# وقد (و-ق-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Onun yakıtı

- Harfler: و - ق - د
- Kur'an'da: 11 geçiş · 11 ayet · 10 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (10)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَقُودُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعُولُهَا | Onun yakıtı | 2 | 2 | [2:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/2:24.md) |
| [أَوْقَدُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | أَفْعَلُوا | Yaktılar | 1 | 1 | [5:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/5:64.md) |
| [اسْتَوْقَدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/siga/%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E.md) | اسْتَفْعَلَ | Yakmak istedi | 1 | 1 | [2:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/2:17.md) |
| [الْمُوقَدَةُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8E%D8%A9%D9%8F.md) | الْمُفْعَلَةُ | Yakılan | 1 | 1 | [104:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/104:6.md) |
| [الْوَقُودِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%90.md) | الْفَعُولِ | Yakıt | 1 | 1 | [85:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/85:5.md) |
| [تُوقِدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%88%D9%82%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تُفْعِلُونَ | Yakarsınız | 1 | 1 | [36:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/36:80.md) |
| [فَأَوْقِدْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%88%D9%92%D9%82%D9%90%D8%AF%D9%92.md) | فَأَفْعِلْ | Yak | 1 | 1 | [28:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/28:38.md) |
| [وَقُودُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%82%D9%8F%D9%88%D8%AF%D9%8F.md) | فَعُولُ | Yakıt | 1 | 1 | [3:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/3:10.md) |
| [يُوقَدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%88%D9%82%D9%8E%D8%AF%D9%8F.md) | يُفْعَلُ | Yakılır | 1 | 1 | [24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/24:35.md) |
| [يُوقِدُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%88%D9%82%D9%90%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعِلُونَ | Yakarlar | 1 | 1 | [13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/13:17.md) |

## Mücavir kökler — 92 mücavir (122 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 10 ortak ayet · G² 66 · Ateş demektir
2. [ضوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Aydınlattı
3. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Taş demektir
4. [زبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Zebed köpük demektir
5. [زجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Cam demektir
6. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Ağaç
7. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
8. [جفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · CeFeE filizlerin eritilmesinde çıkan köpük, cüruf demektir
9. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
10. [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sel demektir
11. [شكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Abajur gibi
12. [صرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kente hakim yüksek yerdir
13. [طفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · TFV Tafve(tı ile) kaynayan tencerede taşan köpük demektir
14. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Örnek verdi
15. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
16. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 8 ortak ayet · G² 8 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
17. [درر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dürre (dal) : Büyük parlak inci demektir
18. [بغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bahat çene altındaki et demektir
19. [كوكب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Necm” gezegen, “kevkeb” sabit yıldız demektir
20. [زيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Zeytindir
21. [هامان](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ve Haman
22. [مكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Oturup bekleyen adam demektir
23. [خضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hudr : Sebzedir
24. [حلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hilye takı demektir
25. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
26. [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Harbe mızrak ucu demektir
27. [ودي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · İki dağ arasındaki yamaçlardır
28. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Döllenmiş yumurta
29. [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğaliz (zı), Sert topraktır
30. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğille, İç gömlek demektir
31. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
32. [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Güneşin doğduğu yerdir
33. [غرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ğarb, Güneşin batığı yerdir
34. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Dal demektir
35. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bisat kilim demektir
36. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Neredeyse o
37. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
38. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sua’f el çatlamasıdır
39. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
40. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
41. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Şey
42. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Birkan yanardağ demektir
43. [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İsyan eder
44. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Hufre, çukur demektir
45. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
46. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dışlama
47. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
48. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Taşkınlaştıran
49. [ملأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
50. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Tan demektir
51. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
52. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
53. [نفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fayda eder
54. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haml: İple yüklenen yük demektir
55. [عدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
56. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Nezle” konaklama yeri demektir
57. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
58. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ona dokundu
59. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zade : Azık demektir
60. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%AF/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وقد |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Misal-i vâvî |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84.md), [سجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%B1.md), [ضرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [طفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%A3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Ateşin tutuşması, yakıtın alev alarak hararet ve ışık üretmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Maddi üretimden metafizik nura, savaş kışkırtmasından uhrevi azaba uzanan enerjinin açığa çıkışı |
| Çekirdek Özet 3 | Birikmiş potansiyelin kinetik ve dönüştürücü bir hararete evrilmesi sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca cehennem azabına hasredilip nura kaynaklık eden ve medeniyet kuran dönüştürücü enerjisinin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وق | Biriktirme, baskı altında tutma, sınırlandırma ve ağırlık yüklenme; [وقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%A8.md), [وقت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AA.md), [وقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0.md), [وقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B1.md), [وقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B9.md), [وقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%81.md), [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) köklerinde olduğu gibi bir durumun veya enerjinin bir noktada sabitlenmesi | د | Biriken ve sınırlandırılan potansiyel enerjinin vurucu, sürekli ve dışa vurucu bir alev hareketiyle ortaya çıkması; yanmanın süreklilik kazanarak ışık ve hararet yayması |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | Birbirine tutturma, bağlama ve yakıt ile alevi bir arada tutan irtibat |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Yoğunlaşma, döngüsel odaklanma ve yüksek enerjili merkez |
| د | Kapı | Geçiş, içteki enerjinin dışarıya doğru açılması ve yayılması |
| وقد | Enerjinin merkezde yoğunlaşarak dışarıya alev, ısı ve ışık halinde patlak vermesi | Odun veya yakıtın bünyesinde saklı olan gizil ısının bir tutuşturucu vasıtasıyla serbest kalarak görünür aleve dönüşmesi hareketini ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çakmak taşından veya sürtünmeden çıkan kıvılcımın yakıtı tutuşturması, ateşin alevlenip kendi maddesini tüketerek parlaması; yazın taşların sıcaktan kavrulması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Eş-Şemmâh b. Dırâr çöl sıcağının taşları yakıp kavurmasını tasvir ederken kökü kullanmıştır: رَعَيْنَ النَّدَى حَتَّى إِذَا وَقَدَ الحَصَى / وَلَمْ يَبْقَ مِنْ نَوْءِ السِّمَاكِ بُرُوقُ |
| Erken Arapça kullanım | Çöl gecelerinde yolcuların yön bulması için yakılan yüksek ateşler (el-mevkıd), Meş'ar-i Harâm'daki Kuzah tepesinde alevlendirilen meşale ateşi ve zihni son derece keskin olan kimseler için kalbün vekkâd deyimi |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça وقد kökü, Kuzeybatı ve Güney Sami dillerinde ateşin parlaması, tutuşması ve akkorlaşması sahasında köklü bir geçmişe sahiptir. İbranicede yer alan יקד (yāqad: yanmak, tutuşmak, akkor hale gelmek) ve buradan türeyen môqēd (ocak, ateş yeri) biçimleri fonetik ses denkliği ve semantik içerik bakımından doğrudan örtüşür. Aramice ve Süryanicede ܝܩܕ (yqad / yaqed: yanmak, tutuşmak, alevlenmek) kökü de aynı ilksel çekirdeği devam ettirir. Akadca metinlerde rastlanan qâdu / eqēdu (ateş yakmak, tutuşturmak) formları da benzer bir hararet merkezine işaret eder. Sami kök matrisinde ortak payda, maddenin içindeki yanıcı gücün harici bir müdahaleyle tutuşarak ısı ve ışık saçmasıdır; Arapça bu anlamı hem fiil hem de bizzat yakıtın kendisini adlandıran isim kalıplarıyla en geniş düzeyde korumuştur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, Koehler-Baumgartner HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateşin parlaması ve alevin sürekliliği | Kök, yakıt (el-vakûd) ile yanma eylemi (el-vukûd) arasındaki sebep-sonuç ilişkisini kurarak Arapça içinde somuttan soyuta genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice yāqad, Süryanice yqad | İlk harfteki y/w dönüşümüyle Sami ortak mirasında yanma ve parlamayı karşılayan düzenli fonetik denklik mevcuttur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik hararet/ışık kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika dillerindeki bazı bölgesel ateş ve kızarma kökleriyle tipolojik yakınlıklar ileri sürülmüştür | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وقد | Anlamlı | Ateşin tutuşması | Yakıtın alev alarak parlaması ve ısı saçması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ودق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%82.md) | Anlamlı | Yağmur damlası | Buluttan süzülen ince ve bereketli yağmurun akması | Kur'an'da geçer; zıt yönde bir akışkanlık bildirir |
| [قود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D8%AF.md) | Anlamlı | Önden çekip götürme | Hayvanı veya topluluğu önünden çekerek sevk etme | Kur'an'da geçmez; sevk ve idare anlamı taşır |
| [قدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D9%88.md) | Anlamlı | Örnek alma, uyma | Birinin izini takip etme, önder edinme | Kur'an'da geçer; وقد gibi öne geçme ve iz bırakma bağı içerir |
| [دوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%82.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte bağımsız bir kök kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| دقو | Anlamlı | Karın bozulması | Yavru devenin aşırı süt emmesi sonucu karnının bozulması | Kur'an'da geçmez; marazi bir durum anlatır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وقد | Merkez | Tutuşma ve alevlenme | Yakıtın alev alması, sürekli yanma ve ışık verme | Yanmanın sürekliliği ve yakıtla beslenmesi |
| [شعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%84.md) | Komşu | Alevin yayılması | Ateşin etrafa dağılması, saçılması ve parlaması | Bir noktadan çevreye sıçrama vurgusu taşır |
| [سجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Fırını doldurup kızıştırma | Ateş haznesini yakıtla tıkayıp şiddetle ısıtma | Yoğun kapatılma ve hapsedilmiş kızgınlık öne çıkar |
| [ضرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D9%85.md) | Komşu | Hızlı ve şiddetli tutuşma | Kuru ot veya çalıların birdenbire parlayıp tutuşması | Başlangıçtaki ani ve şiddetli alevlenme anıdır |
| [طفأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D8%A3.md) | Zıt | Sönme ve söndürme | Ateşin hararet ve ışığını yitirerek tamamen sönmesi | Alevin, sıcaklığın ve ışığın ortadan kalkmasıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وقد | Tutuşmak, yanmak, yakıt olmak | Maddenin alev alması, ısı ve nur üretmesi | Kesin |
| Latince | accendere, ardere | Tutuşmak, yakmak, parlamak | Maddi yanmanın yanı sıra içsel tutku ve öfkeyi de karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to ignite, to kindle, fuel | Ateşlemek, tutuşturmak, yakıt | Hem fiil hem isim boyutunu karşılar ancak nurani boyutu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | entzünden, brennen, Brennstoff | Tutuşturmak, yanmak, yakıt | Fiziksel ve kimyasal yanmayı yetkin karşılar | Güçlü |
| Fransızca | allumer, enflammer, combustible | Yakmak, alevlendirmek, yakıt maddesi | Yanma eylemini ve yakıtı verir, kökün türevsel zenginliğini kısmen yansıtır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اسْتَوْقَدَ نَارًا | Aydınlanma ve yol bulma amaçlı ateş yakma | Münafıkların hidayet ışığından faydalanma teşebbüsü ve ardından karanlıkta kalışları (Bakara [2:17](https://lisan.digital/tr/ayet/2:17.md)) |
| وَقُودُهَا النَّاسُ / وَقُودُ النَّارِ | Cehennem azabının yakıtı olma | İnkârcıların ve putların bizzat azabı besleyen yakıta dönüşmesi (Bakara [2:24](https://lisan.digital/tr/ayet/2:24.md), Âl-i İmrân [3:10](https://lisan.digital/tr/ayet/3:10.md), Tahrîm [66:6](https://lisan.digital/tr/ayet/66:6.md), Bürûc [85:5](https://lisan.digital/tr/ayet/85:5.md)) |
| أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ | Fitne ve savaş ateşini körükleme | Düşmanlık ve toplumsal çatışmayı kasten alevlendirme girişimi (Mâide [5:64](https://lisan.digital/tr/ayet/5:64.md)) |
| يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ | İlahî nurun kaynağı ve saf kandil | Hakikatin, tevhidin ve idrakin arı duru bir kaynaktan beslenişi (Nûr [24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md)) |
| تُوقِدُونَ عَلَيْهِ / فَأَوْقِدْ | Sanayi, inşa ve maden işleme ateşi | Takı ve alet yapmak için maden eritme veya tuğla pişirme (Ra'd [13:17](https://lisan.digital/tr/ayet/13:17.md), Kasas [28:38](https://lisan.digital/tr/ayet/28:38.md)) |
| تُوقِدُونَ | Doğal enerji kaynağı olarak yeşil ağaç | Yaratılışın kudret delili olarak biyokütleden ateş elde etme (Yâsîn [36:80](https://lisan.digital/tr/ayet/36:80.md)) |
| الْمُوقَدَةُ | Kalplere işleyen kalıcı azap ateşi | Maddi ve manevi ifsat erbabını kuşatan derin uhrevi ateş (Hümeze [104:6](https://lisan.digital/tr/ayet/104:6.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cehennem azabının mahiyeti ve yakıtı meselesi | Cehennem ateşinin dışarıdan bir odunla değil insanın kendi amelleri ve inatçı inkârıyla beslendiği fikri | Azabın içsel bir nedensellikle alevlenmesi |
| Fıkıh | Ortak mülkiyet ve zaruret hukuku | Suyun, otun ve ateşin (tutuşturucu kaynakların) kamu malı sayılması ve tekelleştirilememesi | Yaşamı sürdüren temel enerji kaynağı |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlilleri | Münafıkların ateş yakma (istevkade) teşebbüsü ile Nur ayetindeki arı kandilin yanış keyfiyetinin mukayesesi | Işığın sürekliliği ile alevin kayboluşu arasındaki zıtlık |
| Hadis | Kıyamet alametleri ve fitne tasvirleri | Fitnelerin tutuşması ve çöl zemininden çıkacak büyük bir ateşin ufku aydınlatması rivayetleri | Yıkıcı toplumsal çalkantıların alevlenmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve hidayet nuru | Saf ve tükenmez enerji | Kalbi ve idraki aydınlatma | Vahiy, dış tesir olmadan da tutuşmaya hazır duru bir idrak kandilidir | Kesin |
| İlmi | Maden eritme ve teknoloji | Dönüştürücü termal güç | Madenleri saflaştırma ve imal etme | Medeniyet inşasında ateşi bir dönüşüm ve ayıklama vasıtası yapma | Güçlü |
| Siyasi | Savaş ve çatışma yönetimi | Kriz kışkırtıcılığı | Toplumu kutuplaştırıp savaşa sürükleme | Kötü niyetli odakların harbi bir ateş gibi tutuşturma stratejisi | Güçlü |
| İktisadi | Enerji kaynağı ve biyokütle | Üretim girdisi | Sanayi ve ısınma ihtiyacını karşılama | Doğal yakıtın değer üretimine ve toplumsal refaha temel teşkil etmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ekzotermik reaksiyon ve aktivasyon enerjisi | Bir kimyasal sistemde tutuşma eşiği aşıldığında depolanmış enerjinin ısı ve ışık olarak açığa çıkması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal mobilizasyon ve çatışma dinamiği | Toplumda birikmiş hoşnutsuzluk veya gerilimlerin bir kıvılcımla kitlesel eyleme veya savaşa dönüşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece ahiretteki azap ateşi veya fiziksel odun yakma ile sınırlamak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün ilahî nurun metaforik kalbine ([24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md)), maden ve teknoloji üretiminin merkezine ([13:17](https://lisan.digital/tr/ayet/13:17.md), [28:38](https://lisan.digital/tr/ayet/28:38.md)) ve ekolojik enerji dengesine ([36:80](https://lisan.digital/tr/ayet/36:80.md)) uzanan genişliğini kavramak |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın teknolojik ve medeniyet kurucu boyutunu gözden kaçırıp dini metni yalnızca korkutucu bir tehdit diline indirgemek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin enerji, ışık, üretim ve ahlaki sorumluluk arasındaki dinamik bağı nasıl kurduğunu gösterdiği için merkezî önemdedir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nur ayetinde ([24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md)), münafıkların psikolojisini anlatan temsilde ([2:17](https://lisan.digital/tr/ayet/2:17.md)), madenlerin işlenişini tasvir eden hak-bâtıl meselinde ([13:17](https://lisan.digital/tr/ayet/13:17.md)) ve uhrevi mesuliyet ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ateş kavramının Kur'an'da yalnızca bir ceza aracı olduğu zannını yıkarak onun inşa, arınma, aydınlanma ve teknolojik gelişim vasıtası olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yakıtın alev alarak parlaması, hararet üretmesi ve yanmanın görünür ışık saçması.
- Soyut anlam: Potansiyel enerjinin bir tetikleyiciyle serbest kalması, hakikatin idrak kandilinde nura, fitnenin ise toplumda savaşa dönüşmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç potansiyelinin bir eşik değerin aşılmasıyla dönüştürücü ve aydınlatıcı bir kinetik kuvvete evrilmesi.
- LaTeX modeli: $$E(t) = \int_{0}^{t} \alpha \cdot F(\tau) \, d\tau \implies \frac{d\Phi}{dt} + \frac{d\Psi}{dt}$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $E(t)$ toplam açığa çıkan enerjiyi, $F(\tau)$ sisteme sağlanan yakıt fonksiyonunu, $\alpha$ tutuşma katsayısını temsil eder. Eşik değer aşıldığında sistem iki temel çıktı üretir: $\Phi$ aydınlanmayı ve nurlanmayı temsil eden ışık akısı, $\Psi$ ise dönüştürücü ve eritici termal tesiri (harareti) simgeler. Model, وقد kökünün hem aydınlatıcı (nur) hem dönüştürücü/yakıcı (ateş) ikili tabiatını matematiksel bir akış olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (11 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/2:17.md) — اسْتَوْقَدَ

مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ

Meal (IK): Onların misali; ateş yakan kimsenin misali gibidir ki, ateş çevresindekileri aydınlatınca, Allah onların ışığını giderdi. Karanlıkların içerisinde görmez halde bırakıverdi.

### [Bakara 2:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/2:24.md) — وَقُودُهَا

فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ

Meal (IK): Fakat yapamazsınız-ki yapamayacaksınız-o halde yakıtı insanlarla taşlar olan ateşten sakının. O kafirler için hazırlanmıştır.

### [Ali İmran 3:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/3:10.md) — وَقُودُ

إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوَالُهُمْ وَلَا أَوْلَادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا وَأُولَئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ

Meal (IK): Doğrusu küfredenlerin; malları ve çocukları Allah’a karşı onlara bir şey sağlamaz. Ve onlar ateşin yakıtıdırlar.

### [Maide 5:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/5:64.md) — أَوْقَدُوا

وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Yahudiler dediler ki: Allah’ın eli bağlıdır. Böyle dediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın, la’net olsun. Hayır, O’nun iki eli de açıktır, nasıl dilerse öyle infak eder. Rabbından sana indirilen; andolsun ki, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfürünü artıracaktır. Onların aralarına kıyamet gününe kadar sürecek kin ve nefret saldık. Savaş için ateşi ne zaman körükleseler; Allah, onu söndürür. Ve yeryüzünde fesada koşarlar. Allah, ise fesadçıları sevmez.

### [Rad 13:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/13:17.md) — يُوقِدُونَ

أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَالَتْ أَوْدِيَةٌ بِقَدَرِهَا فَاحْتَمَلَ السَّيْلُ زَبَدًا رَابِيًا وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ ابْتِغَاءَ حِلْيَةٍ أَوْ مَتَاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَالْبَاطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَيَذْهَبُ جُفَاءً وَأَمَّا مَا يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ كَذَلِكَ يَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ

Meal (IK): Göten su indirir de dereler onunla dolar taşar. Üste çıkan köpüğü sel alır götürür. Süslenmek veya yararlanmak için ateşle erittiklerinizin üzerinde de buna benzer bir köpük vardır. Böyle misal verir Allah hak ile batıl için. Köpük; uçar gider, insanlara fayda veren ise yerde kalır. İşte böyle; Allah daha nice misaller verir.

### [Nur 24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/24:35.md) — يُوقَدُ

اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Allah; göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali; içinde çerağ bulunan bir kandil yuvası gibidir. O çerağ bir sırça içindedir. Sırça sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. Güneşin doğduğu yere de, battığı yere de nisbeti olmayan mübarek bir ağaçtan, zeytinden tutuşturulup yakılır. Ateş değmese dahi, neredeyse yağın kendisi aydınlatacak. Nur üstüne nurdur. Allah; dilediğini nuruna kavuşturur. Allah; insana misaller verir. Ve Allah; her şeyi bilendir.

### [Kasas 28:38](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/28:38.md) — فَأَوْقِدْ

وَقَالَ فِرْعَوْنُ يَاأَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَاهَامَانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحًا لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلَى إِلَهِ مُوسَى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكَاذِبِينَ

Meal (IK): Firavun da dedi ki: Ey ileri gelenler; sizin, benden başka bir tanrınız olduğunu bilmiyorum. Ey Haman; haydi, benim için çamurun üzerinde ateş yak da, bana büyük bir kule yap. Çıkar da belki Musa’nın tanrısını görürüm. Doğrusu onu yalancılardan sanıyorum.

### [Yasin 36:80](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/36:80.md) — تُوقِدُونَ

الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذَا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ

Meal (IK): Yemyeşil ağaçtan size ateş çıkartan O’dur. Siz ondan hemen yakıverirsiniz.

### [Tahrim 66:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/66:6.md) — وَقُودُهَا

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ عَلَيْهَا مَلَائِكَةٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ

Meal (IK): Ey iman edenler; kendinizi ve çoluk çocuğunuzu, yakacağı insanlar ve taşlar olan ateşten koruyun. Onun üzerinde iri gövdeli, haşin tabiatlı melekler vardır. Ki onlar; Allah’ın kendilerine emrettiğine katiyyen isyan etmezler. Ve emrolunduklarını yaparlar.

### [Buruc 85:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/85:5.md) — الْوَقُودِ

النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ

Meal (IK): Tutuşturucu ateşlerle,

### [Hümeze 104:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/ayet/104:6.md) — الْمُوقَدَةُ

نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ

Meal (IK): O, Allah’ın tutuşturulmuş bir ateşidir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والدال و"وايء" معهما
ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق مستعملات قدو: قدي: القَدوُ: الأصل الذي انشعب منه الاقتداء، وبعض يكسر فيقول: قِدْوة أي به يُقْتَدَى، قال الكميت:
والجود من راحتـيك قِـدوتـهُ		وكان حذواً في الشعر والخطب
ومر فلان يتقدى بفرسه أي يلزم به سنن السيرة.
وتَقَدَّيتُ على دابتي، ويجوز في الشعر: تَقْدو به دابته.
وقِدَى رمح أي قَدْر رمح، مقصور، وقَيْدَ رمح، قال:
وأني إذا ما الموت لـم يك دونـه		قِدَى الشبر أحمي الأنف أن أتأخر
قدأ: يقال: القِنْدَأوةُ واشتقاقها من قداء، والنون زائدة والواو صلة، وهي الناقة الصلبة الشديدة الخلق.
وجمل قِنْدَأْوٌ وسندأو كذلك، واحتج بأنه لم يجيء بناء على لفظ قِنْدَأو إلا وثانيه نون، فلما لم يجيء على هذا البناء بغير نون علمنا أن النون زائدة فيه.
ورجل قِندأوُ وامرأة قِندَاوةٌ، وهو شدة في الرأس وقصر في العنق.
قيد: قَيْدُ السيف: الممدود في أصول الحمائل تمسكه البكرات.
وقَيْد الرحل: قِدٌّ مضفور بين حنويه من فوق، وربما جعل للسرج قَيْدٌ، وكذلك كل شيء أسر بعضه إلى بعض.
ويقال للفرس الجواد: قَيدُ الأوابد أي إذا رآه لحقه كأنما هو مُقَيَّد له، قال:
بمنجرد قَيْدِ الأوابد هيكل
والمُقَيَّدُ من الساقين: موضع القَيْدِ، والخلخال من المرأة، قال:
هركولة ممكورة المُقَيَّدِ
والقِيدُ: القيس في المقدار.
قود: القَودُ نقيض السوق، يقود الدابة من أمامها ويسوقها من خلفها.
والقِياد: الحبل الذي تقود به دابة أو شيئاً، ويقال: إنه لسلس القِياد. وأعطيته مقادي أي انقدت له.
واقتادَها لنفسه، وقادَها لنفسه وغيره.
والقِيادةُ مصدر القائد.
والقائدُ من الجبل: أنفه. وكل جبل أو مسناة، مستطيل على الأرض قائدٌ. وظهر من الأرض يقود وينقاد كذا ميلاً.
والمِقوَدُ خيط أو سير في عنق الكلب أو الدابة يُقاد به.
والأَقْوَدُ من الدواب والإبل: الطويل القرى والعنق، ومن الناس: الذي إذا أقبل على شيء لم يكد يصرف وجهه عنه، قال:
إن الكريم من تلفت حولـه		وإن اللئيم دائم الطرف أقْوَدُ
والقَوَدُ: القتل بالقتيل، تقول: أَقَدْتُه به.
واستَقَدْت الحاكم وأقَدْتُه: انتقمت منه بمثل ما أتى.
وقد: وقَدْتُ النار وقُوداً ووَقْداً، والصحيح الوُقود.
والوَقدُ: ما ترى من لهبها لأنه اسم.
وقوله تعالى: "أولئك هم وَقُود النار" أي حطبها.
والمَوقِدُ والمُسْتَوْقَدُ: موضع النار.
وزند مِيقادٌ: سريع الوري، وقلب وَقّادٌ: سريع التَّوُقُدِ في النشاط والمضاء. ووَقَدَ الحافر يَقِدُ، إذا تلألأ بصيصه، وفي كل شيء.
ووَقْدَةُ الصيف أشد حراً.
وقوله تعالى: "يُوقَدُ من شجرة" رده على النور وأخرجه على التذكير من أوقَدَ وتوَقدَ، ومن قرأ تُوقَدُ فقد رده على النار، وتَوَقَّدَ رده على الكوكب، أو على المِصباح وهو السراج في القنديل.
وتَوَقَّدُ برفع الدال: معناه تتَوَقَّدُ رغم إحدى التاءين في الأخرى ورده على الزجاجة.
دقي: دَقِيَ الفصيل يَدْقَى دقاً فهو دَقٍ، والأنثى دَقِيةٌ أي فسد بطنه وكبر سلحه من كثرة اللبن، وهو مثل فَرحٍ وفَرِحَةٍ، فمن أدخل فرحان على فرح فقال: فرحانُ فرحى قال: دَقْوانُ ودَقْوَى، قال:
... يميل كأنه ربع دَقِي
ودق: الوَدْقُ: المطر كله، شديده وهينه.
وحرب ذات وَدْقَيْنِ أي شديدة تشبه بسحابة ذات مطرتين شديدتين، وسحابة وادِقةٌ، وقلما يقال: وَدَقَتْ تَدِقُ.
والوَديقةُ حر نصف النهار.
والمَودِقُ: معترك الشر.
وكل ذات حافر توصف بالوَديقِ، وقد وَدَقَتْ تَوْدَقُ وِدَاقاً أي حرصت على الفحل، وأوْدَقَتْ واستَوْدَقَتْ.
والوَدْقةُ: داء يأخذ في العين وعروق الصدغ.

##### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve “**وايء**” onlarla birlikte

ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق kullanımdadır. **قدو**: **قدي**: **القَدوُ**: kendisinden **الاقتداء**’nın dallanıp ayrıldığı asıl/kök; bazıları kesreler de “**قِدْوة**” der; yani onunla **يُقْتَدَى**. **الكميت** dedi ki:
Ve cömertlik iki avucundan onun **قِـدوتـهُ**’dur		ve şiirde ve hutbelerde bir örnek/izleyiş idi
Ve “falanca, atıyla **يتقدى** geçti” (denir); yani onunla gidişatın yolunu/sünnetini gerekli kılar.
Ve “binitim üzerinde **تَقَدَّيتُ**”; şiirde caizdir: “biniti onunla **تَقْدو** eder.”
Ve “**قِدَى** mızrak” yani “mızrak miktarı”; kısaltılmıştır; ve “**قَيْدَ** mızrak”. Dedi ki:
Ve ben, ölüm onun ötesinde olmadığında		**قِدَى** bir karış (kadar) (iken), geri kalmayı (kendime) yakıştırmamak için burnu korurum

**قدأ**: denir ki: **القِنْدَأوةُ**; onun türetimi **قداء**’dandır; **النون** ziyadedir ve **الواو** bağ/ek (صلة)’dir; o, yaratılışı sert, güçlü dişi devedir.
Ve “**قِنْدَأْوٌ**” erkek deve; ve “**سندأو**” da böyledir. Ve şu delili getirdi: “**قِنْدَأو**” lafzı üzere bir yapı gelmemiştir ki ikincisi **نون** olmasın; bu yapı üzere **نون** olmaksızın gelmeyince, onun içinde **النون**’un زائد olduğunu bildik.
Ve “**قِندأوُ**” erkek; ve “**قِندَاوةٌ**” kadın; o, başta şiddet/katılık ve boyunda kısalıktır.

**قيد**: **قَيْدُ السيف**: askıların köklerinde uzatılmış olan; makaralar onu tutar.
Ve **قَيْد الرحل**: iki yanının üst tarafından aralarında örülmüş bir **قِدٌّ**; bazen eyere de bir **قَيْدٌ** yapılır; ve bunun gibi, her şey ki bir kısmı bir kısmına bağlanmıştır.
Ve iyi at için denir: **قَيدُ الأوابد**; yani onu gördüğünde ona yetişir; sanki o, onun için **مُقَيَّد**’dir. Dedi ki:
Çıplak (tüysüz) bir (at) ile, **قَيْدِ الأوابد** (olan) heybetli
Ve iki bacaktan **المُقَيَّدُ**: **القَيْدِ**’in yeri; ve kadından halhal. Dedi ki:
Bükümlü, **المُقَيَّدِ**’i (bileği) burulmuş bir (kadın)
Ve **القِيدُ**: ölçüde **القيس**.

**قود**: **القَودُ** sürmenin zıddıdır; hayvanı önünden **يقود** eder, arkasından onu sürer.
Ve **القِياد**: onunla bir hayvanı veya bir şeyi **تقود** ettiğin ip; ve denir: “o, **القِياد**’ı yumuşak/kolaydır.” Ve “ona **مقادي** verdim”; yani ona boyun eğdim (**انقدت**).
Ve onu kendisi için **اقتادَ** etti; ve onu kendisi için ve başkası için **قادَ** etti.
Ve **القِيادةُ**: **القائد**’in mastarıdır.
Ve dağdan **القائدُ**: onun burnu/çıkıntısıdır. Ve her dağ veya set, yerde uzamış (ise) **قائدٌ**’dir. Ve yerden bir sırt, şu kadar mil **يقود** eder ve **ينقاد** eder.
Ve **المِقوَدُ**: köpeğin veya hayvanın boynunda, onunla **يُقاد** edilen ip veya kayış.
Ve bineklerden ve develerden **الأَقْوَدُ**: karın (alt) ve boyun uzun olan; insanlardan: bir şeye yöneldiğinde yüzünü ondan çevirmeye neredeyse güç yetiremeyen. Dedi ki:
Kerim, çevresine dönüp bakandır		ve alçak, bakışı daimî, **أقْوَدُ**’dur
Ve **القَوَدُ**: öldürülen karşılığında öldürme; “onu onunla **أَقَدْتُه**” dersin.
Ve hâkimden **استَقَدْت** ve onu **أقَدْتُه**: ondan, yaptığı şeyin benzeriyle intikam aldım.

**وقد**: Ateşi **وقَدْتُ**; **قُوداً** ve **وَقْداً** (olarak); doğru olan **الوُقود**’dur.
Ve **الوَقدُ**: onun alevinden gördüğün şeydir; çünkü o bir isimdir.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**أولئك هم وَقُود النار**” yani onun odunu.
Ve **المَوقِدُ** ve **المُسْتَوْقَدُ**: ateşin yeri.
Ve “**مِيقادٌ**” çakmak taşı: çabuk kıvılcım çıkaran; ve “**وَقّادٌ**” kalp: canlılık ve keskinlikte **التَّوُقُدِ**’ü çabuk olan. Ve “toynak **وَقَدَ يَقِدُ**”: parıltısı ışıldadığında; ve her şeyde (böyledir).
Ve **وَقْدَةُ الصيف**: daha şiddetli sıcaktır.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**يُوقَدُ من شجرة**”: onu nura döndürdü ve onu, **أوقَدَ** ve **توَقدَ**’dan tezkîr üzere çıkardı; ve kim “**تُوقَدُ**” okursa, onu ateşe döndürmüştür; ve “**تَوَقَّدَ**” onu yıldıza döndürmüştür; yahut **المِصباح**’a; o da kandildeki lambadır.
Ve **تَوَقَّدُ** ( **الدال**’ın ref‘i ile): manası **تتَوَقَّدُ**’dur; iki **التاء**’dan birinin ötekine idğamına rağmen; ve onu cam fanusa (**الزجاجة**) döndürdü.

**دقي**: “**دَقِيَ**” sütten kesilmemiş yavru, **يَدْقَى**; **دقاً** (olarak); o halde o **دَقٍ**’dir; dişisi **دَقِيةٌ**; yani karnı bozuldu ve çok sütten dolayı dışkısı büyüdü; o, **فَرحٍ** ve **فَرِحَةٍ** gibidir. Kim **فرحان**’ı **فرح** üzerine sokup “**فرحانُ فرحى**” derse, (o) “**دَقْوانُ** ve **دَقْوَى**” der. Dedi ki:
… eğilir; sanki **دَقِي** bir çeyrek (deve yükü)

**ودق**: **الوَدْقُ**: yağmurun tamamı; şiddetlisi ve hafifi.
Ve “iki **وَدْق**’lu savaş” yani şiddetli; iki şiddetli yağmuru olan bir buluta benzetilir. Ve “**وادِقةٌ**” bulut; ve nadiren denir: “**وَدَقَتْ تَدِقُ**”.
Ve **الوَديقةُ**: öğle vaktinin sıcağı.
Ve **المَودِقُ**: şerrin boğuşma yeri.
Ve her toynaklı dişi, **الوَديقِ** ile vasfedilir. Ve “**وَدَقَتْ تَوْدَقُ وِدَاقاً**” yani erkeğe hırslı oldu; ve “**أوْدَقَتْ**” ve “**استَوْدَقَتْ**”.
Ve **الوَدْقةُ**: gözde ve şakak damarlarında tutan bir hastalık.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

وَقَدَتِ النارُ تَقِدُ وُقوداً بالضم، ووَقْداً وقِدَةً، ووَقَداً، ووَقَداناً، أي توَقَّدَتْ. وأوْقَدْتُها أنا، واسْتَوْقَدْتُها أيضاً. والاتِّقادُ: مثل التَوَقُّدِ. والوَقودُ بالفتح: الحَطَبُ، وبالضم الاتِّقادُ. قال يعقوب: وقرئ: "النَّارِ ذاتِ الوُقودِ". والموضع مَوْقِدٌ. والنارُ مُوقَدَةٌ. والوَقْدَةُ: أشدُّ من الحرِّ، وهي عشرة أيام أو نصفُ شهر.

##### Türkçe

**وَقَدَتِ** ateş **تَقِدُ**; **وُقوداً** (ضم ile), ve **وَقْداً** ve **قِدَةً**, ve **وَقَداً**, ve **وَقَداناً**; yani **توَقَّدَتْ**. Ben onu **أوْقَدْتُها**, ve onu ayrıca **اسْتَوْقَدْتُها**. **الاتِّقادُ**: **التَوَقُّدِ** gibidir. **الوَقودُ** (فتح ile): odun; (ضم ile) **الاتِّقادُ**. Yakub dedi: ve şöyle okundu: " **النَّارِ ذاتِ الوُقودِ** ". Yer **مَوْقِدٌ**dur. Ateş **مُوقَدَةٌ**dir. **الوَقْدَةُ**: sıcaktan daha şiddetlidir; ve o on gündür yahut yarım aydır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق د ( وايء )
قود ، قيد ، قدا ، وقد ، ودق ، دوق ، دقي .
قدا : قال الليث : القَدْو : أصل البناء الذي ينْشعِب منه تصريف الاقتداء .
ويقال : قِدْوُه وقُدوة لما يُقتَدَى به .
قال أبو بكر : القِدَى : جمع قِدْوة يكتب بالياء .
اللِّحياني عن الكسائيَّ يقال : لي بك قُدْوة وقِدوَة وقِدَة . ومثله حَظِيَ فلانٌ حِظْوَة وحُظْوة وحِظَةً ، ودارِي حِذْوَةِ دارك وحُذْوة وحِذَتُه .
وقال أبو زيد : يقال : قداً وأقداءٌ ، وهم الناسُ يتساقطون بالبلد فيقيمون به ويَهدَءون .
ثعلب عن ابن الأعرابي : القَدْوُ : القُدوم مِن السَّفَر . والقَدْوُ بالقُرْب .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أقدى : إذا استَوَى في طريق الدِين . وأَقدَى أيضاً : إذا أسَنَّ وبلغ الموت .
عمرو عن أبيه أقْدى : إذا قَدِم من سَفَر
وأقدَى : إذا استقام في الخبر .
وقال الليث : يقال : مَرّ بي يتقَدَّى به فَرَسُه ، أي : يَلزَم به سَنن السِّيرة . وتقدَّيتُ على دابّتي . ويجوز في الشِّعر : يَقْدُو به فرسُه .
أبو عبيد عن أبي زيد قال : أتتْنا قاديةٌ مِن الناس ، وهم أوّل من يَطرأُ عليك . وقد قَدَتْ فهي تَقْدِي قَدْياً .
قال : وقال أبو عمرو قاذية بالذال . والمحفوظ ما قال بالدال . أبو زيد .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : إذا كان الطَّبيخ طيّب الريح قلتَ قَدِيَ يَقدَى قَدًى وقَداةَ وقَداوَةً .
وقال الفراء : ذهبت قَداوَة الطعام : إذا أتى عليه وقتٌ يتغيّر فيه طعمه ورِيحه وطيبُه .
وقال أبو عمرو : قَدّاهُ بالطِّيب تقديةً : إذا خلط العُودَ بالعنبر والمسكِ ثمَّ جمَّرهم به .
أبو عبيد عن الفراء قال : القَدْيان والذَّمَيان : الإسراع . يقال منه : قَدَى يَقْدِي ، وذَمى يَذْمِي .
الأصمعي : بيني وبينة قِدَى قوس وقِيدُ قوس وقادُ قوس .
وأنشد الأصمعيّ :
ولكنَّ إقدامي إذا الخيلُ أحجمتْ
وصَبْري إذا ما الموتُ كانَ قِدَى الشِبْرِ
وقال الآخر :
وإني إذا ما الموتُ لم يك دونَه
قِدَى الشِّبْر أحْمِي الأنفَ أن أتأخّرا
قلتُ : قِدَى وقِيد وقاد ، كلُّه بمعنى قَدْرِ الشيء .
وقال أبو عبيد : سمعت الكسائي يقول : سِنْدَأوةٌ وقِنْدَأْوة ، وهو الخفيف .
وقال الفراء : هي من النُّوق الجَرِيئة .
وقال شَمِر : قِنْدَأوة يُهمَز ولا يُهمَز .
وقال أبو الهيثم : قِنْداوَةٌ فِنْعالة .
قلتُ : والنون فيها ليست بأصليّة .
وقال الليث : اشتقاقها مِن قَدَى والنونُ زائدة ، والواو فيها صِلَة ، وهي الناقة الصُّلْبة الشديدة ، وجَمَلٌ قِنْدَأْوٌ وسِنْدَأْو ، هَمزَهما واحْتَجَّ بأنّه لم يجىء بناء على لفظ قِنْدَأْو إلاّ وثانيه نون ، فلمّا لم يجىء على هذا البناء بغير نون علمْنا أنّ النون زائدة فيها .
أبو عبيدة : مِنْ عَنَق الفرسِ التَّقَدِّي ، وتَقَدِّي الفرسِ : استعانتهُ بهاديه في مَشيه برفع يديه وقبْض رِجلِيه شِبْه الخَبب .
وقال ابن الأعرابي : القَدوة : التقدُّم . ويقال : فلان لا يُقاديه أحدٌ ولا يُماديه ولا يُباريه ولا يُجاريه أحدٌ ، وذلك إذا بَرَزَ في الْخِلال كلِّها .
أبو عبيد عن أبي زيد : أقبِلْ على خَيدبتك ، أي : أمرك ، وخُذْ في هِدْيتك وقِديتك ، أي : فيما كنتَ فيه . قيّده
الإيادي في ( كتابه ) بالقاف : قِديتك .
قيد قود : قال الليث : القَيد معروف ، والفِعل قَيِّده يقيِّده تقييداً . قال : وقَيد السيف هو الممدود في أصول الحمَائل تمسكه البَكرات . وقَيْد الرَّحْل : قيدٌ مضفورٌ بين حِنوَيهِ من فَوق ، وربَّما جُعل للسَّرجِ قَيْدٌ كذلك . وكذلك كلُّ شيء أُسِرَ بعضَهُ إلى بعض .
أبو عبيد عن أبي زيد : يقال للقِدَّة التي تَضُمّ عرْقُوتي الرَّحْل قَيْد .
وقال غيره : يقال للفَرَس الجواد الذي يَلحق الطّرائدَ من الوحْش قيد الأوابد . والمعنى : أنه يلحق الوحش بجودته ، فكأنّها مقيّدة له .
وقالت امرأةٌ لعائشة : أأقيِّدُ جَمَلي ؟ أرادتْ بذلك تأخيذَها إياه عن النساءِ غيرها . فقالت عائشة لها بعدما فَهمتْ مُرَادَها : وَجْهي من وجهكِ حَرَام .
وتقييد الخطّ : إحكامُه بالتنقيط والتعجيم .
أبو عبيد عن الأحمر : مِن سِمات الإبل قَيْدُ الفَرَس ، وهي سِمةٌ في أعناقها . وأنشد :
كومٌ على أعناقها قَيْدُ الفَرَسْ
تنجو إذا الليلُ تَدانَى والتبس
وقال غيره : قُيود الأسنان : لِثاتُهَا .
وقال الشاعر :
لِمُرتجِّةِ الأردافِ هيفٍ خُصورُها
عِذابٍ ثَنَاياها عِجاف قُيُودُها
يعني اللّثاتَ وقلة لَحمِها .
أبو زيد : بيني وبينه قِيدُ رُمْح وقادُ رُمح .
وقال الليث : القَوْد : نقيض السّوْق ، يقودُ الدابّة من أمامها ويسوقُها من خَلْفِها . والقِيادُ والمِقْوَدُ : الحَبْل الذي تُقاد به الدابة .
ويقال : إنَّ فلاناً سَلِس القياد .
ويقال : أعطيتُ فلاناً مَقادَتي ، أي : انقدْتُ له . والاقتياد والقَوْد واحد . والقائد مِن الجَبَل : أنْفُه . والقِيادة : مصدر القائد .
وكلُّ شيءٍ من جَبَل أو مُسَنَّاة كان مستطيلاً على وجه الأرض فهو قائد . وظَهَر من الأرض يَقُود ويَنقَاد ويتقاوَد كذا وكذا مِيلاً .
وفي الحديث : ( قيَّدَ الإيمانُ الفتكَ ) ، معناه : أن الإيمان يمنع عن الفتك بالمؤمن كما يَمنع ذا العَبَثُ عن الفساد قَيده الذي قُيِّد به .
والمِقود : خَيْط أو سَيْرٌ يُجعل في عُنُق الكلب أو الدابة يقاد به . والأقوَد من الدوابّ والإبل : الطويلُ الظَّهر والعُنُق .
قال : والأقْوَد من الناس : إذا أقبلَ على الشيء بوجهه لم يَكَدْ يَصرف وجهه عنه . وأنشد :
إنّ الكريم مَن تلفّتَ حَوْله
وإن اللئيم دائم الطَّرف أقوَدُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : القَياديد : الطَّوال مِن الأتُن الواحد قَيْدُود .
وقال الكسائيّ : فرسٌ قَوُود بلا همز : الذي ينقاد . والبعير مِثلُه .
وقال ابن شميل : الأقود من الخَيل : الطويل العُنُق العظيمة .
وقال الليث : القَوَدُ : قَتل القاتل بالقتيل تقول : أقدْتُه واسْتَقَدْتُ الحاكِم .
وإذا أَتَى الإنسان إلى آخِرَ أمراً فانتقَم منه مِثلها قيل : استَقادها منه .
أبو عبيد عن الأحمر : فإنْ قَتَلَه السلطان بقَوَدٍ قيل : أقادَ السلطان فلاناً وأقصَّه .
ويقال : انقاد لي الطّريقُ إلى موضع كذا انقياداً : إذا وَضحَ صَوْبُه .
وقال ذو الرمة يصف ماءً ورَدَه :
تَنزَّلَ عن زِيزائه القُفُّ وارتَقَى
عن الرَّمْل وانقادت إليه المَوارِدُ
قال أبو نصر : سألت الأصمعيَّ عن معنى قوله : ( وانقادت إليه الموارد ) ، فقال : تتابعت إليه الطُرُق .
والقائدة من الإبل : التي تَقدَّمُ الإبلَ وتألَفها الأَفْتاء .
قال : والقَيِّدة من الإبل : التي تقاد للصَّيد يُخْتَلُ بها ، وهي الدَّرِيّة .
وأَقادَ الغَيْثُ فهو مُقِيدٌ : إذا اتَّسع .
وقال ابن مُقبل يصف الغَيْث :
سَقَاها وإن كانت علينا بخيلةً
أَغَرُّ سِماكيٌّ أَقَاد وأَمْظرا
وَقال غيره : أقاد ، أي : صار له قائدٌ من السحاب بين يديه كما قال ابن مُقبِل أيضاً :
له قائدٌ دُهْم الرَباب وخَلْفَه
رَوَايا يُبَجِّسْنَ الغَمامَ الكَنَهْوَرَا
أراد له قائدٌ دُهمٌ رَبابُه ، فلذلك جَمَعَه .
والقائدة : الأَكَمَة تمتَدُّ على وجه الأرض .
والقَوْد من الخيل : التي تُقاد بمقاوِدها ولا تُركَب ، وتكون مُودَعةً معدّةً لوقت الحاجة إليها .
يقال : هذه الخيل قَوْدُ فلانٍ القائد .
وجمعُ القائد قادَةٌ وقوّاد .
وهو قائدٌ بيِّن القيادة .
أبو عبيد : القياديد : الطِّوال من الأتنُ ، قَيدودة . وأنشد :
له الفرائسُ والسُّلْب القياديدِ
ابن بُزرج : تُقَيِّد : أرضٌ حمِيضَة ، سُمِّيتْ تُقيِّد لأنَّها تقيِّد ما كان بها مِن المال يَربَّعُ فيها ، مُخْصِبةٌ لكثرة خَلّتها وحَمْضِها .
وقد : قال الله جل وعز : ( وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ ) ( البقرة : 24 ) .
وقال : ( ( الاُخْدُودِ النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ ) ( البروج : 5 ) .
وقرىء : الوُقود .
وقال الزّجاج : الوقود : الحطب ، وكل ما أوقدِ به فهو وَقود .
والمصدر مضموم ويجوز فيه الفتح .
قد رَوَوْا : وقدت النارُ وَقوداً مثل : قبلت الشيءَ قبولاً ، فقد جاء في المصدر فَعول والباب الضم .
قال الأزهري : وقوله : النار ذات الوقود معناه : التوقُّد فيكون مصدراً أحسن من أن يكون الوقود بمعنى الحطب .
وقال ابن السكيت : الوُقُود ، بالضم : الاتّقاد .
يقال : وَقَدَت النارُ تَقِدُ وُقُوداً ووَقَداناً ووَقْداً وقِدَةً .
ويقال : ما أجوَدَ هذَا الوَقودِ للحطب .
قال الله : ( وَأُولَائِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ ) ( آل عمران : 10 ) .
ويقال : وَقَدتِ النارُ تَقدِ وَقُوداً ووُقوداً ، وكأنّ الوقود اسمٌ وضع موضعَ المصدر .
وقال الليث : ما تَرَى من لهبها ، لأنه اسم ، والوقود المصدَر .
والمَوْقد : موضع النار وهو المستوقَد . وزَنْدٌ مِيقادٌ : سَريع الوَرْيِ . وقَلبٌ وَقّاد : سريعُ التوقُّد في النشاط والمضاء .
وكل شيء يتلألأ فهو يَقِد ، حتَّى الحافر إذا تلألأ بَصِيصُه .
وقال الله جل وعز : ( كوكب دُرّيّ تَوَقَّدَ مِن شجرة مباركة ) ( النور : 35 ) .
وقرىء : ( تَوَقّدُ ) ، و ( تُوقَّدُ ) ، و ( يُوقَدُ ) .
قال الفراء : مَن قرأ ( تَوقَّدَ ) ذَهب إلى المصباح .
ومَن قرأ ( تُوقَد ) ذَهب إلى الزُّجاجة ، وكذلك مَن قرأ ( تَوَقَّدُ ) .
ومن قرأ ( يُوقَد ) بالياء ذهب إلى المصباح .
وقال الليث : من قرأ ( تَوقَّدُ ) فمعناه تتوقّد وردّه على الزُّجاجة .
ومَن قرأَ ( يُوقَدَ ) أخرجه على تذكير النور .
ومَن قرأ ( تُوقَد ) فَعَلَى معنى النار إنها توقد مِن شجرة .
ويقال : أوقَدْتُ النار واستَوقَدْتُها إيقاداً واستيقاداً ، وقد وقَدِت النارُ وتوقّدَتْ واستَوْقَدَت استيقاداً أيضاً .
والعَرَب تقول : أَوقدْتُ للصِّبَا ناراً ، أي : تركته ووَدّعْتُه .
وقال الشاعر :
صَحَوْتُ وأوقَدْتُ للجهل ناراً
ورَدَّ عليَّ الصِبا ما استعارا
وقال : سمعت بعض العرب يقول : أبعد الله فلاناً وأوقَدَ ناراً أثرَه ، ومعناه : لا رجَعَه الله ولا رَدَّه .
أخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : مِن دعائهم : أبْعَدَه الله وأَسحَقَه .
وأَوْقَدَ ناراً أثره .
قال : وقالت العُقَيليَّة : كان الرجُل إذا خِفْنا شَرَّه فتحوَّلَ عنّا : أوقَدْنا خلفَه ناراً .
قال : فقلت لها : ولم ذلك ؟ قالت : لتحوّل ضَبُعهم معهم ، أي : شرّهم .
دقي : قال الليث : فَصيلٌ دَقٍ ، وهو الذي يكثِر اللبن فيَفْسُد بطنُه ويَكثُر سَلْحُه .
والأنثى دَقِيَة ، والفِعْل دَقِيَ يَدْقى دَقًى ، وهو في التقدير مِثل فَرِحٌ وفرِحَة ، فمن أدخَل فَرْحان على فَرح قال : فَرْحان وفَرْحَى . وقال على مثاله : دَقْوَان ودَقْوى .
أبو عبيد عن الكسائي : دَقِي الفَصِلُ دَقًى ، وأُخِذَ أخذَاً : إذا أكثرَ مِن اللَّبن حتَّى يفسُد بطنُه ويَبشَم .
وقال الأصمعي في الدَّقى مثله .
ودق : قال الليث : الوَدْق : المَطَر كلُّه شديدهُ وهيّنُه .
ويقال للحَرْب الشديدة ذات ودَقيْن ، تشبَّه لسحابةٍ ذاب مَطْرتين شديدتين .
ويقولون : سحابةٌ وداقة ، وقلما يقولون : ودَقَتْ تَدِق .
وقال غيره : يقال للداهية ذاتُ وَدَقَيْن .
قال الكميت :
إذا ذاتُ وَدْقيْن هابَ الرُّقا
ةُ أن يَمسَحوها وأنْ يتْفُلُو
وقيل : ذات وَدْقين مِن صفةِ الحيّات .
ويقال : ذات وَدْقين مِن صفة الطّعنة .
وقال الليث : الوَديقة : حَرُّ نصف النهار . والمَوْدِق : مُعْتَرك الشرّ .
أبو عبيد عن الأصمعيَّ : الوديقة : شِدَّة الحرّ .
وقال شمر : سمِّيتْ وَدِيقةً لأنّها وَدَقَتْ إلى كل شيء ، أي : وَصَلَتْ .
وقال ابن الأعرابي : يقال : فلانٌ يحمي الحقيقة ويَنسِل الوَديقة ؛ يقال ذلك للرجل القويّ المُشمِّر ، أي : يَنْسِل نَسَلاناً في شدة الحرّ لا يُباليها .
وقال أَبو عبيدٍ في باب استخذاء الرجل وَخضوعِه واستكانته بعد الإباء . يقال : وَدَقَ العَيْرُ إلى الماء ، يقال ذلك للمستخذِي الذي يَطلب السِّلْمَ بعدَ الإباء . وقال : وَدَقَ ، أي : أَحَبَّ وأَرادَ واشتَهَى .
أبو عبيد : يقال : لكلِّ ذاتِ حافرٍ إذا اشتهت الفَحْلَ . قد استَوْدَقَتْ وودَقَتْ تَدِق وَدْقاً وُوُدوقاً .
وقال ابن السكيت : قال أَبو صاعدٍ الكلابيّ : يقال : وَدِيقة من بَقْل ومِن عُشْب ، وَحَلُّوا في وَدِيقةٍ منكَرة .
وقال الليث : يقال : أتانٌ وَدِيقٌ وَبغلةٌ وَدِيق ، وقد وَدَقَتْ تَدِق وِداقاً : إذا حَرَصَتْ على الفَحْل . ووَدَقَ الصَّيدُ يَدِقُ وَدْقاً : إذا دنا منك .
وقال ذو الرمة :
كانت إذا وَدَقَتْ أمثالهُن له
فبعضُهنّ عن الأُلاَّف مشتعِبُ
ويقال : مارَسْنا بني فلانٍ فما وَدَقُوا لنا بشيء ، أي : ما بَذَلوا ، ومعناه : ما قَرَّبوا لنا شيئاً مِن مأكول أو مشروب ، يَدِقُون وَدْقاً .
الأصمعيّ : يقال : في عَيْنه وَدْقة خفيفة : إذا كانت فيها بَثْرةٌ أو نُقْطة شَرِقةٌ بالدم .
وقد وَدَقتْ عينُه تِيدَقُ وَدَقاً .
وقال رؤبة :
لا يَشتَكِي عينيه مِن داءِ الوَدَق
ويقال : وَدَقتْ سُرّتُه تَدِق وَدْقاً : إذا سالت واسترخت . ورجل وادقُ السُرَّة : شاخِصُها .
دوق : أبو عبيد : هو مائق دائق ، وقد ماقَ يَمُوق وداقَ يدُوق ، مَواقةً وَدَواقةً ومُؤوقاً ودُؤوقاً .
وقال أبو سعيد : داقَ الرجلُ في فِعلِه وداك يَدُوقُ وَيَدُوك : إذا حَمُق . ومالٌ دَوْقَى ورَوْبَى ، أي : هَزْلَى .

