# وقد — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%88%D9%82%D8%AF/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [وقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%AF.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: وقد

القاف والدال و"وايء" معهما
ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق مستعملات قدو: قدي: القَدوُ: الأصل الذي انشعب منه الاقتداء، وبعض يكسر فيقول: قِدْوة أي به يُقْتَدَى، قال الكميت:
والجود من راحتـيك قِـدوتـهُ		وكان حذواً في الشعر والخطب
ومر فلان يتقدى بفرسه أي يلزم به سنن السيرة.
وتَقَدَّيتُ على دابتي، ويجوز في الشعر: تَقْدو به دابته.
وقِدَى رمح أي قَدْر رمح، مقصور، وقَيْدَ رمح، قال:
وأني إذا ما الموت لـم يك دونـه		قِدَى الشبر أحمي الأنف أن أتأخر
قدأ: يقال: القِنْدَأوةُ واشتقاقها من قداء، والنون زائدة والواو صلة، وهي الناقة الصلبة الشديدة الخلق.
وجمل قِنْدَأْوٌ وسندأو كذلك، واحتج بأنه لم يجيء بناء على لفظ قِنْدَأو إلا وثانيه نون، فلما لم يجيء على هذا البناء بغير نون علمنا أن النون زائدة فيه.
ورجل قِندأوُ وامرأة قِندَاوةٌ، وهو شدة في الرأس وقصر في العنق.
قيد: قَيْدُ السيف: الممدود في أصول الحمائل تمسكه البكرات.
وقَيْد الرحل: قِدٌّ مضفور بين حنويه من فوق، وربما جعل للسرج قَيْدٌ، وكذلك كل شيء أسر بعضه إلى بعض.
ويقال للفرس الجواد: قَيدُ الأوابد أي إذا رآه لحقه كأنما هو مُقَيَّد له، قال:
بمنجرد قَيْدِ الأوابد هيكل
والمُقَيَّدُ من الساقين: موضع القَيْدِ، والخلخال من المرأة، قال:
هركولة ممكورة المُقَيَّدِ
والقِيدُ: القيس في المقدار.
قود: القَودُ نقيض السوق، يقود الدابة من أمامها ويسوقها من خلفها.
والقِياد: الحبل الذي تقود به دابة أو شيئاً، ويقال: إنه لسلس القِياد. وأعطيته مقادي أي انقدت له.
واقتادَها لنفسه، وقادَها لنفسه وغيره.
والقِيادةُ مصدر القائد.
والقائدُ من الجبل: أنفه. وكل جبل أو مسناة، مستطيل على الأرض قائدٌ. وظهر من الأرض يقود وينقاد كذا ميلاً.
والمِقوَدُ خيط أو سير في عنق الكلب أو الدابة يُقاد به.
والأَقْوَدُ من الدواب والإبل: الطويل القرى والعنق، ومن الناس: الذي إذا أقبل على شيء لم يكد يصرف وجهه عنه، قال:
إن الكريم من تلفت حولـه		وإن اللئيم دائم الطرف أقْوَدُ
والقَوَدُ: القتل بالقتيل، تقول: أَقَدْتُه به.
واستَقَدْت الحاكم وأقَدْتُه: انتقمت منه بمثل ما أتى.
وقد: وقَدْتُ النار وقُوداً ووَقْداً، والصحيح الوُقود.
والوَقدُ: ما ترى من لهبها لأنه اسم.
وقوله تعالى: "أولئك هم وَقُود النار" أي حطبها.
والمَوقِدُ والمُسْتَوْقَدُ: موضع النار.
وزند مِيقادٌ: سريع الوري، وقلب وَقّادٌ: سريع التَّوُقُدِ في النشاط والمضاء. ووَقَدَ الحافر يَقِدُ، إذا تلألأ بصيصه، وفي كل شيء.
ووَقْدَةُ الصيف أشد حراً.
وقوله تعالى: "يُوقَدُ من شجرة" رده على النور وأخرجه على التذكير من أوقَدَ وتوَقدَ، ومن قرأ تُوقَدُ فقد رده على النار، وتَوَقَّدَ رده على الكوكب، أو على المِصباح وهو السراج في القنديل.
وتَوَقَّدُ برفع الدال: معناه تتَوَقَّدُ رغم إحدى التاءين في الأخرى ورده على الزجاجة.
دقي: دَقِيَ الفصيل يَدْقَى دقاً فهو دَقٍ، والأنثى دَقِيةٌ أي فسد بطنه وكبر سلحه من كثرة اللبن، وهو مثل فَرحٍ وفَرِحَةٍ، فمن أدخل فرحان على فرح فقال: فرحانُ فرحى قال: دَقْوانُ ودَقْوَى، قال:
... يميل كأنه ربع دَقِي
ودق: الوَدْقُ: المطر كله، شديده وهينه.
وحرب ذات وَدْقَيْنِ أي شديدة تشبه بسحابة ذات مطرتين شديدتين، وسحابة وادِقةٌ، وقلما يقال: وَدَقَتْ تَدِقُ.
والوَديقةُ حر نصف النهار.
والمَودِقُ: معترك الشر.
وكل ذات حافر توصف بالوَديقِ، وقد وَدَقَتْ تَوْدَقُ وِدَاقاً أي حرصت على الفحل، وأوْدَقَتْ واستَوْدَقَتْ.
والوَدْقةُ: داء يأخذ في العين وعروق الصدغ.

