b9- **وَقَبَ** [muzârîsi **يَقِبُ**,] mastarı **وَقْبٌ**, O, yahut o (şey), geldi; yaklaştı; ilerledi. (K.)

**اوقب النَّخْلُ**
4 **اوقب النَّخْلُ** ذ Hurma ağacı, salkımlarının meyve taşıyan saplarında çürüdü. (TA.) ― -b2- **اوقب** O (K), yahut o (bir kavim, S), acıktı; açlık çekti. (S, K.) ― -b3- **اوقب شَيْئًا**, (mastarı **اِيقَابٌ**, TA,) O, bir şeyi bir **وَقْبَة**’ye koydu, bk. **وَقْبَة**: (Fr, S, K:) yahut bazı sözlüklerde olduğu üzere, bir **وَقْب**’a. (TA.)

**وَقْبٌ**
**وَقْبٌ** ذ Dağda suyun toplandığı küçük bir oyuk yahut kovuk (**نُقْرَةٌ**): (S:) yahut kayada: bunun gibi ↓ **وَقْبَةٌ** da: (K:) yahut bazılarına göre **وقب** bir cem‘î cins isimdir; onun tekili **وقبة**’dir: (MF:) çoğulu **أَوْقَابٌ**: (TA:) yahut **وَقْبٌ**, K’ya göre, (fakat TA’ya göre ↓ **وَقْبَةٌ**,) bitki bitirmeyen sert ve büyük taşlı bir arazide, derinliği bir kulaç yahut iki kulaç olan, (K,) içinde yağmur suyunun durgunlaştığı, kuyu gibi olan şey demektir. (TA.) ― -b2- Göz çukuru: (S:) bedende herhangi bir çukur; gözünki ve kürek kemiğininki gibi: (K:) çoğulu **وُقُوبٌ** ve **وِقَابٌ**. (TA.) ― -b3- Atın gözünün üstündeki çukur yahut oyuk: (K:) çoğulu **وُقُوبٌ** ve **وِقَابٌ**. (TA.) ― -b4- Bir makaranın milinin girdiği delik. (K.) ― -b5- Ayrıca **وَقْبَةٌ**’ye de bak. -A2- Ahmak; budala; az akıllı: (S, K:) **وَغْبٌ** gibi: (S:) bir erkeğin sıfatı: çoğulu **أَوْقَابٌ**: (K, TA:) dişili ة ile. (TA.) ― -b2- El-Ahnaf’tan gelen şu rivayette de böyledir: **اِيَّاكُمْ وَحَمِيَّةَ الأَوْقَابِ** [Ahmak kimselerin haklarını savunmadaki gayretinden sakının: bir darbımesel]. (TA.) **الاوقاب** için başka bir rivayet **الأَوغْاب**’ı ikame eder; aynı mânâda, yahut zayıf kimseler demektir. (TA, وغب maddesi, AA’dan naklen.) ― -b3- **أَوْقَابٌ**’a bak. ― -b4- Hor görülen, yahut hakir, aşağı, bayağı, yahut soysuz bir adam. (Th, K.)

**قِبَةٌ**
**قِبَةٌ** ذ Karında bulunan, **فَحِث**’e benzeyen şey: (TA:) **اِنْفَحَّة**; [emzikli oğlağın vb. midesine verilen ad] büyüdüğü zaman, bir **شاة**’nin [yani koyun yahut keçi yahut benzeri] (K:) **شاء** diye adlandırılanlardan başkasında olmaz: (IAar:) قب maddesinde daha önce zikredilmiştir, [orada ayrıca **قِبَّةٌ** şeklinde de yazılmıştır]. (TA.)

**وَقْبَةٌ**
**وَقْبَةٌ** ذ Duvarda, içinde gölge bulunan büyük bir açıklık yahut delik: (K:) çoğulu **أَوْقَابٌ**. ― -b2- **وَقْبٌ**’a bak. ― -b3- **وَقْبَةُ الثَّرِيدِ**, (S, K,) ve **الدُّهْنِ**, (K,) fakat ikincisi hatadır; doğru kelime **المُدْهُنِ**’dür, [merhem kabı], (TA,) **أَنْقُوعَتُهُ** ile eş anlamlıdır, [yani onun çukuru yahut oyuğu]. (S, K.) Lth der ki: ↓ **وَقْبٌ** herhangi bir çukur, oyuk yahut çukurcuk demektir; **فِهْرٌ** [denilen taş türü]ndeki ve bir **مُدْهُن** yahut **مُدْهُنَة**’deki gibi, bk. (TA.)

**وُقْبِىٌّ**
**وُقْبِىٌّ** ذ **أَوْقاب**’ın, yani ahmak yahut budala kimselerin, sohbetine düşkün, yahut ona meyleden. (K.)

**أَوْقَابٌ**
**أَوْقَابٌ** ذ [**وَقْبٌ**’un çoğulu mu?] Bir evin yahut çadırın, daha aşağı türden olan kap-kacağı ve eşyası: (K, TA:) bunun gibi **أَوْغَابٌ** da. (TA.)

**ذَكَرٌ أَوْقَبُ**
**ذَكَرٌ أَوْقَبُ** ذ Vulvaya çokça nüfuz eden penis. (K.) ― -b2- **رَكِيَّةٌ وَقْبَاءُ**, Suyu yere çekilen bir kuyu. (TA.)

**مِيقَبٌ**
**مِيقَبٌ** ذ **وَدَعَةٌ** ile eş anlamlıdır [**وَدَعَةٌ** denilen deniz kabuğu]. (K.)

**مِيقَابٌ**
**مِيقَابٌ** ذ Çok su içen bir adam: (K:) yahut **نَبِيذ** denilen içkiden. (L.) ― -b2- **مِيقَابٌ** Ahmak yahut budala bir kadın; yahut ahmak yahut budala çocuklar doğuran; eş anlamlısı **مُحْمِقَةٌ**. (K: [CK’da böyledir: bir yazma nüshada **مُحَمَّقَةٌ**, yani ahmaklık yahut budalalık isnat edilen: fakat birincisi açıkça doğru okuyuştur; çünkü **ميقاب** **مِذْكَارٌ** ve **مِئْنَاثٌ** vb. gibi bir sıfattır.]) ― -b3- Ayrıca: geniş bir vulvası olan kadın. (K.) ― -b4- **بَنُو المِيقَابِ** ayıplayıcı bir lakaptır, (K,) uygulandığı kimselerin annesine nispetle. (TA.) ― -b5- **سَيْرُ المِيقَابِ** Bir gün ve bir gece birlikte devam eden yolculuk. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَقَبَ
وَقَبَ
a.  [ يَقِبُ ] ( n. ac. وَقْب 1 ), Entered a cave.

b.  Became eclipsed ( moon ).

c.  Was sunken ( eye ).

d.  [ 'Ala ], Overspread ( darkness ).

e.  ( n. ac. وَقْب 1 ,  وُقُوْب 27 ), Set ( sun ); disappeared.

f.  Came.

أَوْقَبَ
أَوْقَبَ IV ,
a.  Was hungry.

b.  Placed in a niche &c.

وَقْب
وَقْب 1 , ( pl. أَوْقَاْب 38 ),
a.  Cavity; socket.

b.  Cavern, cave.

c.  Despicable.

d.  see 33 .

وَقْبَة
وَقْبَة 1t ,
a.  see 1 (a) .

b.  Sky-light; dormerwindow.

c.  Niche, recess.

d.  Coming, arrival.

وَقْبَى
وَقْبَى 1ya ,
a.  Foolish woman.

وُقْبِيّ
وُقْبِيّ 3yi ,
a.  Sot.

مِوْقَب
مِوْقَب 20I ,
a.  Shell.

وَقْبَاْنُ
وَقْبَاْنُ 33 ,
a.  Foolish.

أَوْقَاْب
أَوْقَاْب 38 ,
a.  Chattels.

مِيْقَاب
مِيْقَاب [ 45I ],
a.  Water-drinker.

b.  Long, incessant ( journey ).

c.  see 1ya .

قِبَة
قِبَة
a.  Ventricle.

##### Türkçe

**وَقَبَ**
**وَقَبَ**
a. [ يَقِبُ ] ( n. ac. **وَقْب** 1 ), Bir mağaraya girdi.

b. (Ay) tutuldu.

c. (Göz) çökmüş oldu.

d. [ 'Ala ], (Karanlık) kapladı.

e. ( n. ac. **وَقْب** 1 , **وُقُوْب** 27 ), (Güneş) battı; kayboldu.

f. Geldi.

**أَوْقَبَ**
**أَوْقَبَ** IV ,
a. Aç oldu.

b. Bir niş vb. içine koydu.