##### Türkçe

ق د ( وايء )
قود ، قيد ، قدا ، وقد ، ودق ، دوق ، دقي .

قدا : Leys dedi: **القَدْو**: **الاقتداء**’nın tasrifinin ondan dallanıp budaklandığı bina aslıdır.
Ve denilir: kendisiyle uyulan şeye **قِدْوُه** ve **قُدوة**.

Ebû Bekir dedi: **القِدَى**: **قِدْوة**’nin cemidir; **الياء** ile yazılır.

Lihyânî, Kisâî’den: Denilir: “Benim için sende **قُدْوة** ve **قِدوَة** ve **قِدَة** vardır.” Bunun benzeri: “Falan **حِظْوَة** ve **حُظْوة** ve **حِظَةً** ile nasiplendi”; ve “Benim evim senin evinin **حِذْوَةِ**’sidir” ve **حُذْوة** ve **حِذَتُه**.

Ebû Zeyd dedi: Denilir: **قداً** ve **أقداءٌ**; onlar, beldede birbiri ardınca düşüp (gelip) orada ikamet eden ve sakinleşen insanlardır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **القَدْوُ**: seferden geliş. Ve **القَدْوُ**: yakınlık ile.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أقدى**: din yolunda düzgün/denk olduğunda. Ve **أَقدَى** da: yaşlandığında ve ölüme ulaştığında.

Amr, babasından: **أقْدى**: seferden geldiğinde.
Ve **أقدَى**: haberde doğrulduğunda.

Leys dedi: Denilir: “Yanımdan geçti; onunla atı **يتقَدَّى**”, yani: gidişatın yolunu onunla tutar. Ve “Bineğim üzerinde **تقدَّيتُ**.” Ve şiirde caizdir: “Atı onunla **يَقْدُو**.”

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den dedi: “Bize insanlardan bir **قاديةٌ** geldi”; onlar, sana ilk ansızın gelenlerdir. Ve o **قَدَتْ**; artık **تَقْدِي** **قَدْياً**.

Dedi: Ebû Amr da **قاذية** ( **الذال** ile) dedi. Korunan (sahih olan), **الدال** ile söylediğidir. Ebû Zeyd.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: Pişmiş yemek güzel kokulu olursa “**قَدِيَ يَقدَى قَدًى** ve **قَداةَ** ve **قَداوَةً**” dersin.

Ferrâ dedi: Yemeğin **قَداوَة**’si gitti: tadının, kokusunun ve hoşluğunun değiştiği bir vakit ona geldiğinde.

Ebû Amr dedi: Onu güzel koku ile **قَدّاهُ** **تقديةً**: **العُودَ**’u **العنبر** ve **المسكِ** ile karıştırıp sonra onları onunla tütsülediğinde.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan dedi: **القَدْيان** ve **الذَّمَيان**: hızlanmadır. Ondan denilir: **قَدَى يَقْدِي** ve **ذَمى يَذْمِي**.

Asma‘î: Benimle onun arasında bir yay **قِدَى**’sı, bir yay **قِيدُ**’u ve bir yay **قادُ**’u vardır.

Asma‘î şu şiiri okudu:
ولكنَّ إقدامي إذا الخيلُ أحجمتْ
وصَبْري إذا ما الموتُ كانَ قِدَى الشِبْرِ

Bir başkası dedi:
وإني إذا ما الموتُ لم يك دونَه
قِدَى الشِّبْر أحْمِي الأنفَ أن أتأخّرا

Dedim: **قِدَى** ve **قِيد** ve **قاد**; hepsi, şeyin miktarı manasındadır.

Ebû Ubeyd dedi: Kisâî’yi şöyle derken işittim: **سِنْدَأوةٌ** ve **قِنْدَأْوة**; o, hafiftir.

Ferrâ dedi: O, cesur develerdendir.

Şemmer dedi: **قِنْدَأوة** hemzelenir ve hemzelenmez.

Ebû’l-Heysem dedi: **قِنْداوَةٌ**: **فِنْعالة**.

Dedim: İçindeki **النون** aslî değildir.

Leys dedi: Onun iştikakı **قَدَى**’dandır; **النون** ziyadedir; içindeki **الواو** ise sıla (ek)dir. O, sert, şiddetli dişi devedir. Ve **جَمَلٌ قِنْدَأْوٌ** ve **سِنْدَأْو**; ikisini hemzeledi ve delil getirdi: **قِنْدَأْو** lafzı üzere bir bina gelmemiştir ki ikincisi **نون** olmasın; bu bina üzere **نون** olmaksızın gelmeyince, içindeki **النون**’un ziyade olduğunu bildik.

Ebû Ubeyde: Atın boynundan **التَّقَدِّي** vardır. Ve atın **تَقَدِّي**’si: yürüyüşünde, ellerini kaldırıp ayaklarını toplamak suretiyle, **الخَبب** benzeri olarak, kılavuzundan yardım almasıdır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **القَدوة**: öne geçmedir. Ve denilir: “Falanı hiç kimse **يُقاديه** etmez, **يُماديه** etmez, **يُباريه** etmez, **يُجاريه** etmez”; bu, bütün huy/hasletlerde sivrildiğinde olur.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: “**خَيدبتك**’ne yönel”, yani: işine. Ve “**هِدْيتك** ve **قِديتك** içinde gir”, yani: içinde bulunduğun şeyde. Bunu İyâdî (kitabında) **القاف** ile: **قِديتك** diye kaydetti.

قيد قود : Leys dedi: **القَيد** bilinir; fiil: **قَيِّده يقيِّده تقييداً**. Dedi: Kılıcın **قَيد**’i, **الحمَائل**’in asıllarında uzatılmış olandır; makaralar onu tutar. Ve **قَيْد الرَّحْل**: iki **حِنوَيهِ** arasında üstten örülmüş bir kayıttır; bazen eyer için de bunun gibi bir **قَيْد** yapılır. Ve her şey ki bir kısmı bir kısmına bağlanmıştır (esir edilmiştir), böyledir.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الرَّحْل**’in iki **عرْقُوت**’unu bir araya toplayan **القِدَّة**’ye **قَيْد** denilir.

Başkası dedi: Vahşî avları yakalayan cins at için **قيد الأوابد** denilir. Mana: iyiliği/üstünlüğüyle vahşi hayvana yetişir; sanki onlar ona bağlanmış gibidir.

Bir kadın Âişe’ye dedi: “Deve(mi) **أأقيِّدُ** edeyim mi?” Bununla, onu diğer kadınlardan alıkoymasını murat etti. Âişe, muradını anlayınca ona dedi: “Yüzüm senin yüzünden haramdır.”

Ve yazının **تقييد**’i: onu noktalama ve **التعجيم** ile sağlamlaştırmaktır.

Ebû Ubeyd, Ahmer’den: Develerin damgalarından: **قَيْدُ الفَرَس**; o, boyunlarında bir damgadır. Şu şiiri okudu:
كومٌ على أعناقها قَيْدُ الفَرَسْ
تنجو إذا الليلُ تَدانَى والتبس

Başkası dedi: Dişlerin **قُيود**’u: onların **لِثاتُهَا**’sıdır.

Şair dedi:
لِمُرتجِّةِ الأردافِ هيفٍ خُصورُها
عِذابٍ ثَنَاياها عِجاف قُيُودُها

Yani: diş etleri ve etinin azlığı.

Ebû Zeyd: Benimle onun arasında bir mızrak **قِيدُ**’u ve bir mızrak **قادُ**’u vardır.

Leys dedi: **القَوْد**: **السّوْق**’un zıddıdır; biniti önünden **يقودُ**, arkasından **يسوقُ** eder. Ve **القِيادُ** ile **المِقْوَدُ**: binitin onunla çekildiği iptir.

Ve denilir: “Falan **سَلِس القياد**’dır.”

Ve denilir: “Falan’a **مَقادَتي** verdim”, yani: ona boyun eğdim. Ve **الاقتياد** ile **القَوْد** birdir. Ve dağın **القائد**’i: burnudur. Ve **القِيادة**: **القائد**’in masdarıdır.

Ve yer yüzü üzerinde uzamış olan her şey, dağdan yahut setten, **قائد**’dir. Ve yerden bir sırt çıkar; şu kadar mil **يَقُود** eder, **يَنقَاد** eder, **يتقاوَد** eder.

Hadiste: “(**قيَّدَ الإيمانُ الفتكَ**)”; manası: iman, mümine suikastı engeller; tıpkı, oyunbazı fesattan, kendisiyle bağlandığı bağı onun engellemesi gibi.

Ve **المِقود**: köpeğin yahut binitin boynuna konulan, onunla çekilen ip yahut kayıştır. Ve binitlerden ve develerden **الأقوَد**: sırtı ve boynu uzun olandır.

Dedi: İnsanlardan **الأقْوَد**: bir şeye yüzüyle yöneldiğinde, yüzünü ondan çevirmeye neredeyse güç yetiremeyendir. Şu şiiri okudu:
إنّ الكريم مَن تلفّتَ حَوْله
وإن اللئيم دائم الطَّرف أقوَدُ

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **القَياديد**: kısraklardan uzun olanlardır; tekili **قَيْدُود**.

Kisâî dedi: Hemzesiz **فرسٌ قَوُود**: boyun eğen (inleyen) olandır. Deve de böyledir.

İbn Şümeyl dedi: Atlardan **الأقود**: boynu uzun, büyük olandır.

Leys dedi: **القَوَدُ**: katili, maktul ile öldürmektir; “Onu **أقدْتُه**” ve “Hâkimden **اسْتَقَدْتُ**” dersin.

Ve insan bir işin sonuna gelip ondan misliyle intikam aldığında “Onu ondan **استَقادها**” denilir.

Ebû Ubeyd, Ahmer’den: Sultan onu **قَوَدٍ** ile öldürürse “Sultan falanı **أقادَ** etti ve onu kısas etti” denilir.

Ve denilir: “Yol bana falan yere doğru **انقياداً** ile **انقاد** etti”: yönü açığa çıktığında.

Zü’r-Rumme, vardığı bir suyu vasfederek dedi:
تَنزَّلَ عن زِيزائه القُفُّ وارتَقَى
عن الرَّمْل وانقادت إليه المَوارِدُ

Ebû Nasr dedi: Asma‘î’ye “(**وانقادت إليه الموارد**)” sözünün manasını sordum; dedi ki: yollar ona ardı ardına geldi.

Ve develerden **القائدة**: develerin önüne geçen ve **الأَفْتاء**’yu (gençleri) kendine alıştırandır.

Dedi: Develerden **القَيِّدة**: av için çekilen, onunla hile yapılan; o, **الدَّرِيّة**’dir.

Ve yağmur **أَقادَ** etti; artık o **مُقِيدٌ**’dir: genişlediğinde.

İbn Mukbil, yağmuru vasfederek dedi:
سَقَاها وإن كانت علينا بخيلةً
أَغَرُّ سِماكيٌّ أَقَاد وأَمْظرا

Başkası dedi: **أقاد**; yani: önünde buluttan bir **قائدٌ** oldu; nitekim İbn Mukbil de dedi:
له قائدٌ دُهْم الرَباب وخَلْفَه
رَوَايا يُبَجِّسْنَ الغَمامَ الكَنَهْوَرَا

Onun için, **رَباب**’ı kara olan bir **قائدٌ** murat etti; bu yüzden onu cem etti.

Ve **القائدة**: yer yüzü üzerinde uzanan tepeciktir.

Ve atlardan **القَوْد**: **مقاوِدها** ile çekilen, binilmeyen; ihtiyaç vaktine hazırlanmış, emanet bırakılmış olanlardır.

Denilir: “Bu atlar, falan **القائد**’in **قَوْدُ**’udur.”

**القائد**’in cemi: **قادَةٌ** ve **قوّاد**.

Ve o, açık **القيادة** sahibi bir **قائدٌ**’dir.

Ebû Ubeyd: **القياديد**: kısraklardan uzun olanlardır; **قَيدودة**. Şu şiiri okudu:
له الفرائسُ والسُّلْب القياديدِ

İbn Büzerc: **تُقَيِّد**: tuzlu/ekşi otlu bir arazidir; **تُقيِّد** diye adlandırıldı; çünkü onda bulunan malı, orada bahar otlağına çıkan şeyi bağlar; **خَلّتها** ve **حَمْضِها**’sının çokluğundan ötürü verimlidir.

وقد : Allah, aziz ve celil, dedi: “(**وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ**)” (Bakara: 24).
Ve dedi: “(**الاُخْدُودِ النَّارِ ذَاتِ الْوَقُودِ**)” (Burûc: 5).

Ve **الوُقود** diye de okunmuştur.

Zeccâc dedi: **الوقود**: odun; ve kendisiyle ateş yakılan her şey **وَقود**’dur.

Masdar dammelidir; fetha da caizdir.

Rivayet ettiler: “Ateş **وقدت**; **وَقوداً**”; tıpkı: “Şeyi kabul ettim; **قبولاً**” gibi. Böylece masdarda **فَعول** geldi; bab dammedir.

Ezherî dedi: “**النار ذات الوقود**” sözü: **التوقُّد** manasınadır; böylece masdar olması, **الوقود**’un odun manasında olmasından daha güzeldir.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الوُقُود** (damme ile): tutuşmadır.
Denilir: Ateş **وَقَدَت**; **تَقِدُ**; **وُقُوداً** ve **وَقَداناً** ve **وَقْداً** ve **قِدَةً**.

Ve denilir: “Odun için şu **الوَقودِ** ne kadar iyidir!”

Allah dedi: “(**وَأُولَائِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ**)” (Âl-i İmrân: 10).

Ve denilir: Ateş **وَقَدتِ**; **تَقدِ**; **وَقُوداً** ve **وُقوداً**; sanki **الوقود** masdarın yerine konmuş bir isimdir.

Leys dedi: Onun alevinden gördüğün şey; çünkü o isimdir; **الوقود** ise masdardır.

Ve **المَوْقد**: ateşin yeri; o, **المستوقَد**’dır. Ve **زَنْدٌ مِيقادٌ**: çakması hızlı olandır. Ve **قَلبٌ وَقّاد**: canlılık ve keskinlikte çabuk tutuşandır.

Ve parıldayan her şey **يَقِد** eder; hatta nal/ayak (tırnak) bile, parıltısı parıldadığında.

Allah, aziz ve celil, dedi: “(**كوكب دُرّيّ تَوَقَّدَ مِن شجرة مباركة**)” (Nûr: 35).

Ve şöyle de okunmuştur: “(**تَوَقّدُ** )”, ve “(**تُوقَّدُ** )”, ve “(**يُوقَدُ** )”.

Ferrâ dedi: “(**تَوقَّدَ**)” okuyan, kandile götürdü.
“(**تُوقَد**)” okuyan, cam fanusa götürdü; “(**تَوَقَّدُ**)” okuyan da böyledir.
“(**يُوقَد**)”ı **الياء** ile okuyan, kandile götürdü.

Leys dedi: “(**تَوقَّدُ**)” okuyan: manası “tutuşur”; onu cam fanusa döndürdü.
“(**يُوقَدَ**)” okuyan, onu nurun müzekkerliğine çıkardı.
“(**تُوقَد**)” okuyan ise, ateşin bir ağaçtan yakılması manası üzeredir.

Ve denilir: “Ateşi **أوقَدْتُ** ve onu **استَوقَدْتُ**; **إيقاداً** ve **استيقاداً**”; ateş de **وقَدِت** ve **توقّدَتْ** ve **استَوْقَدَت**; **استيقاداً** da.

Araplar der: “Gençlik için bir ateş **أَوقدْتُ**”; yani: onu bıraktım ve vedalaştım.

Şair dedi:
صَحَوْتُ وأوقَدْتُ للجهل ناراً
ورَدَّ عليَّ الصِبا ما استعارا

Ve dedi: Bazı Arapları şöyle derken işittim: “Allah falanı uzak etsin ve izinin ardından bir ateş **أوقَدَ** etsin”; manası: Allah onu geri döndürmesin ve iade etmesin.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: Dualarındandır: “Allah onu uzak etsin ve onu ezsin.”
Ve “izinin ardından bir ateş **أَوْقَدَ** etsin.”

Dedi: Ukayliyye dedi: Adamın şerrinden korktuğumuzda, bizden uzaklaşıp taşındığında: arkasında bir ateş **أوقَدْنا**.
Dedi: Ona dedim: Niçin? Dedi: Onların **ضَبُعهم**’u (uğursuzlukları) onlarla birlikte taşınsın diye; yani: şerleri.

دقي : Leys dedi: **فَصيلٌ دَقٍ**: o, sütü çok yapar; karnı bozulur ve dışkısı çok olur.
Dişisi **دَقِيَة**’dir. Fiil: **دَقِيَ يَدْقى دَقًى**. O, takdirde **فَرِحٌ** ve **فرِحَة** gibidir. Kim **فَرح** üzerine **فَرْحان**’ı sokarsa “**فَرْحان** ve **فَرْحَى**” der. Onun misali üzere de “**دَقْوَان** ve **دَقْوى**” dedi.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: “Yavru **دَقِي** oldu; **دَقًى**”; ve “**أُخِذَ** bir alınışla”: sütten çok içip karnı bozuluncaya ve tıka basa doyuncaya kadar.

Asma‘î de **الدَّقى** hakkında bunun benzerini söyledi.

ودق : Leys dedi: **الوَدْق**: yağmurun tamamıdır; şiddetlisi de hafifi de.
Ve şiddetli savaşa, iki **ودَقيْن** sahibi denilir; iki şiddetli yağmur yağdırmış bir buluta benzetilir.

Ve derler: **سحابةٌ وداقة**; nadiren “**ودَقَتْ تَدِق**” derler.

Başkası dedi: Musibete “iki **وَدَقَيْن** sahibi” denilir.

Kümeyt dedi:
إذا ذاتُ وَدْقيْن هابَ الرُّقا
ةُ أن يَمسَحوها وأنْ يتْفُلُو

Ve denildi: “iki **وَدْقين** sahibi”, yılanların sıfatındandır.
Ve denilir: “iki **وَدْقين** sahibi”, darbenin (mızrak darbesinin) sıfatındandır.

Leys dedi: **الوَديقة**: öğle vaktinin sıcağı. Ve **المَوْدِق**: şerrin boğuşma yeri.

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الوديقة**: sıcağın şiddeti.

Şemmer dedi: Ona **وَدِيقةً** denildi; çünkü her şeye **وَدَقَتْ**; yani: ulaştı.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Denilir: “Falan hakikati korur ve **الوَديقة**’yı **يَنسِل** eder”; bu, güçlü, sıvanmış (işe koyulmuş) adam için söylenir; yani: şiddetli sıcakta aldırmadan hızlı hızlı yürür.

Ebû Ubeyd, adamın boyun eğmesi, alçalması ve inattan sonra miskinleşmesi babında: Denilir: “Yaban eşeği suya **وَدَقَ** etti”; bu, inattan sonra barış isteyen boyun eğmiş kimse için söylenir. Ve dedi: **وَدَقَ**, yani: sevdi, istedi ve arzuladı.

Ebû Ubeyd: Her toynaklı için, aygırı arzuladığında: “**قد استَوْدَقَتْ**” ve “**ودَقَتْ تَدِق وَدْقاً وُوُدوقاً**” denilir.

İbnü’s-Sikkît dedi: Ebû Sâ‘id el-Kilâbî dedi: “Ot ve çayırdan **وَدِيقة** denilir”; ve “inkâr edilen bir **وَدِيقةٍ** içinde konakladılar.”

Leys dedi: Denilir: **أتانٌ وَدِيقٌ** ve **بغلةٌ وَدِيق**; ve “**ودَقَتْ تَدِق وِداقاً**”: aygıra hırslı olduğunda. Ve av **وَدَقَ** eder; **يَدِقُ وَدْقاً**: sana yaklaştığında.

Zü’r-Rumme dedi:
كانت إذا وَدَقَتْ أمثالهُن له
فبعضُهنّ عن الأُلاَّف مشتعِبُ

Ve denilir: “Falan oğullarıyla uğraştık da bize hiçbir şey **وَدَقُوا** etmediler”; yani: vermediler. Manası: yenilecek yahut içilecek bir şeyi bize yaklaştırmadılar; **يَدِقُون وَدْقاً**.

Asma‘î: Denilir: “Gözünde hafif bir **وَدْقة** var”: onda kanla dolmuş bir kabarcık yahut bir nokta olduğunda.
Ve gözü **وَدَقتْ**; **تِيدَقُ**; **وَدَقاً**.

Rü’be dedi:
لا يَشتَكِي عينيه مِن داءِ الوَدَق

Ve denilir: “Göbeği **وَدَقتْ**; **تَدِق وَدْقاً**”: aktığında ve gevşediğinde. Ve **وادقُ السُرَّة** adam: göbeği dışarı çıkık olan.

دوق : Ebû Ubeyd: O, **مائق دائق**’tir. Ve **ماقَ يَمُوق** ve **داقَ يدُوق**; **مَواقةً** ve **وَدَواقةً** ve **مُؤوقاً** ve **دُؤوقاً**.