### Türkçe

**القاف** ve **الدال** ve “**وايء**” onlarla birlikte

ق د و، ق د ي، ق د أ، ق ي د، ق و د، د ق ي، و ق د، و د ق kullanımdadır. **قدو**: **قدي**: **القَدوُ**: kendisinden **الاقتداء**’nın dallanıp ayrıldığı asıl/kök; bazıları kesreler de “**قِدْوة**” der; yani onunla **يُقْتَدَى**. **الكميت** dedi ki:
Ve cömertlik iki avucundan onun **قِـدوتـهُ**’dur		ve şiirde ve hutbelerde bir örnek/izleyiş idi
Ve “falanca, atıyla **يتقدى** geçti” (denir); yani onunla gidişatın yolunu/sünnetini gerekli kılar.
Ve “binitim üzerinde **تَقَدَّيتُ**”; şiirde caizdir: “biniti onunla **تَقْدو** eder.”
Ve “**قِدَى** mızrak” yani “mızrak miktarı”; kısaltılmıştır; ve “**قَيْدَ** mızrak”. Dedi ki:
Ve ben, ölüm onun ötesinde olmadığında		**قِدَى** bir karış (kadar) (iken), geri kalmayı (kendime) yakıştırmamak için burnu korurum

**قدأ**: denir ki: **القِنْدَأوةُ**; onun türetimi **قداء**’dandır; **النون** ziyadedir ve **الواو** bağ/ek (صلة)’dir; o, yaratılışı sert, güçlü dişi devedir.
Ve “**قِنْدَأْوٌ**” erkek deve; ve “**سندأو**” da böyledir. Ve şu delili getirdi: “**قِنْدَأو**” lafzı üzere bir yapı gelmemiştir ki ikincisi **نون** olmasın; bu yapı üzere **نون** olmaksızın gelmeyince, onun içinde **النون**’un زائد olduğunu bildik.
Ve “**قِندأوُ**” erkek; ve “**قِندَاوةٌ**” kadın; o, başta şiddet/katılık ve boyunda kısalıktır.

**قيد**: **قَيْدُ السيف**: askıların köklerinde uzatılmış olan; makaralar onu tutar.
Ve **قَيْد الرحل**: iki yanının üst tarafından aralarında örülmüş bir **قِدٌّ**; bazen eyere de bir **قَيْدٌ** yapılır; ve bunun gibi, her şey ki bir kısmı bir kısmına bağlanmıştır.
Ve iyi at için denir: **قَيدُ الأوابد**; yani onu gördüğünde ona yetişir; sanki o, onun için **مُقَيَّد**’dir. Dedi ki:
Çıplak (tüysüz) bir (at) ile, **قَيْدِ الأوابد** (olan) heybetli
Ve iki bacaktan **المُقَيَّدُ**: **القَيْدِ**’in yeri; ve kadından halhal. Dedi ki:
Bükümlü, **المُقَيَّدِ**’i (bileği) burulmuş bir (kadın)
Ve **القِيدُ**: ölçüde **القيس**.