**وَقْب**
**وَقْب** 1 , ( pl. **أَوْقَاْب** 38 ),
a. Oyuk; yuva.

b. Mağara, in.

c. Aşağılık.

d. 33’e bak.

**وَقْبَة**
**وَقْبَة** 1t ,
a. 1 (a)’ya bak.

b. Tavan penceresi; çatı penceresi.

c. Niş, girinti.

d. Gelme, varış.

**وَقْبَى**
**وَقْبَى** 1ya ,
a. Ahmak kadın.

**وُقْبِيّ**
**وُقْبِيّ** 3yi ,
a. Ayyaş.

**مِوْقَب**
**مِوْقَب** 20I ,
a. Kabuk.

**وَقْبَاْنُ**
**وَقْبَاْنُ** 33 ,
a. Ahmak.

**أَوْقَاْب**
**أَوْقَاْب** 38 ,
a. Menkul eşya.

**مِيْقَاب**
**مِيْقَاب** [ 45I ],
a. Su içici.

b. Uzun, aralıksız (yolculuk).

c. 1ya’ya bak.

**قِبَة**
**قِبَة**
a. Karıncık.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وقب
وَقَبَ - يَقِبُ
وَقَبَ - يَقِبُ + كائن + في شيء: يدخل وينتشر ويتغلغل بين أجزائه
﴿غاسق إذا وقب﴾: الغاسق: اسم فاعل " من " غَسَقَ - يَغْسَقُ ":كل أمر يؤدي إلى ظلمة وانعدام الضياء بشكل شديد
و ﴿غاسق إذا وقب﴾: الظلام الشديد إذا دخل وتغلغل وانتشر وغلب على الضياء فلا يظهر إلا ظلام
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الدخول والولوج من مكان خارج شيء إلى مكان داخل شيء"، وهي:
دَخَلَ - يَدْخُلُ، وَلَجَ - يَلِجُ، غَاصَ - يَغُوْصُ، وَقَبَ - يَقِبُ، دَهِمَ - يَدْهَمُ (دَهَمَ - يَدْهَمُ)، عَسْعَسَ - يُعَسْعِسُ (عَسَّ - يَعُسُّ)