Ebû Sa‘îd dedi: Adam fiilinde **داقَ** etti; ve **داك يَدُوقُ وَيَدُوك**: ahmaklaştığında. Ve mal **دَوْقَى** ve **رَوْبَى**: yani: zayıf/cılız.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الواو والقاف وما يثلثهما)
(وقل) الواو والقاف واللام: كلمةٌ تدلُّ على علوٍّ في جَبَل. وتوقَّلَ في الجبلِ: عَلاَ. وكلُّ صاعدٍ في شَيءٍ متوقِّل. وفرسٌ وَقَِْلٌ: حسَن السَّير في الجبال. والوَقْل: شجر المُقْل.
(وقم) الواو والقاف والميم. يدلُّ على غَلبَة* وإذلال. ووَقَمَ اللهُ العدوَّ وقْماً: أذَلَّه. وتوقَّمَ فلانٌ العِلم: قَتَله خُبْراً. وتوقَّمْت الصَّيدَ: خَتَلْتُه. وقال الكسائيّ: الموقوم: الشَّديد الحُزْن. وحَرَّةُ واقِمٍ بالمدينة.
(وقه) الواو والقاف والهاء: كلمةٌ واحدة. استَيْقه القومُ: أطاعُوا، مِن وَقِهْت.
(وقي) الواو والقاف والياء: كلمةٌ واحدة تدلُّ على دَفْعِ شيءٍ عن شيءٍ بغيره. ووقيْتُه أَقِيه وَقْياً. والوِقاية: ما يقي الشَّيء. واتَّقِ اللهَ: تَوَقَّهُ، أي اجعل بينَك وبينه كالوِقاية. قال النَّبي صلى الله عليه وآله وسلم: "اتَّقُوا النّارَ ولو بِشقِّ تَمرة"، وكأنّه أراد: اجعلوها وقايةً بينكم وبينها.
ومما شذَّ عن الباب الوَقْيُ، قالوا: هو الظَّلْع اليَسير.
(وقب) الواو والقاف والباء: كلمةٌ تدلُّ على غَيبةِ شيءٍ في مَغَاب. يقال وَقب الشَّيءُ: دخَلَ في وَقْبة، وهي كالنُّقْرة في الشَّيء. ووقَبَتْ([1]) عيْناه: غارتا. [و] وقَبَ الشَّيءُ: نَزَلَ ووَقَع. قال الله تعالى: ﴿ومِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إذَا وَقَبَ﴾[الفلق 3]، قالوا: هو اللَّيل إذا نَزَل. وأمَّا قولُهم: إنَّ الوَقْب هو الأحمَقُ فهو من الإبدال، والأصل وَغْب، وقد ذَكَرناه.
(وقت) الواو والقاف والتاء: أصلٌ يدلُّ على حَدِّ شيءٍ وكُنْهه في زمان وغيرِه. منه الوقْت: الزَّمان المعلوم. والموقوت: الشَّيء المحدود. [و] المِيقاتُ: المصير للوَقْت. وقَتَ له كذا ووَقَّته، أي حدَّدَه. قال الله عزَّ وجلّ: ﴿إنَّ الصَّلاَةَ كانَتْ عَلَى المُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً﴾ [النساء 103].
(وقح) الواو والقاف والحاء: كلمةٌ تدلُّ على صَلابةٍ في الشَّيء. والحافر الصُّلْب وَقَاحٌ، شُبِّه به الرَّجُل القليل الحَيَاء فقيل وَقاحٌ. ووَقِحٌ: بيِّنُ القِحَة والوَقَاحة. والتَّوقيح: أن يوقَّح الحافرُ بشَحمةٍ تُذابُ يُكوَى بها الأشْعَر. واستَوْقَحَ الحافرُ: صَلُب. ورجل موَقَّح: مجرَّب.
(وقد) الواو والقاف والدال: كلمةٌ تدلُّ على اشتعالِ نارٍ. وَقَدَت النّار تَقِدُ واتَّقَدَتْ وتَوَقَّدَتْ، وأوْقَدْتُها أنا. والوَقُود: الحَطَب. والوُقود: فِعلُ النّارِ إذا وَقَدَتْ. والوَقَد: نَفْس النّار. ووَقْدَة الصَّيفِ: أشدُّه حَرَّاً.
(وقذ) الواو والقاف والذال: كلمةٌ تدلُّ على ضَربٍ بخَشَب. منه الوَقْذ: الإيلام بالضَّرب. وشاةٌ موقوذة: ضُرِبت بالخشَب حتَّى ماتت.
ومما ليس من هذا القياس وُقِذَت النّاقةُ: دَرَّتْ على كَرْهٍ فقَلّ لبنُها.
(وقر) الواو والقاف والراء: أصلٌ يدلُّ على ثِقَل في الشَّيء. منه الوَقْرُ: الثِّقَل في الأُذُن. يقال منه: وَقِرَتْ أذنُه تَوْقَر وَقْراً([2]). قال الكسائيّ: وُقِرَتْ أذنُه فهي موقورة. والوِقْر: الحِمْل. ويقال نخلةٌ مُوقرَةٌ ومُوقِرٌ، أي ذات حَملٍ كثير. ومنه الوَقَار: الحِلْم والرَّزَانة. ورجلٌ ذو قِرَةٍ، أي وَقور. يقال منه وَقَرَ وَقاراً. وإذا أمرت قلت اُوقُر، في لغة من قال اُومُرْ. قال الأحمر في قوله: ﴿وقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ﴾ [الأحزاب 33]: ليس من الوقار، إنَّما هو من الجلوس. يقال منه وَقَرْتُ أقِرُ وَقْراً. قال أبو عبيد: هو عندي من الوَقَار. يقال: قِرْ، كما يقال: عِدْ. ورجلٌ مُوَقَّر: مُجرَّب.
ومما شذَّ عن الباب الوَقِيرَة([3]): نُقرةٌ في الصَّخْر. فأمَّا وَقِيرٌ فهو إتباع الفقير. والوَقْرَة في العَظْم([4]). والوَقِير: القطيع من الضَّأْن.
(وقص) الواو والقاف والصاد: كلمةٌ تدلُّ على كَسْر شيء. منه الوَقْص: دَقُّ العُنُق، وُقِصَتْ عنقُه فهي موقوصة. أمَّا قولُ الهُذَلِيّ([5]):
فبَعثْتُها تَقِصُ المَقَاصِرَ بعد ما *** كَرَبَتْ حَياةُ النّارِ للمُتَنَوِّرِ
فمِنْ وَقْصِ الدّابّةِ إذا سار في رؤوس الآكام فيقصُها([6]). ومنه التَّوَقُّص في المشي: شدَّةُ الوطْءِ، كأنّه يَقِصُ ما تحتَه. والوَقَص: دقَاقُ العِيدان. يقال وَقِّصْ لنارك، وهي كِسَرُ العِيدان. ويقال لما بينَ الفريضتين: وَقَصٌ؛ وهو القياس، لأنها ليست بفريضةٍ تامَّة، فكأنها* مكسورة.
(وقط) الواو والقاف والطاء: كلمةٌ تدلُّ على وَقْعِ شيءٍ بشيءٍ. ووَقَط  الدِّيكُ الدّجاجَةَ: سَفِدَها. ويقال: أصابَتْنا سماءٌ فوَقَطَت الأرضَ، كأنها وقَعَتْ بها، وذلك المكان الذي يَسْتَنْقِع فيه الماءُ وَقْطٌ، ووَقيط.
(وقع) الواو والقاف والعين أصلٌ واحد يرجع إليه فروعُه، يدلُّ على سُقوط شيء. يقال: وقَعَ الشيءُ وُقوعاً فهو واقع. والواقِعَة: القِيامة، لأنها تَقَع بالخَلْق فتَغْشاهم. والوقْعة: صَدْمَة الحرب. والوَقائع: مَناقِع الماء المتفرِّقة، كأن الماء وَقَع فيها. ومَواقِعُ الغيثِ: مَسَاقِطَهُ. والنَّسر الواقع، من وقَع الطائر، يراد أنّه قد ضمَّ جناحيه فكأنَّهُ واقعٌ بالأرض. ومَوْقَعَة الطّائِر([7]): موضِعه الذي يقعُ عليه. وكَوَيْتُ البعيرَ وَقَاعِ: دائرةٌ واحدةٌ يُكوَى بها بعضُ جِلْدِه أين كان فكأنَّها قد وَقَعَتْ به. ووقَعَ فلانٌ في فلان وأوْقَع به([8]). وأما وَقَعْت الحديدةَ أقِعُها وَقْعاً، إذا أنتَ حدَّدتَها، فمن القياس، لأنّك توقِّعها على حجرٍ أو غيرِه لتمتدَّ، فكأنه من باب فَعَلَ الشيءُ وفَعَلْتُه. وحديدةٌ وقيعٌ([9]). ووقَع الغَيثُ: سَقَط متفرِّقَاً. ومنه التَّوقِيع، وهو أثَرُ الدَّبَر بظهر البَعِير. ومنه التَّوقيع: ما يُلْحَق بالكتابِ بعد الفَراغ منه. وتوقَّعْتُ الشَّيءَ: انتظرتُه متى يقع. والحافر الوَقِيع: الذي قَطّطَتْه الحجارةُ تقطيطاً؛ وهو مأخوذٌ من الحديد الوقيع. والسَّيف الوقيعُ: ما شُحِذَ بالحجَر؛ وقد مرَّ قياسه. والوَقَع: الحَفَى. والوَقِع: الحَفِي، وهو من ذلك كأنّه حجرٌ قد وقعَ بميقعَةٍ فَحفِيَ. والوَقِع([10]): الطِّخاف([11]) من السّحاب، كأنَّه يَقَعُ بغَيثِه. وأما الذي حكاه أبو عمرو، أنَّ الوَقْع: المكانَ المرتفِع من الجَبَل، فكأنَّه سمِّي به لأنّ الذي يعلُوه يخافُ أن يقع منه.
(وقف) الواو والقاف والفاء: أصلٌ واحد يدلُّ على تمكُّثٍ في شيءٍ ثمَّ يقاس عليه. منه وَقَفْتُ أقِفُ وُقوفاً. وَوَقَفْتُ وَقْفِي، ولا يقال في شيءٍ أوقَفْتُ إلاَّ أنهم يقولون للذي يكونُ في شيءٍ ثم يَنْزِع عنه: قد أوْقَفَ. قال الطِّرِمَّاح:
جامحاً في غَوَايتي ثمَّ أوقفـ *** ـتُ رضاً بالتُّقَى وذو البِرِّ راضِ([12])وحكى الشَّيباني: "كلمتُهم ثم أوْقَفْتُ عنهم([13])" أي سَكَتُّ. قال: وكلُّ شيءٍ أمسَكْتَ عنه فإنّك تقول: أوقفت. ومَوْقِفُ الإنسانِ وغيرِه: حيثُ يَقِفُ.
والوِقَافُ: المواقَفَة. قال ابن دريد: وَقِيفَةُ الوَعِل: أن تُلْجِئَهُ الكلابُ أو الرُّمَاةُ إلى صخرةٍ فلا يمكنُه أن يَنْزِلَ، حتى يُصَاد. قال:
فلا تَحْسَبَنِّي شَحْمَةً مِنْ وَقِيفَةٍ *** مطرَّدَةٍ ممَّا تصيدُكَ سلفعُ([14])وسَلْفَعُ: كلْبَةٌ.
ومنه الوَقْف: سِوَارٌ من عاج. ويمكن أن يسمَّى وَقْفاً لأنّه قد وَقَفَ بذلك المكان. ويقال على التشبيه: حمارٌ مُوَقَّفٌ، إذا كان بأرساغِهِ بياض، كأنَّه وَقَفَ. ومَوْقِفَا الفرسِ([15]) الهَزْمتان في كَشْحَيْه. والله أعلم بالصواب.
---------------------__
([1]) في الأصل: "وقب".
([2]) قال الجوهري: قياس مصدره التحريك، إلا أنه جاء بالتسكين.
([3]) وكذلك الوقرة، والوقير.
([4]) هي الهزمة فيه.
([5]) وكذا في المجمل. وقد سبق في مادة (بعث) أن الشاعر هو "ابن أحمر". وأنشده في (قصر) بدون نسبة. أما في اللسان (قصر، وقص) فقد نسب إلى ابن مقبل.
([6]) في المجمل: "فوقصها". والضمير في "سار" للدابة، والدابة يؤنث ويذكر.
([7]) موقعة الطائر بفتح القاف، وتكسر أيضاً.
([8]) في الأصل: "ووقع به"، صوابه في المجمل.
([9]) بغير هاء. وقال عنترة:
وآخر منهم أجررت رمحي *** وفي البجلي معبلة وقيع
([10]) بالفتح وككتف، كما في القاموس. وضبط في اللسان ككتف، وضبط في المجمل بالتحريك.
([11]) الطخاف، بكسر الطاء وفتحها: السحاب الرقيق ترى السماء من خلاله.
([12]) وكذا ورد إنشاده في اللسان (وقف). وفي الديوان 80: "فتطربت للهوى ثم أقصرت".
([13]) في الجمهرة (2: 156).
([14]) أنشده في المجمل والجمهرة واللسان، كما أنشده في اللسان (سلفع).
([15]) في الأصل: "وموقف الفرس"، صوابه في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(**باب الواو والقاف وما يثلثهما**)

(**وقل**) **الواو والقاف واللام**: Bir dağda bir yükseklik üzerine delâlet eden bir kelimedir. Dağda **توقَّلَ**: yükseldi. Bir şeyde yükselen her **صاعد** **متوقِّل**dür. **فرسٌ وَقَِْلٌ**: dağlarda yürüyüşü güzel (olan). **الوَقْل**: **شجر المُقْل**.

(**وقم**) **الواو والقاف والميم**. Galebe ve zelil kılmaya delâlet eder. **وَقَمَ اللهُ العدوَّ وقْماً**: onu zelil kıldı. **توقَّمَ** falan **العِلم**: onu haberce öldürdü (iyice bildi). **توقَّمْت الصَّيدَ**: onu aldattım. **الكسائيّ** dedi: **الموقوم**: şiddetli hüzünlü (olan). Medine’de **حَرَّةُ واقِمٍ**.

(**وقه**) **الواو والقاف والهاء**: tek bir kelime. **استَيْقه القومُ**: itaat ettiler; **وَقِهْت**’ten.

(**وقي**) **الواو والقاف والياء**: bir şeyi bir şeyden, onunla (başka bir şeyle) defetmeye delâlet eden tek bir kelime. **وقيْتُه أَقِيه وَقْياً**. **الوِقاية**: şeyi koruyan (şey). **اتَّقِ اللهَ**: **تَوَقَّهُ**; yani seninle onun arasına **الوِقاية** gibi (bir şey) koy. Nebî صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**اتَّقُوا النّارَ ولو بِشقِّ تَمرة**”, sanki muradı: onu sizinle onun arasına bir koruyucu kılın.

Babdan şâz olan şeylerden: **الوَقْيُ**; dediler ki: o, hafif topallıktır.

(**وقب**) **الواو والقاف والباء**: bir şeyin bir oyukta kaybolmasına delâlet eden bir kelime. Denir: **وَقب الشَّيءُ**: bir **وَقْبة**’ye girdi; o, şeydeki oyuk gibi (bir şey)dir. **وقَبَتْ** gözleri: çöktü. [Ve] **وقَبَ الشَّيءُ**: indi ve düştü. Allah تعالى dedi: ﴿**ومِنْ شَرِّ غَاسِقٍ إذَا وَقَبَ**﴾ [الفلق 3]; dediler ki: o, indiği vakit gecedir. Ama onların “**الوَقْب** ahmaktır” sözleri ibdâldendir; asıl **وَغْب**’dir; onu zikrettik.

(**وقت**) **الواو والقاف والتاء**: bir şeyin sınırına ve mahiyetine, zamanda ve başkasında, delâlet eden bir asıl. Ondan: **الوقْت**: bilinen zaman. **الموقوت**: sınırlandırılmış şey. [Ve] **المِيقاتُ**: vakte varış (yeri/zamanı). **قَتَ له كذا** ve **وَقَّته**: yani onu belirledi. Allah عزّ وجلّ dedi: ﴿**إنَّ الصَّلاَةَ كانَتْ عَلَى المُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً**﴾ [النساء 103].

(**وقح**) **الواو والقاف والحاء**: şeyde bir katılığa delâlet eden bir kelime. Sert tırnak **وَقَاحٌ**dur; hayâsı az olan adama benzetildi de **وَقاحٌ** denildi. **وَقِحٌ**: **القِحَة** ve **الوَقَاحة**’si açık (olan). **التَّوقيح**: tırnağın, eritilen bir iç yağıyla, onunla kıllı (kısım) dağlanarak, sertleştirilmesidir. **استَوْقَحَ** tırnak: sertleşti. **رجل موَقَّح**: tecrübeli.

(**وقد**) **الواو والقاف والدال**: bir ateşin tutuşmasına delâlet eden bir kelime. **وَقَدَت** ateş **تَقِدُ**; **اتَّقَدَتْ** ve **تَوَقَّدَتْ**; ben onu **أوْقَدْتُ**. **الوَقُود**: odun. **الوُقود**: ateşin, yandığı vakit, fiili. **الوَقَد**: ateşin kendisi. **وَقْدَة الصَّيفِ**: onun en şiddetli sıcak olanı.

(**وقذ**) **الواو والقاف والذال**: odunla vurmaya delâlet eden bir kelime. Ondan **الوَقْذ**: vuruşla acıtma. **شاةٌ موقوذة**: odunla vuruldu, ta ki öldü.

Bu kıyastan olmayan şeylerden: **وُقِذَت النّاقةُ**: istemeyerek süt verdi de sütü azaldı.

(**وقر**) **الواو والقاف والراء**: şeyde bir ağırlığa delâlet eden bir asıl. Ondan **الوَقْرُ**: kulakta ağırlık. Ondan denir: **وَقِرَتْ** kulağı **تَوْقَر وَقْراً**. **الكسائيّ** dedi: **وُقِرَتْ** kulağı; o hâlde o **موقورة**’dur. **الوِقْر**: yük. Denir: **نخلةٌ مُوقرَةٌ** ve **مُوقِرٌ**; yani çok yüklü (olan). Ondan **الوَقَار**: hilm ve vakar. **رجلٌ ذو قِرَةٍ**: yani vakarlı. Ondan denir: **وَقَرَ وَقاراً**. Emrettiğin zaman **اُوقُر** dersin; **اُومُرْ** diyenin lügatinde. **الأحمر** şu sözü hakkında: ﴿**وقَرْنَ فِي بُيُوتِكُنَّ**﴾ [الأحزاب 33]: **الوقار**’dan değildir; ancak oturmaktandır. Ondan denir: **وَقَرْتُ أقِرُ وَقْراً**. **أبو عبيد** dedi: o, benim yanımda **الوَقَار**’dandır. Denir: **قِرْ**, denildiği gibi: **عِدْ**. **رجلٌ مُوَقَّر**: tecrübeli.

Babdan şâz olan şeylerden: **الوَقِيرَة**: kayada bir oyuk. Ama **وَقِيرٌ** ise **الفقير**’in tâbî kılınmasıdır. Kemikte **الوَقْرَة**. **الوَقِير**: koyundan bir sürü.

(**وقص**) **الواو والقاف والصاد**: bir şeyi kırmaya delâlet eden bir kelime. Ondan **الوَقْص**: boynu ezmek; **وُقِصَتْ** boynu; o hâlde o **موقوصة**’dur. Ama **الهُذَلِيّ**’nin sözü:
فبَعثْتُها تَقِصُ المَقَاصِرَ بعد ما *** كَرَبَتْ حَياةُ النّارِ للمُتَنَوِّرِ
bu, binek hayvanının tepe başlarında yürüdüğü vakit onu ezmesinden (**وَقْصِ الدّابّةِ**)dir; böylece onları ezer. Ondan yürüyüşte **التَّوَقُّص**: basışın şiddeti; sanki altındakini eziyor. **الوَقَص**: ince çubuklar. Denir: **وَقِّصْ** ateşin için; o, çubuk kırıntılarıdır. İki farîza arasındakine **وَقَصٌ** denir; bu kıyastır; çünkü o, tam bir farîza değildir; sanki o kırılmıştır.

(**وقط**) **الواو والقاف والطاء**: bir şeyin bir şeye çarpmasına delâlet eden bir kelime. **وَقَط** horoz tavuğu: onunla çiftleşti. Denir: bize bir gök (yağmur) isabet etti de yeri **فوَقَطَت**; sanki onunla çarptı; suyun biriktiği o yer **وَقْطٌ**dur ve **وَقيط**.

(**وقع**) **الواو والقاف والعين**: dalları kendisine dönen tek bir asıl; bir şeyin düşmesine delâlet eder. Denir: **وقَعَ** şey **وُقوعاً**; o hâlde o **واقع**tır. **الواقِعَة**: kıyamet; çünkü mahlûkat üzerine vâki olur da onları kaplar. **الوقْعة**: savaş çarpışması. **الوَقائع**: dağınık su birikintileri; sanki su onların içine düştü. **مَواقِعُ الغيثِ**: onun düştüğü yerler. **النَّسر الواقع**: kuşun düşmesinden (**وقَع الطائر**) (türetilmiştir); murad: kanatlarını toplamıştır; sanki yere düşmüş gibidir. **مَوْقَعَة الطّائِر**: üzerine düştüğü yeri. Deveyi **وَقَاعِ** dağladım: onun derisinin bir kısmı, nerede olursa olsun, onunla dağlanan tek bir daire; sanki onunla düşmüş (iz bırakmış) gibidir. Falan, falan hakkında **وقَعَ** ve onunla **أوْقَع**. Ama **وَقَعْت** demiri **أقِعُها وَقْعاً**, onu sivrilttiğin zaman, kıyastandır; çünkü onu uzasın diye bir taşın veya başkasının üzerine vurursun; sanki “şey yaptı” ve “ben onu yaptım” babındandır. **حديدةٌ وقيعٌ**. **وقَع** yağmur: dağınık olarak düştü. Ondan **التَّوقِيع**: devenin sırtındaki yara izinin eseri. Ondan **التَّوقيع**: kitaba, ondan boşaldıktan sonra, eklenen şey. **توقَّعْتُ** şeyi: ne vakit düşer diye onu bekledim. **الحافر الوَقِيع**: taşların onu parça parça ettiği (tırnak); o, **الحديد الوقيع**’den alınmıştır. **السَّيف الوقيعُ**: taşla bilenen; onun kıyası geçti. **الوَقَع**: çıplak ayaklılık. **الوَقِع**: çıplak ayaklı; o da bundandır; sanki bir taş bir düşüş yerine düşmüş de ayağı yaralanmış gibidir. **الوَقِع**: buluttan **الطِّخاف**; sanki yağmuruyla düşer. Ama **أبو عمرو**’nun rivayet ettiği, **الوَقْع**’ın dağdan yüksek yer olduğu (sözüne gelince): sanki onunla adlandırıldı; çünkü onun üzerine çıkan, ondan düşmekten korkar.

(**وقف**) **الواو والقاف والفاء**: bir şeyde durup beklemeye delâlet eden tek bir asıl; sonra onun üzerine kıyas edilir. Ondan: **وَقَفْتُ أقِفُ وُقوفاً**. **وَوَقَفْتُ وَقْفِي**; ve bir şeyde **أوقَفْتُ** denmez; ancak bir şeyde olup sonra ondan vazgeçen kimse için: “**قد أوْقَفَ**” derler. **الطِّرِمَّاح** dedi:
جامحاً في غَوَايتي ثمَّ أوقفـ *** ـتُ رضاً بالتُّقَى وذو البِرِّ راضِ
**الشَّيباني** rivayet etti: “**كلمتُهم ثم أوْقَفْتُ عنهم**” yani sustum. Dedi: ve her neyi bırakıp ondan el çektiysen, sen “**أوقفت**” dersin. İnsanın ve başkasının **مَوْقِفُ**: durduğu yer.

**الوِقَافُ**: karşı karşıya durma. **ابن دريد** dedi: **وَقِيفَةُ الوَعِل**: köpeklerin veya okçuların onu bir kayaya sıkıştırmasıdır; inemez, ta ki avlanır. Dedi:
فلا تَحْسَبَنِّي شَحْمَةً مِنْ وَقِيفَةٍ *** مطرَّدَةٍ ممَّا تصيدُكَ سلفعُ
**وسَلْفَعُ**: dişi köpek.

Ondan **الوَقْف**: fildişinden bir bilezik. Ve o yerle durmuş olduğu için **وَقْفاً** diye adlandırılabilir. Benzetme üzere denir: **حمارٌ مُوَقَّفٌ**, eğer bileklerinde beyazlık varsa; sanki durmuş gibidir. Atın **مَوْقِفَا**’sı: böğürlerindeki iki çukurluk. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- يقال: وقدت النار تقد وقودا ووقدا، والوقود يقال للحطب المجعول للوقود، ولما حصل من اللهب. قال تعالى: ﴿وقودها الناس والحجارة﴾ [البقرة/24]، ﴿أولئك هم وقود النار﴾ [آل عمران/10]، ﴿النار ذات الوقود﴾ [البروج/5] واستوقدت النار: إذا ترشحت لإيقادها، وأوقدتها. قال تعالى: ﴿مثلهم كمثل الذي استوقد نارا﴾ [البقرة/17]، ﴿ومما يوقدون عليه في النار﴾ [الرعد/17]، ﴿فأوقد لي يا هامان﴾ [القصص/38]، ﴿نار الله الموقدة﴾ [الهمزة/6] ومنه: وقدة الصيف أشد حرا (وقدة الحر: أشده. اللسان: (وقد) )، واتقد فلان غضبا. ويستعار وقد واتقد للحرب كاستعارة النار والاشتعال، ونحو ذلك لها. قال تعالى: ﴿كلما أوقدوا نارا للحرب أطفأها الله﴾ [المائدة/64] وقد يستعار ذلك للتلألؤ، فيقال: اتقد الجوهر والذهب.

##### Türkçe

- Denilir: **وَقَدَتِ النَّارُ**; **تَقِدُ** **وَقُودًا** ve **وَقْدًا**. **الْوَقُودُ**; yakıt kılınmış odun için ve alevden meydana gelmiş olan şey için denilir. Yüce Allah dedi ki: ﴿**وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ**﴾ [البقرة/24], ﴿**أُولَئِكَ هُمْ وَقُودُ النَّارِ**﴾ [آل عمران/10], ﴿**النَّارُ ذَاتُ الْوَقُودِ**﴾ [البروج/5]. **اسْتَوْقَدَتِ النَّارُ**: onu yakmaya elverişli hâle gelip tutuşmaya yüz tuttuğu zaman; ve (denilir:) **أَوْقَدْتُهَا** “onu yaktım”. Yüce Allah dedi ki: ﴿**مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا**﴾ [البقرة/17], ﴿**وَمِمَّا يُوقِدُونَ عَلَيْهِ فِي النَّارِ**﴾ [الرعد/17], ﴿**فَأَوْقِدْ لِي يَا هَامَانُ**﴾ [القصص/38], ﴿**نَارُ اللَّهِ الْمُوقَدَةُ**﴾ [الهمزة/6]. Bundan (şu da)dır: **وَقْدَةُ الصَّيْفِ** “yazın harareti” daha şiddetli sıcaktır (**وَقْدَةُ الْحَرِّ**: onun en şiddetlisi. اللسان: (**وَقَدَ**) ). Ve: **اتَّقَدَ فُلَانٌ غَضَبًا** “falanca öfkeden tutuştu”.

Ve **وَقَدَ** ve **اتَّقَدَ**, savaş için, ateş ve tutuşmanın ödünç alınması gibi, ona ve benzeri şeylere ödünç alınır. Yüce Allah dedi ki: ﴿**كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ**﴾ [المائدة/64]. Ve bu, parıldama için de ödünç alınabilir; şöyle denilir: **اتَّقَدَ الْجَوْهَرُ وَالذَّهَبُ** “cevher ve altın parıldadı”.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

و ق د
وقدت النار وقوداً ووقداً واتقدت وتوقّدت وأوقدتها ووقّدتها واستوقدتها ورفعتها بالوقود وهذا موقد النار وموقدها ومستوقدها وما أعظم هذا الوقد‏!‏ وهو النار‏.‏
وزند ميقاد‏:‏ سريع الوري‏.‏
ووقفنا قريباً من الميقدة وهي بالمشعر الحرام على قزحٍ كان أهل الجاهلية يوقدون عليها النار‏.‏
ومن المجاز‏:‏ طبختهم وقدة الصيف‏.‏
ووقد الحصى‏.‏
قال الشمّاخ‏:‏ رعين الندى حتى إذا وقد الحصى ولم يبق من نوء السماك بروق رأت رجلاً غائر الواقدين

##### Türkçe

و ق د
**وقدت النار**: ateşi yaktım; **وقوداً** ve **وقداً** (olarak). **واتقدت**: (ateş) tutuştu; **وتوقّدت**: alevlendi; **وأوقدتها**: onu yaktım; **ووقّدتها**: onu harlandırdım; **واستوقدتها**: onu yakmak istedim / onu yaktırdım; **ورفعتها بالوقود**: yakıtla onu yükselttim (alevini yükselttim). Ve bu, ateşin **موقد**’udur, onun **موقد**’u ve onun **مستوقد**’udur. Ve bu **الوقد** ne kadar da büyüktür! Ve o, ateştir.