**قود**: **القَودُ** sürmenin zıddıdır; hayvanı önünden **يقود** eder, arkasından onu sürer.
Ve **القِياد**: onunla bir hayvanı veya bir şeyi **تقود** ettiğin ip; ve denir: “o, **القِياد**’ı yumuşak/kolaydır.” Ve “ona **مقادي** verdim”; yani ona boyun eğdim (**انقدت**).
Ve onu kendisi için **اقتادَ** etti; ve onu kendisi için ve başkası için **قادَ** etti.
Ve **القِيادةُ**: **القائد**’in mastarıdır.
Ve dağdan **القائدُ**: onun burnu/çıkıntısıdır. Ve her dağ veya set, yerde uzamış (ise) **قائدٌ**’dir. Ve yerden bir sırt, şu kadar mil **يقود** eder ve **ينقاد** eder.
Ve **المِقوَدُ**: köpeğin veya hayvanın boynunda, onunla **يُقاد** edilen ip veya kayış.
Ve bineklerden ve develerden **الأَقْوَدُ**: karın (alt) ve boyun uzun olan; insanlardan: bir şeye yöneldiğinde yüzünü ondan çevirmeye neredeyse güç yetiremeyen. Dedi ki:
Kerim, çevresine dönüp bakandır		ve alçak, bakışı daimî, **أقْوَدُ**’dur
Ve **القَوَدُ**: öldürülen karşılığında öldürme; “onu onunla **أَقَدْتُه**” dersin.
Ve hâkimden **استَقَدْت** ve onu **أقَدْتُه**: ondan, yaptığı şeyin benzeriyle intikam aldım.

**وقد**: Ateşi **وقَدْتُ**; **قُوداً** ve **وَقْداً** (olarak); doğru olan **الوُقود**’dur.
Ve **الوَقدُ**: onun alevinden gördüğün şeydir; çünkü o bir isimdir.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**أولئك هم وَقُود النار**” yani onun odunu.
Ve **المَوقِدُ** ve **المُسْتَوْقَدُ**: ateşin yeri.
Ve “**مِيقادٌ**” çakmak taşı: çabuk kıvılcım çıkaran; ve “**وَقّادٌ**” kalp: canlılık ve keskinlikte **التَّوُقُدِ**’ü çabuk olan. Ve “toynak **وَقَدَ يَقِدُ**”: parıltısı ışıldadığında; ve her şeyde (böyledir).
Ve **وَقْدَةُ الصيف**: daha şiddetli sıcaktır.
Ve Yüce Allah’ın sözü: “**يُوقَدُ من شجرة**”: onu nura döndürdü ve onu, **أوقَدَ** ve **توَقدَ**’dan tezkîr üzere çıkardı; ve kim “**تُوقَدُ**” okursa, onu ateşe döndürmüştür; ve “**تَوَقَّدَ**” onu yıldıza döndürmüştür; yahut **المِصباح**’a; o da kandildeki lambadır.
Ve **تَوَقَّدُ** ( **الدال**’ın ref‘i ile): manası **تتَوَقَّدُ**’dur; iki **التاء**’dan birinin ötekine idğamına rağmen; ve onu cam fanusa (**الزجاجة**) döndürdü.

**دقي**: “**دَقِيَ**” sütten kesilmemiş yavru, **يَدْقَى**; **دقاً** (olarak); o halde o **دَقٍ**’dir; dişisi **دَقِيةٌ**; yani karnı bozuldu ve çok sütten dolayı dışkısı büyüdü; o, **فَرحٍ** ve **فَرِحَةٍ** gibidir. Kim **فرحان**’ı **فرح** üzerine sokup “**فرحانُ فرحى**” derse, (o) “**دَقْوانُ** ve **دَقْوَى**” der. Dedi ki:
… eğilir; sanki **دَقِي** bir çeyrek (deve yükü)

**ودق**: **الوَدْقُ**: yağmurun tamamı; şiddetlisi ve hafifi.
Ve “iki **وَدْق**’lu savaş” yani şiddetli; iki şiddetli yağmuru olan bir buluta benzetilir. Ve “**وادِقةٌ**” bulut; ve nadiren denir: “**وَدَقَتْ تَدِقُ**”.
Ve **الوَديقةُ**: öğle vaktinin sıcağı.
Ve **المَودِقُ**: şerrin boğuşma yeri.
Ve her toynaklı dişi, **الوَديقِ** ile vasfedilir. Ve “**وَدَقَتْ تَوْدَقُ وِدَاقاً**” yani erkeğe hırslı oldu; ve “**أوْدَقَتْ**” ve “**استَوْدَقَتْ**”.
Ve **الوَدْقةُ**: gözde ve şakak damarlarında tutan bir hastalık.