وقب
 	﴿ومن شر غاسق إذا وقب(3)﴾ الفلق
جاء في التفسير: وقب الليل: إذا أقبل في ظلامه، أو القمر إذا اختفى نوره
مختار الصحاح:
● [وقب] و ق ب: وَقَبَ دخل وبابه وعد ومنه وقب الظلام أي دخل على الناس قال الله تعالى ﴿ومن شر غاسق إذا وقب﴾
معجم الفرائد القرآنية:
و ق ب
"وَقَبَ" في قوله تعالى :" وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ " (3) الفلق .
وَقَب : دخل، وأصل وقب دخل في الوقت، ثم عبّر به عن الدخول في الشيء مطلقاً.
الراغب:
وقب
- الوقب كالنقرة في الشيء، ووقب: إذا دخل في وقب ومنه وقبت الشمس: غابت. قال تعالى: }ومن شر غاسق إذا وقب{ [الفلق/3] والإيقاب: تغييبه، والوقيب: صوت قنب (قنب الفرس: وعاء قضيبه) الدابة، وقببه، وقبه (يقال قبه يقبه قبا، واقتبه: قطعه. اللسان (قبب) ).
ملخص اللسان
1.     ووَقَبَ القمرُ وُقُوباً: دخَل في الظِّلِّ الصَّنَوبَريّ الذي يَكْسِفُه. وفي التنزيل العزيز: ومِن شَرِّ غاسقٍ إِذا وَقَبَ؛ الفراء: الغاسِقُ  الليل؛ إِذا وَقَبَ إِذا دخَل في كل شيء وأَظْلَمَ
2.     ووَقَبَتِ الشمسُ وَقْباً ووُقُوباً: غابَتْ؛ وفي الصحاح: ودخَلَتْ مَوْضِعَها.
3.     ووَقَبَ الشيءُ يَقِبُ وَقْباً: دَخَلَ والوُقُوبُ: الدُّخُولُ في كل شيء؛ وقيل: كلُّ ما غابَ فقد وَقَبَ وَقْباً. ووَقَبَ الظلامُ: أَقْبَلَ، ودخَل على الناس؛
4.     والوَقْبُ في الجبَل: نُقْرة يجتمع فيها الماء.  والوَقْبةُ: كُوَّة عظيمة فيها ظِلٌّ.
لسان العرب:
● - وقب: الأَوْقابُ: الكُوَى، واحدُها وَقْبٌ.  والوَقْبُ في الجبَل: نُقْرة يجتمع فيها الماء.  والوَقْبةُ: كُوَّة عظيمة فيها ظِلٌّ. والوَقْبُ والوَقْبةُ: نَقْرٌ في  الصَّخْرة يجتمع فيه الماءُ؛ وقيل: هي نحوُ البئر في الصَّفَا، تكون قامة أَو قامتين، يَسْتَنْقِـع فيها ماءُ السماء. وكلُّ نَقْرٍ في الجَسدِ: وَقْبٌ، كنَقْرِ العين والكَتِفِ. ووَقْبُ العَيْن: نُقْرَتُها؛ تقول:  وَقَبَتْ عَيْناه، غارَتَا. وفي حديث جَيْشِ الخَبَطِ: فاغْتَرَفْنا من  وَقْبِ عَيْنه بالقِلالِ الدُّهْنَ؛ الوَقْبُ: هو النُّقْرة التي تكون فيها  العين. والوَقْبانِ من الفَرس: هَزْمتانِ فوق عَيْنَيْه، والجمع من كل ذلك وُقوبٌ ووِقابٌ. ووَقْبُ المحالةِ: الثَّقْبُ الذي يدخُل فيه  الـمِحْوَرُ. ووَقْبةُ الثَّريد والـمُدْهُنِ: اُنْقُوعَتُه. الليث: الوَقْبُ كلُّ  قَلْتٍ أَو حُفْرة، كقَلْتٍ في فِهْر، وكوَقْبِ الـمُدْهُنةِ؛ وأَنشد:  في وَقْبِ خَوْصاءَ، كوَقْبِ الـمُدْهُنِ  الفراء: الإِيقابُ إِدْخالُ الشيءِ في الوَقْبةِ.  ووَقَبَ الشيءُ يَقِبُ وَقْباً: دَخَلَ، وقيل: دَخَل في الوَقْبِ.  وأَوْقَبَ الشيءَ: أَدْخَلَه في الوَقْبِ. ورَكِـيَّةٌ وَقْباءُ: غائرةُ الماء.وامرأَة مِـيقابٌ: واسعةُ الفَرْج. وبنُو الـمِـيقابِ: نُسِـبُوا إِلى  أُمِّهم، يريدون سَبَّهم بذلك.  ووَقَبَ القمرُ وُقُوباً: دخَل في الظِّلِّ الصَّنَوبَريّ الذي يَكْسِفُه. وفي التنزيل العزيز: ومِن شَرِّ غاسقٍ إِذا وَقَبَ؛ الفراء: الغاسِقُ  الليل؛ إِذا وَقَبَ إِذا دخَل في كل شيء وأَظْلَمَ. ورُوي عن عائشة، رضي اللّه عنها، أَنها قالت: قال رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، لما طَلَع القمرُ: هذا الغاسِقُ إِذا وَقَبَ، فتَعَوَّذي باللّه من شَرِّه. وفي حديثٍ آخر لعائشة: تَعَوَّذي باللّه من هذا الغاسقِ إِذا وَقَبَ أَي الليل إِذا دخَلَ وأَقْبَلَ بظَلامِه. ووَقَبَتِ الشمسُ وَقْباً ووُقُوباً: غابَتْ؛ وفي الصحاح: ودخَلَتْ مَوْضِعَها. قال محمد بن المكرم: في قول الجوهري دخَلَتْ موضِعَها، تَجَوُّزٌ في اللفظ، فإِنها لا موضعَ لها تَدْخُله.  وفي الحديث: لما رَأَى الشمسَ قد وَقَبَتْ قال: هذا حِـينُ حِلِّها؛  وَقَبَتْ أَي غابَتْ؛ وحِـينُ حِلِّها أَي الوَقْتُ الذي يَحِلُّ فيه  أَداؤُها، يعني صلاةَ المغرب.   والوُقُوبُ: الدُّخُولُ في كل شيء؛ وقيل: كلُّ ما غابَ فقد وَقَبَ  وَقْباً. ووَقَبَ الظلامُ: أَقْبَلَ، ودخَل على الناس؛ قال الجوهري: ومنه قوله تعالى: ومن شَرِّ غاسقٍ إِذا وَقَبَ؛ قال الحسنُ: إِذا دخَل على الناس.  والوَقْبُ: الرجلُ الأَحمقُ، مثلُ الوَغْبِ؛ قال الأَسْوَد بنُ يَعْفُرَ:  أَبَنِـي نُجَيْحٍ، إِنَّ أُمَّكُمُ *  أَمَةٌ، وإِنَّ أَباكُمُ وَقْبُ(1)  (1 قوله «أبني نجيح» كذا بالأصل كالصحاح والذي في التهذيب أبني لبينى.)  أَكَلَتْ خَبيثَ الزادِ، فاتَّخَمَتْ *  عنه، وشَمَّ خِمارَها الكَلْبُ  ورجلٌ وَقْبٌ: أَحمقُ، والجمع أَوْقابٌ، والأُنثى وَقْبة. والوُقْبـيُّ:  الـمُولَعُ (2)  (2 قوله «والوقبي المولع إلخ» ضبطه المجد، بضم الواو، ككردي وضبطه في التكملة كالتهذيب، بفتحها.) بصُحْبةِ الأَوْقابِ، وهم الـحَمْقَى. وفي حديث الأَحْنَفِ: إِياكم وحَمِـيَّةَ الأَوْقابِ؛ هم الـحَمْقَى.  وقال ثعلب: الوَقْبُ الدَّنِـيءُ النَّذْلُ، مِن قولك وَقَبَ في الشيء:  دخَل فكأَنه يدخُل في الدَّناءة، وهذا من الاشتقاق البعيد. والوَقْبُ:  صوتٌ يخرُج من قُنْبِ الفَرَس، وهو  \<ص:802>  وِعاءُ قَضِـيبِه. ووَقَبَ الفرسُ يَقِبُ وقْباً ووَقيباً، وهو صَوْتُ قُنْبِه؛ وقيل: هو صوتُ تَقَلْقُلِ جُرْدانِ الفرس في قُنْبِه، ولا فِعْلَ لشيء من أَصواتِ قُنْبِ الدابةِ، إِلاَّ هذا. والأَوْقابُ: قُماشُ البيت.  والـمِـيقابُ: الرجلُ الكثيرُ الشُّرْبِ للنبيذ. وقال مُبْتَكِرٌ  الأَعْرابي: إِنهم يسيرون سَيْرَ الـمِـيقابِ؛ وهو أَن يُواصِلُوا بين يوم وليلة. والـمِـيقَبُ: الوَدَعَةُ. وأَوْقَبَ القومُ: جاعُوا.  والقِـبَةُ: التي تكون في البَطْن، شِبْهُ الفِحْثِ. والقِـبَةُ: الإِنْفَحةُ إِذا عَظُمَتْ من الشاةِ؛ وقال ابن الأَعرابي: لا يكون ذلك في غير  الشاءِ.  والوَقْباء: موضع، يمدّ ويُقْصَرُ، والـمَدُّ أَعْرَفُ. الصحاح:  والوَقْبَـى ماءٌ لبني مازِنٍ؛ قال أَبو الغُول الطُّهَويُّ:  هُمُ مَنَعُوا حِمَى الوَقْبَـى بضَرْبٍ، *  يُـؤَلِّفُ بين أَشْتاتِ الـمَنُون  قال ابن بري: صوابُ إِنْشادِه: حِمَى الوَقَبَـى؛ بفتح القاف.  والـحِمَى: المكان الممنوع؛ يقال: أَحْمَيْتُ الموضعَ إِذا جعلته حِمًى. فأَما حَمَيْتُه، فهو بمعنى حَفِظْته. والأَشْتاتُ: جمع شَتٍّ، وهو المتفرّق.  وقوله: يؤَلِّف بين أَشْتاتِ الـمَنُون، أَراد أَن هذا الضربَ جمع بينَ مَنايا قوم متفرّقي الأَمكنة، لو أَتَتْهُم مَناياهم في أَمكنتهم، فلما اجتمعوا في موضع واحد، أَتَتْهُم المنايا مجتمعة.
مقاييس اللغة:
(وقب) الواو والقاف والباء: كلمةٌ تدلُّ على غَيبةِ شيءٍ في مَغَاب. يقال وَقب الشَّيءُ: دخَلَ في وَقْبة، وهي كالنُّقْرة في الشَّيء. ووقَبَتْ([1]) عيْناه: غارتا. [و] وقَبَ الشَّيءُ: نَزَلَ ووَقَع. قال الله تعالى: ﴿ومِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إذَا وَقَبَ﴾[الفلق 3]، قالوا: هو اللَّيل إذا نَزَل. وأمَّا قولُهم: إنَّ الوَقْب هو الأحمَقُ فهو من الإبدال، والأصل وَغْب، وقد ذَكَرناه.
القاموس المحيط:
الوَقْبُ نُقْرَةٌ في الصَّخْرَةِ يَجْتَمِعُ فيها الماءُ، كالوَقْبَةِ، أو نَحْوُ البِئْرِ في الصَّفا تَكونُ قامَةً أو قامَتَيْنِ، وكل نُقْرَةٍ في الجَسَدِ، كَنُقْرَةِ العَيْنِ والكَتِفِ، ومن الفَرَسِ هَزْمَتانِ فَوْقَ عَيْنيهِ، ومِنَ المَحالَة ثَقْبٌ يَدْخُلُ فيه المِحْوَرُ، والغَيبَةُ، كالوُقُوبِ، والأحْمَقُ، والنَّذْلُ الدَّنيءُ، والدُّخول في الوَقْبِ، والمَجِيءُ، والإقْبالُ. وَالوَقْبَةُ الكُوَّةُ العَظيمَةُ فيها ظلٌّ، ومِنَ الثَّريد والدُّهنِ أنْقوعَتُهما.
ووَقَبَ الظَّلامُ: دَخَلَ، والشَّمسُ وَقْباً ووقوُبا: غابَتْ، والقَمَرُ: دَخَلَفي الكُسوفِ، ومنه " غاسَقٍ إذا وَقَب " ، أو معناه: أيرٍ إذا قامَ، حكاهُ الغَزاليُّ وَغيرهُ، عن ابن عباسٍ. وأوقَبَ: جاعَ، والشيءَ: أدْخَلَهُ في الوَقْبَةِ. والمِيقَبُ: الوَدَعَةُ. والوُقْبِيُّ، بالضم، ككُرديٍّ: المُولَعُ بِصُحْبَةِ الأوقابِ الحَمْقى. والميقابُ: الرَّجُلُ الكَثيرُ الشُربِ للماءِ، والحَمْقاءُ، أو المُحْمِقَةُ، والواسِعَةُ الفَرْجِ.
وسَيرُ الميقابِ: أن تواصِلَ بين يومٍ وَليلَةٍ. وبَنو الميقابِ: يريدونَ به السَّبَّ. والقِبَةُ، كَعِدَةٍ: الإنفَحَةُ إذا عَظُمَتْ من الشَّاةِ. والوَقيبُ: صَوتُ قُنْبِ الفَرَسِ. والأوْقابُ: قُماشُ البَيتِ. والوَقْباءُ: ع، وَيُقْصَرُ. والوَقَبى، كَجَمزَى: ماءٌ لبني مازنٍ. وذَكَرٌ أوقَبُ: ولَّاجٌ في الهَناتِ.
تاج العروس:
و ق ب
الوَقْبُ في الجَبَل نُقْرَةٌ يَجتمعُ فيها الماءُ ونَقْرٌ في الصَّخْرَةِ يَجْتَمعُ فيها الماءُ كالوَقْبَةِ بزيادة الهاءِ والجمع أَوْقابٌ أو الوَقْبَةُ : نَحْوُ البِئرِ في الصَّفَا تكونُ قامةً أو قامَتَيْنِ يسْتَنْقِعُفيها ماءُ السّمَاءِ . الوَقْبُ : كُلُّ نَقْرٍ في الجَسَد كنَقْر العَيْنِ والكَتفِ . ووَقْبُ العَيْنِ : نُقْرَتُها تقولُ : وَقَبَتْ عَيْنَاهُ : غارَتَا . وفي حديث جَيْشِ الخَبطِ " فاغْتَرَفْنا من وَقْبِ عَيْنِهِ بالِقلالِ الدُّهْنَ " . الوَقْبَانِ مِنَ الفَرَسِ : هَزْمَتَانِ فَوْقَ عَيْنَيهِ . والجمعُ من كّل ذلك وُقُوبٌ ووِقَابٌ . الوَقْبُ من المَحَالَةِ : ثَقْبٌ يَدْخُلُ فيه المِحْوَرُ