Ve **زند ميقاد**: çabuk tutuşan (çabuk kıvılcım veren).

Ve **الميقدة**’ye yakın durduk; o, **المشعر الحرام**’da **قزح** üzerindedir; câhiliye ehli onun üzerinde ateş yakardı.

Mecazdan: onları yazın **وقدة**’si pişirdi.

Ve **وقد الحصى**.

**الشمّاخ** dedi ki:
Çiyi otlattılar; nihayet çakıl kızışınca,
Ve **السماك**’ın doğuşundan şimşekler kalmayınca,
**الواقدين**’i derin (çukur) bir adam gördü.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الوَقُودُ: الحطَب. يقال: ما أَجْوَدَ هذا الوَقُودَ للحطَب قال الله تعالى: أُولئك هم وَقُودُ النارِ. الوَقَدُ: نَفْسُ النَّارِ. وَوَقَدَتِ النَّارُ تَقِدُ وَقْداً وقِدةً ووَقَداناً وَوُقُوداً، بالضم، ووَقُوداً عن سيبويه؛ قال: والأَكثر أَن الضم للمصدر والفتح للحطب؛ قال الزجاج: المصدر مضموم ويجوز فيه الفتح وقد رَوَوْا: وَقَدت النار وقوداً، مثل قَبِلْتُ الشيءَ قَبُولاً. وقد جاء في المصدر فَعُولٌ، والباب الضم. الجوهري: وقَدَتِ النارُ تَقِدُ وُقُوداً، بالضم، ووَقَداً وقِدَةً ووَقِيداً ووَقْداً ووَقَداناً أَي تَوَقَّدَتْ. والاتِّقادُ: مثل التَّوَقُّد. والوَقُود، بالفتح: الحطب، وبالضم: الاتِّقادُ. الأَزهري: قوله تعالى: النارِ ذات الوَقُود، معناه التَّوَقُّدُ فيكون مصدراً أَحسن من أَن يكون الوقود الحطب. قال يعقوب: وقرئ: النار ذاتِ الوُقود. وقال تعالى: وَقُودُها الناسُ والحِجارة، وقيل: كأَنَّ الوَقُودَ اسم وُضِعَ موضِعَ المصدر. الليث: الوَقود ما ترى من لهبها لأَنه اسم، والوُقُود المصدر. ويقال: أَوقَدْتُ النار واستَوْقَدْتُها إِيقاداً واسْتِيقاداً. وقد وقَدَتِ النارُ وتَوقَّدَتْ واسَتوْقَدتِ اسْتِيقاداً، والموضع مَوْقِد مثل مَجْلِس، والنارُ مُوقَدة. وتَوَقَّدَتْ واتَّقَدَتْ واسْتَوْقَدَتْ، كله: هاجَتْ؛ وأَوْقَدَها هو ووَقَّدَها واسْتَوْقَدَها. والوَقُود: ما تُوقَدُ به النار، وكل ما أُوقِدَتْ به، فهو وَقُود. والمَوْقِدُ: موضع النار، وهو المُسْتَوقَدُ.
ووَقَدَتْ بِك زِنادي: دعاء مثل وَرِيَتْ. وزَنْدٌ مِيقاد: سريع الوَرْيِ. وقَلْبٌ وَقَّادٌ ومُتَوَقِّدٌ: ماضٍ سريع التَّوَقُّدِ في النَّشاطِ والمَضاءِ. ورجل وقَّاد: ظريف، وهو من ذلك. وتَوَقَّدَ الشيءُ: تَلأْلأَ؛ وهي الوقَدَى؛ قال:
ما كانَ أَسْقى لِناجُودٍ على ظَمَإِ
ماءً بِخَمْرٍ، إِذا تاجُودُها بَرَدا
مِنَ ابنِ مامةَ كَعْبٍ ثم عَيَّ به
زَوُّ المَنِيَّةِ، إِلاَّ حَِرَّةً وقَدا
وكَوْكَبٌ وقَّادٌ: مُضِيءٌ. ووَقْدةُ الَحرِّ: أَشَدُّه. والوَقْدةُ: أَشدُّ الحَرِّ، وهي عشرة أَيام أَو نصف شهر. وكل شيء يَتَلأْلأُ، فهو يَقِدُ، حتى الحافز إِذا تلأْلأَ بَصِيصه. قال تعالى: كوكبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ من شجرة مباركة؛ وقرئَ: تُوقَدُ وتَوَقَّدُ. قال الفراء: فمن قرأَ يُوقَد ذهب إِلى المصباح، ومن قرأَ تُوقَدُ ذهب إِلى الزُّجاجة، وكذلك من قرأَ تَوقَّدُ؛ وقال الليث: من قرأَ تَوقَّدُ فمعناه تَتَوَقَّدُ ورده على الزجاجة، ومن قرأَ يُوقَدُ أَخرجه على تذكير النور، ومن قرأَ تُتوقَدُ فعلى معنى النار أَنها تُوقَدُ من شجرة. والعرب تقول: أَوقَدْتُ للصِّبا ناراً أَي تَركْتُه وودَّعْتُه؛ قال الشاعر:
صَحَوْتُ وأَوْقَدْتُ لِلَّهْوِ نارَا،
ورَدَّ عليّ الصِّبا ما اسْتَعارا
قال الأَزهري: وسمعت بعض العرب يقول: أَبْعَدَ الله دارَ فلان وأَوْقَدَ ناراً إِثْرَه؛ والمعنئ لا رَجَعَه الله ولا ردَّه. وروي عن ابن الأَعرابي أَنه قال: مَرَدَ عليهم أَبْعَده الله وأَسْحقه وأَوقد ناراً أَثَرَه. قال وقالت العقيلية: كان الرجل إِذا خِفْنا شَرَّه فتحوَّل عنا أَوقَدْنا خَلْفَه ناراً، فقلت لها: ولم ذلك؟ قالت: لِتَحوُّل ضَبُعِهم (* قالت
«ضبعهم إلخ» كذا بالأصل بصيغة الجمع). معهم أَي شَرِّهم.
والوَقِيدِيَّةُ: جنس من المَعْزَى ضِخامٌ حُمْر؛ قال جرير: ولا شَهِدَتْنا يَوْمَ جَيْشِ مُحَبرِّقٍ
طُهَيَّةُ فُرْسانُ الوعقِيدِيَّةِ الشُّقْر
والأَعْرَفُ الرُّقَيْدِيَّةُ
(* قوله «الرقيدية» كذا ضبط بالأصل وتابعه
شارح القاموس).
وواقد ووَقَّاد ووَقْدانُ: أَسْماءٌ.

##### Türkçe

**الوَقُودُ**: odun. Denir ki: Odun için bu **الوَقُودَ** ne kadar da iyidir! Yüce Allah dedi ki: “İşte onlar ateşin **وَقُودُ**’udur.” **الوَقَدُ**: ateşin bizzat kendisi. Ve **وَقَدَتِ النَّارُ** **تَقِدُ** **وَقْداً** ve **قِدةً** ve **وَقَداناً** ve **وُقُوداً** (ötre ile) ve Sîbeveyh’e göre **وَقُوداً**; dedi ki: çoğu, masdar için ötre, odun için fetha olmasıdır; Zecâc dedi ki: masdar ötrelidir ve onda fetha da câizdir; ve rivayet ettiler: **وَقَدت النار وقوداً**; tıpkı “**قَبِلْتُ الشيءَ قَبُولاً**” gibi. Masdarda **فَعُولٌ** gelmiştir; asıl olan ötre(li oluş)tur. Cevherî: **وقَدَتِ النارُ تَقِدُ وُقُوداً** (ötre ile) ve **وَقَداً** ve **قِدَةً** ve **وَقِيداً** ve **وَقْداً** ve **وَقَداناً**; yani: tutuştu/alevlendi. **الاتِّقادُ**: **التَّوَقُّد** gibidir. **الوَقُود** (fetha ile): odun; (ötre ile): tutuşma/alevlenme. Ezherî: Yüce Allah’ın sözü: “**النارِ ذات الوَقُود**”; manası **التَّوَقُّد**’dur; böylece masdar olması, **الوقود**’un odun olmasından daha iyidir. Yakub dedi ki: “**النار ذاتِ الوُقود**” diye de okunmuştur. Ve Yüce Allah dedi ki: “**وَقُودُها الناسُ والحِجارة**”; ve denildi ki: sanki **الوَقُودَ**, masdarın yerine konulmuş bir isimdir. Leys: **الوَقود** onun alevinden gördüğündür; çünkü o bir isimdir; **الوُقُود** ise masdardır. Denir ki: **أَوقَدْتُ النار** ve **استَوْقَدْتُها**; **إِيقاداً** ve **اسْتِيقاداً**. Ve ateş **وقَدَتِ** ve **تَوقَّدَتْ** ve **اسَتوْقَدتِ**; **اسْتِيقاداً**; yer ise **مَوْقِد** (tıpkı **مَجْلِس** gibi); ateş de **مُوقَدة**’dir. Ve **تَوَقَّدَتْ** ve **اتَّقَدَتْ** ve **اسْتَوْقَدَتْ**: hepsi, coştu/şiddetlendi demektir; onu o **أَوْقَدَها** ve **وَقَّدَها** ve **اسْتَوْقَدَها**. **الوَقُود**: ateşin kendisiyle yakıldığı şeydir; ve onunla yakılan her şey, o **وَقُود**’dur. **المَوْقِدُ**: ateşin yeri; o da **المُسْتَوقَدُ**’dur.

**ووَقَدَتْ بِك زِنادي**: **وَرِيَتْ** gibi bir duadır. **وزَنْدٌ مِيقاد**: çakması hızlı (kıvılcımı çabuk çıkan) çakmak taşı. **وقَلْبٌ وَقَّادٌ** ve **مُتَوَقِّدٌ**: canlı/atak, faaliyette ve ilerleyişte çabuk tutuşan. **ورجل وقَّاد**: zarif; bu da ondandır. **وتَوَقَّدَ الشيءُ**: parladı; o **الوقَدَى**’dır; (şair) dedi ki:
ما كانَ أَسْقى لِناجُودٍ على ظَمَإِ
ماءً بِخَمْرٍ، إِذا تاجُودُها بَرَدا
مِنَ ابنِ مامةَ كَعْبٍ ثم عَيَّ به
زَوُّ المَنِيَّةِ، إِلاَّ حَِرَّةً وقَدا

**وكَوْكَبٌ وقَّادٌ**: aydınlatıcı. **ووَقْدةُ الَحرِّ**: onun en şiddetlisi. **والوَقْدةُ**: sıcağın en şiddetlisi; o, on gün yahut yarım aydır. Ve parıldayan her şey **يَقِدُ**; hatta mahmuz, parıltısı parıldadığında. Yüce Allah dedi ki: “**كوكبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ من شجرة مباركة**”; ve “**تُوقَدُ**” ve “**تَوَقَّدُ**” diye de okunmuştur. Ferrâ dedi ki: Kim “**يُوقَد**” okursa, kandile götürmüştür; kim “**تُوقَدُ**” okursa, cam fanusa götürmüştür; “**تَوقَّدُ**” okuyan da böyledir. Leys dedi ki: Kim “**تَوقَّدُ**” okursa, manası **تَتَوَقَّدُ**’dur; onu cam fanusa döndürmüştür; kim “**يُوقَدُ**” okursa, onu nurun müzekker oluşuna göre çıkarmıştır; kim “**تُتوقَدُ**” okursa, ateş manasına göredir; yani onun, bir ağaçtan yakıldığı. Araplar der ki: **أَوقَدْتُ للصِّبا ناراً**; yani onu bıraktım ve onunla vedalaştım; şair dedi ki:
صَحَوْتُ وأَوْقَدْتُ لِلَّهْوِ نارَا،
ورَدَّ عليّ الصِّبا ما اسْتَعارا
Ezherî dedi ki: Araplardan bazısını “**أَبْعَدَ الله دارَ فلان وأَوْقَدَ ناراً إِثْرَه**” derken işittim; mana: Allah onu geri döndürmesin ve onu geri getirmesin. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildiğine göre dedi ki: Onlar hakkında “Allah onu uzaklaştırsın ve ezsin ve onun izinin ardından ateş yaksın” diye beddua etti. Dedi ki: Akîliyye de dedi: Adamın şerrinden korktuğumuzda bizden uzaklaşıp taşındığında, arkasında ateş yakardık; ona dedim ki: Bu niçin? Dedi: Onların **ضَبُعِهم**’inin (aslında çoğul sigasıyla “**ضبعهم إلخ**” diye) onlarla birlikte; yani şerlerinin dönüşmesi için.

**والوَقِيدِيَّةُ**: iri, kızıl renkli keçilerden bir cins; Cerîr dedi ki:
ولا شَهِدَتْنا يَوْمَ جَيْشِ مُحَبرِّقٍ
طُهَيَّةُ فُرْسانُ الوعقِيدِيَّةِ الشُّقْر
Daha bilinen(şekil) **الرُّقَيْدِيَّةُ**’dir.
(“**الرقيدية**” sözü: asılda böyle ضبط edilmiştir ve Kāmûs şârihi de onu izlemiştir.)

**وواقد** ve **وَقَّاد** ve **وَقْدانُ**: isimlerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* و ق د * * وَقَدَتِ * النار * تَوقَّدَتْ * وبابه وعد و * وُقُوداً * بالضم و * وَقِيداً * بالفتح و * قِدَةً * بالكسر و * وَقَداً * و * وَقَدَاناً * بفتحتين فيهما و * أَوْقَدَها * هو و * اسْتَوْقَدَها * أيضا و * الاتِّقَادُ * * كالتَّوَقُّدِ * و * الوَقُود * بالفتح الحطب وبالضم الاتقاد وقُرئ ﴿النار ذات الوُقُود﴾ بالضم والموضع * مَوْقِدٌ * بوزن مَجْلِس والنار * مُوقَدَةٌ

##### Türkçe

* و ق د * **وَقَدَتِ** **النار**: (ateş) **تَوقَّدَتْ** (tutuştu, alevlendi); babı **وعد**’dir. Ve **وُقُوداً** (ötre ile) ve **وَقِيداً** (fetha ile) ve **قِدَةً** (kesra ile) ve **وَقَداً** ve **وَقَدَاناً** (ikisi de iki fetha ile). Ve onu **أَوْقَدَها** (o yaktı). Ve ayrıca onu **اسْتَوْقَدَها**. Ve **الاتِّقَادُ**: **كالتَّوَقُّدِ** (tıpkı tutuşma gibi). Ve **الوَقُود** (fetha ile) odun; (ötre ile) tutuşmadır. Ve ﴿**النار ذات الوُقُود**﴾ (ötre ile) diye okunmuştur. Ve yer: **مَوْقِدٌ** (vezni **مَجْلِس**). Ve ateş: **مُوقَدَةٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الوقد، محركة: النار نفسها، قاله ابن فارس، ومنه قولهم: ما أعظم هذا الوقد. الوقد أيضا: أتقادها أي فهو مصدر أيضا، كالوقد، بفتح فسكون، والوقود، بالضم، والوقود، بالفتح الأخير عن سيبويه، وفي البصائر: وهذا شاذ، والأكثر أن الضم للمصدر والفتح للحطب. وقال الزجاج: المصدر مضموم ويجوز فيه الفتح، وقد رووا: وقدت النار وقودا، مثل قبلت الشيء قبولا، وقد جاء في المصدر فعول والباب الضم، والقدة كالعدة والوقدان، محركة، وزاد في الصحاح: والوقيد. والتوقد والاستيقاد. والفعل وقد، كوعد، قال الجوهري: وقدت النار تقد وقودا، بالضم، قد أوقدتها إيقادا. في عبارة الليث: استوقدتها استيقادا، وتوقدتها، وقد وقدت هي وتوقدت واتقدت واستوقدت، أي هاجت، وأوقدها هو ووقدها، فهو لازم متعد. وفي الأساس أوقدتها: رفعتها بالوقود. والوقود: كصبور: الحطب، قال الأزهري: قوله تعالى  النار ذات الوقود  معناه ذات التوقد، فيكن مصدرا، أحسن من أن يكون الوقود الحطب. قال يعقوب، وقرىء ذات الوقود، وقال تعالى  وقودها الناس والحجارة  وقيل: كأن الوقود اسم وضع موضع المصدر، وعن الليث: الوقود: ما ترى من لهبها، لأنه اسم، والوقود المصدر، وقال غيره: وكل ما أوقدت به فهو وقودق، كالوقاد، بالكسر، والوقيد. وقرىء بهن، يعني اللغات الثلاثة. وفي البصائر: وقرأ النبي صلى الله عليه وسلم وأولئك هم وقاد النار وقرأ عبيد بن عمير، وقيدها الناس والحجارة وأغفل الوقود، بالضم، وقد قرىء أيضا النار ذات الوقود كما أسلفناه عن يعقوب، وعزاها في البصائر إلى الحسن وأبي رجاء العطاردي وزيد النحوي. والوقاد، ككتان، وفي بعض النسخ كشداد: الرجل الظريف الماضي، وهو مجاز، كالمتوقد. الكوكب الوقاد: المضيء. الوقاد من القلوب: السريع التوقد في النشاط والمضاء الحاد وهو مجاز أيضا، ومنهم من جعل الأول مجاز المجاز. والوقدة، بفتح فسكون: أشد الحر وهي عشرة أيام أو نصف شهر. ومن المجاز: طبختهم وقدة الصيف. ووقد الحصى. والوقيدية: جنس من المعزى ضخام حمر، قال جرير:
  ولا شهدتنا يوم جيش محـرق                      طهية فرسان الوقيدية الشقر والأعرف الرقيدية وواقد ووقاد ووقدان، كناصر وشداد وسحبان أسماء. يقال: أوقدت للصبا نارا، أي تركته وودعته، قال الشاعر:
  صحوت وأوقدت للهو نارا                      ورد علي الصبا ما استعارا

  قال الأزهري: وسمعت بعض العرب يقول: أبعد الله داره، وأوقد نارا إثره، أي لا رجعه الله ولارده، وروي عن ابن الأعرابي: أبعده الله وأسحقه وأوقد نارا أثره، قال: والت العقيلية: كان الرجل إذا خفنا شره فتحول عنا أوقدنا خلفه نارا. فقلت لها: ولم ذلك? قالت: لتتحول ضبعهم معهم، أي شرهم. وزند ميقاد: سريع الوري، ويقال: وقدت بك زنادي، وهو دعاء، مثل وريت: كذا في اللسان. وابو واقد الليثي الحارث بن عوف، صحابي، وقيل: عوف بن الحارث، قيل: إنه شهد بدرا ونزل بمكة وتوفي بها سنة 68. وابنه واقد يقال: له صحبة، روى له أبو داوود. كذلك أبو واقد الليثي الصغير صالح بن محمد بن زائدة، الذي روى له الأربعة، تابعيان، ضعيف مات بعد الأربعين وواقد بن أبي مسلم الواقدي، محدث، منسوب إلى جده واقد، ووالده أبو مسلم قيل:هو محمد بن عمر بن واقد، وكذا أبو زيد واقد بن الخليل الخليلي، أبوه مؤلف الإرشاد، وابنه هذا روى عنه يحيى بن منده. ومما يستدرك عليه: الموقد، كمجلس: موضع النار، يقال: هذا موقد النار ومستوقدها.ووقفنا بالميقدة: محل قريب من المشعر الحرام، كذا في الأساس. وتوقد الشيء: تلألأ، وه الوقدى، قال:
  ما كان أسقى لناجود على ظمإ                      ماء بخمر إذا ناجودها بـردا
  من ابن مامة كعب ثم عي به                      زو المنـية إلا حـرة وقـدا وكل شيء يتلألأ فهو يقد، حتى الحافر إذا تلألأ بصيصه. ومن المجاز: يقال للأعمى: هو غائر الواقدين. وأبو واقد النميري، وأبو واقد مولى رسول الله صلى الله عليه وسلم، صاحابيان. وواقد بن عبد الرحمن بن معاذ، وواقد أبو عمر، تابعيان، وأبو عبد الله محمد بن عمر بن واقشد الواقدي الأسلمي، مولى بني سهم، تكلم فيه. وعبد الرحمن بن واقد الواقدي الختلي المؤدب، مقرىء.

##### Türkçe

**الوقد**، harekeli: ateşin kendisi; bunu İbn Fâris söylemiştir. Ondandır onların sözü: “Bu **الوقد** ne kadar büyüktür!” **الوقد** ayrıca: onun tutuşması, yani o da bir mastardır; **الوقد** gibi, fetha sonra sükûn ile; ve **الوقود** zamme ile; ve **الوقود** sonuncu fetha ile, Sîbeveyh’ten. **البصائر**’de: “Bu şâzdır; çoğunluk, mastar için zamme, odun için fetha olmasıdır.” dedi. Zecâc dedi: “Mastar zamme iledir ve onda fetha câizdir; rivayet etmişlerdir: ‘**وقدت** ateşi **وقودا**’, ‘Bir şeyi **قبلت** **قبولا**’ gibi. Mastarda **فعول** gelmiştir ve bâb zammedir.” Ve **القدة** **العدة** gibi; ve **الوقدان** harekeli; ve **الصحاح**’ta artırdı: ve **الوقيد**. Ve **التوقد** ve **الاستيقاد**. Fiil **وقد**’dır, **وعد** gibi. Cevherî dedi: “**وقدت** ateşi, **تقد** **وقودا** (zamme ile); yani onu **أوقدتها** **إيقادا**.” Leys’in ibaresinde: “Onu **استوقدتها** **استيقادا**; ve onu **توقدتها**; ve o, **وقدت** ve **توقدت** ve **اتقدت** ve **استوقدت**; yani coştu. Onu o **أوقدها** ve **وقدها**; o hâlde o, lâzım–müteaddîdir.” **الأساس**’ta: “Onu **أوقدتها**: onu **الوقود** ile yükselttim.” **الوقود**: **صبور** gibi: odun. Ezherî dedi: Yüce Allah’ın sözü **النار ذات الوقود**’un mânası “tutuşma sahibi”dir; böylece mastar olur; **الوقود**’un odun olmasından daha güzeldir. Ya‘kūb dedi; ve “**ذات الوقود**” diye okunmuştur. Ve Yüce Allah dedi: **وقودها الناس والحجارة**. Ve denildi: sanki **الوقود** mastarın yerine konmuş bir isimdir. Leys’ten: **الوقود**: onun alevinden gördüğündür; çünkü o isimdir; **الوقود** ise mastardır. Başkası dedi: “Kendisiyle ateş yakılan her şey **وقود**’dur”; **الوقاد** (kesra ile) ve **الوقيد** gibi. Ve onunla okunmuştur; yani üç lugat. **البصائر**’de: “Peygamber صلى الله عليه وسلم okudu: **وأولئك هم وقاد النار**; ve Ubeyd b. Umeyr okudu: **وقيدها الناس والحجارة**; ve **الوقود**’u (zamme ile) ihmal etti.” Ve ayrıca “**النار ذات الوقود**” diye okunmuştur; bunu Ya‘kūb’dan, daha önce zikrettiğimiz gibi. Ve **البصائر**’de onu Hasan’a, Ebû Recâ el-Attâridî’ye ve Zeyd en-Nahvî’ye nisbet etti. **الوقاد**، **كتان** gibi; ve bazı nüshalarda **شداد** gibi: zarif, ileri giden adam; bu mecazdır; **المتوقد** gibi. **الكوكب الوقاد**: aydınlatıcı. Kalplerden **الوقاد**: canlılıkta ve keskin ilerleyişte çabuk tutuşan; bu da mecazdır. Onlardan kimi birincisini mecazın mecazı kıldı. **الوقدة**، fetha sonra sükûn ile: en şiddetli sıcak; o on gündür yahut yarım aydır. Mecazdan: “Onları yazın **وقدة**’siyle pişirdim.” Ve “**وقد** çakılı.” **الوقيدية**: keçiden bir cins; iri, kızıl. Cerîr dedi:

  ولا شهدتنا يوم جيش محـرق                      طهية فرسان الوقيدية الشقر

Ve daha bilinen **الرقيدية**’dir. Ve **واقد** ve **وقاد** ve **وقدان**، **ناصر** ve **شداد** ve **سحبان** gibi, isimlerdir. Denilir: “Gençliğe **أوقدت** bir ateş”; yani onu bıraktım ve vedalaştım. Şair dedi:

  صحوت وأوقدت للهو نارا                      ورد علي الصبا ما استعارا

Ezherî dedi: “Bazı Arapların şöyle dediğini işittim: ‘Allah onun yurdunu uzak kılsın; ve onun ardından bir ateş **أوقد**’; yani Allah onu geri döndürmesin ve iade etmesin.” İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi: “Allah onu uzak kılsın ve ezsin ve onun izinden bir ateş **أوقد**.” Dedi: **الت العقيلية**: “Adamın şerrinden korktuğumuzda bizden uzaklaşır yahut bizden ayrılırsa, onun arkasında bir ateş yakardık.” Ona dedim: “Bu niçin?” Dedi: “Onların sırtlanı onlarla birlikte dönsün diye”; yani şerleri. **زند ميقاد**: çabuk kıvılcım çıkaran. Ve denilir: “**وقدت** seninle çakmak taşlarım”; bu bir duadır; “**وريت**” gibi. **اللسان**’da böyledir. Ve Ebû Vâkıd el-Leysî, Hâris b. Avf, sahâbîdir; ve denildi: Avf b. Hâris. Denildi: Bedir’e şahit oldu, Mekke’ye yerleşti ve orada 68 yılında vefat etti. Ve oğlu Vâkıd; denilir: onun için sohbet vardır; Ebû Dâvûd ona rivayet etti. Yine Ebû Vâkıd el-Leysî es-Sağîr, Sâlih b. Muhammed b. Zâide; kendisinden dört (müellif) rivayet etti; iki tâbiîdir; zayıftır; kırktan sonra öldü. Ve Vâkıd b. Ebî Müslim el-Vâkıdî, muhaddis; dedesi Vâkıd’a nisbetlidir. Babası Ebû Müslim; denildi: o, Muhammed b. Ömer b. Vâkıd’dır. Ve yine Ebû Zeyd Vâkıd b. el-Halîl el-Halîlî; babası **الإرشاد**’ın müellifidir; ve bu oğlu, Yahyâ b. Mendeh ondan rivayet etti. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **الموقد**، **مجلس** gibi: ateşin yeri. Denilir: “Bu, ateşin **موقد**’udur ve onun **مستوقد**’udur.” Ve **الميقدة**’de durduk: **المشعر الحرام**’a yakın bir yer; **الأساس**’ta böyledir. Ve bir şeyin **توقد**’u: parladı. Ve o **الوقدى**’dır. Dedi:

  ما كان أسقى لناجود على ظمإ                      ماء بخمر إذا ناجودها بـردا
  من ابن مامة كعب ثم عي به                      زو المنـية إلا حـرة وقـدا

Ve parlayan her şey **يقد**’dir; hatta nal, parıltısı parladığında. Mecazdan: âmâya denilir: “O, iki **الواقدين**’i çukur olandır.” Ve Ebû Vâkıd en-Nümeyrî; ve Ebû Vâkıd, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in mevlası; iki sahâbîdir. Ve Vâkıd b. Abdurrahman b. Muâz; ve Vâkıd Ebû Ömer; iki tâbiîdir. Ve Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer b. **واقشد** el-Vâkıdî el-Eslemî, Benî Sehm’in mevlası; hakkında konuşulmuştur. Ve Abdurrahman b. Vâkıd el-Vâkıdî el-Hutalî el-müeddib; kurrâdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

وَقَدَتِ النَّارُ
1 وَقَدَتِ النَّارُ ذ , aor. تَقِدُ, inf. n. وُقُودٌ (S, A, L, Msb, K) and وَقُودٌ, (Sb, Zj, L, K,) but this is a deviation [as to form] from the constant course of speech, and most hold that the former is an inf. n. and the latter a subst. signifying “ fire-wood ” [or “ fuel ”], though there are some instances of inf. ns. of the measure فَعُولٌ, whereof قَبُولٌ is one, (El-Basلïr, TA,) and وَقْدٌ (S, A, L, Msb, K) and وَقَدٌ and قِدَةٌ and وَقَدَانٌ (S, L, K) and وَقِيدٌ; (S, L;) and ↓ توقّدت, and ↓ اتّقدت, (S, L, Msb, K,) and ↓ استوقدت; (L, Msb, K;) The fire burned; burned up; burned brightly or fiercely; blazed; or flamed; syn. اِشْتَعَلَت; (Msb, art. شعل;) and هَاجَت; (L;) and سَطَعَتْ وَارْتَفَعَ لَهَبُهَا. (Bd, ii. 16.) ― -b2- وَقَدَتْ بِكَ زِنَادِى (assumed tropical:) [May my زند emit fire by thy means!] a prayer, like وَرِيَتْ بك زنادى: (L:) [meaning, do thou aid, or help, me]. ― -b3- وَقَدَ and ↓ توقّد It (anything) shone, or glistened. (L.) ― -b4- قَلْبُهُ ↓ توقّد (tropical:) His heart became excited with ardour, or eagerness. (L.) ― -b5- [And ↓ توقّد (tropical:) He (a man) was, or became, clever, ingenious, acute, sharp, or penetrating. (See وَقَّادٌ.)]