الوَقْبُ : الغَيْبَةُ كالوُقُوبِ بالضَّمّ وهو الدُّخُول في كلِّ شْيءٍ . وقيلَ : كُلُّ ما غابَ فقد وَقَبَ وَقْباً : ومنه وَقَبَتِ لشَّمْسُ على ما يأْتي . الوَقْبُ : الرّجُلُ الأَحْمَقُ مِثْلُ الوَغْبِ قال الأَسودُ بْنُ يَعفُرَ :
أَبَنِي نُجَيْحٍ إِنَّ أُمَّكُمُ ... أَمَةٌ وإِنَّ أَباكُمُ وَقْبُ
أَكَلَتْ خَبِيثَ الزّادِ فاتَّخَمَتْ ... عنه وشَمَّ خِمَارَهَا الكَلْبُ ورجل وَقْبٌ : أَحمَقُ . والجمع أَوْقَابٌ . والأُنثى وَقْبَةٌ . قال ثَعْلب : الوَقْبُ : النَّذْلُ الدَّنِيءُ من قولك : وَقَبَ في الشيءِ : دَخَلَ فكأَنَّه يَدخُلُ في الدَّناءَة وهذا من الاشتقاقِ البعيد . كذا في لسان العرب . الوَقْبُ : الدُّخُولُ في الوَقْبِ . وقَبَ الشَّيْءُ يَقِبُ وَقْباً : أَي دَخلَ . هكذا في الصَّحِاح ورأَيت في هامِش : صوابُه وُقُوباً ؛ لأَنّهُ لازِم . وقيل : وَقَبَ : دَخَل في الوَقْبِ . الوَقْبُ : المَجِيءُ والإِقبالُ ومنه حديثُ عائشةَ رضي الله عنها : " تَعَوَّذِي باللهِ من هذا الغاسِقِ إِذا وَقَبَ " أَي : الليلِ إِذا دَخَلَ وأَقبل بظَلامه . والوَقْبَةُ : الكُوَّةُ العَظِيمةُ فيها ظِلٌّ والجمعُ : الأَوْقَابُ وهي الكُوَى . الوَقْبَةُ مِنَ الثَّرِيدِ والدُّهْنِ هكذا في نسختنا بضم الدّال المهملة والصَّواب : والمُدْهُن بالميم والدّال : أُنْقُوعَتُهُمَا بالضَّمّ . قال اللَّيْثُ : الوَقْبُ : كُلُّ قَلْتٍ أَو حُفْرَةٍ َكقَلْت في فِهرٍ وكَوَقْبِ المُدْهُنْةِ وأَنشد :
" فِي وقْبِ خَوْصاءَ كَوَقْبِ المُدْهُنِ
ووقَبَ الظَّلامُ : أَقْبَلَ ودَخَلَ على النّاس وبه فُسِّرتِ الآيةُ . وروى الجوهريُّ ذلك عن الحَسن البصْرِيّ . وَقَبَتِ الشَّمْسُ تَقِبُ وَقْبا ووُقُوباً : غابَتْ . زاد في الصَّحِاح : ودخَلَت مَوضِعهَا . قال ابنُ منظور : وفيه تَجَوُّزٌ . وفي الحديث : " لَمَّا رَأَى الشَّمْسَ قد وَقَبَتْ قال : هذا حِينُ حِلِّها " أَي الوقت الّذِي يَحِلُّ فيه أَدَاؤُهَا يعني صلاةَ المَغْرِبْ . الوُقُوبُ : الدُّخُولُ في كُلّ شْيءٍ وقد تقدّم . وَقَبَ القَمَرُ وُقُوباً : دَخَلَ في الظِّلِّ الصَّنَوْبَرِيّ الّذِي يَعتَرِي منه الكُسُوف . ومِنْهُ عَلَى ما يُؤخَذُ من حديثِ عائشَةَ رضي اللهُ تعالى عنها كما يأْتي - وقولُهُ عَزَّ وجَلَّ ومِنْ شَرِّ غاسِقٍ إِذا وَقَبَ رُوِىَ عنها أَنَّها قالَت : " قال رسولُ الله صَلَّى الله عليه وسلَّم لَمّا طَلَعَ القَمرُ : هذا الغاسِقُ إِذا وَقَبَ فتَعَوَّذِي باللهِ من شَرِّه " . أَو مَعْنَاه : أَيْرٍ بالخَفْضِ أَي الذَّكَرِ إِذا قامَ . حكاهُ الإِمامُ أَبو حامِدٍ الغَزاليّ وغيرُهُ كالنَّقّاش في تفسيره وجماعةٌ عن الإِمام الحَبْر عبدِ الله بْنِ عبّاسٍ رضي الله عنهما . وهذا من غرائِب التَّفْسِير . وسيأْتي للمُصَنَّف في غ س ق أَيضاً فيتحصّلُ مِمّا يُفْهَمُ من عبارته مِمّا يُناسِب تفسير الآية - أَقوالٌ خمسة : أَوّلُها : الليلُ إِذا أَظلَمَ وهو قول الأَكثرِ قال الفَرّاءُ : اللَّيْلُ إِذا دَخلَ في كلِّ شْيءِ وأَظلمَ ؛ ومثله قولُ عائشةَ . والثّاني : القمرُ إِذا غَابَ وهو المفهوم من حديث عائشةَ الّذِي أَخرجه النَّسائيُّ وغيرُهُ . والثالث : الشَّمْس إِذا غَرَبَت . والرّابعُ : أَنّهُ النَّهاُر إِذا دَخَل في اللَّيْلِ وهو قريبٌ ممّا قبلَهُ . الخامس : الذَّكَرُ إِذا قامَ . ويُسْتَدْرَكُ عليه : الثُّرَيّا إِذا سَقطت لأَنَّ الأَمْرَاضَ والطَّوَاعِينَ تَهِيجُ فيه . ووردَ في الحديث : أَنَّ الغاسِقَ : النَّجْمُ وإِذَا أُطْلِقَ فهو الثُّرَيّا . قاله السُّهَيْليُّ وشيخُه ابْنُ العربيّ . والغاسقُ : الأَسودُ من الحَيّات . ووَقْبُهُ : ضرْبهُ ويَنقُلُون في ذلك حكايةٍ سَمِعْتُهَا عن غير واحدٍ . وقيل : وَقْبُهُ : انْقِلابُهُ وقيلَ : الغاسقُ : إِبْليسُ ووَقْبُهُ : وَسْوَسَتُهُ . قاله السُّهيْليّ ونقله العلاّمة ابنُ جُزَيٍّ وغيرُه قالَه شيخُنا . وأَوْقَب الرَّجُلُ : جاع . وعبارةُ الصَّحِاح : أَوْقَبَ القومُ : جاعُوا . أَوْقَبَ الشَّيْءَ إِيقاباً : أَدْخَلَهُ في الوَقْبَةِ قاله الفَرّاءُ . وفي بعض النُّسَخ من الأُمهاتِ : في الوَقْب والميقَبُ : الوَدَعَةُ محرّكَة نقلَه الصّاغانيُّ . والوُقْبِيُّ كَكُرْدِيٍّ وفي نسخة : بالضَّمّ بدل قوله ككُرِدِيٍّ وقَيَّدُهُ الصّاغانيُّ بالفتح : المُولَعُ بصُحْبَ'ِ الأَوْقَابِ وهم الحَمْقَي . وفي كلام الأَحنف بن قيس لبني تَمِيم وهو يُوصِيهم : تَبَاذَلُوا تَحَابُّوا وإِياكم وحَمِيَّةَ الأَوْقابِ . أَي الحَمْقَى حكاه أَبو عمروٍ . وفي الأَساس : وتقولُ العَرَبُ : تَعَوَّذُوا باللهِ من حَمِيَّةِ الأَوقابِ واللِئامِ . والمِيقَابُ : الرَّجُلُ الكَثِيرُ الشُّرْبِ لِلماءِ كذا فِي التكملة . وفي لسان العرب . للنَّبِيذِ . المِيقَاب : ُ الامرأَةُ الحَمْقاءُ أَو هي المُحْمِقَةُ نقله الصَّاغانيُّ وقيل : هي الوَاسِعةُ الفَرْجِ . قال مُبْتَكِرٌ الأَعْرَابِيّ : إِنّهم يَسيرُون سَيْرَ المِيقَابِ وهو أَنْ تُوَاصِلَ بَيْنَ يَوْمٍ ولَيْلَةٍ . وبُنُو المِيقَابِ : نُسِبُوا إِلى أُمّهم يُرِيدُون به السَّبَّ والوُقوعَ . والقِبَةُ كعِدَةٍ : الّتي تكونُ في البَطن شِبْهَ الفَحْثِ . والقِبَةُ : الإِنْفَحَةُ إِذا عَظُمَتْ من الشّاةِ وقال ابنُ الأَعْرَابيّ : لا يكونُ ذلك في غير الشّاء وقد تقدّم في ق ب ب . والوِقيب : صَوتٌ يُسمَعُ من قُنْبِ الفَرَسِ وهو وعِاءُ قَضِيبِه . وَقَبَ الفَرَسِ يَقِب وَقْباً وَوَقِيباً وقيلَ : هو صوتُ تَقَلْقُلِ جُرْدانِ الفَرَسِ في قُنْبِه وهو الخَضِيعَة أَيضاً ولا فِعْلَ لَشيءٍ من أَصوات قُنْبِ الدّابَّةِ إِلا هذا وسيأْتي المَزِيدُ عَلى ذلك في خ ص ع . والأَوْقابُ : قماش البيْتِ ومَتاعُهُ مثلُ : البُرْمَةِ والرَّحَيَيْنِ والعُمُدِ كالأَوْغاب . والوَقْباءُ بفتح فسكون
ممدوداً : ع رواه العِمْرَانيُّ . وهو غيرُ الّذِي يأْتي فيما بَعْدُ . كذا في المُعْجَم ويُقَصَرُ قال ابْنُ منظور : والمّدُّ أَعرَفُ . وفي كتابِ نصْرٍ : الوَقْباءُ : ماءَةٌ قَريبةٌ من اليَنْسُوعَةِ في مَهَبِّ الشَّمَال منها عن يمين المُصْعِد وسأْتي بيانُ اليَنْسوعة في محلّه . والوَقَبَي محرَّكة كجَمَزَي وَبَشَكَيَ قال السَّكُونيّ : ماء لِبَنِي مالكِ بْنِ مازِنِ بْنِ مالكِ بْنِ عَمْرِو ابْنِ تَمِيمٍ لهم به حِصْنٌ وكانتْ لهم به وقائعُ مشهورَة . وفي المَرَاصد : لبني مالِك أَي وهو ابْنُ مازِنٍ وأَنِشد الجَوْهَرِيُّ لأَبي الغُولِ الطَّهَوِيّ إِسلاميّ : ً : ع رواه العِمْرَانيُّ . وهو غيرُ الّذِي يأْتي فيما بَعْدُ . كذا في المُعْجَم ويُقَصَرُ قال ابْنُ منظور : والمّدُّ أَعرَفُ . وفي كتابِ نصْرٍ : الوَقْباءُ : ماءَةٌ قَريبةٌ من اليَنْسُوعَةِ في مَهَبِّ الشَّمَال منها عن يمين المُصْعِد وسأْتي بيانُ اليَنْسوعة في محلّه . والوَقَبَي محرَّكة كجَمَزَي وَبَشَكَيَ قال السَّكُونيّ : ماء لِبَنِي مالكِ بْنِ مازِنِ بْنِ مالكِ بْنِ عَمْرِو ابْنِ تَمِيمٍ لهم به حِصْنٌ وكانتْ لهم به وقائعُ مشهورَة . وفي المَرَاصد : لبني مالِك أَي وهو ابْنُ مازِنٍ وأَنِشد الجَوْهَرِيُّ لأَبي الغُولِ الطَّهَوِيّ إِسلاميّ :
هُمُ مَنَعُوا حِمَى الوَقَبي بِضَرْبٍ ... يُوَلِّفُ بينَ أَشْتاتِ المَنُونِ ووجدتُ في هامشه ما نصّهَ بخطّ أَبي سَهلٍ : هكذا في الأَصل بخطّ الجَوْهَرِيُّ مُسَكَّنُ القاف والّذِي أَحفظُه : الوَقَبَي بفتحها ووُجدَ بخطّ أَبي زكريا : في الأَصل ساكنةُ القاف وقد كتب عليها حاشية : هذا في كتابه والصّوابُ بفتح القَافِ . وأَشارَ إِليه ابْنُ بَرِّيّ أَيضاً في حاشيته وأَنشد في المُعْجَم :
يا وَقَبَي كَمْ فِيكَ مِنْ قَتيلِ ... قد مَاتَ أَوْ ذِي رَمَقٍ قَليلِ وهي على طريق المدينة من البَصْرة يَخرُجُ منها إِلى مياهٍ يُقَال لها : القَيْصومَةُ وقُنَّةُ وحَوْمَانَةُ الدَّرَّاجِ . قال : والوَقَبي من الضَّجُوع على ثلاثةِ أَميال وكان للعرب بها أَيّامٌ بين مازِنٍ وَبَكْرٍ . انتهى . وذَكَرٌ أَوْقَبُ : وَلاّجٌ في الهَنَاتِ نقله الصَّاغانيُّ . وهو مأَخُوذٌ من تفسير القول الّذِي نُقِلَ عن النَّقَّاش . ومما يستدرك عليه : رَكِيَّةٌ وَقْبَاءُ : غَاشِرَةُ الماءِ عن ابْنِ دُرَيْد . ووَقْبَانُ كسَحْبانَ مَوضعٌ النِّقابَ قال ياقوت : لَمّا كان يوم شِعْبِ جَبَلَةَ ودخَلَت بنو عامر ومَنْ معها الجَبَلَ كانَت كَبْشَةُ بنتُ عُرْوَةَ الرَّحّالِ بنِ عتبةَ بنِ جعفرِ بْنِ كلابٍ يومئذ حاملاً بعامرِ بن الطُّفَيْل فقالت : وَيْلَكُم يا بني عامر ارْفَعُوني . واللهِ إِنَّ في بَطْني لَمُعَزّ بني عامرٍ . فصَفوا القسيَّ على عَوَاتِقِهِم ثُمّ حَمَلُوهَا حتى بَوَّؤُوهَا القُنَّةَ فًنَّةَ وَقْبَانَ فزعَموا أَنها وَلَدَتْ عامراً يوم فَرَغَ النّاسُ من القِتال . وفي تهذيب الأَبنية لاِبنِ القَطَّاع وَأَوْقَبَ النَّخْلُ : عَفِنَتْ شَماريخهُ . وَوَقَبَ الرَّجُلُ : غارَتْ عَيْنَاهُ

##### Türkçe

وقب
**وَقَبَ** - **يَقِبُ**
**وَقَبَ** - **يَقِبُ** + bir varlık + bir şeyin içinde: girer, yayılır ve onun parçaları arasına nüfuz eder
﴿**غاسق إذا وقب**﴾: **الغاسق**: “**غَسَقَ** - **يَغْسَقُ**”tan “**اسم فاعل**”dır: şiddetli bir biçimde karanlığa ve ışığın yokluğuna götüren her iş
ve ﴿**غاسق إذا وقب**﴾: şiddetli karanlık; girdiği, nüfuz ettiği, yayıldığı ve ışığa galip geldiği zaman, artık karanlıktan başka bir şey görünmez
ve lafız, “bir şeyin dışındaki bir yerden bir şeyin içindeki bir yere girme ve dâhil olma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**دَخَلَ** - **يَدْخُلُ**، **وَلَجَ** - **يَلِجُ**، **غَاصَ** - **يَغُوْصُ**، **وَقَبَ** - **يَقِبُ**، **دَهِمَ** - **يَدْهَمُ** (**دَهَمَ** - **يَدْهَمُ**)، **عَسْعَسَ** - **يُعَسْعِسُ** (**عَسَّ** - **يَعُسُّ**)

وقب
 	﴿**ومن شر غاسق إذا وقب(3)**﴾ الفلق
Tefsirde geldi: **وقب الليل**: karanlığıyla yöneldiği zaman; yahut ay, nuru gizlendiği zaman

مختار الصحاح:
● [**وقب**] و ق ب: **وَقَبَ**: girdi; babı **وعد**’dır; ondan: **وقب الظلام** yani karanlık insanlara girdi. Allah Teâlâ dedi: ﴿**ومن شر غاسق إذا وقب**﴾

معجم الفرائد القرآنية:
و ق ب
“**وَقَبَ**”, Allah Teâlâ’nın şu sözünde: “ **وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ** ” (3) الفلق .
**وَقَب**: girdi; **وقب**’ın aslı vakitte girdi demektir; sonra onunla, mutlak olarak bir şeye girmek ifade edildi.

الراغب:
وقب
- **الوقب**: şeydeki oyuk gibi; ve **وقب**: **وقب**’a girdiği zaman; ondan: **وقبت الشمس**: battı. Allah Teâlâ dedi: }**ومن شر غاسق إذا وقب**{ [الفلق/3] ve **الإيقاب**: onu gizlemektir; ve **الوقيب**: **قنب**’ın (atın **قنب**’ı: kamışının kabı) binek hayvanının sesi; ve **قببه** ve **قبه** (denir: **قبه يقبه قبا** ve **واقتبه**: onu kesti. **اللسان** (**قبب**) ).