2 وَقَّدَ see 4.

4 أَوْقَدَ اوقد النَّارَ, (S, A, L, Msb, K,) inf. n. اِيقَادٌ; (L, Msb;) and ↓ وقّدها, (L,) and ↓ توقّدها, (K,) and ↓ استوقدها; (S, L, Msb, K;) He lighted, or kindled, the fire; made it to burn, to burn up, to burn brightly or fiercely, to blaze, or to flame; syn. أَضْرَمَهَا; (K, art. ضرم;) and أَشْعَلَهَا; (TK;) he raised the fire, or made it to burn up, with fire-wood, or fuel: (A:) or the ↓ last signifies he desired, or endeavoured, to kindle the fire. and to make it burn up, or burn brightly or fiercely, and blaze, or flame. (Bd, ii. 16.) ― -b2- كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّٰهُ (tropical:) [Whenever they kindle a fire for war, God extinguisheth it; Kur. v. 69,] meaning, whenever they contrive a mischievous and deceitful plot, God annulleth it. (Msb.) ― -b3- أَوْقَدْتُ لِلصِّبَا نَارًا [in some copies of the K, لِلصَّبِىِّ,] (assumed tropical:) I relinquished silly and youthful conduct. (L, K.) A poet says,
صَحَوْتُ وَأَوْقَدْتُ لِلَّهْوِ نَارَا
وَرَدَّ عَلَىَّ الصِّبَا مَا اسْتَعَارَا
(assumed tropical:) [I recovered from intoxication, and relinquished vain and frivolous diversion; and youthfulness restored to me what it had borrowed]. (L.) ― -b4- أَبْعَدَ اللّٰهُ دَارَهُ وَأَوْقَدَ نَارَا أَثَرَهُ (tropical:) [May God remove his dwelling far away, and] may He not bring him back, or restore him! (L, K.) It was a custom of Arabs, when a man whose evil or mischief they feared removed from them, to light a fire behind him, that his evil or mischief might go with him. (L.)

5 تَوَقَّدَ See 1 and 4. ― -b2- توقّد is also said of the odour of perfume, (S, A, K, in art. وهج,) meaning (assumed tropical:) It was, or became, hot [or strong]. (TK.)

8 اِوْتَقَدَ see 1. ― -b2- اتّقدت الشَّمْسُ [The sun was, or became, burning, or fiercely burning]. (M, K, in art. صقر, conj. 4, &c.)

10 اِسْتَوْقَدَ see 1 and 4.

وَقَدٌ
وَقَدٌ ذ Fire itself. (A, L, K.) Ex. مَا أَعْظَمَ هٰذَا الوَقَدَ How great is this fire! (A.) ― -b2- See also 1.

الوَقْدَةُ
الوَقْدَةُ ذ , (S, K,) or وَقْدَةُ الحَرِّ, (L,) (tropical:) The greatest heat; (S, L, K;) which is a period of ten days, or of half a month. (S, L.) ― -b2- طَبَخَتْهُمْ وَقْدَةُ الصَّيْفِ (tropical:) [The greatest heat of the summer affected them with a hot, or burning, fever]. (A.) ― -b3- وَقَدَاتُ سُهَيْلٍ: see the last paragraph of art. عدل.

وَقَدَى
وَقَدَى ذ , fem. Shining, or glistening. (L.) ― -b2- See also مِيقَادٌ.

وَقُودٌ
وَقُودٌ ذ Fire-wood; (S, L, Msb, K;) but it is only so called when kindled; (El-Hareeree, in De Sacy's Anthol. Gramm. Ar., p. 31 of the Arabic text;) as also وِقَادٌ and وَقِيدٌ: (K:) or any fuel; anything with which fire is kindled, or made to burn, burn up, burn brightly or fiercely, blaze, or flame: (L:) or the blaze, or flame, of fire, which one sees. (Lth, L.) ― -b2- وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ [Kur. ii. 22; and lxvi. 6; The fuel whereof shall be men and stones]. (L.) ― -b3- See also 1. In the Kur. lxxxv. 5, it is most properly rendered as an inf. n.; (Az, L;) and some in this case read الوُقُود. (Yaakoob, S, L.)

وَقَّادٌ
وَقَّادٌ ذ Shining, or shining brightly; (L, K;) applied to a star. (L.) ― -b2- وَقَّادٌ (L, K) and ↓ مُتَوَقِّدٌ (L) (tropical:) A heart, or mind. quickly excited with ardour, or eagerness, in liveliness and acuteness or penetration. (L, K.) ― -b3- Also, both words, (tropical:) A man (L) clever, ingenious, acute, sharp, or penetrating. (L, K.)

غَائِرُ الوَاقِدَيْنِ
غَائِرُ الوَاقِدَيْنِ ذ (tropical:) Blind: (A:) by الواقدين are meant the two eyes: El-Aashà says, accord. to one reading,
رَأَتْ رَجُلًا غَائِرَ الوَاقِدَيْنِ
but the reading commonly known is الوَافِدَيْنِ. (JK.)

مَوْقِدٌ
مَوْقِدٌ ذ (S, A, L, Msb) and ↓ مُسْتَوْقَدٌ (A, L) and ↓ مُوقَدٌ (JK) A fire-place; a place in which fire is lighted. (S, A, * L, Msb.) See an ex. voce حَسَاسٌ.]

مُوقَدٌ
مُوقَدٌ ذ : see مُوْقِدٌ.

زَنْدٌ مِيقَادٌ
زَنْدٌ مِيقَادٌ ذ A زند that quickly produces fire. (A, L, K.) You also say زند وَقَدَى, i. e., مُتَوَقِّدَةٌ. (JK.)

مُتَوَقِّدٌ
مُتَوَقِّدٌ ذ : see وَقَّادٌ.

مُسْتَوْقِدٌ
مُسْتَوْقِدٌ ذ : see مَوْقِدٌ.

##### Türkçe

وَقَدَتِ النَّارُ
1 **وَقَدَتِ النَّارُ** ذ, muzâri‘i **تَقِدُ**, mastar ismi **وُقُودٌ** (S, A, L, Msb, K) ve **وَقُودٌ**, (Sb, Zj, L, K,) fakat bu, konuşmanın sabit gidişatından [şekil bakımından] bir sapmadır; ve çoğu, ilkinin bir mastar ismi, ikincisinin ise “odun” [yahut “yakıt”] mânâsına gelen bir isim olduğu görüşündedir; her ne kadar ölçüsü **فَعُولٌ** olan mastar isimlerinden bazı örnekler bulunsa da, bunlardan biri **قَبُولٌ**’dür, (El-Basلïr, TA,) ve **وَقْدٌ** (S, A, L, Msb, K) ve **وَقَدٌ** ve **قِدَةٌ** ve **وَقَدَانٌ** (S, L, K) ve **وَقِيدٌ**; (S, L;) ve ↓ **توقّدت**, ve ↓ **اتّقدت**, (S, L, Msb, K,) ve ↓ **استوقدت**; (L, Msb, K;) Ateş yandı; yanıp tüketti; parlak yahut şiddetli yandı; alevlendi; yahut tutuştu; eş anlamlısı **اِشْتَعَلَت**; (Msb, md. شعل;) ve **هَاجَت**; (L;) ve **سَطَعَتْ وَارْتَفَعَ لَهَبُهَا**. (Bd, ii. 16.) ― -b2- **وَقَدَتْ بِكَ زِنَادِى** (varsayılan mecaz:) [Senin vasıtanla benim **زِنَاد**’ım ateş çıkarsın!] **وَرِيَتْ بك زنادى** gibi bir dua: (L:) [mânâsı, bana yardım et, yahut beni destekle]. ― -b3- **وَقَدَ** ve ↓ **توقّد** O (herhangi bir şey) parladı, yahut ışıldadı. (L.) ― -b4- **قَلْبُهُ** ↓ **توقّد** (mecaz:) Onun kalbi hararetle, yahut iştiyakla coştu. (L.) ― -b5- [Ve ↓ **توقّد** (mecaz:) O (bir adam) zeki, maharetli, keskin anlayışlı, sivri, yahut nüfuz edici oldu, yahut hâline geldi. (**وَقَّادٌ**’a bak.)]

2 **وَقَّدَ** 4’e bak.

4 **أَوْقَدَ** **اوقد النَّارَ**, (S, A, L, Msb, K,) mastar ismi **اِيقَادٌ**; (L, Msb;) ve ↓ **وقّدها**, (L,) ve ↓ **توقّدها**, (K,) ve ↓ **استوقدها**; (S, L, Msb, K;) O, ateşi yaktı, yahut tutuşturdu; onu yanar kıldı, yanıp tüketir kıldı, parlak yahut şiddetli yanar kıldı, alevlenir kıldı, yahut tutuşur kıldı; eş anlamlısı **أَضْرَمَهَا**; (K, md. ضرم;) ve **أَشْعَلَهَا**; (TK;) o, odunla yahut yakıtla ateşi yükseltti, yahut yanıp tüketir kıldı: (A:) yahut ↓ sonuncusu, onun ateşi tutuşturmayı istediği, yahut buna teşebbüs ettiği; ve onu yanıp tüketir kılmayı, yahut parlak yahut şiddetli yaktırmayı, ve alevlendirmeyi, yahut tutuşur kılmayı ifade eder. (Bd, ii. 16.) ― -b2- **كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللّٰهُ** (mecaz:) [Ne zaman savaş için bir ateş yakarlarsa Allah onu söndürür; Kur. v. 69,] mânâsı: ne zaman zararlı ve aldatıcı bir düzen kurarlarsa Allah onu iptal eder. (Msb.) ― -b3- **أَوْقَدْتُ لِلصِّبَا نَارًا** [K’nin bazı nüshalarında, **لِلصَّبِىِّ**,] (varsayılan mecaz:) Ben, ahmakça ve genççe davranışı terk ettim. (L, K.) Bir şair der ki,
صَحَوْتُ وَأَوْقَدْتُ لِلَّهْوِ نَارَا
وَرَدَّ عَلَىَّ الصِّبَا مَا اسْتَعَارَا
(varsayılan mecaz:) [Sarhoşluktan ayıldım ve boş ve laubali eğlenceyi terk ettim; ve gençlik bana ödünç aldığı şeyi geri verdi]. (L.) ― -b4- **أَبْعَدَ اللّٰهُ دَارَهُ وَأَوْقَدَ نَارَا أَثَرَهُ** (mecaz:) [Allah onun yurdunu uzak kılsın ve] onu geri getirmesin, yahut geri döndürmesin! (L, K.) Arapların bir âdetiydi: kötülüğünden yahut fesadından korktukları bir adam kendilerinden ayrılınca, onun arkasında bir ateş yakarlardı ki, onun kötülüğü yahut fesadı onunla birlikte gitsin. (L.)

5 **تَوَقَّدَ** 1 ve 4’e bak. ― -b2- **توقّد** ayrıca güzel kokunun kokusu hakkında da söylenir, (S, A, K, md. وهج,) mânâsı (varsayılan mecaz:) O sıcak [yahut kuvvetli] oldu, yahut hâline geldi. (TK.)

8 **اِوْتَقَدَ** 1’e bak. ― -b2- **اتّقدت الشَّمْسُ** [Güneş yakıcı oldu, yahut şiddetle yakıcı oldu]. (M, K, md. صقر, 4. bâb, vb.)

10 **اِسْتَوْقَدَ** 1 ve 4’e bak.

**وَقَدٌ**
**وَقَدٌ** ذ Ateşin kendisi. (A, L, K.) Ör. **مَا أَعْظَمَ هٰذَا الوَقَدَ** Bu ateş ne kadar büyüktür! (A.) ― -b2- 1’e de bak.

**الوَقْدَةُ**
**الوَقْدَةُ** ذ, (S, K,) yahut **وَقْدَةُ الحَرِّ**, (L,) (mecaz:) En büyük sıcaklık; (S, L, K;) ki bu, on gün, yahut yarım ay süren bir vakittir. (S, L.) ― -b2- **طَبَخَتْهُمْ وَقْدَةُ الصَّيْفِ** (mecaz:) [Yazın en büyük sıcaklığı onları sıcak, yahut yakıcı, bir hummaya uğrattı]. (A.) ― -b3- **وَقَدَاتُ سُهَيْلٍ**: md. عدل’in son paragrafına bak.

**وَقَدَى**
**وَقَدَى** ذ, dişil. Parlayan, yahut ışıldayan. (L.) ― -b2- **مِيقَادٌ**’a da bak.

**وَقُودٌ**
**وَقُودٌ** ذ Odun; (S, L, Msb, K;) fakat ancak tutuşturulduğunda böyle adlandırılır; (El-Hareeree, De Sacy’nin Anthol. Gramm. Ar.’ında, Arapça metnin s. 31’i;) ayrıca **وِقَادٌ** ve **وَقِيدٌ** de böyledir: (K:) yahut herhangi bir yakıt; ateşin tutuşturulduğu, yahut onunla ateşin yakıldığı, yanıp tükettiği, parlak yahut şiddetli yandığı, alevlendiği, yahut tutuştuğu her şey: (L:) yahut ateşin görülen alevi, yahut yalazı. (Lth, L.) ― -b2- **وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَةُ** [Kur. ii. 22; ve lxvi. 6; Yakıtı insanlar ve taşlar olan]. (L.) ― -b3- 1’e de bak. Kur. lxxxv. 5’te, en uygun olarak bir mastar ismi diye tercüme edilir; (Az, L;) ve bazıları bu durumda **الوُقُود** okur. (Yaakoob, S, L.)

**وَقَّادٌ**
**وَقَّادٌ** ذ Parlayan, yahut parlak parlayan; (L, K;) bir yıldıza uygulanır. (L.) ― -b2- **وَقَّادٌ** (L, K) ve ↓ **مُتَوَقِّدٌ** (L) (mecaz:) Hararetle yahut iştiyakla çabucak coşan, canlılık ve keskin anlayış yahut nüfuz edicilikte (olan) bir kalp, yahut zihin. (L, K.) ― -b3- Ayrıca, iki kelime de, (mecaz:) zeki, maharetli, keskin anlayışlı, sivri, yahut nüfuz edici bir adam (L). (L, K.)

**غَائِرُ الوَاقِدَيْنِ**
**غَائِرُ الوَاقِدَيْنِ** ذ (mecaz:) Kör: (A:) **الواقدين** ile iki göz kastedilir: El-A‘şâ bir kıraate göre der ki,
رَأَتْ رَجُلًا غَائِرَ الوَاقِدَيْنِ
fakat yaygın olarak bilinen kıraat **الوَافِدَيْنِ**’dir. (JK.)

**مَوْقِدٌ**
**مَوْقِدٌ** ذ (S, A, L, Msb) ve ↓ **مُسْتَوْقَدٌ** (A, L) ve ↓ **مُوقَدٌ** (JK) Bir ocak; ateşin yakıldığı bir yer. (S, A, * L, Msb.) **حَسَاسٌ** lafzında bir örneğe bak.]

**مُوقَدٌ**
**مُوقَدٌ** ذ : **مُوْقِدٌ**’e bak.

**زَنْدٌ مِيقَادٌ**
**زَنْدٌ مِيقَادٌ** ذ Çabucak ateş çıkaran bir **زَنْد**. (A, L, K.) Ayrıca **زند وَقَدَى** da dersin; yani **مُتَوَقِّدَةٌ**. (JK.)

**مُتَوَقِّدٌ**
**مُتَوَقِّدٌ** ذ : **وَقَّادٌ**’a bak.

**مُسْتَوْقِدٌ**
**مُسْتَوْقِدٌ** ذ : **مَوْقِدٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

وَقَدَ
وَقَدَ
a.  [ يَقِدُ ] ( n. ac. وَقْد 1 ,  قِدَة [ 2t ] ,  وَقَد 4 ,  وَقُوْد 26 ,  وُقُوْد 27 ,  وَقَدَاْن 36 ), Burned, flamed, blazed.

أَوْقَدَ
أَوْقَدَ IV ,
a.  Lit, ignited, kindled.

تَوَقَّدَ
تَوَقَّدَ V ,
a.  see I .

اِوْتَقَدَ
اِوْتَقَدَ VIII ( t )
a.  see I .

اِسْتَوْقَدَ
اِسْتَوْقَدَ X ,
a.  see I & IV.

وَقْد
وَقْد 1 ,
a.  Burning, combustion; heat.

b.  see 4 .

وَقْدَة
وَقْدَة 1t ,
a.  see 1 (a) .

وِقْدَة
وِقْدَة 2t ,
a.  see 1 .

وَقَد
وَقَد 4 ,
a.  Fire.

مَوْقِد
مَوْقِد 18 ,
a.  Fire-place, hearth.

مَوْقِدَة
مَوْقِدَة 18t , ( pl. مَوَاْقِدُ 44 )
a.  [ coll. ], Stove; furnace.

وِقَاْد
وِقَاْد 23 ,
a.  Firewood; fuel; combustibles.

وَقِيْد
وَقِيْد 25 ,
a.  see 23 .

b.  Heat.

وَقِيْدِيَّة
وَقِيْدِيَّة 25yit ,
a.  A kind of goat.

وَقُوْد
وَقُوْد 26 ,
a.  see 23 .

وُقُوْد
وُقُوْد 27 ,
a.  Burnt-offering, holocaust.

وَقَّاْد
وَقَّاْد 28 ,
a.  Fiery, ardent, impetuous; keen, penetrating.

مِوْقَاْد
مِوْقَاْد 45I ,
a.  Inflammable, ignitible.

وَقڤدَ
N. P. وَقڤدَ I ,
a.  Alight, ablaze.

تَوَقَّدَ
N. Ag. تَوَقَّدَ V ,
a.  see 28 .

مُتَّقِد
مُتَّقِد [ N. Ag.
a.  VIII],  see N. P. I .

اِتِّقَاد
اِتِّقَاد [ N. Ac.
a.  VIII],  see 1 (a) .

أَوْقَدَ لِلصَّبِي نَارًا
أَوْقَدَ لِلصَّبِي نَارًا
a.  He abandoned the child.

##### Türkçe

**وَقَدَ**
**وَقَدَ**
a. [ **يَقِدُ** ] ( n. ac. **وَقْد** 1 , **قِدَة** [ 2t ] , **وَقَد** 4 , **وَقُوْد** 26 , **وُقُوْد** 27 , **وَقَدَاْن** 36 ), Yandı, alevlendi, tutuştu.

**أَوْقَدَ**
**أَوْقَدَ** IV ,
a. Yaktı, tutuşturdu, ateşledi.

**تَوَقَّدَ**
**تَوَقَّدَ** V ,
a. bkz. I .

**اِوْتَقَدَ**
**اِوْتَقَدَ** VIII ( t )
a. bkz. I .

**اِسْتَوْقَدَ**
**اِسْتَوْقَدَ** X ,
a. bkz. I & IV.

**وَقْد**
**وَقْد** 1 ,
a. Yanma, yanış; ısı.

b. bkz. 4 .

**وَقْدَة**
**وَقْدَة** 1t ,
a. bkz. 1 (a) .

**وِقْدَة**
**وِقْدَة** 2t ,
a. bkz. 1 .

**وَقَد**
**وَقَد** 4 ,
a. Ateş.

**مَوْقِد**
**مَوْقِد** 18 ,
a. Ocak, şömine.

**مَوْقِدَة**
**مَوْقِدَة** 18t , ( pl. **مَوَاْقِدُ** 44 )
a. [ coll. ], Soba; fırın.

**وِقَاْد**
**وِقَاْد** 23 ,
a. Odun; yakıt; yanıcı maddeler.

**وَقِيْد**
**وَقِيْد** 25 ,
a. bkz. 23 .

b. Isı.