ملخص اللسان
1.     Ve **وَقَبَ القمرُ وُقُوباً**: onu örten çam gölgesine girdi. Aziz tenzilde: **ومِن شَرِّ غاسقٍ إِذا وَقَبَ**; **الفراء**: **الغاسِقُ** gece; **إِذا وَقَبَ**: her şeye girdiği ve kararttığı zaman
2.     Ve **وَقَبَتِ الشمسُ وَقْباً ووُقُوباً**: battı; **الصحاح**’ta: ve yerine girdi.
3.     Ve **وَقَبَ الشيءُ يَقِبُ وَقْباً**: girdi; ve **الوُقُوبُ**: her şeye giriş; ve denildi: her ne kaybolduysa, **وَقَبَ وَقْباً** etmiştir. Ve **وَقَبَ الظلامُ**: yöneldi ve insanlara girdi;
4.     Ve dağdaki **الوَقْبُ**: suyun toplandığı oyuk. Ve **الوَقْبةُ**: içinde gölge bulunan büyük bir pencere/kovuk.

لسان العرب:
● - **وقب**: **الأَوْقابُ**: pencereler/kovuklar; tekili **وَقْبٌ**’dur. Ve dağdaki **الوَقْبُ**: suyun toplandığı oyuk. Ve **الوَقْبةُ**: içinde gölge bulunan büyük bir pencere/kovuk. Ve **الوَقْبُ** ve **الوَقْبةُ**: kayada suyun toplandığı oyuk; ve denildi: safâda kuyu gibi; bir boy yahut iki boy olur; gök suyunun biriktiği yer. Ve bedendeki her oyuk: **وَقْبٌ**’dur; göz ve omuz oyuğu gibi. Ve **وَقْبُ العَيْن**: onun oyuğu; dersin ki: **وَقَبَتْ عَيْناه**: çöktüler. **جَيْشِ الخَبَطِ** hadîsinde: “**فاغْتَرَفْنا من وَقْبِ عَيْنه بالقِلالِ الدُّهْنَ**”; **الوَقْبُ**: gözün bulunduğu oyuktur. Ve attan **الوَقْبانِ**: iki gözünün üstündeki iki çöküntüdür; bütün bunların çoğulu **وُقوبٌ** ve **وِقابٌ**’dır. Ve **وَقْبُ المحالةِ**: **الـمِحْوَرُ**’un girdiği deliktir. Ve **وَقْبةُ الثَّريد والـمُدْهُنِ**: onun çukurudur. **الليث**: **الوَقْبُ** her bir küçük su birikintisi yahut çukur; fıhr’deki küçük su birikintisi gibi ve **الـمُدْهُنةِ**’nin **وَقْب**’u gibi; ve şu beyti okudu:
في **وَقْبِ** خَوْصاءَ، كوَقْبِ الـمُدْهُنِ
**الفراء**: **الإِيقابُ**: şeyi **الوَقْبة**’ye sokmaktır. Ve **وَقَبَ الشيءُ يَقِبُ وَقْباً**: girdi; ve denildi: **الوَقْبِ**’a girdi. Ve **أَوْقَبَ الشيءَ**: onu **الوَقْبِ**’a soktu. Ve **رَكِـيَّةٌ وَقْباءُ**: suyu derinde olan. Ve **امرأَة مِـيقابٌ**: ferci geniş. Ve **بنُو الـمِـيقابِ**: annelerine nisbet edildiler; bununla onlara sövmeyi isterler. Ve **وَقَبَ القمرُ وُقُوباً**: onu örten çam gölgesine girdi. Aziz tenzilde: **ومِن شَرِّ غاسقٍ إِذا وَقَبَ**; **الفراء**: **الغاسِقُ** gece; **إِذا وَقَبَ**: her şeye girdiği ve kararttığı zaman. Ve Âişe’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: dedi ki: Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ay doğduğunda dedi: “Bu, **الغاسِقُ إِذا وَقَبَ**’dır; onun şerrinden Allah’a sığın.” Ve Âişe’den başka bir hadiste: “Bu **الغاسقِ إِذا وَقَبَ**’dan Allah’a sığın”; yani: karanlığıyla girdiği ve yöneldiği zaman gece. Ve **وَقَبَتِ الشمسُ وَقْباً ووُقُوباً**: battı; **الصحاح**’ta: ve yerine girdi. Muhammed b. el-Mukrem dedi: Cevherî’nin “yerine girdi” sözünde lafızda bir mecaz vardır; çünkü onun gireceği bir yeri yoktur. Ve hadiste: güneşin **وَقَبَتْ** olduğunu görünce dedi: “Bu, onun helâl olma vaktidir”; **وَقَبَتْ** yani battı; ve “helâl olma vakti” yani edasının helâl olduğu vakit; yani akşam namazı. Ve **الوُقُوبُ**: her şeye giriş; ve denildi: her ne kaybolduysa, **وَقَبَ وَقْباً** etmiştir. Ve **وَقَبَ الظلامُ**: yöneldi ve insanlara girdi; **الجوهري** dedi: ondan Allah Teâlâ’nın sözü: **ومن شَرِّ غاسقٍ إِذا وَقَبَ**; **الحسن** dedi: insanlara girdiği zaman. Ve **الوَقْبُ**: ahmak adam; **الوَغْبِ** gibi; **الأَسْوَد بنُ يَعْفُرَ** dedi:
أَبَنِـي نُجَيْحٍ، إِنَّ أُمَّكُمُ * أَمَةٌ، وإِنَّ أَباكُمُ **وَقْبُ**(1)
(1 “**أبني نجيح**” sözü: asılda **الصحاح** gibi böyledir; **التهذيب**’de olan ise: **أبني لبينى**.)
أَكَلَتْ خَبيثَ الزادِ، فاتَّخَمَتْ * عنه، وشَمَّ خِمارَها الكَلْبُ
Ve **رجلٌ وَقْبٌ**: ahmak; çoğulu **أَوْقابٌ**; dişisi **وَقْبة**. Ve **الوُقْبـيُّ**: (2)
(2 “**والوقبي المولع إلخ**” sözü: Mecd onu, vavın dammesiyle, **كردي** gibi ضبط etti; **التكملة**’de **التهذيب** gibi, fethayla ضبط etti.) **الأَوْقابِ**’ın, yani ahmakların, sohbetine düşkün olan. **الأَحْنَفِ** hadîsinde: “**إِياكم وحَمِـيَّةَ الأَوْقابِ**”; onlar ahmaklardır. Ve **ثعلب** dedi: **الوَقْبُ**: aşağılık, rezil; “**وَقَبَ في الشيء**: girdi” sözündendir; sanki aşağılığa girer; bu uzak iştikaktandır. Ve **الوَقْبُ**: atın **قُنْب**’undan çıkan sestir; o, onun kamışının kabıdır. Ve **وَقَبَ الفرسُ يَقِبُ وقْباً ووَقيباً**: onun **قُنْب**’unun sesidir; ve denildi: atın **جُرْدان**’ının **قُنْب**’unda çalkalanmasının sesidir; ve binek hayvanının **قُنْب** seslerinden hiçbir şey için fiil yoktur; ancak bu vardır. Ve **الأَوْقابُ**: evin eşyasıdır. Ve **الـمِـيقابُ**: nebîz içmeyi çok yapan adam. Ve **مُبْتَكِرٌ الأَعْرابي** dedi: “Onlar **سَيْرَ الـمِـيقابِ** yürüyüşüyle yürürler”; o, bir gün ile bir geceyi birbirine bitiştirmeleridir. Ve **الـمِـيقَبُ**: **الوَدَعَةُ**’dır. Ve **أَوْقَبَ القومُ**: acıktılar. Ve **القِـبَةُ**: karında bulunan, kazıntı gibi bir şey. Ve **القِـبَةُ**: koyundan **الإِنْفَحةُ** büyüdüğü zaman; **ابن الأَعرابي** dedi: bu, koyundan başkasında olmaz. Ve **الوَقْباء**: bir yerdir; uzatılır da kısaltılır da; uzatma daha bilinir. **الصحاح**: ve **الوَقْبَـى**: Benî Mâzin’e ait bir sudur; **أَبو الغُول الطُّهَويُّ** dedi:
هُمُ مَنَعُوا حِمَى الوَقْبَـى بضَرْبٍ، * يُـؤَلِّفُ بين أَشْتاتِ الـمَنُون
**ابن بري** dedi: onun inşadının doğrusu: **حِمَى الوَقَبَـى**; kâfın fethasıyla. Ve **الـحِمَى**: yasaklanan yerdir; denir: **أَحْمَيْتُ الموضعَ**: onu **حِمًى** yaptığım zaman. Ama **حَمَيْتُه** ise, **حَفِظْته** manasındadır. Ve **الأَشْتاتُ**: **شَتّ**’in çoğuludur; o da dağınık olandır. Ve onun sözü: “**يؤَلِّف بين أَشْتاتِ الـمَنُون**”: muradı, bu darbenin, mekânları dağınık bir kavmin ölümlerini bir araya getirmesidir; eğer ölümleri onlara kendi mekânlarında gelseydi; fakat tek bir yerde toplandıklarında, ölümler onlara toplu halde geldi.