**وَقِيْدِيَّة**
**وَقِيْدِيَّة** 25yit ,
a. Bir tür keçi.

**وَقُوْد**
**وَقُوْد** 26 ,
a. bkz. 23 .

**وُقُوْد**
**وُقُوْد** 27 ,
a. Yakmalık kurban, yakmalık sunu.

**وَقَّاْد**
**وَقَّاْد** 28 ,
a. Ateşli, hararetli, atılgan; keskin, nüfuz edici.

**مِوْقَاْد**
**مِوْقَاْد** 45I ,
a. Kolay tutuşur, ateşlenebilir.

**وَقڤدَ**
N. P. **وَقڤدَ** I ,
a. Yanık, alev alev.

**تَوَقَّدَ**
N. Ag. **تَوَقَّدَ** V ,
a. bkz. 28 .

**مُتَّقِد**
**مُتَّقِد** [ N. Ag.
a. VIII], bkz. N. P. I .

**اِتِّقَاد**
**اِتِّقَاد** [ N. Ac.
a. VIII], bkz. 1 (a) .

**أَوْقَدَ لِلصَّبِي نَارًا**
**أَوْقَدَ لِلصَّبِي نَارًا**
a. Çocuğu terk etti.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

وقد
وَقَدَ - يَقِدُ - وَقُوْد - أوْقَدَ - يُوْقِدُ، وُقِدً - يُوْقَدُ - اسْتَوْقَدَ - يَستَوقِدُ
وَقَدَ - يَقِدُ + الشيء أو الكائن: يتأجج: يتلألأ ويتوهج بسبب ازدياد صدور الطاقة عنه: يحمى وتزيد حرارته حتى يضيء ويلمع ويصدر لوناً وبريقاً يدل على أنه قد حمي
وَقُوْد: على وزن " فَعول اسم فاعل مبالغة من " وَقَدَ - يَقِدُ ": الشيء الذي يضيء الشيء ويوهجه
﴿نارا وقودها الناس والحجارة﴾: الناس والحجارة يتوهجون ويسطعون بسبب النار المحيطة بهم، ولا يعني هذا أنهم المادة التي تحرق لتوليد التوهج والسطوع .
أَوْقَدَ - يُوقِدُ + كائن + شيئاً: على وزن " أفعلَ من " وَقَدَ - يَقِدُ ": جعله " يَقِدُ ": جعل الشيء يتوهج ويسطع بسبب ازدياد صدور الطاقة عنه
أوْقَدَ - يُوْقِدُ + كائن + شيئاً + من شيء: جعله " يَقِدُ " منه: جعل الشيء يتوهج ويسطع بسبب ازدياد صدور الطاقة من الشيء
﴿كلما أوقدوا نارا للحرب أطفأها الله﴾: أوقد ناراً: جعل النار تتوهج وتضيء وتسطع. أوقد ناراً للحرب: جعل للحرب ناراً تتقد: جعل للحرب ناراً تتوهج وتضيء: وهي كناية عن إظهار الحرب ونشرها وشيوعها واضحة ساطعة بين الناس
أوْقَدَ - يُوْقِدُ + كائن + على + كائن: جعل عليه توهجاً وتلألأ: شواه بالوهج والتلألؤ الصادر: وهو ليس الحرق وإنما التعريض للحرارة المسماة حرارة السطوع والإشعاع
﴿فأوقد لي ياهامان على الطين فاجعل لي صرحا﴾: شوي الرمل ليصير آجراً وحجارة صلبة
وُقِدً - يُوْقَدُ: مبني للمجهول من " أَوْقَدَ - يُوقِدُ "
اسْتَوْقَدَ - يَستَوقِدُ: على وزن " استفعلَ " من " وَقَدَ - يَقِدُ ": يسعى ويتمنى لشيء أن " يَقِدُ ": يسعى للحصول على توهج وتلألأ وضياء، بحرق شيء مثلاَ
استوقد ناراً: طلب وسعى أن يحصل على توهج وضياء من النار
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان درجة وقد النار وتأجج لهيبها ضد انطفائها وخبوتها"، وهي:
جَحِمَ - يَجْحَمُ (جَحَمَ - يَجْحَمُ)، جَهْنَمَ - يًجَهنِمُ، وَقَدَ - يَقِدُ، فَأَدَ - يَفْأَدُ، لَظِيَ - يَلْظَى، سَرَجَ - يَسْرُجُ (سَرِجَ - يَسْرَجُ)
أوقد
أوقد شيئأ :
أوقد كوكباً	﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور
ناراً للحرب	﴿وقالت اليهود يد الله مغلولة غلت أيديهم ولعنوا بما قالوا بل يداه مبسوطتان ينفق كيف يشاء وليزيدن كثيرا منهم ما أنزل إليك من ربك طغيانا وكفرا وألقينا بينهم العداوة والبغضاء إلى يوم القيامة كلما أوقدوا نارا للحرب أطفأها اللهويسعون في الأرض فسادا والله لا يحب المفسدين(64)﴾ المائدة
ناراً للإضاءة	﴿مثلهم كمثل الذي استوقد نارا فلما أضاءت ما حوله ذهب الله بنورهم وتركهم في ظلمات لا يبصرون (17)﴾ البقرة
أوقد شيئأ  من شيء
من شجرة       من الشجر الأخضر﴿الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾ النور ﴿الذي جعل لكم من الشجر الأخضر نارا فإذا أنتم منه توقدون (80)﴾ يس
أوقد على شيء
على الطين     على فلز المعادن﴿وقال فرعون ياأيها الملأ ما علمت لكم من إله غيري فأوقد لي ياهامان على الطين فاجعل لي صرحا لعلي أطلع إلى إله موسى وإني لأظنه من الكاذبين(38)﴾ القصص ﴿أنزل من السماء ماء فسالت أودية بقدرها فاحتمل السيل زبدا رابيا ومما يوقدون عليه في النار ابتغاء حلية أو متاع زبد مثله كذلك يضرب الله الحق والباطل فأما الزبد فيذهب جفاء وأما ما ينفع الناس فيمكث في الأرض كذلك يضرب الله الأمثال (17)﴾ الرعد
وقود
الناس والحجارة﴿فإن لم تفعلوا ولن تفعلوا فاتقوا النار التي وقودها الناس والحجارة أعدت للكافرين (24)﴾ البقرة ﴿يا أيها الذين آمنوا قوا أنفسكم وأهليكم نارا وقودها الناس والحجارة عليها ملائكة غلاظ شداد لا يعصون الله ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون (6)﴾ التحريم
 	﴿إن الذين كفروا لن تغني عنهم أموالهم ولا أولادهم من الله شيئا وأولئك هم وقود النار (10)﴾ آل عمران

هنا ذات السطوع والتوهج﴿قتل أصحاب الأخدود (4) النار ذات الوقود (5)﴾ البروج
استوقد
 ﴿مثلهم كمثل الذي استوقد نارا فلما أضاءت ما حوله ذهب الله بنورهم وتركهم في ظلمات لا يبصرون (17)﴾ البقرة
مختار الصحاح
● [وقد] و ق د: وَقَدَتِ النار تَوقَّدَتْ وبابه وعد و وُقُوداً بالضم و وَقِيداً بالفتح و قِدَةً بالكسر و وَقَداً و وَقَدَاناً بفتحتين فيهما و أَوْقَدَها هو و اسْتَوْقَدَها أيضا و الاتِّقَادُ كالتَّوَقُّدِ و الوَقُود بالفتح الحطب وبالضم الاتقاد وقُرئ ﴿النار ذات الوُقُود﴾ بالضم والموضع مَوْقِدٌ بوزن مَجْلِس والنار مُوقَدَةٌ
الراغب
وقد
- يقال: وقدت النار تقد وقودا ووقدا، والوقود يقال للحطب المجعول للوقود، ولما حصل من اللهب. قال تعالى: }وقودها الناس والحجارة﴿[البقرة/24]،﴾أولئك هم وقود النار﴿[آل عمران/10]،﴾النار ذات الوقود﴿[البروج/5] واستوقدت النار: إذا ترشحت لإيقادها، وأوقدتها. قال تعالى:﴾مثلهم كمثل الذي استوقد نارا﴿[البقرة/17]،﴾ومما يوقدون عليه في النار﴿[الرعد/17]،﴾فأوقد لي يا هامان﴿[القصص/38]،﴾نار الله الموقدة﴿[الهمزة/6] ومنه: وقدة الصيف أشد حرا (وقدة الحر: أشده. اللسان: (وقد) )، واتقد فلان غضبا. ويستعار وقد واتقد للحرب كاستعارة النار والاشتعال، ونحو ذلك لها. قال تعالى:﴾كلما أوقدوا نارا للحرب أطفأها الله{ [المائدة/64] وقد يستعار ذلك للتلألؤ، فيقال: اتقد الجوهر والذهب.
ملخص اللسان
1.     الوَقُودُ: الحطَب. يقال: ما أَجْوَدَ هذا الوَقُودَ للحطَب قال  الله تعالى: أُولئك هم وَقُودُ النارِ.والوَقُود، بالفتح: الحطب، وبالضم: الاتِّقادُ ، والوَقُود: ما تُوقَدُ به النار، وكل ما أُوقِدَتْ به، فهو وَقُود.
2.     الوَقَدُ: نَفْسُ النَّارِ.
3.     وقَدَتِ النارُ تَقِدُ وُقُوداً، بالضم، ووَقَداً وقِدَةً ووَقِيداً  ووَقْداً ووَقَداناً أَي تَوَقَّدَتْ. والاتِّقادُ: مثل التَّوَقُّد.وقد وقَدَتِ النارُ  وتَوقَّدَتْ واسَتوْقَدتِ اسْتِيقاداً،
4.     النارِ ذات الوَقُود، معناه التَّوَقُّدُ
5.     وَقُودُها  الناسُ والحِجارة، وقيل: كأَنَّ الوَقُودَ اسم وُضِعَ موضِعَ المصدر. : الوَقود ما ترى من لهبها لأَنه اسم،. 6
6.     ويقال: أَوقَدْتُ النار واستَوْقَدْتُها إِيقاداً واسْتِيقاداً. والموضع مَوْقِد مثل مَجْلِس،  والنارُ مُوقَدة.
7.     وتَوَقَّدَتْ واتَّقَدَتْ واسْتَوْقَدَتْ، كله: هاجَتْ؛ وأَوْقَدَها هو ووَقَّدَها واسْتَوْقَدَها.
8.     والمَوْقِدُ: موضع النار، وهو المُسْتَوقَدُ.
9.     وزَنْدٌ مِيقاد: سريع  الوَرْيِ.
10.                        وتَوَقَّدَ الشيءُ: تَلأْلأَ؛
11.                        وكَوْكَبٌ وقَّادٌ: مُضِيءٌ.
12.                        ووَقْدةُ الَحرِّ: أَشَدُّه. والوَقْدةُ:  أَشدُّ الحَرِّ،
لسان العرب
● - وقد: الوَقُودُ: الحطَب. يقال: ما أَجْوَدَ هذا الوَقُودَ للحطَب قال  الله تعالى: أُولئك هم وَقُودُ النارِ. الوَقَدُ: نَفْسُ النَّارِ.  وَوَقَدَتِ النَّارُ تَقِدُ وَقْداً وقِدةً ووَقَداناً وَوُقُوداً، بالضم،  ووَقُوداً عن سيبويه؛ قال: والأَكثر أَن الضم للمصدر والفتح للحطب؛ قال  الزجاج: المصدر مضموم ويجوز فيه الفتح وقد رَوَوْا: وَقَدت النار وقوداً، مثل  قَبِلْتُ الشيءَ قَبُولاً. وقد جاء في المصدر فَعُولٌ، والباب الضم.  الجوهري: وقَدَتِ النارُ تَقِدُ وُقُوداً، بالضم، ووَقَداً وقِدَةً ووَقِيداً  ووَقْداً ووَقَداناً أَي تَوَقَّدَتْ. والاتِّقادُ: مثل التَّوَقُّد.  والوَقُود، بالفتح: الحطب، وبالضم: الاتِّقادُ. الأَزهري: قوله تعالى:  النارِ ذات الوَقُود، معناه التَّوَقُّدُ فيكون مصدراً أَحسن من أَن يكون  الوقود الحطب. قال يعقوب: وقرئ: النار ذاتِ الوُقود. وقال تعالى: وَقُودُها  الناسُ والحِجارة، وقيل: كأَنَّ الوَقُودَ اسم وُضِعَ موضِعَ المصدر.  الليث: الوَقود ما ترى من لهبها لأَنه اسم، والوُقُود المصدر. ويقال:  أَوقَدْتُ النار واستَوْقَدْتُها إِيقاداً واسْتِيقاداً. وقد وقَدَتِ النارُ  وتَوقَّدَتْ واسَتوْقَدتِ اسْتِيقاداً، والموضع مَوْقِد مثل مَجْلِس،  والنارُ مُوقَدة. وتَوَقَّدَتْ واتَّقَدَتْ واسْتَوْقَدَتْ، كله: هاجَتْ؛  وأَوْقَدَها هو ووَقَّدَها واسْتَوْقَدَها. والوَقُود: ما تُوقَدُ به النار،  وكل ما أُوقِدَتْ به، فهو وَقُود. والمَوْقِدُ: موضع النار، وهو  المُسْتَوقَدُ.  ووَقَدَتْ بِك زِنادي: دعاء مثل وَرِيَتْ. وزَنْدٌ مِيقاد: سريع  الوَرْيِ. وقَلْبٌ وَقَّادٌ ومُتَوَقِّدٌ: ماضٍ سريع التَّوَقُّدِ في النَّشاطِ  والمَضاءِ. ورجل وقَّاد: ظريف، وهو من ذلك. وتَوَقَّدَ الشيءُ: تَلأْلأَ؛  وهي الوقَدَى؛ قال:  ما كانَ أَسْقى لِناجُودٍ على ظَمَإِ  ماءً بِخَمْرٍ، إِذا تاجُودُها بَرَدا  مِنَ ابنِ مامةَ كَعْبٍ ثم عَيَّ به  زَوُّ المَنِيَّةِ، إِلاَّ حَِرَّةً وقَدا  وكَوْكَبٌ وقَّادٌ: مُضِيءٌ. ووَقْدةُ الَحرِّ: أَشَدُّه. والوَقْدةُ:  أَشدُّ الحَرِّ، وهي عشرة أَيام أَو نصف شهر. وكل شيء يَتَلأْلأُ، فهو  يَقِدُ، حتى الحافز إِذا تلأْلأَ بَصِيصه. قال تعالى: كوكبٌ دُرِّيٌّ  يُوقَدُ من شجرة مباركة؛ وقرئَ: تُوقَدُ وتَوَقَّدُ. قال الفراء: فمن قرأَ  يُوقَد ذهب إِلى المصباح، ومن قرأَ تُوقَدُ ذهب إِلى الزُّجاجة، وكذلك من  قرأَ تَوقَّدُ؛ وقال الليث: من قرأَ تَوقَّدُ فمعناه تَتَوَقَّدُ ورده على  الزجاجة، ومن قرأَ يُوقَدُ أَخرجه على تذكير النور، ومن قرأَ تُتوقَدُ  فعلى معنى النار أَنها تُوقَدُ من شجرة. والعرب تقول: أَوقَدْتُ للصِّبا  ناراً أَي تَركْتُه وودَّعْتُه؛ قال الشاعر:  صَحَوْتُ وأَوْقَدْتُ لِلَّهْوِ نارَا،  ورَدَّ عليّ الصِّبا ما اسْتَعارا  قال الأَزهري: وسمعت بعض العرب يقول: أَبْعَدَ الله دارَ فلان وأَوْقَدَ  ناراً إِثْرَه؛ والمعنئ لا رَجَعَه الله ولا ردَّه. وروي عن ابن  الأَعرابي أَنه قال: مَرَدَ عليهم أَبْعَده الله وأَسْحقه وأَوقد ناراً  أَثَرَه. قال وقالت العقيلية: كان الرجل إِذا خِفْنا شَرَّه فتحوَّل عنا  أَوقَدْنا خَلْفَه ناراً، فقلت لها: ولم ذلك؟ قالت: لِتَحوُّل ضَبُعِهم  (* قالت  «ضبعهم إلخ» كذا بالأصل بصيغة الجمع). معهم أَي شَرِّهم.  والوَقِيدِيَّةُ: جنس من المَعْزَى ضِخامٌ حُمْر؛ قال جرير:  ولا شَهِدَتْنا يَوْمَ جَيْشِ مُحَبرِّقٍ  طُهَيَّةُ فُرْسانُ الوعقِيدِيَّةِ الشُّقْر  والأَعْرَفُ الرُّقَيْدِيَّةُ  (* قوله «الرقيدية» كذا ضبط بالأصل وتابعه  شارح القاموس).  وواقد ووَقَّاد ووَقْدانُ: أَسْماءٌ.
مقاييس اللغة:
(وقد) الواو والقاف والدال: كلمةٌ تدلُّ على اشتعالِ نارٍ. وَقَدَت النّار تَقِدُ واتَّقَدَتْ وتَوَقَّدَتْ، وأوْقَدْتُها أنا. والوَقُود: الحَطَب. والوُقود: فِعلُ النّارِ إذا وَقَدَتْ. والوَقَد: نَفْس النّار. ووَقْدَة الصَّيفِ: أشدُّه حَرَّاً.
القاموس المحيط:
الوَقَدُ، محرَّكةً النارُ، واتِّقادُها، كالوَقْدِ والوُقودِ والوَقودِ والقِدَةِ والوَقَدانِ والتَّوَقُّدِ والاسْتيقادِ، والفِعْلُ كوَعَدَ، وأوْقَدْتُها، واسْتَوْقَدْتُها، وتَوَقَّدْتُها. والوَقودُ، كصَبورٍ الحَطَبُ، كالوِقادِ والوَقِيدِ، وقُرئ بهن. والوَقّادُ، ككَتَّانٍ الظَّريفُ الماضي، كالمُتَوَقِّدِ، والمُضيءُ، ومن القُلوبِ السَّريعُ التَّوَقُّدِ في النَّشاطِ والمَضاءِ، الحادُّ. والوَقْدَةُ أشَدُّ الحَرِّ. والوقيدِيَّةُ جِنْسٌ من المِعْزَى. وواقِدٌ ووَقَّادٌ ووَقْدانُ أسْماءٌ. وأوْقَدْتُ لِلصِّبَا ناراً، أي تَرَكْتُهُ. وأبعدَ اللّهُ دارَهُ وأوْقَدَ ناراً إِثْرَهُ، أي لا رَجَعَهُ ولا رَدَّهُ. وزَنْدٌ ميقادٌ سريعُ الوَرْيِ. وأبو واقِدٍ اللَّيْثِيُّ الحَارِثُ بنُ عَوْفٍ صَحابِيٌّ،
وابنُه واقِدٌ، وأبو واقِدٍ اللَّيْثِيُّ: صالِحُ بنُ محمدٍ: تابِعِيَّانِ. وواقِدُ بنُ أبي مُسْلِمٍ الواقِدِيُّ: مُحَدِّثٌ.
تاج العروس:
و ق د
الوَقَدُ محرّكةً : النَّارُ نَفْسُها قاله ابنُ فارِس ومنه قولهم : ما أَعْظَمَ هذا الوَقَدَ . الوَقَدُ أَيضاً : أتِّقادُهَا أَي فهو مَصدر أيضاً كالوَقْدِ بفتح فسكون والوُقودِ بالضم والوَقُودِ بالفتح الأَخير عن سِيبويه وفي البصائر : وهذا شَاذٌ والأَكثر أَن الضمَّ للمصدرِ والفَتْحَ للحَطَبِ . وقال الزّجَّاجُ : المَصْدَر مَضمومٌ ويجوز فيه الفَتْح وقد رَوَوا : وَقَدَتِ النَّارُ وَقُوداً مثل قَبِلْتُ الشيْءَ قَبُولاً وقد جاءَ في المصدر فَعُولٌ والبابُ الضَّمُّ والقِدَةِ كالعِدَة والوَقَدَانِ مُحَرَّكة وزاد في الصّحاح : والوَقِيد . والتَّوَقُّدِ والاسْتِيقَادِ . والفِعْلُ وَقَدَ كوَعَدَ قال الجَوْهَرِيُّ : وَقَدَت النارُ تَقِدُ وُقُوداً بالضّمّ قد أَوْقَدْتُهَا إِيقاداً . في عبارة الليث : اسْتَوْقَدَتُها اسْتِيقاداً وتَوَقَّدْتُهَا وقد وَقَدَت هي وتَوَقَّدَت واتَّقَدَتْ واسْتَوْقَدَتْ أَي هاجَتْ وأَوْقَدَها هو ووَقَّدَهَا فهو لازِمٌ مُتعَدٍّ . وفي الأَساس أَوْقَدْتُهَا : رَفَعْتُها بالوَقُودِ . والوَقُودُ : كصَبورٍ : الحَطَبُ قال الأَزهريُّ : قَولُه تعالى " النَّارِ ذَاتِ الوَقُودِ " معناه ذات التَّوَقُّدِ فيكن مَصدَراً أَحْسَنُ من أَن يكون الوَقُودُ الحَطَبَ . قال يعقوبُ وقُرىءَ ذَاتُ الوُقُودِ وقال تَعَالى " وَقُودُها النَّاسُ وَالحِجَارَةُ " وقيل : كأَنّ الوَقُودَ اسمٌ وُضِعَ مَوْضِعَ المصدَرِ وعن الليث : الوَقُودُ : ما تَرَى مِنْ لَهَبِها لأَنّه اسمٌ والوُقُود المَصْدَر وقال غيره : وكُلُّ ما أَوْقَدْتَ به فهو وَقُودق كالوِقَادِ بالكسر والوَقِيدِ . وقُرِىءَ بِهِنَّ يَعْنِي اللَّغاتِ الثلاثة . وفي البصائر : وقَرَأَ النبيُّ صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ وأُولئك هُمْ وِقَادُ النَّارِ وقرأَ عُبَيْد بن عُمَيْرِ وَقِيدُهَا الناسُ والحِجَارَة وأَغْفَل الوُقودَ بالضمّ وقد قُرِىءَ أَيضا النَّارِ ذاتِ الوُقُودِ كما أَسْلَفْنَاه عن يَعْقُوب وعزَاها في البصائرِ إِلى الحَسَن وأَبي رَجاءِ العَطَارِدِيّ وزَيْدٍ النَّحويّ . والوَقَّادُ ككَتَّانٍ وفي بعض النُّسخ كشَدَّادٍ : الرجلُ الظَّرِيفُ الماضِي وهو مَجاز كالمُتَوقِّدِ . الكَوْكَبُ الوَقَّادُ : المُضِيءُ . الوَقَّادُ من القُلُوبِ : السَّرِيعُ التَّوَقُّدِ في النَّشَاطِ والمَضَاءِ الحَادُّ وهو مَجازٌ أَيضاً ومنهم من جَعَل الأَوّل مَجَازَ المَجَازِ . والوَقْدَةُ بفتح فسكون : أَشَدُّ الحَرِّ وهي عَشَرَةُ أَيّامٍ أَو نِصْفُ شَهْرٍ . ومن المَجازِ : طَبَخَتْهم وَقَدَةُ الصَّيْفِ . ووَقَدَ الحَصَى . والوَقِيدِيَّةُ : جِنْسٌ من المِعْزَى ضِخَامٌ حُمْرٌ قال جَرِير :
ولاَ شَهِدَتْنَا يَوْمَ جَيْشِ مُحَرِّقٍ ... طُهَيَّةُ فُرْسَانُ الوَقِيدِيَّةِ الشُّقْرِ والأَعْرَفُ الرَّقَيْدِيَّة ووَاقِدٌ ووَقَّادٌ ووَقْدَانُ كناصِر وشَدَّاد وسَحْبَانَ أَسماءٌ . يقال : أَوْقَدْتُ لِلصِّبَا نَاراً أَي تَرَكْتُهُ ووَدَّعْتُه قال الشاعر :
صَحَوْتُ وأَوْقَدْتُ لِلَّهْوِ نَارَا ... وَردَّ عَلَيَّ الصِّبَا مَا اسْتَعَارَا
قال الأَزْهَريّ : وسمعْت بعضَ العربِ يقول : أَبْعَدَ اللهُ دَارَه وأَوْقَدَ نَاراً إِثْرَه أَي لا رَجَعَه اللهُ ولارَدَّه ورُوِيَ عنِ ابن الأَعْرَابيّ : أَبْعَدَه اللهُ وأَسْحَقَه وأَوْقَدَ نَاراً أَثَرَه قال : والت العُقَيْلِيّة : كان الرجلُ إِذا خِفْنَا شَرَّه فتَحَوَّلَ عنّا أَوْقَدْنَا خَلْفَه ناراً . فقلت لها : ولمَ ذلك ؟ قالت : لِتَتَحَوَّلَ ضَبُعُهمْ مَعَهم أَي شَرُّهُمْ . وزَنْدٌ مِيقَادٌ : سَرِيعٌ الوَرْيِ ويقال : وَقَدَتْ بك زِنَادِي وهو دُعَاءٌ مثْل وَرِيَتْ : كذا في اللسان . واَبو وَاقِدٍ اللَّيْثِيُّ الحارثُ بنُ عَوْفٍ صَحَابِيٌّ وقيل : عَوْف بن الحارث قيل : إِنه شهِد بَدْراً ونَزَل بمكَّة وتوفِّيَ بها سنة 68 . وابنُه وَاقِدٌ يقال : له صُحْبَة روَى له أَبو داوُود . كذلك أَبو واقِدٍ الَّليثيُّ الصَّغِير صالحُ بنُ مُحَمّد بن زائدةَ الذي روَى له الأَرْبَعَة تَابِعِيّانِ ضَعِيفٌ مات بعد الأَربعين وواقِدُ بنُ أَبي مُسْلِم الواقِدِيُّ مُحَدِّثٌ مَنْسُوب إِلى جَدِّه وَاقِدٍ ووالدُه أَبو مُسْلِم قيل : هو مُحَمّد بن عُمَر بن وَاقِدٍ وكذا أَبو زَيْدٍ وَاقدُ بنُ الخَلِيل الخَلِيليّ أَبوه مُؤَلّف الإِرشاد وابنه هذا روَى عنه يحيى بن مَنْدَه . ومما يستدرك عليه : المَوْقِد كمَجْلِس : مَوْضِعُ النارِ يقال : هذا مَوْقِدُ النارِ ومُسْتَوْقَدَها . ووَقَفْنَا بِالمِيقَدَةِ : مَحَلّ قَريب من المَشْعَر الحَرَام كذا في الأَساس . وَتَوَقَّدَ الشْيءُ : تَلأْلأَ وه الوَقَدَى قال :
مَا كَانَ أَسْقَى لِنَاجُودٍ عَلَى ظَمَإٍ ... مَاءٌ بِخَمْرٍ إِذَا نَاجُودُهَا بَرَدَا
مِن ابْنِ مَامَةَ كَعْبٍ ثُمَّ عَيَّ بِهِ ... زَوُّ المَنِيَّةِ إِلاَّ حِرَّةً وَقَدَا وكُلُّ شْيءٍ يَتَلأْلأُ فهو يَقِدُ حتَّى الحافرُ إِذا تَلأْلأَ بَصِيصُه . ومن المَجاز : يقال للأَعْمَى : هو غائرُ الوَاقِدَيْنِ . وأَبو وَاقِدٍ النُّمَيريّ وأَبو وَاقِدٍ مَولَى رسولِ الله صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ صاحابيّانِ . ووَاقدُ بن عبد الرحمن بن مُعَاذٍ ووَاقِد أَبو عُمَرَ تابعيَّانِ وأَبو عبد الله محمّد بن عُمَر بن وَاقشدٍ الوَاقِدِيّ الأَسْلَمِيّ مولَى بنِي سَهْمٍ تُكُلِّم فيه . وعبدُ الرحمن بن وَاقِدٍ الواقِدِيُّ الخُتَّلِيّ المُؤَدّب مُقْرِىءٌ

##### Türkçe

وقد
**وَقَدَ - يَقِدُ - وَقُوْد - أوْقَدَ - يُوْقِدُ، وُقِدً - يُوْقَدُ - اسْتَوْقَدَ - يَستَوقِدُ**

**وَقَدَ - يَقِدُ** + şey veya varlık: alevlenir: ondan enerji çıkışının artması sebebiyle parıldar ve ışıldar: ısınır ve harareti artar; nihayet aydınlanır, parlar ve ısındığını gösteren bir renk ve parıltı çıkarır.

**وَقُوْد**: “**وَقَدَ - يَقِدُ**”dan “**فَعول** (mübalağa ism-i fâil)” vezninde: şeyi aydınlatan ve onu ışıldatan şey.

﴿**نارا وقودها الناس والحجارة**﴾: insanlar ve taşlar, onları kuşatan ateş sebebiyle ışıldar ve parlar; bundan maksat, onların ışıldama ve parlamayı üretmek için yakılan madde olmaları değildir.

**أَوْقَدَ - يُوقِدُ** + varlık + bir şeyi: “**وَقَدَ - يَقِدُ**”dan “**أفعلَ**” vezninde: onu “**يَقِدُ**” kıldı: şeyden enerji çıkışının artması sebebiyle şeyi ışıldar ve parlar kıldı.

**أوْقَدَ - يُوْقِدُ** + varlık + bir şeyi + bir şeyden: onu ondan “**يَقِدُ**” kıldı: şeyden enerji çıkışının artması sebebiyle şeyi ışıldar ve parlar kıldı.

﴿**كلما أوقدوا نارا للحرب أطفأها الله**﴾: bir ateş yaktılar: ateşi ışıldar, aydınlatır ve parlar kıldı. Savaş için bir ateş yaktılar: savaş için tutuşan bir ateş kıldı: savaş için ışıldayan ve aydınlatan bir ateş kıldı: bu, savaşın ortaya çıkarılması, yayılması ve insanlar arasında açık, parlak şekilde şöhret bulması hakkında bir kinayedir.

**أوْقَدَ - يُوْقِدُ** + varlık + **على** + varlık: onun üzerine bir ışıldama ve parıldama kıldı: çıkan ışıldama ve parıldama ile onu kızarttı: bu yakma değil, “parlama ve ışınım harareti” denilen ısıya maruz bırakmadır.