مقاييس اللغة:
(**وقب**) **الواو** ve **القاف** ve **الباء**: bir kelimedir; bir şeyin bir gizlenme yerine gizlenmesine delâlet eder. Denir: **وَقب الشَّيءُ**: bir **وَقْبة**’ye girdi; o, şeyde oyuk gibidir. Ve **وقَبَتْ**([1]) **عيْناه**: çöktüler. Ve **وقَبَ الشَّيءُ**: indi ve vuku buldu. Allah Teâlâ dedi: ﴿**ومِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إذَا وَقَبَ**﴾[الفلق 3]; dediler: o, indiği zaman gecedir. Ama onların “**الوَقْب** ahmaktır” sözleri ise, ibdâldendir; aslı **وَغْب**’dir; onu zikrettik.

القاموس المحيط:
**الوَقْبُ**: kayada suyun toplandığı oyuk; **الوَقْبَة** gibi; yahut safâda kuyu gibi; bir boy yahut iki boy olur; gök suyunun biriktiği yer. Ve bedendeki her oyuk; göz oyuğu ve omuz oyuğu gibi. Ve attan: iki gözünün üstündeki iki çöküntü. Ve **المَحالَة**’den: **المِحْوَر**’un girdiği delik. Ve **الغَيبَةُ**; **الوُقُوب** gibi. Ve ahmak. Ve aşağılık, rezil. Ve **الوَقْبِ**’a giriş. Ve geliş. Ve yönelme. Ve **الوَقْبَةُ**: içinde gölge bulunan büyük pencere/kovuk. Ve **الثَّريد** ve **الدُّهن**’den: ikisinin çukuru.
Ve **وَقَبَ الظَّلامُ**: girdi; ve güneş **وَقْباً** ve **وقوُبا**: battı; ve ay: tutulmada girdi; ondan: “ **غاسَقٍ إذا وَقَب** ”; yahut manası: “dikildiği zaman erkeklik uzvu”; bunu **الغَزاليُّ** ve başkaları, İbn Abbas’tan hikâye etti. Ve **أوقَبَ**: acıktı; ve şeyi: onu **الوَقْبَة**’ye soktu. Ve **المِيقَبُ**: **الوَدَعَةُ**’dır. Ve **الوُقْبِيُّ**, dammeyle, **كُرديٍّ** gibi: ahmak **الأوقاب**’ın sohbetine düşkün olan. Ve **الميقابُ**: su içmeyi çok yapan adam; ve ahmak kadın; yahut ahmaklaştıran; ve ferci geniş olan.
Ve **سَيرُ الميقابِ**: bir gün ile bir geceyi birbirine bitiştirmen. Ve **بَنو الميقابِ**: bununla sövmeyi isterler. Ve **القِبَةُ**, **عِدَةٍ** gibi: koyundan **الإنفَحَة** büyüdüğü zaman. Ve **الوَقيبُ**: atın **قُنْب**’unun sesi. Ve **الأوْقابُ**: evin kumaşı/eşyası. Ve **الوَقْباءُ**: bir yer adıdır; ve kısaltılır. Ve **الوَقَبى**, **جَمزَى** gibi: Benî Mâzin’e ait bir sudur. Ve **ذَكَرٌ أوقَبُ**: ayıplara çok giren.