﴿**فأوقد لي ياهامان على الطين فاجعل لي صرحا**﴾: kumu, tuğla ve sert taşlar olsun diye kızarttı.

**وُقِدً - يُوْقَدُ**: “**أَوْقَدَ - يُوقِدُ**”dan meçhul bina.

**اسْتَوْقَدَ - يَستَوقِدُ**: “**وَقَدَ - يَقِدُ**”dan “**استفعلَ**” vezninde: bir şeyin “**يَقِدُ**” olmasına çalışır ve temenni eder: meselâ bir şeyi yakmak suretiyle, bir ışıldama, parıldama ve aydınlık elde etmeye çalışır.

Ateş yaktırdı: ateşten bir ışıldama ve aydınlık elde etmeyi istedi ve buna çalıştı.

Lafız, “ateşin tutuşmasının ve alevinin alevlenmesinin derecesini, onun sönmesi ve sönükleşmesinin zıddı olarak beyan” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**جَحِمَ - يَجْحَمُ (جَحَمَ - يَجْحَمُ)، جَهْنَمَ - يًجَهنِمُ، وَقَدَ - يَقِدُ، فَأَدَ - يَفْأَدُ، لَظِيَ - يَلْظَى، سَرَجَ - يَسْرُجُ (سَرِجَ - يَسْرَجُ)**

أوقد
أوقد شيئأ :
Bir yıldız yaktı	﴿**الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)﴾** النور

Savaş için bir ateş	﴿**وقالت اليهود يد الله مغلولة غلت أيديهم ولعنوا بما قالوا بل يداه مبسوطتان ينفق كيف يشاء وليزيدن كثيرا منهم ما أنزل إليك من ربك طغيانا وكفرا وألقينا بينهم العداوة والبغضاء إلى يوم القيامة كلما أوقدوا نارا للحرب أطفأها اللهويسعون في الأرض فسادا والله لا يحب المفسدين(64)**﴾ المائدة

Aydınlatma için bir ateş	﴿**مثلهم كمثل الذي استوقد نارا فلما أضاءت ما حوله ذهب الله بنورهم وتركهم في ظلمات لا يبصرون (17)**﴾ البقرة

أوقد شيئأ  من شيء
Bir ağaçtan       yeşil ağaçtan﴿**الله نور السماوات والأرض مثل نوره كمشكاة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة كأنها كوكب دري يوقد من شجرة مباركة زيتونة لا شرقية ولا غربية يكاد زيتها يضيء ولو لم تمسسه نار نور على نور يهدي الله لنوره من يشاء ويضرب الله الأمثال للناس والله بكل شيء عليم(35)**﴾ النور ﴿**الذي جعل لكم من الشجر الأخضر نارا فإذا أنتم منه توقدون (80)**﴾ يس

أوقد على شيء
Çamur üzerine     maden filizi üzerine﴿**وقال فرعون ياأيها الملأ ما علمت لكم من إله غيري فأوقد لي ياهامان على الطين فاجعل لي صرحا لعلي أطلع إلى إله موسى وإني لأظنه من الكاذبين(38)**﴾ القصص ﴿**أنزل من السماء ماء فسالت أودية بقدرها فاحتمل السيل زبدا رابيا ومما يوقدون عليه في النار ابتغاء حلية أو متاع زبد مثله كذلك يضرب الله الحق والباطل فأما الزبد فيذهب جفاء وأما ما ينفع الناس فيمكث في الأرض كذلك يضرب الله الأمثال (17)**﴾ الرعد

وقود
İnsanlar ve taşlar﴿**فإن لم تفعلوا ولن تفعلوا فاتقوا النار التي وقودها الناس والحجارة أعدت للكافرين (24)**﴾ البقرة ﴿**يا أيها الذين آمنوا قوا أنفسكم وأهليكم نارا وقودها الناس والحجارة عليها ملائكة غلاظ شداد لا يعصون الله ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون (6)**﴾ التحريم
 	﴿**إن الذين كفروا لن تغني عنهم أموالهم ولا أولادهم من الله شيئا وأولئك هم وقود النار (10)**﴾ آل عمران

Burada parlaklık ve ışıldama sahibi﴿**قتل أصحاب الأخدود (4) النار ذات الوقود (5)**﴾ البروج

استوقد
﴿**مثلهم كمثل الذي استوقد نارا فلما أضاءت ما حوله ذهب الله بنورهم وتركهم في ظلمات لا يبصرون (17)**﴾ البقرة

مختار الصحاح
● [وقد] و ق د: **وَقَدَتِ النار** tutuştu; **تَوقَّدَتْ** alevlendi; kapısı **وعد**’dır; **وُقُوداً** (ötre ile) ve **وَقِيداً** (fetha ile) ve **قِدَةً** (kesra ile) ve **وَقَداً** ve **وَقَداناً** (ikisi de iki fetha ile) (denir); **أَوْقَدَها** onu (o) yaktı; **اسْتَوْقَدَها** da (yaktı); **الاتِّقَادُ** **التَّوَقُّدِ** gibidir; **الوَقُود** (fetha ile) odun; (ötre ile) tutuşmadır. ﴿**النار ذات الوُقُود**﴾ (ötre ile) diye okunmuştur. Yer **مَوْقِدٌ**, **مَجْلِس** veznindedir; ateş **مُوقَدَةٌ**’dir.

الراغب
وقد
- Denir ki: **وقدت النار تقد وقودا ووقدا**; **الوقود** yakıt kılınmış odun için söylenir; ve alevden meydana gelen şey için de (söylenir). Yüce Allah dedi: }**وقودها الناس والحجارة**﴿[البقرة/24]،﴾**أولئك هم وقود النار**﴿[آل عمران/10]،﴾**النار ذات الوقود**﴿[البروج/5]. Ve **استوقدت النار**: onu yakmaya elverişli hâle geldiği zaman; ve onu yaktım. Yüce Allah dedi:﴾**مثلهم كمثل الذي استوقد نارا**﴿[البقرة/17]،﴾**ومما يوقدون عليه في النار**﴿[الرعد/17]،﴾**فأوقد لي يا هامان**﴿[القصص/38]،﴾**نار الله الموقدة**﴿[الهمزة/6]. Ve ondan: **وقدة الصيف** daha şiddetli sıcaktır (**وقدة الحر**: onun en şiddetlisi. **اللسان**: (وقد)). Ve falan öfkeden **اتقد** etti. Ve savaş için **وقد** ve **اتقد** istiâre edilir; ateş ve tutuşmanın istiâresi gibi ve benzeri (şeyler) ona (yani savaşa) (istiâre edilir). Yüce Allah dedi:﴾**كلما أوقدوا نارا للحرب أطفأها الله**{ [المائدة/64]. Ve bu, parıldama için de istiâre edilir; denir ki: cevher ve altın **اتقد** etti.

ملخص اللسان
1. **الوَقُودُ**: odun. Denir ki: odun için bu **الوَقُودَ** ne güzel! Yüce Allah dedi: **أُولئك هم وَقُودُ النارِ**. **الوَقُود** fetha ile: odun; ötre ile: tutuşma. **الوَقُود**: ateşin yakıldığı şey; onunla yakılan her şey, o **وَقُود**’dur.
2. **الوَقَدُ**: ateşin kendisi.
3. **وقَدَتِ النارُ تَقِدُ وُقُوداً** (ötre ile) ve **وَقَداً** ve **قِدَةً** ve **وَقِيداً** ve **وَقْداً** ve **وَقَداناً**; yani **تَوَقَّدَتْ**. **الاتِّقادُ**: **التَّوَقُّد** gibidir. Ve ateş **وقَدَت** ve **تَوقَّدَت** ve **اسَتوْقَدتِ** **اسْتِيقاداً**.
4. **النارِ ذات الوَقُود**: manası **التَّوَقُّد**’dür.
5. **وَقُودُها الناسُ والحِجارة**; ve denildi ki: sanki **الوَقُود** bir isimdir, masdarın yerine konmuştur. **الوَقود**: onun alevinden gördüğün şeydir; çünkü o bir isimdir. 6
6. Denir ki: **أَوقَدْتُ النار** ve **استَوْقَدْتُها** **إِيقاداً** ve **اسْتِيقاداً**. Yer **مَوْقِد**’dir, **مَجْلِس** gibi; ateş **مُوقَدة**’dir.
7. **تَوَقَّدَتْ** ve **اتَّقَدَتْ** ve **اسْتَوْقَدَتْ**: hepsi; coştu. Ve onu (ateşi) o yaktı; ve **وَقَّدَها** ve **اسْتَوْقَدَها**.
8. **المَوْقِدُ**: ateşin yeri; o, **المُسْتَوقَدُ**’dur.
9. **وزَنْدٌ مِيقاد**: çabuk kıvılcım çıkaran.
10. **تَوَقَّدَ الشيءُ**: parıldadı.
11. **وكَوْكَبٌ وقَّادٌ**: aydınlatıcı.
12. **وَقْدةُ الَحرِّ**: onun en şiddetlisi. **الوَقْدةُ**: sıcağın en şiddetlisi.

لسان العرب
● - وقد: **الوَقُودُ**: odun. Denir ki: odun için bu **الوَقُودَ** ne güzel! Yüce Allah dedi: **أُولئك هم وَقُودُ النارِ**. **الوَقَدُ**: ateşin kendisi. Ve ateş **وَقَدَتِ** **تَقِدُ** **وَقْداً** ve **قِدةً** ve **وَقَداناً** ve **وُقُوداً** (ötre ile) ve **وَقُوداً** Sîbeveyh’ten; dedi ki: çoğu, masdar için ötre; odun için fetha’dır. Zecâc dedi: masdar ötrelidir; onda fetha da caizdir. Ve rivayet ettiler: ateş **وَقَدت** **وقوداً**, tıpkı “şeyi kabul ettim” **قَبُولاً** gibi. Masdarda **فَعُولٌ** gelmiştir; bab ötre’dir. Cevherî: ateş **وقَدَت** **تَقِدُ** **وُقُوداً** (ötre ile) ve **وَقَداً** ve **قِدَةً** ve **وَقِيداً** ve **وَقْداً** ve **وَقَداناً**; yani **تَوَقَّدَتْ**. **الاتِّقادُ**: **التَّوَقُّد** gibidir. **الوَقُود** fetha ile: odun; ötre ile: tutuşma. Ezherî: Yüce Allah’ın sözü: **النارِ ذات الوَقُود**; manası **التَّوَقُّد**’dür; böylece masdar olur; **الوقود**’un odun olmasından daha güzeldir. Ya‘kūb dedi: **النار ذاتِ الوُقود** diye okunmuştur. Ve Yüce Allah dedi: **وَقُودُها الناسُ والحِجارة**; ve denildi ki: sanki **الوَقُود** bir isimdir, masdarın yerine konmuştur. Leys: **الوَقود** onun alevinden gördüğün şeydir; çünkü o bir isimdir; **الوُقُود** masdardır. Denir ki: **أَوقَدْتُ النار** ve **استَوْقَدْتُها** **إِيقاداً** ve **اسْتِيقاداً**. Ve ateş **وقَدَت** ve **تَوقَّدَت** ve **اسَتوْقَدتِ** **اسْتِيقاداً**; yer **مَوْقِد**’dir, **مَجْلِس** gibi; ateş **مُوقَدة**’dir. Ve **تَوَقَّدَتْ** ve **اتَّقَدَتْ** ve **اسْتَوْقَدَتْ**: hepsi; coştu. Ve onu (ateşi) o yaktı; ve **وَقَّدَها** ve **اسْتَوْقَدَها**. **الوَقُود**: ateşin yakıldığı şey; onunla yakılan her şey, o **وَقُود**’dur. **المَوْقِدُ**: ateşin yeri; o, **المُسْتَوقَدُ**’dur. “**وَقَدَتْ بِك زِنادي**”: “**وَرِيَتْ**” gibi bir duadır. **وزَنْدٌ مِيقاد**: çabuk kıvılcım çıkaran. **وقَلْبٌ وَقَّادٌ** ve **مُتَوَقِّدٌ**: faal, canlı; faaliyette ve keskinlikte çabuk **التَّوَقُّد** eden. Ve **رجل وقَّاد**: zarif; bu da ondandır. **تَوَقَّدَ الشيءُ**: parıldadı; o, **الوقَدَى**’dır; dedi ki:
“ما كانَ أَسْقى لِناجُودٍ على ظَمَإِ
ماءً بِخَمْرٍ، إِذا تاجُودُها بَرَدا
مِنَ ابنِ مامةَ كَعْبٍ ثم عَيَّ به
زَوُّ المَنِيَّةِ، إِلاَّ حَِرَّةً وقَدا”

Ve **كَوْكَبٌ وقَّادٌ**: aydınlatıcı. **وَوَقْدةُ الَحرِّ**: onun en şiddetlisi. **الوَقْدةُ**: sıcağın en şiddetlisi; o, on gün yahut yarım aydır. Parıldayan her şey **يَقِدُ**’dir; hatta nal, parıltısı parıldadığı zaman. Yüce Allah dedi: **كوكبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ من شجرة مباركة**; ve **تُوقَدُ** ve **تَوَقَّدُ** diye okunmuştur. Ferrâ dedi: **يُوقَد** okuyan, kandile götürür; **تُوقَدُ** okuyan, cam fanusa götürür; aynı şekilde **تَوقَّدُ** okuyan da. Leys dedi: **تَوقَّدُ** okuyan; manası **تَتَوَقَّدُ**’dür; onu cam fanusa döndürmüştür. **يُوقَدُ** okuyan, onu “nur”un müzekkerliğine çıkarır. **تُتوقَدُ** okuyan ise, ateş manasına göre; onun bir ağaçtan yakıldığı (manası) üzerinedir. Araplar der ki: **أَوقَدْتُ للصِّبا ناراً**; yani onu bıraktım ve vedalaştım; şair dedi ki:
“صَحَوْتُ وأَوْقَدْتُ لِلَّهْوِ نارَا،
ورَدَّ عليّ الصِّبا ما اسْتَعارا”

Ezherî dedi: bazı Arapların şöyle dediğini işittim: “Allah falanın yurdunu uzak kılsın ve onun ardından bir ateş yaksın”; mana: Allah onu geri döndürmesin ve iade etmesin. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi: o dedi ki: “Allah onu uzak kılsın, ezsin ve onun izinin ardından bir ateş yaksın.” Ve Akîliyye dedi: adamın şerrinden korktuğumuzda bizden uzaklaşıp taşındığında, arkasında bir ateş yakardık. Ona dedim ki: bu niçin? Dedi ki: onların **ضَبُع**’larının (aslında çoğul sigasıyla) onlarla birlikte dönüşmesi için; yani şerlerinin. **الوَقِيدِيَّةُ**: keçiden bir cins; iri, kızıl. Cerîr dedi ki:
“ولا شَهِدَتْنا يَوْمَ جَيْشِ مُحَبرِّقٍ
طُهَيَّةُ فُرْسانُ الوعقِيدِيَّةِ الشُّقْر”

Ve en bilinen (şekil) **الرُّقَيْدِيَّةُ**’dir. **واقد** ve **وَقَّاد** ve **وَقْدانُ**: isimlerdir.

مقاييس اللغة:
(**وقد**) **الواو** ve **القاف** ve **الدال**: bir kelime; bir ateşin tutuşmasına delalet eder. Ateş **وَقَدَت** **تَقِدُ** ve **اتَّقَدَتْ** ve **تَوَقَّدَتْ**; ve ben onu yaktım. **الوَقُود**: odun. **الوُقود**: ateşin fiili; ateş **وَقَدَتْ** olduğu zaman. **الوَقَد**: ateşin kendisi. **وَقْدَة الصَّيفِ**: onun en şiddetli sıcağı.

القاموس المحيط:
**الوَقَدُ** (harekeli): ateş; ve onun tutuşması; **الوَقْد** ve **الوُقود** ve **الوَقود** ve **القِدَة** ve **الوَقَدان** ve **التَّوَقُّد** ve **الاسْتيقاد** gibi. Fiil, **وَعَدَ** gibi; ve ben onu yaktım; ve onu yaktırdım; ve onu alevlendirdim. **الوَقودُ**, **صَبور** gibi: odun; **الوِقاد** ve **الوَقِيد** gibi; ve bunlarla okunmuştur. **الوَقّادُ**, **كَتَّان** gibi: zarif, atılgan; **المُتَوَقِّد** gibi; ve aydınlatıcı; kalplerden: faaliyette ve keskinlikte çabuk **التَّوَقُّد** eden; keskin. **الوَقْدَةُ**: sıcağın en şiddetlisi. **الوقيدِيَّةُ**: keçiden bir cins. **واقِدٌ** ve **وَقَّادٌ** ve **وَقْدانُ**: isimler. “**أوْقَدْتُ لِلصِّبَا ناراً**”: yani onu bıraktım. “Allah onun yurdunu uzak kılsın ve onun izinin ardından bir ateş yaksın”: yani onu geri döndürmesin ve iade etmesin. **وزَنْدٌ ميقادٌ**: çabuk kıvılcım çıkaran. **وأبو واقِدٍ اللَّيْثِيُّ**: **الحَارِثُ بنُ عَوْفٍ**; sahabî. Ve oğlu **واقِدٌ**. Ve **أبو واقِدٍ اللَّيْثِيُّ**: **صالِحُ بنُ محمدٍ**; iki tâbiîdir. Ve **واقِدُ بنُ أبي مُسْلِمٍ الواقِدِيُّ**: muhaddis.

تاج العروس:
و ق د
**الوَقَدُ** (harekeli): ateşin kendisi; İbn Fâris söyledi; ondan, onların sözü: “bu **الوَقَدَ** ne büyük!” **الوَقَدُ** ayrıca: onun tutuşması; yani o da masdardır; **الوَقْد** (fetha sonra sükûn) ve **الوُقود** (ötre ile) ve **الوَقُود** (fetha ile) gibi; sonuncusu Sîbeveyh’tendir. **البصائر**’de: bu şâzdır; çoğu, masdar için ötre; odun için fetha’dır. Zecâc dedi: masdar ötrelidir; onda fetha da caizdir. Ve rivayet ettiler: ateş **وَقَدَتِ** **وَقُوداً**, tıpkı “şeyi kabul ettim” **قَبُولاً** gibi. Masdarda **فَعُولٌ** gelmiştir; bab ötre’dir. Ve **القِدَةِ** **العِدَة** gibi; ve **الوَقَدَانِ** (harekeli). **الصّحاح**’ta artırdı: ve **الوَقِيد**. Ve **التَّوَقُّد** ve **الاسْتِيقَاد**. Fiil: **وَقَدَ** **وَعَدَ** gibi. Cevherî dedi: ateş **وَقَدَت** **تَقِدُ** **وُقُوداً** (ötre ile); ben onu **إِيقاداً** yaktım. Leys’in ibaresinde: ben onu **اسْتِيقاداً** yaktırdım ve onu alevlendirdim; ve o (ateş) **وَقَدَت** ve **تَوَقَّدَت** ve **اتَّقَدَتْ** ve **اسْتَوْقَدَتْ**; yani coştu. Ve onu o yaktı; ve onu alevlendirdi; böylece hem lâzım hem müteaddîdir. **الأَساس**’ta: “**أَوْقَدْتُهَا**”: onu **الوَقُود** ile yükselttim. **الوَقُود**: **صَبور** gibi: odun. Ezherî dedi: Yüce Allah’ın sözü “**النَّارِ ذَاتِ الوَقُودِ**”: manası, **التَّوَقُّد** sahibidir; böylece masdar olur; **الوَقُود**’un odun olmasından daha iyidir. Ya‘kūb dedi: **ذَاتُ الوُقُودِ** diye okunmuştur. Ve Yüce Allah dedi: “**وَقُودُها النَّاسُ وَالحِجَارَةُ**”; ve denildi ki: sanki **الوَقُود** bir isimdir, masdarın yerine konmuştur. Leys’ten: **الوَقُود** onun alevinden gördüğün şeydir; çünkü o bir isimdir; **الوُقُود** masdardır. Başkası dedi: onunla yaktığın her şey **وَقُود**’dur; **الوِقَاد** (kesra ile) ve **الوَقِيد** gibi. Ve bunlarla okunmuştur; yani üç lugat. **البصائر**’de: Peygamber صلى اللهُ عَليه وسلَّم “**وأُولئك هُمْ وِقَادُ النَّارِ**” okudu; ve **عُبَيْد بن عُمَيْرِ** “**وَقِيدُهَا الناسُ والحِجَارَة**” okudu. Ve ötreli **الوُقود**’u ihmal etti; hâlbuki **النَّارِ ذاتِ الوُقُودِ** diye de okunmuştur; Ya‘kūb’dan daha önce zikrettiğimiz gibi. Ve **البصائر**’de onu **الحَسَن**’e ve **أَبي رَجاءِ العَطَارِدِيّ**’ye ve **زَيْدٍ النَّحويّ**’ye nispet etti. **الوَقَّادُ** **كَتَّان** gibi; bazı nüshalarda **شَدَّاد** gibi: zarif, atılgan adam; bu, mecazdır; **المُتَوقِّد** gibi. **الكَوْكَبُ الوَقَّادُ**: aydınlatıcı. Kalplerden **الوَقَّادُ**: faaliyette ve keskinlikte çabuk **التَّوَقُّد** eden; keskin; bu da mecazdır. Onlardan kimi, birincisini mecazın mecazı kıldı. **الوَقْدَةُ** (fetha sonra sükûn): sıcağın en şiddetlisi; o, on gün yahut yarım aydır. Mecazdan: “yazın **وَقَدَةُ**’si onları pişirdi.” Ve “çakılı **وَقَدَ** etti.” **الوَقِيدِيَّةُ**: keçiden bir cins; iri, kızıl. Cerîr dedi ki:
“ولاَ شَهِدَتْنَا يَوْمَ جَيْشِ مُحَرِّقٍ ... طُهَيَّةُ فُرْسانُ الوَقِيدِيَّةِ الشُّقْرِ”

Ve en bilinen (şekil) **الرَّقَيْدِيَّة**’dir. **وَاقِدٌ** ve **وَقَّادٌ** ve **وَقْدَانُ**; **ناصِر** ve **شَدَّاد** ve **سَحْبَان** gibi: isimlerdir. Denir ki: “**أَوْقَدْتُ لِلصِّبَا نَاراً**”: yani onu bıraktım ve vedalaştım. Şair dedi ki:
“صَحَوْتُ وأَوْقَدْتُ لِلَّهْوِ نَارَا ... وَردَّ عَلَيَّ الصِّبَا مَا اسْتَعَارَا”

Ezherî dedi: bazı Arapların şöyle dediğini işittim: “Allah onun yurdunu uzak kılsın ve onun izinin ardından bir ateş yaksın”; yani Allah onu geri döndürmesin ve iade etmesin. İbnü’l-A‘râbî’den rivayet edildi: “Allah onu uzak kılsın, ezsin ve onun izinin ardından bir ateş yaksın.” Akîliyye dedi: adamın şerrinden korktuğumuzda bizden uzaklaşıp taşındığında, arkasında bir ateş yakardık. Ona dedim ki: bu niçin? Dedi ki: onların **ضَبُع**’larının onlarla birlikte dönüşmesi için; yani şerleri. **وزَنْدٌ مِيقَادٌ**: çabuk kıvılcım çıkaran. Denir ki: “**وَقَدَتْ بك زِنَادِي**”; bu, “**وَرِيَتْ**” gibi bir duadır; lisanda böyledir. **اَبو وَاقِدٍ اللَّيْثِيُّ**: **الحارثُ بنُ عَوْفٍ**; sahabî; ve denildi ki: **عَوْف بن الحارث**. Denildi ki: Bedir’e şahit oldu; Mekke’ye indi; orada 68 yılında vefat etti. Oğlu **وَاقِدٌ**; denir ki: onun için sohbet (sahâbîlik) vardır; Ebû Dâvûd ona rivayet etti. Yine **أَبو واقِدٍ الَّليثيُّ الصَّغِير**: **صالحُ بنُ مُحَمّد بن زائدةَ**; dört (müellif) ona rivayet etti; iki tâbiîdir; zayıftır; kırktan sonra öldü. Ve **واقِدُ بنُ أَبي مُسْلِم الواقِدِيُّ**: muhaddis; dedesi **وَاقِد**’e nispetlidir. Babası **أَبو مُسْلِم**; denildi ki: o, **مُحَمّد بن عُمَر بن وَاقِدٍ**’dir. Ve yine **أَبو زَيْدٍ وَاقدُ بنُ الخَلِيل الخَلِيليّ**; babası **الإِرشاد**’ın müellifidir; bu oğlu ondan Yahyâ b. Mendeh rivayet etti. Ve ona zeyl olarak: **المَوْقِد** **مَجْلِس** gibi: ateşin yeri; denir ki: bu, ateşin **مَوْقِدُ**’idir ve onun **مُسْتَوْقَدُ**’ıdır. “**وَقَفْنَا بِالمِيقَدَةِ**”: **المَشْعَر الحَرَام**’a yakın bir mahal; **الأَساس**’ta böyledir. **وَتَوَقَّدَ الشْيءُ**: parıldadı; o, **الوَقَدَى**’dır; dedi ki:
“مَا كَانَ أَسْقَى لِنَاجُودٍ عَلَى ظَمَإٍ ... مَاءٌ بِخَمْرٍ إِذَا نَاجُودُهَا بَرَدَا
مِن ابْنِ مَامَةَ كَعْبٍ ثُمَّ عَيَّ بِهِ ... زَوُّ المَنِيَّةِ إِلاَّ حِرَّةً وَقَدَا”

Parıldayan her şey **يَقِدُ**’dir; hatta nal, parıltısı parıldadığı zaman. Mecazdan: âmâ için denir ki: o, **غائرُ الوَاقِدَيْنِ**’dir. Ve **أَبو وَاقِدٍ النُّمَيريّ** ve **أَبو وَاقِدٍ مَولَى رسولِ الله صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ**: iki sahabîdir. Ve **ووَاقدُ بن عبد الرحمن بن مُعَاذٍ** ve **وَاقِد أَبو عُمَرَ**: iki tâbiîdir. Ve **أَبو عبد الله محمّد بن عُمَر بن وَاقشدٍ الوَاقِدِيّ الأَسْلَمِيّ**: Benî Sehm’in mevlâsı; hakkında konuşulmuştur. Ve **عبدُ الرحمن بن وَاقِدٍ الواقِدِيُّ الخُتَّلِيّ المُؤَدّب**: mukrî, okuyucudur.