تاج العروس:
و ق ب
Dağdaki **الوَقْبُ**: suyun toplandığı oyuk; ve kayada suyun toplandığı oyuk; **الوَقْبَة** gibi, **الهاء**’nın ziyadesiyle; çoğulu **أَوْقابٌ**. Yahut **الوَقْبَة**: safâda kuyu gibi; bir boy yahut iki boy olur; gök suyunun biriktiği yer. **الوَقْبُ**: bedendeki her oyuk; göz oyuğu ve omuz oyuğu gibi. Ve **وَقْبُ العَيْنِ**: onun oyuğu; dersin ki: **وَقَبَتْ عَيْنَاهُ**: çöktüler. **جَيْشِ الخَبطِ** hadîsinde: “**فاغْتَرَفْنا من وَقْبِ عَيْنِهِ بالِقلالِ الدُّهْنَ**”. Attan **الوَقْبَانِ**: iki gözünün üstündeki iki çöküntü. Bütün bunların çoğulu **وُقُوبٌ** ve **وِقَابٌ**. **المَحَالَة**’den **الوَقْبُ**: **المِحْوَر**’un girdiği delik.
**الوَقْبُ**: gizlenme; dammeyle **الوُقُوب** gibi; o da her şeye giriştir. Ve denildi: her ne kaybolduysa, **وَقَبَ وَقْباً** etmiştir; ondan: güneşin **وَقَبَتِ**’i, geleceği üzere. **الوَقْبُ**: ahmak adam; **الوَغْب** gibi. **الأَسودُ بْنُ يَعفُرَ** dedi:
أَبَنِي نُجَيْحٍ إِنَّ أُمَّكُمُ ... أَمَةٌ وإِنَّ أَباكُمُ **وَقْبُ**
أَكَلَتْ خَبِيثَ الزّادِ فاتَّخَمَتْ ... عنه وشَمَّ خِمَارَهَا الكَلْبُ
Ve **رجل وَقْبٌ**: ahmak; çoğulu **أَوْقَابٌ**; dişisi **وَقْبَةٌ**. **ثَعْلب** dedi: **الوَقْبُ**: aşağılık, rezil; “**وَقَبَ في الشيءِ**: girdi” sözündendir; sanki aşağılığa girer; bu uzak iştikaktandır; **لسان العرب**’da böyledir. **الوَقْبُ**: **الوَقْبِ**’a giriş. **وقَبَ الشَّيْءُ يَقِبُ وَقْباً**: yani girdi; **الصَّحِاح**’ta böyledir; ve kenarda gördüm: doğrusu **وُقُوباً**’dır; çünkü o lâzımdır. Ve denildi: **وَقَبَ**: **الوَقْبِ**’a girdi. **الوَقْبُ**: geliş ve yönelme; ondan Âişe’nin hadîsi, Allah ondan razı olsun: “**تَعَوَّذِي باللهِ من هذا الغاسِقِ إِذا وَقَبَ**”; yani: karanlığıyla girdiği ve yöneldiği zaman gece. **الوَقْبَةُ**: içinde gölge bulunan büyük pencere/kovuk; çoğulu: **الأَوْقَابُ**; onlar pencereler/kovuklardır. Bizim nüshamızda **الثَّرِيد** ve **الدُّهْن**’den **الوَقْبَةُ**: (burada) **الدّال**’ın dammesiyle böyledir; doğrusu: **والمُدْهُن** mîm ve **الدّال** ile: ikisinin çukuru; dammeyle. **اللَّيْث** dedi: **الوَقْبُ**: her bir küçük su birikintisi yahut çukur; fıhr’deki küçük su birikintisi gibi ve **المُدْهُنْة**’nin **وَقْب**’u gibi; ve şu beyti okudu:
" فِي **وقْبِ** خَوْصاءَ كَوَقْبِ **المُدْهُنِ**
Ve **ووقَبَ الظَّلامُ**: yöneldi ve insanlara girdi; bununla âyet tefsir edildi. **الجوهريُّ** bunu **الحَسن البصْرِيّ**’den rivayet etti. **وَقَبَتِ الشَّمْسُ تَقِبُ وَقْبا ووُقُوباً**: battı. **الصَّحِاح**’ta ziyade etti: ve yerine girdi. **ابنُ منظور** dedi: onda bir mecaz vardır. Hadiste: “**لَمَّا رَأَى الشَّمْسَ قد وَقَبَتْ قال : هذا حِينُ حِلِّها**”; yani edasının helâl olduğu vakit; yani akşam namazı. **الوُقُوبُ**: her şeye giriş; daha önce geçti. **وَقَبَ القَمَرُ وُقُوباً**: tutulmadan ona arız olan çam gölgesine girdi. Ve ondan, Âişe’nin hadîsinden alınan üzere, geleceği gibi; ve O’nun, azze ve celle, sözü: **ومِنْ شَرِّ غاسِقٍ إِذا وَقَبَ**; ondan rivayet edildi ki dedi: “Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ay doğduğunda dedi: ‘Bu, **الغاسِقُ إِذا وَقَبَ**’dır; onun şerrinden Allah’a sığın.’” Yahut manası: “alçaltmayla **أَيْرٍ**”; yani dikildiği zaman erkeklik uzvu. Bunu imam Ebû Hâmid el-Gazâlî ve başkaları, en-Nakkâş gibi tefsirinde ve bir cemaat, imam **الحَبْر** Abdullah b. Abbas’tan, Allah ikisinden razı olsun, hikâye etti. Bu, tefsirin gariplerindendir. Ve musannif için **غ س ق**’ta da gelecektir; böylece, âyetin tefsirine uygun olarak, onun ibaresinden anlaşılanlardan beş söz elde edilir: birincisi: karardığı zaman gece; çoğunluğun sözüdür. **الفَرّاء** dedi: her şeye girdiği ve kararttığı zaman gece; Âişe’nin sözü de böyledir. İkincisi: kaybolduğu zaman ay; Nesâî’nin ve başkalarının çıkardığı Âişe hadîsinden anlaşılan budur. Üçüncüsü: battığı zaman güneş. Dördüncüsü: gündüzün geceye girdiği zaman; öncekinin yakınıdır. Beşincisi: dikildiği zaman erkeklik uzvu. Ve ona istidrâk edilir: düştüğü zaman **الثُّرَيّا**; çünkü onda hastalıklar ve taunlar coşar. Hadiste vârid oldu: **الغاسِقَ**: yıldızdır; mutlak olarak kullanıldığında o **الثُّرَيّا**’dır. Bunu **السُّهَيْليُّ** ve şeyhi İbnü’l-Arabî söyledi. Ve **الغاسقُ**: yılanların siyahı. Ve onun **وَقْبُهُ**: onun vurmasıdır; bunda, birden fazla kimseden işittiğim bir hikâyeyi naklederler. Ve denildi: onun **وَقْبُهُ**: onun devrilmesidir. Ve denildi: **الغاسقُ**: İblîs’tir; onun **وَقْبُهُ**: onun vesvesesidir. Bunu **السُّهيْليّ** söyledi; allâme İbn Cüzey ve başkaları nakletti; şeyhimiz söyledi. Ve **أَوْقَب الرَّجُلُ**: acıktı. **الصَّحِاح**’ın ibaresi: **أَوْقَبَ القومُ**: acıktılar. **أَوْقَبَ الشَّيْءَ إِيقاباً**: onu **الوَقْبَة**’ye soktu; bunu **الفَرّاء** söyledi. Ümmühâtın bazı nüshalarında: **في الوَقْب**. Ve **الميقَبُ**: harekeli olarak **الوَدَعَةُ**’dır; bunu **الصّاغانيُّ** nakletti. Ve **الوُقْبِيُّ** **كَكُرْدِيٍّ**; bir nüshada: “**بالضَّمّ**” ibaresi, “**ككُرِدِيٍّ**” sözünün yerine. **الصّاغانيُّ** onu fethayla kayıtladı: ahmak olan **الأَوْقَابِ**’ın sohbetine düşkün olan. Ve **الأَحنف بن قيس**’in Benî Temîm’e, onlara vasiyet ederken sözünde: “**تَبَاذَلُوا تَحَابُّوا وإِياكم وحَمِيَّةَ الأَوْقابِ**”; yani ahmaklar; bunu Ebû Amr hikâye etti. **الأَساس**’ta: Araplar der ki: “**تَعَوَّذُوا باللهِ من حَمِيَّةِ الأَوقابِ واللِئامِ**”. Ve **المِيقَابُ**: su içmeyi çok yapan adam; **التكملة**’de böyledir; **لسان العرب**’da: nebîz için. **المِيقَاب**: ahmak kadın; yahut ahmaklaştıran; bunu **الصَّاغانيُّ** nakletti; ve denildi: ferci geniş olan. **مُبْتَكِرٌ الأَعْرَابِيّ** dedi: “Onlar **سَيْرَ المِيقَابِ** yürüyüşüyle yürürler”; o, bir gün ile bir geceyi birbirine bitiştirmen. Ve **بُنُو المِيقَابِ**: annelerine nisbet edildiler; bununla sövmeyi ve düşürmeyi isterler. Ve **القِبَةُ كعِدَةٍ**: karında bulunan, kazıntı gibi olan. Ve **القِبَةُ**: koyundan **الإِنْفَحَةُ** büyüdüğü zaman; **ابنُ الأَعْرَابيّ** dedi: bu, koyundan başkasında olmaz; ve daha önce **ق ب ب**’de geçti. Ve **الوِقيب**: atın **قُنْب**’undan işitilen sestir; o, onun kamışının kabıdır. **وَقَبَ الفَرَسِ يَقِب وَقْباً وَوَقِيباً**; ve denildi: atın **جُرْدان**’ının **قُنْب**’unda çalkalanmasının sesidir; o, **الخَضِيعَة**’dır da; ve binek hayvanının **قُنْب** seslerinden hiçbir şey için fiil yoktur; ancak bu; bunun fazlası **خ ص ع**’da gelecektir. Ve **الأَوْقابُ**: evin kumaşı ve eşyasıdır; **البُرْمَة** ve iki değirmen taşı ve direkler gibi; **الأَوْغاب** gibi. Ve **الوَقْباءُ** fethayla sonra sükûnla, uzatılmış olarak: bir yer adıdır; bunu **العِمْرَانيُّ** rivayet etti; o, sonra gelecek olandan başkadır; **المُعْجَم**’de böyledir; ve kısaltılır. **ابْنُ منظور** dedi: uzatma daha bilinir. **نصر**’ın kitabında: **الوَقْباءُ**: **اليَنْسُوعَة**’ye yakın bir su; kuzey rüzgârının estiği yerde; yükselenin sağından; **اليَنْسوعة**’nin beyanı yerinde gelecektir. Ve **الوَقَبَي** harekeli, **جَمَزَي** ve **بَشَكَيَ** gibi; **السَّكُونيّ** dedi: Benî Mâlik b. Mâzin b. Mâlik b. Amr b. Temîm’e ait bir sudur; onların orada bir kalesi vardır; ve onların orada meşhur vak‘aları olmuştur. **المَرَاصد**’de: Benî Mâlik’e; yani o, Mâzin’in oğludur. Ve **الجَوْهَرِيُّ**, Ebû’l-Gûl et-Tahavî’den, İslâmî, inşad etti:
هُمُ مَنَعُوا حِمَى الوَقَبي بِضَرْبٍ ... يُوَلِّفُ بينَ أَشْتاتِ المَنُونِ
Ve kenarında, Ebû Sehl’in hattıyla şu nası buldum: asılda, Cevherî’nin hattıyla, kâf sâkindir; benim ezberlediğim ise: **الوَقَبَي** kâfın fethasıyladır. Ve Ebû Zekeriyyâ’nın hattıyla bulundu: asılda kâf sâkindir; üzerine bir hâşiye yazılmış: bu, onun kitabındadır; doğrusu kâfın fethasıyladır. Buna İbn Berrî de hâşiyesinde işaret etti. Ve **المُعْجَم**’de şu beyti inşad etti:
يا وَقَبَي كَمْ فِيكَ مِنْ قَتيلِ ... قد مَاتَ أَوْ ذِي رَمَقٍ قَليلِ
O, Basra’dan Medine yolundadır; ondan, **القَيْصومَةُ** denilen sulara ve **قُنَّةُ** ve **حَوْمَانَةُ الدَّرَّاجِ**’a çıkılır. Dedi: ve **الوَقَبي**, **الضَّجُوع**’dan üç mil üzeredir; ve orada Arapların, Mâzin ile Bekr arasında günleri olmuştur. Bitti. Ve **ذَكَرٌ أَوْقَبُ**: ayıplara çok giren; bunu **الصَّاغانيُّ** nakletti; bu, en-Nakkâş’tan nakledilen sözün tefsirinden alınmıştır. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **رَكِيَّةٌ وَقْبَاءُ**: suyu derinde olan; İbn Düreyd’den. Ve **وَقْبَانُ** **كسَحْبانَ**: **النِّقابَ** mevkiidir. Yâkût dedi: **شِعْبِ جَبَلَةَ** günü olduğunda ve Benî Âmir ve onlarla beraber olanlar dağa girdiğinde, o gün **كَبْشَةُ بنتُ عُرْوَةَ الرَّحّالِ بنِ عتبةَ بنِ جعفرِ بْنِ كلابٍ**, Âmir b. et-Tufeyl’e hamileydi; dedi ki: “Vay halinize ey Benî Âmir, beni kaldırın. Allah’a yemin olsun, karnımda Benî Âmir’in azîzi vardır.” Yayları omuzlarının üzerine dizdiler; sonra onu taşıdılar; ta ki onu tepeye, yani **قُنَّةَ وَقْبَانَ** tepesine yerleştirdiler; sonra iddia ettiler ki, insanlar savaştan boşaldığı gün Âmir’i doğurdu. Ve İbnü’l-Kattâ‘ için **تهذيب الأَبنية**’de: **وَأَوْقَبَ النَّخْلُ**: salkımları çürüdü. Ve **وَقَبَ الرَّجُلُ**: gözleri çöktü.
